|
0
|
...... dan tashqari, mutlaq barcha normativ
hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi?
|
Qonunlar
|
|
1
|
1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish
va matnni tushunish yuzasidan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini
toping.
|
PIRLS
|
|
2
|
<?php
|
Ochuvchi teg
|
|
3
|
Akkreditatsiya qilingan taʼlim
tashkilotlarining davlat taʼlim standartlariga va davlat taʼlim
talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan
tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi qanday hujjat
beriladi?
|
Oliy maʼlumot
toʻgʻrisidagi hujjat «Diplom»
|
|
4
|
Anonim sinf bu -
|
nomga ega
boʻlmagan sinf
|
|
5
|
API qisqartmasi qanday nomlanadi?
|
Application
Programming Interface
|
|
6
|
background-origin xususiyati
|
fon tasviri
qayerda turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish )
mumkin
|
|
7
|
Davlat taʼlim standartlariga
koʻra, oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?
|
Oliy ta’limning
muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi
bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi,
ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim
davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..
|
|
8
|
GoogleForm-da taklif qilingan bir nechta
variantlardan bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun foydalaniladi.
|
Odin iz spiska
|
|
9
|
GoogleForm-da talabaning matn bilan
qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki biron-bir vazifani
baholash uchun ishlatiladi
|
shkala
|
|
10
|
GoogleForm-dagi aniq sanani topish uchun
ishlatiladi.
|
data
|
|
11
|
GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish uchun
ishlatiladi.
|
data
|
|
12
|
GoogleSlassroom da vazifalar qaysi tizimda
baholanadi?
|
100
|
|
13
|
Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch
oʻlchovli virtual dunyo texnologiyasi
|
Virtual reallikga
oʻz infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya
|
|
14
|
Ijtimoiy «bulut»
|
Umumiy vazifalari
boʻlgan tashkilotlar isteʼmolchilarining maʼlum bir
hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi
|
|
15
|
Ikki oʻlchovli fazoda ishlashga imkon
beradigan manipulyatorlar
|
2D-kontroller
|
|
16
|
Jadvalning har bir satrda bitta
toʻgʻri javobni tanlash uchun ishlatiladi. GoogleForm-da
moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.
|
Setka
(mnojestvennyy vybor)
|
|
17
|
oʻquvchilarining oʻqish va matnni
tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida
oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
|
TIMMS
|
|
18
|
Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da
qancha kurslarga kirishlari mumkin?
|
100 kursga
|
|
19
|
TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan
birini toping(5)
|
Uzluksiz malaka
oshirish jarayonini takomillashtirish
|
|
20
|
Taraqqiyot strategiyasining
3-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini
taʼminlash.
|
|
21
|
Taʼlim sifati
|
inson
hayot-faoliyati sifatini oshirish va aniq maqsadga erishishda foydalanish
uchun zarur boʻladigan, aniq sharoitlar talab etilib olingan bilimlar
majmui
|
|
22
|
Xorijiy tajribaga koʻra, kredit-modul
tizimida oʻquv jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat
boʻladi.
|
2 - 4 tagacha
|
|
23
|
«Oʻzbekiston-2030» strategiyasi qaysi
davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?
|
Germaniya,
Fransiya, Koreya
|
|
24
|
«Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda
erkinlik boʻladi» degan ibora kimga tegishli?
|
Amir Temur
|
|
25
|
«Strategiya» soʻznining lugʻaviy
maʼnosi nima?
|
Sarkardaning
sanʼati
|
|
26
|
«Taʼlim toʻgʻrisida”gi
Qonunning maqsadi?
|
Ta’lim sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iborat
|
|
27
|
………ham ilm-fanga, oʻzgarishlarga va
taʼlimga qadryatli munosabatni namoyon qilishga asoslanadi. Tushirib
qoldirilgan iborani toping
|
Aksiologik
yondashuv.
|
|
28
|
- bu server va
virtual muhit о‘rtasidagi ulanishdir va resurslarni turli virtual
muhitlar о‘rtasida taqsimlaydi
|
Gipervisor
|
|
29
|
- bu tinglovchilar
bilan hamkorlik va do'stona munosabatlar jarayonida namoyon buladigan
"ta'lim va tarbiya berish san'ati, pedagogik maxorat, pedagogik texnika
va erkin ijod"dir
|
O'qituvchi
professionalizmi
|
|
30
|
- ushbu xizmat
matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini)
hayratlanarli tarzda yaratilgan so'z bulutlariga o'zgartiradi.
|
tagxedo.com
|
|
31
|
-har bir ta'lim
oluvchi va jamoaga ta'sir o'tkazishda samarali qo'llash uchun zarur bo'lgan
malaka va ko'nikmalar, usullar majmuasi
|
Pedagogik texnika
|
|
32
|
-o'qituvchining
kasbiy yo'nalishdagi ijodkorligini oliy namunasi
|
Pedagogik mahorat
|
|
33
|
... - bannerlar,
vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo'ljallangan
onlayn muharrir.
|
canva.com
|
|
34
|
... - bu
infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa
konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga
imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.
|
cacoo.com
|
|
35
|
... - ma'lumotni
immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi.
|
piktochart.com
|
|
36
|
... - professional
ko'rinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar yaratishda yordam
beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita.
|
creately.com
|
|
37
|
... buyrug‘i
yordamida root dan foydalanuvchi yaratamiz.
|
Useradd username
|
|
38
|
... fanlararo
tadqiqotlar sohasi bo'lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va
falsafiy masalalarni ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi.
|
Kompyuter etikasi
|
|
39
|
... komandasi
bilan root ni ochamiz,
|
su
|
|
40
|
.........
-pedagogik faoliyatining tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib
boʻlmaydigan, behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli
kechinmalar, tinimsiz pedagogik faoliyat, oʻqituvchining fahm-farosati,
bilimi va mahorati bilan amalga oshiriladigan qizgʻin ijodiy mehnatining
mahsulidir
|
Pedagogik texnika
|
|
41
|
.......... davlat
va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va tashkilotlarning huquqiy
maqomini belgilab beradi.
|
Konstitutsiyaviy
qonunlar
|
|
42
|
....................-
bu fizik xotirani bir nechta tarmoqqa saqlash moslamalaridan yagona saqlash
qurilmasi kabi kо‘rinadigan tarzda guruhlash jarayoni.
|
Saqlashni
virtualizatsiya qilish
|
|
43
|
1 EB
|
1 milliard
gigabayt
|
|
44
|
1 USTS ga teng
birlikni ko'rsating.
|
2 ECTS
|
|
45
|
1 ZB
|
1024 ekzabayt
|
|
46
|
1) OTM, fakultet
saytiga material qo'shish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr
yakunlari bo'yicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon bo'ladigan
portfolio - bu ...
|
On-line portfolio
|
|
47
|
1-4 sinf
oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy
savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash
dasturini toping.
|
Timms
|
|
48
|
15 yoshli
o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining
birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini
toping
|
Bilish
|
|
49
|
15 yoshli
o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining
ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini
toping
|
Bilish, tushunish
|
|
50
|
15 yoshli
o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining
oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini
toping
|
Bilish, tushunish,
amalda qo'llash, tahlil, sintez, xulosa
|
|
51
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (1)birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish
|
|
52
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (2)ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish
|
|
53
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (3)uchinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash,
|
|
54
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (4)tortinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil,
|
|
55
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (5)beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil, sintez
|
|
56
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA
mezonining (6)oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv
maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish,
amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa
|
|
57
|
15 yoshli
oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
|
PISA
|
|
58
|
2003 yilda
|
Google File System
chiqdi.
|
|
59
|
2003 yilda IBS
tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini"
... miqdorida baholadi.
|
5 ekzabayt
ma'lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)
|
|
60
|
2004 yilda
|
MapReduce asoslari
chiqarildi.
|
|
61
|
2004 yilda
|
MapReduce asoslari
chiqarildi.
|
|
62
|
2006 yilda
|
MapReduce dasturiy
modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash
uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi
|
|
63
|
2006 yilda
|
MapReduce dasturiy
modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash
uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi
|
|
64
|
2008 yilda
|
Hadoop TeraSort
tanlovida g‘olib chiqdi
|
|
65
|
2008 yilda
|
Hadoop TeraSort
tanlovida g‘olib chiqdi
|
|
66
|
2008 yilda IBS
tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini"
... miqdorida baholadi
|
0,18 zettabayt (1
ST = 1024 ekzabayt)
|
|
67
|
2010 yilda
|
ma’lumotlarni
sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan
ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi
|
|
68
|
2015 yilda IBS
tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini"
... miqdorida baholadi
|
6,5 zettabaytdan
ko'proq
|
|
69
|
2017 yilgi G20
sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning
elementlari ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
raqamli kontent
bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari
bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.
|
|
70
|
2018-2021 yillarda
ilmiy-innovatsion faoliyat sohasida nechta qonun ishlab chiqildi
|
2
|
|
71
|
2020 yilda IBS
tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini"
... miqdorida baholadi
|
40-44 zettabayt
(prognoz)
|
|
72
|
2022 -
2026-yillarda Qoraqalpog'iston Respublikasining turizm salohiyatini
rivojlantirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risidagi VM-qaroriga
ko'ra Orolbo'yi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-ma'rifiy salohiyatini
yanada oshirish bo'yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?
|
Orol orzusi
dasturi
|
|
73
|
2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?
|
7
|
|
74
|
2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?
|
“Harakatlar
strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”
|
|
75
|
2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni qachon eʼlon qilindi?
|
2022-yil 28-yanvar
|
|
76
|
2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasining qaysi yoʻnalishida maʼnaviy taraqqiyotni
taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi aks etgan?
|
5-ustuvor
yoʻnalishda
|
|
77
|
2022-2026 yillarga
moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasining
75-maqsadida qanday ustuvor vazifalar belgilangan?
|
Tasviriy va amaliy
sanʼat hamda dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining
badiiy-estetik didini yuksaltirish.
|
|
78
|
2022-yil
28-yanvardagi PF-60 farmoni bilan... qabul qilingan
|
yangi
oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi
|
|
79
|
2023 moliya
yilidan "Obod qishloq" va "Obod mahalla" dasturlari
doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi
belgilangan?
|
jamoatchilik fikri
asosida "Ochiq byudjet" axborot portali orqali ovoz berish yo'li
bilan aniqlanadi
|
|
80
|
2023 yilda «Oliy
taʼlim yoʻnalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori”da necha
bilim va taʼlim sohasi mavjud?
|
10 ta bilim, 26 ta
taʼlim sohasi
|
|
81
|
2023-yil
11-sentyabrda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston -
2030" strategiyasi to'g'risida"gi Farmoni qabul qilindi.
Strategiyada nechta ustuvor yo'nalish bor?
|
5 ta
|
|
82
|
2023-yil 30-aprel
kuni oʻtkazilgan OzR referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul
qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat
|
6
|
|
83
|
2024 yilgacha
Respubkamizninig qancha davlat oliy oʻquv yurtlariga akademik va
moliyaviy mustaqillik berilgan?
|
41 ta davlat oliy
oʻquv yurtlariga
|
|
84
|
2025 yilda IBS
tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini"
... miqdorida baholadi
|
bu hajm yana 10
baravar ko'payadi.
|
|
85
|
2030 yilga borib mamlakatimizda
kambagʻallik darajasini... barobar kamaytirish koʻzda tutilmoqda?
(85-maqsad)
|
Ikki
|
|
86
|
2030 yilga qadar
ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va
tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan
mablag'lar ulushini necha foizga yetkazish ko'zda tutilgan?
|
30
|
|
87
|
2030 yilgacha
ilm-fanga yo'naltiriladigan jami mablag'larning yalpi ichki mahsulotga
nisbatan ulushini necha baravarga oshirish ko'zda tutilgan?
|
10
|
|
88
|
2030 yilgacha Respublikamizdagi
oliy taʼlim muassasalaridan nechtasi dunyoning eng nufuzli «Top-1000»
oliy taʼlim tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish
rejalashtirilgan?
|
10
|
|
89
|
4K
kompetensiyalari asosida talabalarni rivojlantirish bu -
|
kreativlik,
tanqidiy fikrlash, kommunikativlik, kooperatsiya
|
|
90
|
5 kreditlik fanni
70% ga o'zlashtirgan talaba necha kreditni qo'lga kiritadi?
|
5 kredit
|
|
91
|
Abstrakt metod bu
-
|
tanasi
yozilmaydigan funksiya
|
|
92
|
Abstrakt sinf bu -
|
obyekt yaratish
imkoniyati mavjud boʻlmagan sinf
|
|
93
|
Activity nima?
|
ilova interfeysini
boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl
|
|
94
|
Adabiyotlarda va
muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom
bilan atalmoqda?
|
universitet 3.0
|
|
95
|
Adapter interfeysi
nima uchun ishlatiladi?
|
resurs va
komponentalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlab beradi
|
|
96
|
Adolat va qonun
ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirishning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni
ko'rsating
|
2022 yil 29 iyunda
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ozodlikdan mahrum etish
jazosini o'tab bo'lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko'maklashish
tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qabul
qilindi
|
|
97
|
ADT da yangi
Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin
yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?
|
bin papkasida
|
|
98
|
ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil
boʻlgan AndroidManifest. xml faylini izohlang?
|
ilova haqidagi
asosiy maʼlumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi
|
|
99
|
ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil
boʻlgan gen papkasida nimalar joylashadi?
|
loyiha uchun
generatsiyalangan fayl (R.java)
|
|
100
|
ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil
boʻlgan res papkasida nimalar joylashadi?
|
loyihaga tegishli
resurslar (layout, string, style va h.k.lar)
|
|
101
|
ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil
boʻlgan src papkasida nimalar joylashadi?
|
asosiy .java
fayllar
|
|
102
|
Agar jadval mavjud
bо‘lsa jadvalni о‘chirish
|
DROP TABLE IF
EXISTS <table>.
|
|
103
|
Agar mahsulot
inson tomonidan o'z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo'lsa
(masalan, o'qituvchi masofaviy o'qitish kursini ishlab chiqqan bo'lsa), unda
u qaysi huquqqa tegishli bo'ladi
|
shaxsiy nomulkiy
huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga
|
|
104
|
Aholini ijtimoiy
himoya qilish tizimini rivojlantirish bo'yicha 2030-yilgacha bo'lgan davrda
ustuvor yo'nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan
normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O'zbekiston
Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash
to'g'risida"gi PF-175-son Farmoni
|
|
105
|
Akademik kreditga
berilgan javobni toping
|
Oliy
taʼlimning muayyan bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga
kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda toʻplab
boriladigan ramziy oʻlchov birligi.
|
|
106
|
Akademik modulga
berilgan javobni toping
|
Yaxlit, muayyan
oʻquv natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega
bulgan tizimli, izchil oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.
|
|
107
|
Akademik spin-off-
bu:
|
universitetga
taalluqli bo'lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki
bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu'ba tashkilot.
|
|
108
|
Akademik
tadbirkorlik -
|
bu tadqiqotchilar
va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi
(o'z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).
|
|
109
|
Akademik
tadbirkorlik atamasi nimani anglatadi?
|
bu tadqiqotchilar
va olimlarning o'z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini
anglatadi
|
|
110
|
Akmeologik
yondashuv nima maʼnoni anglatadi?
|
(grekcha
soʻzidan olingan boʻlib, «oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan
maʼnolarni anglatadi.
|
|
111
|
Akmeologiya (akme)
tushunchasi qanday maʼnoni anglatadi?
|
yunoncha oliy
nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi
|
|
112
|
Akmeologiyani
«Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan
olim?
|
N.Ribnikov
|
|
113
|
Aksiologiyaning
lug'aviy ma'nosi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping.
|
yunoncha axio -
qadriyat va logos - fan, ta'limot
|
|
114
|
AlertDialog bu:
|
sarlavha, 3
tagacha tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan
roʻyhatdan iborat dialog oynasi
|
|
115
|
Alpha animatsiya
bu -
|
obyektning
shaffoflik darajasi oʻzgarishi
|
|
116
|
Amalga oshirish
muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega
innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yo'naltirilgan tadqiqot -
....
|
Innovatsion
loyihalar
|
|
117
|
Amalga oshish
xavfi yuqori bo'lgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi
innovatsion ishlanmalarning qo'llanilishi, ko'lami va tez o'sish sur'ati
bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha - ....
|
Startaplar
loyihalari
|
|
118
|
Amaliy maqsadlarga
erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va
fundamental tadqiqotlar natijalarini qo'llashga yo'naltirilgan tadqiqotlar
-.......
|
Amaliy tadqiqotlar
|
|
119
|
Amaliyotchi
professorlar (PoP, Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?
|
universitetga
yuqori texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish
|
|
120
|
Amerika Qo'shma
Shtatlari kredit tizimini ko'rsating.
|
USCS
|
|
121
|
Andragogika
tushunchasi qaysi olim tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan
|
Aleksandr Kapp
|
|
122
|
Android
dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si
«edittext1"ga teng)id boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan
javobni koʻrsating?
|
R.id.edittext1
|
|
123
|
Android ilova
yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy
maʼlumotlar saqlanadi?
|
AndroidManifest.xml
|
|
124
|
Android
ilovadarida ekranning toʻrtta burchagi hisobiga komponentalarni
boshqarish nima deb ataladi?
|
Anchoring
|
|
125
|
Android
ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?
|
Option menu,
Context menu
|
|
126
|
Android operatsion
tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?
|
5 ta, Application,
Application Framework, Android Runtime, Libraries, Linux Kernel
|
|
127
|
Android operatsion
tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash tillaridan
foydalaniladi?
|
Java, qisman C/C++
|
|
128
|
Android operatsion
tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental dasturiy
vositalar oʻrnatiladi?
|
JDK (Java
Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android
Virtual Device)
|
|
129
|
Android SDK nima
uchun ishlatiladi?
|
Android
ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger
hisoblanadi
|
|
130
|
Android tizimida
ilovaning displey boʻylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari
mavjud?
|
portrait,
landscape
|
|
131
|
Android-ilovalarida
foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan
foydalaniladi?
|
xml
|
|
132
|
Androidning Jelly
Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni oʻz ichiga oladi?
|
Android 4.1, 4.2,
4.3 va 16-18 API level larni
|
|
133
|
Animatsiya - bu
|
... slaydlarni
namoyish qilish va ko'rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush,
rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig'indisidan iborat.
|
|
134
|
Aniq maqsad va
ijtimoiy g'oyaga asoslanib, talabalarda ma'naviy-axloqiy sifatlarni
shakllantirishga yo'naltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik
jihatdan uyushtirilishi
|
Tarbiya jarayonini
texnologiyalashtirish
|
|
135
|
Aniq reja, maqsad
asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini
ishlab chiqish mahsuli
|
Loyiha
|
|
136
|
Anʼanaviy
kompyuter tizimlariga toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi,
insonning barcha beshta sezgilariga taʼsir koʻrsatib, virtual muhit
bilan oʻzaro taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi
|
Virtual reallik
tizimlari
|
|
137
|
Aqliy yoki amaliy
(jismoniy) harakatlarni bajarish ko'nikmalarini egallash yo'lidagi ko'p marta
takrorlanish bu-...
|
Mashq
|
|
138
|
Asosiy funksiyasi
bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, ya'ni ta'lim berishdan iborat
bo'lgan muassasa.....
|
Universitet 1.0
|
|
139
|
Asosiy modellar
asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali
ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
|
Mashinali
о‘rgatish
|
|
140
|
Atrof-muhit haqida
maʼlumotni toʻldirish maqsadida sensor maʼlumotlarni sezgir
maʼlumotlarga idrok qilish
|
Kengaytirilgan
haqiqat
|
|
141
|
AutoCompleteTextView
va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?
|
AutoCompleteTextView
komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini
beradi
|
|
142
|
AVD ning
oʻrniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?
|
Genymotion,
BlueStacks
|
|
143
|
Avtobiografik
xarakterga ega hujjatlar to'plami, individual papka
|
Portfolio
|
|
144
|
Avtorlik dasturiy
vositalari qanday nomlanadi?
|
Authoring tools
|
|
145
|
Avtorlik dasturiy vositalari
qanday nomlanadi?
|
Authoring tools
|
|
146
|
Axborot dizayni -
bu
|
... ergonomikani,
funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini,
axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni
hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli
xil ma'lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.
|
|
147
|
Axborot
resurslariga quyidagilar kiradi (notо‘g‘ri javobni belgilang):
|
CD-ROM DVD
|
|
148
|
Axborot
texnologiyalari bu…
|
Ma’lumotlarini
qayta ishlashga mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va
dasturiy texnik vositalarining yig‘indisi
|
|
149
|
Axborot
texnologiyalari ilovadan farq qiladi, qaysiki ... (notо‘g‘ri javobni
belgilang):
|
Ilovalar axborot
texnologiyalarni о‘z ichiga oladi
|
|
150
|
Axborot tizimi
– ….
|
qо‘yilgan
maqsadlarga erishish yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov
berish va chiqarishda foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning
о‘zaro bog‘liq majmui
|
|
151
|
Axborot xizmat
sifatida
|
IaaS
|
|
152
|
Axborot,
ma'lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo'lib, uning maqsadi
murakkab ma'lumotlarni tez va aniq taqdim etish ...
|
Infografika
|
|
153
|
Axborotni izlashda
raqamli ta'lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?
|
dasturiy
ta'minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy
komponent hisoblanadi.
|
|
154
|
Axborotni izlashda
raqamli ta'lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?
|
o'quv faoliyatini
amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o'z ichiga oladi
|
|
155
|
Axborotni izlashda
raqamli ta'lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani
nazarda tutadi?
|
Raqamli ta'lim
resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini
anglatadi.
|
|
156
|
Axborotni izlashda
raqamli ta'lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda
tutadi?
|
o'z-o'zini nazorat
qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.
|
|
157
|
Axborotni izlashda
raqamli ta'lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda
tutadi?
|
Hamkorlikdagi
ta'lim faoliyatini nazarda tutadi
|
|
158
|
Ayrim so'z va
bo'g'inlarning aytilish muddati va to'xtalishi, nutq va ifodalarning navbat
bilan o'z o'rnida ishlatilishi nimani bildiradi?
|
Ritmika
|
|
159
|
a[href^=ʼhttp://websiteʼ]
mos keluvchi satr
|
:<a
href=ʼhttp://website.comʼ>
|
|
160
|
background-clip
xususiyati
|
fon ishlatish yoki
yoʻqligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi
yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi
|
|
161
|
Badiiy-texnik
dizayn va turli xil ma'lumotlarni taqdim etish amaliyoti bu ...
|
Axborot dizayni
|
|
162
|
Bajarish,
qo'llash, ijro qilish, hisoblash, o'zgartirish, mavzu bo'yicha suhbatlashish,
tajriba o'tkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish
kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
amalda qo'llash
|
|
163
|
Bakalavriat ta'lim
yo'nalishi namunaviy o'quv rejasidan o'rin olgan o'quv modulidan
auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o'qitish shakllarini toping
|
kurs ishi,
bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta'lim, fan to'garagi
|
|
164
|
Bakalavriat
taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan
oʻquv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan oʻqitish
shakllarini toping.
|
maʼruza,
laboratoriya, amaliy va seminar mashgʻulotlari
|
|
165
|
Bakalavriatda
kechki va sirtqi ta'lim shakllari bo'yicha me'yoriy o'qish muddatlari
kunduzgi shakldagidan ko'pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?
|
1 yil
|
|
166
|
barcha davlatlar
va kontinentlarni birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi
axborot resurslariga murojaat qilish imkoniyatini beruvchi umumplanetar
tarmoq.
|
GAN
|
|
167
|
Barkamollikka
zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o'quv
muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga
erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida
rivojlanishiga imkoniyat yaratadi
|
|
168
|
BaseAdapter
sinfining voris sinflari qaysilar?
|
ArrayAdapter,
ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter
|
|
169
|
Benchmarking - bu
|
O'z tashkiloti(o'z
mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko'rsatayotgan tarmog'iga yoki tarmoqqa
taalluqligidan qat'iy nazar jarayonlari o'xshash tashkilotlardan) faoliyatini
yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg'or tajribasini o'rganish,
amaliyotiga moslashish jarayoni.
|
|
170
|
Bepul
tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab
va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab
chiqish va bajarish uchun ishlatiladi
|
Hadoop
|
|
171
|
Bibliografik va
referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga
murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....
|
Scopus
|
|
172
|
Big Data - bu …
|
bu katta hajm,
tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar
tо‘plamidir
|
|
173
|
Big Data Analytics
vositalari ...
|
foydalanuvchilarga
turli xil tahlil paketlari va modullarini taklif qiladi
|
|
174
|
Bilimga berilgan
to'liq javobni toping.
|
narsa va
hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to'g'risida fan
tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.
|
|
175
|
Bilimlarni
muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy
tadqiqotlarni olib borish. Ular ...
|
Muammoli ta'lim
turlari
|
|
176
|
Binar
operatorining vazifasini koʻrsating?
|
2 ta operandni
birlashtiradi
|
|
177
|
Bir foydalanuvchi
Dropbox fayllar omborida rо‘yxatdan о‘tgandan sо‘ng qancha
GB mavjud
|
2 GB
|
|
178
|
Bir nechta
mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun
mо‘ljallangan infratuzilma
|
Xususiy bulut
|
|
179
|
Bir nomli lekin
turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?
|
metodlarni qayta
yuklash
|
|
180
|
Bir nomli va bir
xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?
|
metodlarni qayta
yozish
|
|
181
|
Bir o'quv yili
uchun kunduzgi ta'limda amalga oshiriladigan ta'lim dasturining hajmi necha
kreditga teng?
|
60
|
|
182
|
Birinchi akademik
tadbirkorlikka o'tish qachon ro'y berdi?
|
1862 y.
|
|
183
|
Birinchi akademik
tadbirkorlikka o'tish qaysi texnologiya institutida ro'y berdi
|
Massachusets
|
|
184
|
Birinchi Android
smartfonlari qachon yaratilgan?
|
2007
|
|
185
|
Birinchi marta
"tadbirkorlik universiteti (institut)" iborasi kim tomonidan
qo'llanilgan?
|
amerikalik
tadqiqotchi Genri Itskovits
|
|
186
|
Birinchi rasmiy
Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?
|
2008 yil
23-sentabr
|
|
187
|
Birinchi rasmiy
iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?
|
2007 yil 29-iyul
|
|
188
|
Birinchi
tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes
o'rtasidagi hamkorlikni o'rnatish hisoblangan?
|
Massachuseta
texnologik universiteti bilan
|
|
189
|
Birinchi texnopark
nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan ?
|
1951 yilda
AQShning Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida
|
|
190
|
Biror bir ish yoki
faoliyatni yuksak darajada, hech bir qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik bilan
bajarish qanday nomlanadi?
|
mahorat
|
|
191
|
Blended Learning
...
|
- bu shunday
ta'lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o'quv
mashg'ulotlar tashkil etiladi.
|
|
192
|
Blum taksonomiyasi
bo'yicha o'quv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qo'llash maqsadidan
keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping
|
tahlil
|
|
193
|
Blum taksonomiyasi
bo'yicha o'quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin
keladigan maqsad berilgan javobni toping
|
Sintez
|
|
194
|
Bolalarni
tarbiyalash va ularga ta'lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda
aybdor bo'lgan shaxslar MJTK ko'ra qanday jazoga tortiladi ?
|
Jarima
|
|
195
|
Boloniya
deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan
imzolagan?
|
1999 yilda
|
|
196
|
Bolonya
deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida
imzolangan?
|
29 ta
|
|
197
|
Bolonya
deklaratsiyasi qachon imzolangan?
|
1999 yil, 19 iyun
|
|
198
|
Bolonya jarayoni
ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi
bandni ko'rsating.
|
o'quv rejalarining
xorijiy o'quv rejalariga mosligi
|
|
199
|
Bolonya
jarayonning rasman boshlanish muddati
|
1999 yil 19 iyun
|
|
200
|
Bolonya
universiteti o'z nizomini qachon qabul qilgan?
|
1158 y.
|
|
201
|
Bolonya
universiteti qachon tashkil topgan?
|
1088 y.
|
|
202
|
Boshlang'ich
ma'lumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash,
rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish
|
Loyihalash
|
|
203
|
boshqa tizimlar
bilan aloqa qilish uchun ochiq bо‘lgan tizimlarni birlashtiradi;
yettita bosqichga bо‘lingan
|
OSI modeli
|
|
204
|
Boshqaruv
oʻtkazuvchi operatorlarni koʻrsating?
|
Break va continue
|
|
205
|
Boshqaruv
oʻtkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini koʻrsating?
|
Sikl yoki uning
alohida iteratsiya ishini tezda toʻxtatadi
|
|
206
|
Bu ikki yoki undan
kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
Gibrid bulut
|
|
207
|
Bu teglarni qaysi
biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?
|
<! !>
|
|
208
|
bu xaritani yozish
va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model
|
MapReduce
|
|
209
|
Bugungi kunda
universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi
|
3 ta
|
|
210
|
Bugungi kundagi
tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi
boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan,
innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima
hisoblanadi?
|
yangi institut -
"professor-tadbirkor" (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.
|
|
211
|
Bugungi kunga
qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib o'tish mumkin?
|
O'rta asrlar,
birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod
universitetlari.
|
|
212
|
Bulutli hisoblash
modellari
|
IaaS, PaaS, SaaS
|
|
213
|
Bulutli hisoblash
shakllari
|
Davlat bulutlar,
xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.
|
|
214
|
Bulutli
hisoblashning kamchiliklari nima?
|
1.Cloud computing
xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar ma’lumotlarining
saqlanishiga bog‘liqligi; 2.Yangi
(“Cloud”) monopolistlarning paydo bо‘lishi
|
|
215
|
Bulutli
xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun
moʻljallangan muhit va mahsus utilitalar - bu
|
Bulutli hisoblash
platformasi
|
|
216
|
Butunning turli
bosqich yoki darajalarga ajratilishi
|
Tabaqalashtirish
|
|
217
|
canva.com
muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.
|
Bannerlar,
vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo'ljallangan
onlayn muharrir.
|
|
218
|
Chuqur tahlilni
о‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni
integratsiyalash usullar tо‘plami
|
Ma’lumotlarni
siljitish va birlashtirish
|
|
219
|
classroom. google.
com
|
GoogleClassroom
ning rasmiy sayti
|
|
220
|
Cloud xisoblashlar
konsepsiyasining moxiyati
|
Foydalanuvchilarga
xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va
infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni
taqdim etish
|
|
221
|
Comments (only Hue
and Scripts)
|
Using “–“
|
|
222
|
Cookie nima?
|
Kliyent
kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda
wyeb-serverga yuboriladigan matn satridir.
|
|
223
|
Cookie ning amal
qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?
|
expire
|
|
224
|
Cookie qiymatini
oʻrnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?
|
setcookie
|
|
225
|
CSS ning birinchi versiyalari
qaysi yilda ishlab chiqilgan
|
1996
|
|
226
|
Daas
|
Ma’lumot xizmat
sifatida
|
|
227
|
Dars jadvallari
nimalar asosida tuziladi?
|
akademik guruhlar,
o'quv rejalardagi fanlar va mashg'ulotlar hajmi, o'qituvchilar kontingenti,
auditoriya fondi
|
|
228
|
Dastlab harbiy
sohada qo'llanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash
maqsadida qo'llanilgan texnologiya
|
Assesment
|
|
229
|
Data Mining
|
Ma’lumotlarda
qaror qabul qilish uchun zarur bо‘lgan oldindan noma’lum, arzimas,
amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar tо‘plami
|
|
230
|
Data sentr nima?
|
server va tarmoq
uskunalarini (hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan
bino va Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash
|
|
231
|
Davlat boshqaruvi
va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish
maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi -....
|
Maqsadli loyihalar
|
|
232
|
Davlat
boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?
|
davlat
xizmatlarini ko'rsatishda turli boshqaruv darajalari o'rtasida mas'uliyat,
vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi
|
|
233
|
davlat kabi yirik
geografik hududni о‘z ichiga oladi.
|
WAN
|
|
234
|
Davlat organlarida
ish yurituvini raqamlashtirish orqali ma'muriy tartib-taomillarni
optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha
asosida amalga oshirish belgilangan?
|
Raqamli idora
loyihasi
|
|
235
|
Davlat ta'lim standartlariga
ko'ra, o'quv reja qanday hujjat hisoblanadi?
|
Oliy ta'limning
muayyan bakalavriat ta'lim yo'nalishi yoki magistratura mutaxassisligi
bo'yicha o'quv faoliyati turlari, o'quv fanlari va kurslarining tarkibi,
ularni o'rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta'lim
davrining to'liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..
|
|
236
|
Davlat taʼlim
standartlari nimalarni belgilaydi?
|
Davlat tomonidan
taʼlimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui
|
|
237
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
ta'lim
jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali o'zaro
ta'sirini o'z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog'liq: jamoa, ta'lim
oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o'zaro hamkorlik. Ushbu
yo'nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli
vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga
yo'naltirilgan o'z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini
shakllantirishni o'z ichiga oladi.
|
|
238
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning
axborot resurslarini tanlash va ularni ta'lim oluvchilar ehtiyojlariga
moslashtirish, o'z raqamli resurslarini yaratishi va o'quv jarayonining
barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta'minlash
qobiliyatini o'z ichiga oladi.
|
|
239
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
ta'lim jarayoni
bilan bevosita bog'liq bo'lgan kompetensiyalarni shakllantirishni, ya'ni
ta'lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni
ta'minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o'zaro ta'sirini
amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.
|
|
240
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
baholash
jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog'liq kompetensiyalarni
belgilaydi. Ta'lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma'lumotlarni tahlil qilish
va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish
asosida o'z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo'lishi
kerak.
|
|
241
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning
shaxsga yo'naltirilgan o'quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini
shakllantirish, ta'lim oluvchilarni ta'lim jarayoniga maksimal darajada jalb
qilish uchun raqamli ta'lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni
ta'minlash va o'qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog'liq.
|
|
242
|
DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri
ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning
raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta'lim jarayonida zarur bo'lgan
axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek,
raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog'liq masalalar va muammolarni
hal qilish bilan bog'liq kompetensiyalarni o'z ichiga oladi.
|
|
243
|
Diksiya bu-…
|
So'zlarni aniq
talaffuz qilish
|
|
244
|
Dinamik
o'zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta'lim uning rivojlanishining ajralmas omili
bo'lishi natijasida -
|
uzluksiz va umr
davomida ta'lim olish trendga aylanmoqda.
|
|
245
|
Dinamik saytlar
yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content
Management Systems) to'g'ri ko'rsatilgan javobni ko'rsating.
|
WordPress, Drupal,
Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN,
SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS
|
|
246
|
Distributiv
(inglizcha distribute - tarqatish) nima?
|
Dasturiy
ta'minotni tarqatish shaklidir.
|
|
247
|
Dropbox bulutli
xizmat kо‘rsatish rejimlari mavjud
|
2
|
|
248
|
Dropbox xizmatini
rasmiy veb-sayti....
|
https://www.dropbox.com
|
|
249
|
DTS ga oid to'g'ri
bandni ko'rsating.
|
DTS O'zbekiston Respublikasi
hududida joylashgan barcha ta'lim muassasalari uchun majburiydir
|
|
250
|
Dual ta'limning
mohiyati (tartibi) nimada ?
|
Dual ta'lim ta'lim
oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko'nikmalarni olishga qaratilgan
bo'lib, ularning nazariy qismi ta'lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa
ta'lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.
|
|
251
|
E.P.Torrens (1987)
testi asoslanadigan mezonlar
|
Faollik, tezkor
fikrlash, o'ziga xoslik va takomillashganlik
|
|
252
|
Eaas
|
Hammasi xizmat
sifatida
|
|
253
|
easel.ly muharriri
imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.
|
Tayyor elementlar
kutubxonasiga ega bo'lgan infografik muharriri
|
|
254
|
EDX akademik bepul
masofaviy ta'lim platformasiga kim tomonidan asos solingan?
|
Garvard
universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya
universiteti tomonidan
|
|
255
|
Eksternat
tartibidagi taʼlim olish.....?
|
oʻquv
dasturlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib,
uning yakunlari boʻyicha taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim
muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan oʻtishni talab etad
|
|
256
|
Elastiklik
bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
257
|
Elektron o'quv
resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta'minotlar
to'g'ri ko'rsatilgan javobni ko'rsating.
|
LearnWorlds,
Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring
Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P
|
|
258
|
Elektron taqdimlar
tayyorlash dasturlari
|
Prezi, ClearSlide,
VoiceThread, TopHat
|
|
259
|
Emebaylning
yonashuviga ko'ra, kreativlik
|
Yuqori darajada
noodatiy ko'nikmalarga ega bo'lish
|
|
260
|
Eslash, nomlash,
tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, o'xshashini topish kabi amallar
Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
bilish
|
|
261
|
Face to Face
Driver modeli...
|
- o'quv
dasturining ahamiyatga bog'liq qismi bevosita o'qituvchi yordamida
o'rganiladi.
|
|
262
|
Fandan keyin
o'zlashtirilishi nazarda tutiladigan bandni ko'rsating.
|
postrekvizitlar
|
|
263
|
Fandan oldin
o'zlashtirilishi zarur bo'lgan bandni ko'rsating.
|
prerekvizitlar
|
|
264
|
Fanning
o'quv-uslubiy majmuasi uchun asos bo'ladigan me'yoriy hujjatlarni ko'rsating.
|
DTS, MT, o'quv
reja, fan dasturi
|
|
265
|
Faoliyat qisqa
muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo'lmay, faqatgina tizimdagi ayrim
elementlarni o'zgartirishga xizmat qiladi
|
Novatsiya
|
|
266
|
Faoliyat
yo'nalishiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari
|
Pedagogik
jarayonda yoki ta'lim tizimini boshqarishda qo'llaniladigan innovatsiyalar
|
|
267
|
Fazoviy tahlil
|
Ma’lumotlardan
olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda
metodlar
|
|
268
|
fizik xajmning
kattaligi.
|
Volume
|
|
269
|
Flex modeli.
|
- o'quv dasturning
katta qismi elektron ta'lim orqali o'zlashtiriladi.
|
|
270
|
Flipped learning
yoki...
|
- bu aralash
ta'limning bir shakli bo'lib, ta'lim oluvchilarni passiv, zerikarli
harakatini yangi ko'rinishga o'tkazuvchi ta'lim konsepsiyasi.
|
|
271
|
Formaning qanday koʻrinishini
koʻrish uchun siz... funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma
shablonini GoogleForm-da.
|
Yuqori oʻng
burchakda koʻrish
|
|
272
|
Foydalanuvchiga
kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis kо‘rinishida
taqdim etilishi .... tushuniladi
|
«Cloud» hisoblash
|
|
273
|
framework ishga
kirishni….. juftlari tо‘plami sifatida kо‘rib chiqadi va ishning
natijasi sifatida ……. juftlari tо‘plamini hosil qiladi
|
<key, value>
, <key, value>
|
|
274
|
Fundamental va
ko'pgina amaliy fanlar bo'yicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy ta'lim
muassasi.....
|
Universitet
|
|
275
|
Funksiya tasnifi
|
DESCRIBE FUNCTION
<function>.
|
|
276
|
Fuqarolik jamiyati
ta'rifi to'g'ri keltirilgan javobni ko'rsating
|
insonga uning
iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash
kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari
qaror topadigan, ko?p partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va
fikrlarning xilma-xilligi ta?minlanadigan hamda o?zini-o?zi boshqarish
organlarining mavqei baland bo?lgan ijtimoiy tuzum
|
|
277
|
G.U.Soldatovaning
fikricha axborot va mediakompetentlik - ...
|
raqamli
ma'lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish
bilan bog'liq bilim, ko'nikma, malaka, motivatsiya, mas'uliyat, shuningdek
raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.
|
|
278
|
GFT maqsadi -
|
katta fayllarni
saqlash va umuman aytganda bitta
qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan fayllarni nazarda tutiladi
|
|
279
|
Gibrid bulut
|
bu ikki yoki undan
kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
|
280
|
Gibrid bulut
(hybrid cloud) - ...
|
bu infratuzilma
tarqatish barcha modellarini o'z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi,
ularni boshqarish bo'yicha mas'uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni
yetkazib beruvchi o'rtasida taqsimlanadi.
|
|
281
|
Global innovatsion
indeksda O'zbekiston Respublikasining o'rnini yaxshilash va 2030-yilga qadar
qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?
|
top-50
|
|
282
|
Globallashuv
tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o'rnini
bosadigan yangi universal tilga aylandi.
|
ingliz
|
|
283
|
Google bulutli
hisoblash platformasi
|
Googleapp
|
|
284
|
Google Docs bilan
ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?
|
Google Chrome va
Mozilla Firefox
|
|
285
|
Google Docs-da
qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?
|
Yuqoridagi barcha
narsani bajaring
|
|
286
|
Google Drive
qanday funksiyalarni birlashtiradi?
|
Tasvirlar va
prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)
|
|
287
|
Google Drive
Sheets-dan foydalanib-
|
Ko'p sonli
ishtirokchilari bo'lgan guruhlar uchun ma'lum bir vaqtda yig'ilish qiyin
bo'lgan ko'plab qo'shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.
|
|
288
|
Google Drive-da
hujjatlar qanday qidiriladi?
|
Ikkalasi ham
to'g'ri
|
|
289
|
Google Drive-da
hujjatlar qanday qidiriladi?
|
Turi bo'yicha,
kirish, egalik, kirish
|
|
290
|
Google Fayl System
(GFS)
|
Google tomonidan
ishlatiladigan taqsimlangan fayl tizimi
|
|
291
|
Google File System
chiqdi.
|
2003 yilda
|
|
292
|
Google matnli
hujjati quyidagilarga imkon beradi:
|
Barcha javoblar
to'g'ri
|
|
293
|
GoogleApp
|
Google bulutli
hisoblash platformasi
|
|
294
|
GoogleClassroom da
dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish
kerak?
|
zadaniye
|
|
295
|
GoogleForm da
soʻrov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa
|
Forma
|
|
296
|
GoogleForm-da bir
nechta jumlalardan iborat matnli javob.
|
Tekst (abzats)
|
|
297
|
GoogleForm-da bir
nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.
|
neskolko iz spiska
|
|
298
|
GoogleForm-da
bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob
|
Tekst (stroka)
|
|
299
|
GoogleForm-da
toʻgʻri javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash
mumkin?
|
bittadan,
roʻyxatdan bir nechta, ochiladigan roʻyxat.
|
|
300
|
GoogleSlassroom da
dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish
kerak?
|
zadaniye
|
|
301
|
GoogleSlassroom da
foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?
|
avtomatik ravishda
|
|
302
|
GoogleSlassroom da
gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?
|
lenta, vazifa,
foydalanuvchilar
|
|
303
|
GoogleSlassroom da
gorizontal menyusining lenta yorligʻida muhokama uchun nimalar chop
etiladi?
|
savollar va
mavzular
|
|
304
|
GoogleSlassroom da
mashgʻulot vazifalari qaysi yorliqda eʼlon qilinadi?
|
zadaniye
|
|
305
|
GoogleSlassroom
ning gorizontal menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?
|
3
|
|
306
|
GoogleSlassroom
ning rasmiy sayti
|
classroom. google.
com
|
|
307
|
Grafik muharrirlar
- ...
|
... grafik
tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar,
chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo'ljallangan.
|
|
308
|
Grafika va
infografika yaratish vositalari
|
Canva,
PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme
|
|
309
|
GRID nima?
|
geografik jihatdan
taqsimlangan, yirik masshtabli
axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter
resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura
|
|
310
|
Grid Services
qanday xizmatlarni taklif qiladi?
|
zarur resurslarni
qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash
va yetkazib berish
|
|
311
|
Gumanitar fanlarda
innovatsiyalar - bu
|
Birinchi navbatda
yangi ijtimoy .... paydo bol
|
|
312
|
Guruhlash,
bog'lash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa
shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga
tegishli?
|
tushunish
|
|
313
|
Habeas corpus
nima?
|
jinoiy ta‘qibga
uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi
|
|
314
|
Hadoop - bu
|
ma’lumotlar
tahlilini amalga oshirish uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin
bо‘lgan ochiq manbali dasturlar tо‘plami
|
|
315
|
Hadoop Common:
|
foydalanuvchi
kompyuterlari uchun fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun
zarur bо‘lgan Java vositalari tо‘plami.
|
|
316
|
Hadoop Distributed
File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash
vositasi
|
Hive
|
|
317
|
Hadoop qancha
moduldan iborat
|
4
|
|
318
|
Hadoop
taqsimlangan fayl tizimi
|
HTFT
|
|
319
|
Hadoop TeraSort
tanlovida g‘olib chiqdi
|
2008 yilda
|
|
320
|
Hadoop turli xil
foydalanuvchilarining haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi uchun
….. taqdim etish va uni turli foydalanuvchilar bilan bо‘lishish talab
qilinadi
|
ochiq / shaxsiy
kalit juftligini
|
|
321
|
Hal qilinishi
zarur, biroq, hali yechish usuli noma'lum bo'lgan pedagogik xarakterdagi
masala
|
Pedagogik muammo
|
|
322
|
Hammasi xizmat
sifatida
|
Eaas
|
|
323
|
Har bir ta'lim
oluvchi va jamoaga ta'sir o'tkazishda samarali qo'llash uchun zarur bo'lgan
malaka va ko'nikmalar, usullar majmuasi bu-…
|
Pedagogik texnika
|
|
324
|
Har bir tuman
budjetining necha foizini "Fuqarolar budjeti" dasturi doirasida
aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni
tashkil qilish belgilangan?
|
kamida 5 foizini
|
|
325
|
Har qanday
mamlakatda inson kapitalini rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni
taminlaydigan muhim omil bu?
|
taʼlim
|
|
326
|
HEMIS - Higher
education Management Systems bo'yicha to'liq berilgan fikrni toping
|
oliy ta'lim
muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish
tizimi
|
|
327
|
HEMISning
"O'quv jarayonini boshqarish" moduli amalga oshiradigan
vazifalaridan birini toping.
|
|
328
|
HEMISning
"Talabalar hayotini boshqarish" moduli amalga oshiradigan
vazifalaridan birini toping.
|
Talabalarning
shaxsi haqidagi ma'lumotlar va o'zlashtirishi;
|
|
329
|
Himoyalangan
veb-saytlar
|
https://
|
|
330
|
Hive
|
ma’lumotlar ombori
sifatida jadvallarda saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov
hosil qilish uchun mо‘ljallangan.
|
|
331
|
Hive -
|
bu Hadoop
Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni
saqlash vositasi
|
|
332
|
Hive da
|
avval jadvallar va
ma’lumotlar bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga
yuklanadi.
|
|
333
|
Hive
funksiyalarini kо‘rsatish
|
SHOW FUNCTIONS.
|
|
334
|
Hot Potatoe
dasturida Bo'shliqlarni to'ldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jcl
|
|
335
|
Hot Potatoe
dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jmx
|
|
336
|
Hot Potatoe
dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jcw
|
|
337
|
Hot Potatoe
dasturida Moslik o'rnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jmt
|
|
338
|
Hot Potatoe
dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?
|
0 dan 100 gacha
|
|
339
|
Hot Potatoe
dasturida Viktorina (ko'p tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday
formatda saqlaanadi?
|
.jqz
|
|
340
|
Hot Potatoes
dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.
|
Kanada
|
|
341
|
Hot Potatoes
dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday
brauzer yordamida kirish mumkin
|
Ixtiyoriy veb
brauzer
|
|
342
|
Hot Potatoes
dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida
joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.
|
Web-server
|
|
343
|
Hot Potatoesning
qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin
|
JCross
|
|
344
|
Hot Potatoesning
qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi
testlar yaratilishi mumkin
|
JQuiz
|
|
345
|
Hot Potatoesning
qaysi blokda bo'shliqlarni to'ldirish dasturi ...
|
JCloze
|
|
346
|
HTFT
|
Hadoop
taqsimlangan fayl tizimi
|
|
347
|
Iaas
|
Axborot xizmat
sifatida
|
|
348
|
IDE
|
integratsiyalashgan
yaratish vositalari
|
|
349
|
Identifikatsiyani boshqarish
funksional imkoniyatlari tizimga kirish huquqiga ega bо‘lgan barcha
foydalanuvchilar, shu jumladan ...................boshqaradi
|
shaxsiy
foydalanuvchilar, kompyuter uskunalari va dasturiy ta’minotni
identifikatsiyalash ma’lumotlarini
|
|
350
|
ideone. com
|
onlayn IDE
|
|
351
|
Ijtimoiy
davlatning mohiyati nima?
|
Davlat har bir
inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta'lim, kafolatli
tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va
nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo'lish
sharoiti mavjud bo'lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan,
hech bir fuqaro o'z muammolari bilan yolg'iz qolmaydigan adolatli davlatdir.
|
|
352
|
Ijtimoiy
munosabatlarda faollik ko'rsatish ko'nikma, malakalariga egalik, kasbiy
faoliyatda sub'ektlar bilan muloqotga kirisha olishi qaysi kompetentlikning
mazmuni hisoblanadi?
|
Ijtimoiy
kompetentlik
|
|
353
|
Ijtimoiy
reabilitatsiyaga muhtoj bo'lgan bolalarni (shaxslarni) o'qitish va
tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?
|
Alohida
sharoitlarda o'qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo'lgan bolalar (shaxslar)
uchun ularning ta'lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy
reabilitatsiya qilinishini ta'minlaydigan ixtisoslashtirilgan o'quv-tarbiya
muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro
etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta'lim olishi,
tarbiyalanishi va mustaqil ta'lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.
|
|
354
|
Ijtimoiy sheriklik
bu?
|
Davlat
organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan
mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan
tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda
fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo'lgan boshqa
qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi
|
|
355
|
Ikki karra
oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
|
PISA
|
|
356
|
Ikki
qarama-qarshi, o'zaro musobaqalashayotgan komanda (guruh) ishtirokchilarning
oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb
ataladi?
|
Debatlar
|
|
357
|
Ikki va undan
ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?
|
Tanlov
o'tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan
"Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul
qilish tartibi to'g'risida"gi Nizomga ko'ra
|
|
358
|
Ikki yoki undan
koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
Gibrid «bulut»
|
|
359
|
Ikkinchi akademik
tadbirkorlik XX asrning boshida va o'rtalarida gumanitar fanlar
yo'nalishlarida qo'llaniladigan qaysi universitetga o'kazilgan
|
Stenfordga
|
|
360
|
Ilias - masofaviy
ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
|
forumlar va
shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.
|
|
361
|
Ilm-fan va ilmiy
faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga
qaratilgan?
|
23-moddasida
|
|
362
|
Ilm-fan va ilmiy
faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va ta'limning
uzviy bog'liqligiga qaratilgan?
|
21-moddasida
|
|
363
|
Ilm-fan va ilmiy
faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy
faoliyatga jalb etishga qaratilgan?
|
11-moddasida
|
|
364
|
Ilm-fan va ilmiy
faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasida ilm-fan va ilmiy
faoliyat sohasining asosiy yo'nalishlari keltirilgan?
|
4-moddasida
|
|
365
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?
|
5 bob, 5 §
|
|
366
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini
takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan
|
4- bobda
|
|
367
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020-2022 yillarda amalga oshirish
bo'yicha "Yo'l xaritasi"da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va
tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish ko'lamini
kengaytirish qaysi yillarga mo'ljallangan
|
2020-2022 yillarga
|
|
368
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobi qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni
rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar
|
|
369
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli ko'rsatkichlari va
indikatorlarida tadqiqotchilarning o'rtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni
tashkil qilishi belgilangan
|
49 yosh
|
|
370
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarini amalga oshirishga qaratilgan ?
|
4-moddasida
|
|
371
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining to'rtinchi bobi qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari
|
|
372
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobi qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari
|
|
373
|
Imij (inglizcha
image) so'zining ma'nosi nima?
|
siymo,
timsol", "qiyofa" "tasvir", "obraz"
|
|
374
|
IMRAD - bu ilmiy
maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo'lib
inglizcha:
|
Introduction
(Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion
(Muhokama).
|
|
375
|
Indivudial
foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....
|
Mendeley
|
|
376
|
Infografika - bu
|
... axborot,
ma'lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo'lib, uning maqsadi
murakkab ma'lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.
|
|
377
|
Inklyuziv
ta'limning mohiyati (tartibi) nimada ?
|
Inklyuziv ta'lim
alohida ta'lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini
hisobga olgan holda barcha ta'lim oluvchilar uchun ta'lim tashkilotlarida
ta'lim olishga bo'lgan teng imkoniyatlarni ta'minlashga qaratilgan.
|
|
378
|
Innovatsion
faoliyat to'g'risidagi qonunning maqsadi nimalardan iborat?
|
innovatsion
faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
|
|
379
|
Innovatsion
faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi
|
V.Slastenin
|
|
380
|
Innovatsion
infratuzilma -
|
innovatsion
faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ
va boshqa jihatdan ta'minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar,
mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.
|
|
381
|
Innovatsion ta'lim
jarayonida nima yetakchi o'ringa ega?
|
interfaol metodlar
|
|
382
|
Innovatsiya
loyihasi samaradorligining koʻrsatkichlari
|
tijorat
samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot
|
|
383
|
Innovatsiya
soʻzi ingliz tilidan olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni
anglatadi
|
yangilikni joriy
etish
|
|
384
|
Innovatsiyalarning
turlari quyidagilar hisoblanadi:
|
texnologik;
mahsulotli;boshqaruv-marketingli va ijtimoiy
|
|
385
|
Inson his
tuyg'ulari uning ... namoyon bo'ladi
|
yuzida - yuz
mushaklarini qisqarishi va bo'shashishi natijasida
|
|
386
|
Inson kamolotida
uch narsa - irsiyat, muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi
|
Beruniy
|
|
387
|
Inson kapitali
nima?
|
bu odamning
mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam
beradigan bilim, ko'nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig'indisi
|
|
388
|
integratsiyalashgan
yaratish vositalari
|
IDE
|
|
389
|
Interfaollik
darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...
|
... tadqiqotlar
taklif qilingan voqealarni o'rganishga emas, balki o'z voqealarini ishlab
chiqarishga asoslanadi.
|
|
390
|
Internet tarmog‘i
xizmatlarini takdim etuvchi tashkilotlar bu…
|
provayderlar
|
|
391
|
ISP abbreviaturasi
qanday ma’noni bildiradi?
|
Internet servis
provayderi
|
|
392
|
iSpring
Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?
|
audio va video
fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun
|
|
393
|
Ispring dasturi
taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?
|
.swf va HTML5
|
|
394
|
Ispring dasturi
tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?
|
Ispring QuizMaker
|
|
395
|
Ispring dasturida
Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi bo'limda
joylashgan?
|
Interaktivnosti
|
|
396
|
Ispring
dasturining Interaktivnosti bo'limi yordamida necha turdagi interaktiv
elementlarni yaratish mumkin?
|
4 ta
|
|
397
|
iSpring Learn -
masofaviy ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
|
Korporativ
sektorga yo'naltirilgan platforma.
|
|
398
|
Ispring QuizMaker
dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?
|
11 ta
|
|
399
|
iSpring Screen
Recording dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?
|
kompyuter
ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun
|
|
400
|
iSpring
TalksMaster dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?
|
dialog(muloqotlar)
yaratish uchun
|
|
401
|
iSpring Visuals
dasturini aktivlashtirish uchun qaysi bo'limga murojaat qilinadi?
|
Interaktivnosti
|
|
402
|
iste'molchi
bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o'z egasiga u yoki bu shaklda
litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to'laydigan texnologik
jarayon shakli...
|
texnologiyalarni
tijoratlashtirish
|
|
403
|
Itskovich va
Leydesdorf nazariyasi ko'ra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta
elementlarning o'zaro xatti-harkatlariga asoslangan:
|
fundamental
tadqiqotlar bilan shug'ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab
chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.
|
|
404
|
Ixtiro va
innovatsiya tushunchalarining farqi
|
ixtiro faqat
texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida
yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.
|
|
405
|
J.Dyui g'oyalari
asos qilib belgilangan ta'lim turi
|
Muammoli ta'lim
|
|
406
|
Jadval
katalogidagi jadvallarni nusxalash fayllarini tо‘ldiring
|
hdfs dfs -mv
<file> <table-dir>
|
|
407
|
Jadval
muharrirlari - ...
|
... bu
ma'lumotlarni jadvallar ko'rinishida taqdim etish, matematik ma'lumotlarni
qayta ishlash, ma'lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun
mo'ljallangan dasturlar.
|
|
408
|
Jadval tasnifi
|
DECRIBE
<table>.
|
|
409
|
Jadvalni HiveQL
buyrug‘i bilan tо‘ldirish
|
LOAD DATA INPATH
'<file>' INTO TABLE <table>.
|
|
410
|
Jadvalni
о‘chirish
|
DROP TABLE
<table>.
|
|
411
|
Jamiyat ijtimoiy,
iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa
sifatli ta'lim olish bo'lgan talabini qondirish, ta'lim tizimini barqaror
rivojlanishini ta'minlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab
chiqilishi, takomillashtirilishi
|
Ta'lim tizimining
modernizatsiyasi
|
|
412
|
Jamoat
birlashmalariga nimalar kiradi?
|
kasaba
uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar
tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo'lgan shaxslar
tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning
boshqa birlashmalari
|
|
413
|
Jamoat birlashmasi
deb nimaga aytiladi?
|
O'z huquqlari,
erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan,
madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini
birgalikda ro'yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning
xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy
tuzilma
|
|
414
|
Jamoatchilik
nazorati subyektlari bu
|
O'zbekiston
Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari,
shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro'yxatga olingan nodavlat
notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari
|
|
415
|
Jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan
usul
|
Simulyatsiya
|
|
416
|
Jismoniy, aqliy,
sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo'lgan bolalarni (shaxslarni) o'qitish
hamda tarbiyalash, o'qitish qanday ta'minotida bo'ladi?
|
Davlat jismoniy,
aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo'lgan bolalarning
(shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasalarida, umumiy
o'rta, o'rta maxsus, professional ta'lim muassasalarida inklyuziv shaklda
bepul umumiy o'rta, o'rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta'lim
olishini ta'minlaydi.
|
|
417
|
kampus tarmoq,
о‘zaro yaqin binolarda joylashgan lokal tarmoqlarni birlashtirish uchun
mо‘ljallangan.
|
CAN
|
|
418
|
Katta ma’lumotlar
mukammal bо‘ron deb ta’riflagan texnologiyaning qanday uchta
yо‘nalishini birlashtirgan evolyusiyaning sо‘nggi bosqichi
sifatida paydo bо‘ladi
|
hisoblash,
ma’lumotlar va konvergensiya
|
|
419
|
Katta ma’lumotlar
uchun «…..» deb nomlanuvchi an’anaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish
mumkin
|
3 V
|
|
420
|
Kattalarning
(psixologik, natijalarga va mahorat cho'qqisiga erishish) rivojlanish
qonunlarini qaysi fan o'rganadi?
|
Akmeologiya
|
|
421
|
Kelajak
universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko'proq darajada
- sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining
uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi
universitet shakliga xos?
|
universitet 4.0 ga
|
|
422
|
Kelib chiqish
manbaiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari
|
Jamoa tomonidan
bevosita yaratilgan yoki o'zlashtirilgan innovatsiyalar
|
|
423
|
Ken Robinsonning
fikriga ko'ra, kreativlik ...
|
O'z qiymatiga ega
original g'oyalar majmui
|
|
424
|
Keng omma
tomonidan bepul foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma
|
Umumiy «bulut»
|
|
425
|
Kimlar pedagogik
faoliyat bilan shug'ullanish huquqiga ega?
|
Hammasi to'g'ri
|
|
426
|
Kiritilgan
o'zgarishlarning tavsifiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari
|
Radikal,
modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar
|
|
427
|
Kishilik
jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta'limning keng tarqalgan tashkiliy
shakli to'g'ri ko'rsatilgan javobni aniqlang
|
Yakka tartibda
|
|
428
|
Ko'p mehnat talab
qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bog'liq faoliyatni
avtomatlashtirish tizimlari - ...
|
... murakkab
hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o'rganilayotgan
hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.
|
|
429
|
kommunikativ
qobiliyat qanday qobiliyat
|
Boshqalarning
ruhiy haloatlarini tushunish va ularga hamdardlik munosabatida boʻlish
qobiliyati
|
|
430
|
Kommunikativ
tushunchasining mohiyatini belgilang
|
Diagnostik,
talabalarda bilim olish ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni
shakllantirish va rivojlantirish funksiyalari
|
|
431
|
Kompaniyaning
barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida
avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish
bu-
|
Korporativ axborot
tizimi
|
|
432
|
Kompetensiyaning
lugʻaviy maʼnosini toping.
|
Lotincha competens
– layoqatli, qobiliyatli
|
|
433
|
Kompetentlik
pedagogik kategoriya sifatida ta'lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari
natijasida kirib kelgan?
|
psixologiya
|
|
434
|
Kompetentlik
tushunchasining lug'aviy ma'nosi qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan?
|
inglizcha
"competence" - "qobiliyat"
|
|
435
|
Konstitutsiya
so'zi qanday ma'noni anglatadi?
|
lotincha so'z
bo'lib, tartib, qoida, tuzish
|
|
436
|
Konstitutsiyamizda
(51-modda) "akademik erkinlik", degan qoida belgilangan. Akademik
erkinlikning mohiyatini ko'rsating?
|
O'z fikrini erkin
bildirish huquqining tarkibiy qismi bo'lib, oliy ta'lim tashkilotlarida
ta'lim berish va ilmiy-tadqiqot o'tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o'quv
jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o'qituvchilarni dars o'tish
erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish,
uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o'qituvchilar va ilmiy
xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon
bo'ladi.
|
|
437
|
Kraudsorsing
|
Mehnat
munosabatlariga kirmasdan ishni
bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari bо‘yicha olingan ma’lumotlarni
tasniflash va boyitish
|
|
438
|
Kreativ salohiyat
va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy koʻrsatkichlari bu -
|
tadqiq etish,
tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash
|
|
439
|
Kreativ sifatlarni
rivojlantirishning 1-yo'li
|
Kreativ fikrlash
ko'nikmasini shakllantirish
|
|
440
|
Kreativ sifatlarni
rivojlantirishning 2-yo'li
|
Amaliy kreativ
harakat ko'nikmalarini rivojlantirish
|
|
441
|
Kreativ sifatlarni
rivojlantirishning 3-yo'li
|
Kreativ faoliyat
jarayonlarni tashkil etish
|
|
442
|
Kreativ sifatlarni
rivojlantirishning 4-yo'li
|
Kreativ mahsulot
(ishlanma)lardan foydalanish
|
|
443
|
Kreativ yondashuv
– kreativlik bu-?
|
Individning yangi
gʻoyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil
sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati
|
|
444
|
kreativlik - o'z
qiymatiga ega original g'oyalar majmui. Ushbu ta'rif qaysi pedagog olimga
tegishli
|
Ken Robinson
|
|
445
|
Kreativlik
tushunchasining lug'aviy ma'nosi
|
Yaratish
|
|
446
|
Kreativlik va
"ijodkorlik" tushunchalari
|
Turli holatlarni
ifodalaydi
|
|
447
|
Kreativlikning
loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni
toping
|
(lot., ing.
«create » – yaratish, «creative» –yaratuvchi, ijodkor)
|
|
448
|
Kredit-bu.....
Taʼrifni toʻldiring
|
Talabaning
modullarni oʻqib oʻrganishi va oʻzlashtirishi uchun
sarflangan oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov birligidir
|
|
449
|
Kredit-modul
tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko'rsating.
|
o'qituvchining
bajargan o'quv yuklamasi
|
|
450
|
Kredit-modul
tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko'rsating.
|
O'RTMI baholari
|
|
451
|
Kredit-modul
tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari
nima asosida belgilanadi?
|
auditoriya
sig'imi, yuklamalarni optimallashtirish, o'qituvchi yuklamasi asosida
belgilanadi
|
|
452
|
Kredit-modul
tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?
|
fanlarga va
o'qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat
etilgan chegarada
|
|
453
|
Kredit-modul
tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan "blended
learning" texnologiyasining ma'nosi to'g'ri berilgan javobni toping.
|
Aralash ta'lim
|
|
454
|
Kredit-modul
tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «flipped classroom»
texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.
|
Aralash
taʼlim
|
|
455
|
Kredit-modul
tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?
|
registrator ofisi
|
|
456
|
Kredit-modul
tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni ko'rsating.
|
fan kodi, o'quv
auditoriyasi, fan o'qituvchisi, akademik guruh
|
|
457
|
Kredit-modul
tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?
|
talabaga o'quv trayektoriyasini
tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga
joylashishiga yordam ko'rsatish
|
|
458
|
Kredit-modul
tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini ko'rsating.
|
ishchi dasturlar
bo'yicha komissiya
|
|
459
|
Kredit-modul
tizimida fanning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni
ko'rsating.
|
o'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari
|
|
460
|
Kredit-modul
tizimida har bir talaba nima bilan ta'minlanishi kerak?
|
ma'lumotnoma-ko'rsatkich
|
|
461
|
Kredit-modul
tizimida ishchi o'quv reja nima uchun tuziladi?
|
dars jadvalini
tuzish va o'quv yuklamalarini hisoblash uchun
|
|
462
|
Kredit-modul
tizimida ishchi o'quv rejalar qanday ishlab chiqiladi?
|
eng ko'p talabalar
kontingentining shaxsiy o'quv rejalari asosida
|
|
463
|
Kredit-modul
tizimida kafedra o'quv yuklamasida keltiriladigan bandlarni ko'rsating.
|
fan nomi, kodi,
mashg'ulotlar hajmi
|
|
464
|
Kredit-modul
tizimida lektorning vazifasi nimadan iborat?
|
nazariy bilim
berish, talabaning mustaqil ta'limi uchun material tayyorlash
|
|
465
|
Kredit-modul
tizimida o'qituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni
ko'rsating.
|
o'quv ishlari,
ilmiy-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va "ustoz-shogird" yuklamalari
|
|
466
|
Kredit-modul
tizimida o'quv rejalari necha marta tuziladi?
|
4 marta, har bir
o'quv yili uchun
|
|
467
|
Kredit-modul
tizimida o'quv yili bo'yicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba
...
|
GPA balidan yuqori
ball olgan bo'lsa keyingi kursga o'tkaziladi
|
|
468
|
Kredit-modul
tizimida pedagogik yuklama turlari va me'yorlari nimaga qaratilgan bo'lishi
zarur?
|
ta'lim sifatini va
OTM reytingini oshirishga
|
|
469
|
Kredit-modul
tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini shakllantirish bo'yicha
asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini ko'rsating.
|
o'quv rejalari
bo'yicha komissiya
|
|
470
|
Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning o'quv yuklamasiga kiritiladi?
|
o'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi
|
|
471
|
Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat o'zi tomonidan amalga
oshiriladi?
|
talabaning
mustaqil ta'limi
|
|
472
|
Kredit-modul
tizimida talaba qanday akademik guruhda o'qiydi?
|
o'z tanlovi
asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda
|
|
473
|
Kredit-modul
tizimida talabaga taqdim etiladigan ma'lumotnoma-ko'rsatkich tarkibiga
kiruvchi elementni ko'rsating.
|
OTM haqida
ma'lumot, talabalarning yashash tarzi, ma'muriy tadbirlar
|
|
474
|
Kredit-modul
tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash me'yorlarini ishlab
chiqadigan komissiya turini ko'rsating.
|
TMI sifatini
nazorat qilish bo'yicha komissiya
|
|
475
|
Kredit-modul
tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?
|
ma'lumotnoma-ko'rsatkich,
talabaning o'quv-uslubiy majmuasi
|
|
476
|
Kredit-modul
tizimida talabaning fan o'qituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?
|
semestrning
dastlabki haftasidagi o'qituvchilarning ochiq darslari va o'quv-me'yoriy
hujjatlari orqali
|
|
477
|
Kredit-modul
tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni
ko'rsating.
|
mustaqil ish
bo'yicha ko'rsatmalar
|
|
478
|
Kredit-modul
tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni
ko'rsating.
|
sillabuslar
|
|
479
|
Kredit-modul
tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni
ko'rsating.
|
talabaning shaxsiy
o'quv rejasi
|
|
480
|
Kredit-modul
tizimida talabaning o'zlashtira olmagan fanini qayta o'qishga imkon
beriladigan davrni ko'rsating.
|
yozgi semestr
|
|
481
|
Kredit-modul
tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?
|
amaliy turdagi
darslarni o'tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va
bajarilishiga erishish
|
|
482
|
Kredit-modul
tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda o'tkaziladi?
|
yozma, og'zaki,
test, portfolio, taqdimot va h.k.
|
|
483
|
Kredit-modul
tizimiga berilgan javobni toping.
|
o'qitishning modul
texnologiyalari jamlamasi va kredit o'lchovi asosida baholash modeli
|
|
484
|
Kredit-modul
tizimining afzalligi bo'yicha to'liq berilgan fikrni toping
|
talaba har bir
modul bo'yicha belgilangan kredit birligi to'plash orqali o'quv moduli
didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi
|
|
485
|
Kredit-modulning
ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi
|
Muayyan miqdordagi
kredit
|
|
486
|
Kreditlarning
to'plash va o'tkazishning Britaniya tizimini ko'rsating.
|
SATS
|
|
487
|
Kvartil (chorak) Q
- bu
|
ilmiy
jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya'ni jurnalga ilmiy hamjamiyat
tomonidan bo'lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko'rsatkichlarni
aniqlovchi kategoriya.
|
|
488
|
Legal Tech
platformasi nima?
|
Tadbirkorlar va
aholi, ayniqsa uning kam ta'minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni
yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim
|
|
489
|
LMS qanday turlari
mavjud?
|
tijorat(kommersiya)
va boshlangich ochiq kodli
|
|
490
|
LMS tizimida
yaratiladigan elektron ta'lim resurslari qaysi standartga mos bo'lishi kerak?
|
SCORM
|
|
491
|
LMS tizimida
yaratiladigan elektron ta’lim resurslari qaysi standartga mos bо‘lishi
kerak?
|
SCORM
|
|
492
|
LMS tizimlari
uchun elektron ta’lim resurslarini qanday standart paketlari asosida yaratish
tavsiya etiladi?
|
SCORM
|
|
493
|
Local/ mustaqil
rejim -
|
tizimga Hadoop-ni
yuklab olgandan sо‘ng, u mustaqil rejimda ishlatilishi mumkin.
|
|
494
|
lokal tarmoq,
chegaralangan sohadagi kompyuterlarni birlashtirish imkoniyatini beradi.
|
LAN
|
|
495
|
Loyihalash
....tizimiga asoslanadi
|
|
496
|
Lug'aviy jihatdan
"innovatsiya" tushunchasi
|
Yangilik kiritish
|
|
497
|
Lug'aviy jihatdan
"interaktiv" tushunchasining ma'nosi
|
o'zaro harakat
qilmoq
|
|
498
|
Lug'aviy jihatdan
"interfaol" tushunchasining ma'nosi
|
O'zaro harakat
qilmoq
|
|
499
|
M.Stobart
tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko'rsatilgan?
|
5 ta
|
|
500
|
Ma'lumotlar
bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) - ...
|
... murakkab
tuzilishga ega bo'lgan ma'lumotlar bilan ishlash uchun mo'ljallangan bo'lib,
ular ma'lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma'lumotlar bilan
to'ldirish, keyinchalik ma'lumotlarni to'ldirish va o'zgartirish, shuningdek
ma'lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.
|
|
501
|
Ma'naviy tarbiyani
baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor
yo'nalish maqsadlarida belgilangan?
|
ma'naviy
taraqqiyotni ta'minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish
|
|
502
|
Ma'naviyat bu
|
inson axloqi va
odobi, bilimlari, iste'dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e'tiqodi,
dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog'langan,
jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta'sir etadigan mushtarak tizimidir
|
|
503
|
Ma'ruza
mashg'ulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bo'lgan
professor-o'qituvchilar tomonidan o'tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi
belgilangan?
|
Zarur hollarda
(ma'ruza mashg'ulotlari hajmi ko'p bo'lganda yoki professor, dotsent va katta
o'qituvchilar yetarli bo'lmaganda) oliy ta'lim muassasasi Kengashining
qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo'lgan,
biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo'lmagan o'qituvchilarga bir o'quv
yilida 250 soatgacha hajmda ma'ruza mashg'ulotlarini o'tishga ruxsat
beriladi.
|
|
504
|
Ma'ruzaning
axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.
|
Asosiy ilmiy
faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish
|
|
505
|
Ma'ruzaning
metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.
|
Fanning tadqiqot
metodlarini qiyoslash, chog'ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va
yondashuvlarni yoritish
|
|
506
|
Magistraturada
kechki va sirtqi ta'lim shakllari bo'yicha me'yoriy o'qish muddatlari
kunduzgi shakldagidan ko'pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?
|
6 oy
|
|
507
|
Mamlakatimiz
xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol
tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yo'nalishlarda amalga
oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating
|
Kiberxavfsizlik
to'g'risidagi 15.04.2022 yildagi O'RQ-764-sonli qonun qabul qilindi
|
|
508
|
MapReduce
|
bu xaritani yozish
va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model
|
|
509
|
MapReduce
algoritmi …. muhim vazifani о‘z ichiga oladi
|
2
|
|
510
|
MapReduce asoslari
chiqarildi.
|
2004 yilda
|
|
511
|
MapReduce dasturiy
modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash
uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi
|
2006 yilda
|
|
512
|
MapReduce:
|
ushbu fayl
tizimidagi ma’lumotlarni о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari
mumkin bо‘lgan vizualizatsiyalarga formatlaydi.
|
|
513
|
Mashinali
oʻrgatish
|
Asosiy modellar
asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali
taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
|
|
514
|
Mashinali
о‘rgatish
|
Asosiy modellar
asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali
ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
|
|
515
|
Masofali o'qitish
jixatiga nima kirmaydi?
|
an'anaviy bilimlar
nazorati usullari
|
|
516
|
Masofali o'qitish
tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday
nomlanadi
|
SCORM
|
|
517
|
Masofali
о‘qish bu...
|
internet
texnologiyalar va boshqa interaktiv ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik
usullari
|
|
518
|
Masofaviy ta'lim
tushunchasi qanday ma'noni anglatadi?
|
talaba va
o'qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta'lim
jarayonini tashkil etilishini anglatadi.
|
|
519
|
Masofaviy
ta'limning qanday tamoyillari quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?
|
Ishtirokchilarning
interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo'llashning pedagogik maqsadga
muvofiqligi, ta'lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
|
|
520
|
Material
tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish,
dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish,
rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga
tegishli?
|
sintez
|
|
521
|
Matn muharrirlari
- ...
|
... matnli
hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi.
Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va
boshqalar.
|
|
522
|
Mavjud operatsion
tizim va uskuna ustidan virtual mashinani yaratish ..... deb nomlanadi.
|
Hardware
virtualizatsiyasi
|
|
523
|
Maʼlum
tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega boʻlmagan
maʼlumotlar.
|
Strukturlanmagan
maʼlumotlar
|
|
524
|
Maʼlumot
xizmat sifatida
|
Daas
|
|
525
|
Ma’lumot xizmat
sifatida
|
Daas
|
|
526
|
Ma’lumotlarda
qaror qabul qilish uchun zarur bо‘lgan oldindan noma’lum, arzimas,
amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar tо‘plami
|
Data Mining
|
|
527
|
Ma’lumotlardan
olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda
metodlar
|
Fazoviy tahlil
|
|
528
|
Ma’lumotlarni
chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan
holda taqdim etish usuli
|
Vizualizatsiya
|
|
529
|
Ma’lumotlarni
siljitish va birlashtirish
|
Chuqur tahlilni
о‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni
integratsiyalash usullar tо‘plami
|
|
530
|
ma’lumotlarni
sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan
ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi
|
2010 yilda
|
|
531
|
Ma’lumotlarni
uzatishni yuqori tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik
taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima
deb atash mumkin?
|
metakompyuter
|
|
532
|
Ma’lumotlarning
mohiyatini tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni
о‘rganish.
|
Statistik
tahlilning 1-chi bosqichi
|
|
533
|
Ma’lumotni qayta
ishlash xususiyatlari, ...... о‘z ichiga oladi
|
ma’lumotlarni
tо‘plash va tashkillashtirishni
|
|
534
|
Ma’lumotni
saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
texnologik
|
|
535
|
Mehnat
munosabatlariga kirmasdan ishni
bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari bо‘yicha olingan ma’lumotlarni
tasniflash va boyitish
|
Kraudsorsing
|
|
536
|
Merrillning
integratsiya tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs
bo'yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda
qo'llanilishi kerak.
|
|
537
|
Merrillning o'quv
materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan
qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs
tinglovchilari e'tiborini jalb qilishi va ma'lumotni yaxshiroq eslab
qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan
(ma'ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.
|
|
538
|
Merrillning
Qo'llash tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
Tinglovchilar
mashg'ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo'llashlari kerak.
|
|
539
|
Merrillning
Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni
belgilang.
|
Onlayn kurs
tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma'lumotlar bilan bog'lashga
yordam beradi.
|
|
540
|
Merrillning
vazifalarga yo'naltirish tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.
|
O'quv kontentlari tinglovchilarning
faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.
|
|
541
|
Metakompyuter
komponentlari bо‘lib nima xizmat qiladi?
|
oddiy shaxsiy
kompyuterlar bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam
bо‘lishi mumkin
|
|
542
|
Microsoft bulutli
hisoblash platformasi
|
MicrosoftSkyDrive
|
|
543
|
Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o'sish sur'atlarini
ta'minlashning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni
ko'rsating
|
2022 yil 27
yanvarda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi qarori
qabul qilindi.
|
|
544
|
Mimika bu -
|
Yuz muskullari
orqali o'z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.
|
|
545
|
Miranda qoidasi bu
|
fuqaroni birinchi
marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida
jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi
|
|
546
|
Modeling, Data
Mining, Data File Sources, File Exporting
|
Ma’lumotlarni
qayta ishlash texnologiyalari
|
|
547
|
Modul
soʻzining lugʻaviy maʼnosini toping.
|
Lotincha - qism,
blok
|
|
548
|
MOOC (Massive Open
Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi
ma'lumotlardan iborat?
|
Videma'ruzalar
|
|
549
|
Moodle - bu ...
|
masofali ta'lim
platformalaridan biri
|
|
550
|
Moodle - masofaviy
ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
|
Keng
xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma
|
|
551
|
Moodle LMS rasmiy
saytini ko'rsating
|
Moodle.org
|
|
552
|
MOOKni taqdim
etuvchi tizimni ko'rsating
|
Coursera, EdX,
Khan academy
|
|
553
|
Mualliflik huquqi
qachon yuzaga keladi?
|
mualliflik huquqi
asar yaratilganda yuzaga keladi
|
|
554
|
Mualliflik huquqi
qanday huquqlarga ajraladi?
|
shaxsiy-nomulkiy
mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi
|
|
555
|
Muammoga oid
ma'lumotlarni to'plash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish
usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar
|
Axborotli
loyihalar
|
|
556
|
Muammoli
ta'limning ilk g'oyalarini asoslagan muallif
|
J.Dyui
|
|
557
|
Muammoli vaziyatni
yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qo'yish; farazlarni ilgari
surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish
|
Bosqichlari
|
|
558
|
Muammoni hal etish
usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar
|
Amaliy loyihalar
|
|
559
|
Muammoni hal
qilish bosqichlari
|
Isbotlash;
tekshirish; asoslash
|
|
560
|
Muammoni qo'yish
qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?
|
Muammoni izlash;
muammoni qo'yish; muammoni hal qilish
|
|
561
|
Muayyan amaliy
harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan
o'yinlar
|
amaliy o'yinlar
|
|
562
|
Muayyan hodisani
o'zida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan ma'lum vaqt birliklariga
ajratilishi
|
Davrlashtirish
|
|
563
|
Muayyan soha uchun
bakalavr tayyorlashda ta'lim sifatini saqlab qolgan holda muddatini 2 yilga
qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni ko'rsating.
|
2 yillik
bakalavriat tayanch ta'limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini
o'qitishni tashkil qilish
|
|
564
|
Muayyan tizimning
ichki tuzilishini o'zgartirishga qaratilgan faoliyat
|
Innovatsiya
|
|
565
|
Muayyan tizimning
rivojlanishiga yoki uni tubdan o'zgartirishga xizmat qiladigan faoliyat
natijasi
|
Innovatsiya
|
|
566
|
Multimedia
ma'lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar - ...
|
... o'quv
videolarini yaratish, audio va video ma'lumotlar bilan ishlash, videolarni
tahrirlash va ko'rish uchun mo'ljallangan.
|
|
567
|
Mustaqil ta'lim-bu
|
o'quv materialini
mustaqil o'zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo'lgan topshiriqlar,
amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va
mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko'nikma va malakalarni
shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir
|
|
568
|
Mustaqil
taʼlim topshiriqlarining qancha qismi kichik guruhlarda hamkorlikda
ishlashga moʻljallangan boʻlishi kerak?
|
1/3
|
|
569
|
Mutaxassis
tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan bilim,
ko'nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada
qo'llay olinishi nima deb ataladi?
|
Kasbiy
kompetentlik
|
|
570
|
Mutaxassislarning
tadqiqotlari natijasida oʻqituvchilarning pedagogik bilim va peadgogik
mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang
|
Axborot, tezaurus,
uslubiy, texnologik, tadqiqot
|
|
571
|
Namunaviy o'quv
reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi o'quv rejani ishlab chiqish uchun
asos bo'ladigan bandni ko'rsating.
|
talabaning ishchi
o'quv rejasi
|
|
572
|
Namunaviy o'quv
rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari,
kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni ko'rsating.
|
tanlov fanlari
katalogi
|
|
573
|
natijalarni olish
uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.
|
Velocity
|
|
574
|
Natijasi harakat
dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, ma'lumotnoma, tavsiya bo'lgan
loyihalar
|
Amaliy loyihalar
|
|
575
|
Natijasi hisobot,
ma'ruza, keys bo'lgan loyihalar
|
Tadqiqot
loyihalari
|
|
576
|
Natijasi maqola,
referat, ma'ruza, keys bo'lgan loyihalar
|
Axborotli
loyihalar
|
|
577
|
Nechinchi yilga
borib Oʻzbekiston Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi
boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirish asosiy
maqsad qilingan.
|
2030 yilga
|
|
578
|
Norma ijodkorligi
jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qat'iy ijrosini
ta'minlash maqsadi bo'yicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi
belgilangan?
|
O'zbekiston
Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish
|
|
579
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
dasturga oid bandni ko'rsating.
|
turli sohalarda
davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta'minlaydigan tadbirlar
tizimini va mexanizmlarini belgilaydi
|
|
580
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
konsepsiyaga oid bandni ko'rsating.
|
turli sohalarda
davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo'nalishlari, maqsadlari, vazifa va
amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi
|
|
581
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
nizomga oid bandni ko'rsating.
|
davlat organlari
va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini,
huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy
munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi
|
|
582
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
reglamentga oid bandni ko'rsating.
|
davlat organlari
va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma'muriy
tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi
|
|
583
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar tizimida oʻzini yuridik kuchi va ahamiyatiga koʻra
konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?
|
Konstitusiyaviy
qonun
|
|
584
|
Normativ-huquqiy
hujjatning amal qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi mezonlar bilan
belgilanadi. a) zamon. b) makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.
|
a), b), d)
|
|
585
|
NoSQL ma’lumotlar
bazalari -
|
о‘zaro
bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro
bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat
juftliklarida saqlaydi
|
|
586
|
NoSQL odatda
"..." deb talqin qilinadi
|
Faqat SQL emas
|
|
587
|
Nostandart test topshiriqlariga
xos bo'lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.
|
Ko'p javobli,
rasmli va animatsiyalardan iborat.
|
|
588
|
Nutqning toza
bo'lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.
|
Dialektizm va
varvarizm
|
|
589
|
O'qitish - bu
|
qoidaga ko'ra
rasmiy ta'lim bilan, ya'ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog'liq.
|
|
590
|
O'qitish - bu
|
qoidaga ko'ra
rasmiy ta'lim bilan, ya'ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog'liq.
|
|
591
|
O'qituvchi
axloqiy-ma'naviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuyg'usi yoki xulq va odob
qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?
|
Pedagogik nazokat
|
|
592
|
O'qituvchi
muvaffaqiyatining siri nimada?
|
talabalar
faoliyatini boshqara olishida
|
|
593
|
O'qituvchi nutqi -
|
Pedagogning
ta'lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi
|
|
594
|
O'qituvchi
nutqining asosiy shakllari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping
|
monolog, dialog,
polilog
|
|
595
|
O'qituvchi
o'quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo'ladigan turli ziddiyatli
vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...
|
Avvalo o'z
iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim
|
|
596
|
O'qituvchi
o'quvchilarni o'zi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi
kerak?
|
Pedagogik faoliyat
o'quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to'g'ri kelishi lozim
|
|
597
|
O'qituvchi o'z
nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e'tibor qaratishi zarur?
|
Adabiy, talaffuz,
kelishik meyorlariga
|
|
598
|
O'qituvchi
pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?
|
Ma'naviy madaniyat
darajasining yuksak bo'lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi
|
|
599
|
O'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.
|
ilmiy tezis,
maqola tayyorlash
|
|
600
|
O'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.
|
malakaviy amaliyot
hisobotini tayyorlash
|
|
601
|
O'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.
|
kurs ishi
(loyihasi)ni tayyorlash
|
|
602
|
O'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.
|
hisob-chizma
ishini tayyorlash
|
|
603
|
O'qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.
|
taqdimot
tayyorlash
|
|
604
|
O'qituvchi
tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga
yo'naltirish orqali unda bilish faolligini oshiruvchi ma'ruza
|
Muammoli ma'ruza
|
|
605
|
O'qituvchi va
talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni ko'rsating.
|
O'RTMI
|
|
606
|
O'qituvchi, -
aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo'lishi va o'quvchilarga aytmoqchi
bo'lgan fikrlarini to'la va aniq ifodalay olishni bilmog'i zarur ushbu
ta'rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?
|
Al-Farobiy
|
|
607
|
O'qituvchining
asosiy pedagogik funksiyalari bu-
|
ta'lim, tarbiya,
rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish
|
|
608
|
O'quv davridagi
asosiy o'quv faoliyatlari va ularning muddatlari ko'rsatilgan hujjatni
ko'rsating.
|
akademik taqvim
|
|
609
|
O'quv jarayonini
tashkil qilish hujjatlarini ko'rsating.
|
akademik guruh
jurnali, o'qituvchining shaxsiy ish rejasi
|
|
610
|
O'quv jarayonini
tashkil qilish hujjatlarini ko'rsating.
|
kafedra o'quv
yuklamasi, dars jadvallari
|
|
611
|
O'quv jarayonining
so'nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…
|
natija
|
|
612
|
O'quv maqsadiga
erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar tomonidan
izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi
|
O'quv loyihaviy
faoliyat
|
|
613
|
O'quvchilarning
muloqot asosida ma'naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan
javob?
|
Jizzakilik va
asabiylik, o'zini boshqara olmaslik
|
|
614
|
O'z- o'zini
bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:
|
Pedagogik
refleksiya
|
|
615
|
O'zbekiston - 2030
strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab
chiqilgan?
|
Strategiya
Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan
bo'lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko'rsatkichlari aholi tomonidan oson
qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.
|
|
616
|
O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida "O'zbekiston
Respublikasida o'lim jazosi taqiqlanadi" normasi belgilangan?
|
25-moddasida
|
|
617
|
O'zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan
tasdiqlanadi?
|
O'zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri
|
|
618
|
O'zbekiston
Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi Gollandiyaning
"Elsevier" kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab
chiqdi?
|
ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish
|
|
619
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to'g'risida" gi Farmoni qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 29 oktabr
|
|
620
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to'g'risida"gi Farmoni qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 8 oktabr
|
|
621
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Raqamli O'zbekiston - 2030"
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari
to'g'risidagi farmoni qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 5 oktabr
|
|
622
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qachon qabul
qilingan?
|
2020 yil 17 mart
|
|
623
|
O'zbekiston
Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?
|
siyosiy
institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida
|
|
624
|
O'zbekiston
Respublikasining "Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risida"gi qonun
qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 29 oktabr
|
|
625
|
O'zbekiston
Respublikasining "Innovatsion faoliyat to'g'risida" gi qonun qachon
qabul qilingan?
|
2020 yil 24 iyul
|
|
626
|
O'zbekiston
Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi bo'yicha
jahonning 50 ilg'or mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi
normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
|
Oliy ta'lim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
627
|
O'zbekiston xalqi
nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?
|
u saylagan
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti
|
|
628
|
O'zbekistonda
innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi -bu:
|
O'zbekiston
Respublikasi Davlat budjeti mablag'lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan
boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq
|
|
629
|
O'zgarishlar
ko'lamiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari
|
Tarmoq (lokal),
modul va tizim innovatsiyalari
|
|
630
|
O'zR OO'MTV ning
09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi
to'g'risidagi nizom" ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan
talabaga "a'lo" baho qo'yiladi?
|
90...100 %
|
|
631
|
O'zR OO'MTV ning
09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim muassasalarida
talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to'g'risidagi nizom"
ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan talabaga
"qoniqarli" baho qo'yiladi?
|
60...69,9 %
|
|
632
|
O'zR OO'MTV ning
09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi
to'g'risidagi nizom" ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan
talabaga "yaxshi" baho qo'yiladi?
|
70...89,9 %
|
|
633
|
Ob'ektning yangi
talablar, me'yorlar, texnik ko'rsatmalar, sifat ko'rsatkichlariga mos
ravishda yangilanishi
|
Modernizatsiya
|
|
634
|
OBS + YouTube +
YouTube vebinar xizmati ...
|
... taqdimotni
namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik
bilan ekran ko'rinishlarini almashish imkonini beradi.
|
|
635
|
Ochiq tashkil
etilib, ilg'or pedagogik tajribalarni targ'ib etishga yo'naltirilgan samarali
o'qitish shakli
|
Mahorat darslari
|
|
636
|
Odam
koʻzlarining harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini
aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning xarakatlarini virtual
dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim
|
treking tizimlari
|
|
637
|
Odatiy holatda GoogleSlassroom
da vazifalarni bajarish muddatlari.... qoladi
|
ochiq
|
|
638
|
Olimning h-indeksi
|
maqola soni va
iqtiboslar soni boʻyicha hisoblash usuli
|
|
639
|
Oliy ta'lim
muassasalarida o'quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga
o'tkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
|
Oliy ta'lim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
640
|
Oliy ta'lim
muassasalarida ta'lim mazmunining tarkibiy qismlari to'liq berilgan javobni
toping.
|
Bilim, ko'nikma,
malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar
|
|
641
|
Oliy ta'lim
muassasalarida ta'lim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini
tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bog'liqligini nazarda tutuvchi
"Universitet 3.0" konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish
vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
|
Oliy ta'lim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
642
|
Oliy ta'lim
muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish
dasturini toping.
|
HEMIS - Higher
education Management Systems
|
|
643
|
Oliy ta'lim
muassasasida o'rtacha o'quv yuklamasi qanday aniqlanadi?
|
OTM bo'yicha jami
o'quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo'lish orqali aniqlanadi
|
|
644
|
Oliy ta'lim
standarti toifasini ko'rsating.
|
Oliy ta'lim
yo'nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori
|
|
645
|
Oliy ta'lim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha
30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "III.
Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo'nalishidagi
bandni ko'rsating.
|
Talabalarning
baholanishi va o'zlashtirish ko'rsatkichlarini hisobga olishning elektron
tizimini joriy etish
|
|
646
|
Oliy ta'lim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha
30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "III.
Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo'nalishidagi
bandni ko'rsating.
|
Elektron
universitet loyihasi doirasida o'quv jarayonini elektronlashtirishni
jadallashtirish
|
|
647
|
Oliy ta'lim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha
30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "V. Oliy
ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni
ko'rsating.
|
Oliy o'quv
yurtidan keyingi ta'lim tizimining monitoringini raqamlashtirish
|
|
648
|
Oliy ta'lim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha
30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "V. Oliy
ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni
ko'rsating.
|
Oliy ta'lim
tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish
|
|
649
|
Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat
boʻlishi aniqlang.
|
4
|
|
650
|
Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan
biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar
beradigan taʼlim bosqichi?
|
bakalavriat
|
|
651
|
Ommaviy bulut
(public cloud) - ...
|
bunday
infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi
mumkin, yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan
tashqarida joylashtiriladi.
|
|
652
|
Ommaviy «bulut»
|
keng omma
tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma
|
|
653
|
onlayn IDE
|
ideone. com
|
|
654
|
Onlayn o'quv
materiallari va o'qituvchi rahbarligida guruhda ta'lim olishga asoslangan
o'qitish shakli
|
Aralash o'qitish
|
|
655
|
Online Driver
modeli...
|
- o'quv
dasturining asosiy qismi axborot ta'lim muhitidagi elektron resurslar
yordamida o'zlashtiriladi.
|
|
656
|
Online Lab modeli.
|
- o'quv dasturi
elektron ta'lim talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan
ta'minlangan auditoriyalarda qoidaga asosan tashkil etiladi.
|
|
657
|
OSI modelida
nechta pog‘ona mavjud:
|
7 ta
|
|
658
|
OSI modelining
kaysi pog‘onasida IP protokoli ishlatiladi
|
tarmoq pog‘onasida
|
|
659
|
Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 1-chi
bosqichi
|
Owncloud ni
о‘rnatish
|
|
660
|
Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 2-chi
bosqichi
|
MySQL Database
sozlamalari
|
|
661
|
Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 3-chi
bosqichi
|
Owncloud
sozlamalari
|
|
662
|
Oʻzbekistob
respublikasi prezidenti OʻzR konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni
ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?
|
Farmon
|
|
663
|
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yi 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan
«Ilm fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...
|
mazkur
yoʻnalishni rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida
belgilandi
|
|
664
|
Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi
asosida tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?
|
8-dekabr
2018-yilda qabul qilingan 997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim
sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qaror
|
|
665
|
Oʻzbekiston
Respublikasida oʻqituvchining mehnati jamiyat va davlatni
rivojlantirish, sogʻlom, barkamol avlodni shakllantirish hamda
tarbiyalash, xalqning maʼnaviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda
boyitishning asosi sifatida eʼtirof etiladi. Davlat
oʻqituvchilarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning
ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi
toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.
|
52-modda
|
|
666
|
OʻzR yangi
tahrirdagi «Taʼlim toʻgʻrisida» gi OʻRQ-637 qachon qabul
qilingan?
|
2020 yil
|
|
667
|
OʻzRP
farmonlari va VM qarorlari qanday hujjat
|
Qonun osti
hujjatlari
|
|
668
|
Paas
|
Xizmat sifatida
jarayonlarni boshqarish
|
|
669
|
Pantomimika bu-
|
Gavda, qo'l va
oyoqlarning harakatidir
|
|
670
|
Patti Drapeau
nuqtai nazariga ko'ra, kreativ fikrlash ...
|
Masala yuzasidan
har tomonlama fikrlash
|
|
671
|
Pedagog kreativ
potensialining tarkibiy asoslari
|
Maqsadli-motivli,
mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash
|
|
672
|
Pedagog o'zining
qaysi tomonlarini boshqarishni o'rganishi kerak?
|
Diqqatini,
ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini
|
|
673
|
Pedagog tegishli
muassasalarda yaratilgan elektron ta'lim resurslariga mualliflik huquqini
qanday rasmiylashtirishi mumkin?
|
mustaqil ravishda
rasmiylashtirishi mumkin
|
|
674
|
Pedagogik dizayn -
bu ...
|
... onlayn
ta'limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq
strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo'lgan
kursga aylantirish imkoniyatini beradi.
|
|
675
|
Pedagogik faoliyat
- bu?
|
o'qituvchi
tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar
majmui
|
|
676
|
Pedagogik faoliyat
deganda nimani tushunasiz?
|
Yosh avlodni
hayotga
|
|
677
|
Pedagogik
faoliyatni rejalashtirish bu:
|
kasbiy faoliyat
loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish
|
|
678
|
Pedagogik
jarayonda sog'lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta'lim
jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish,
turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o'z vaqtida anglay olish va bartaraf
eta olishi qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?
|
Psixologik
kompetentlik
|
|
679
|
Pedagogik
jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik
|
Loyiha - mazmun -
faoliyat
|
|
680
|
Pedagogik
jarayonning harakat vositasi bu...
|
Pedagogik o'zaro
ta'sir
|
|
681
|
Pedagogik mahorat
- bu:
|
Taʼlim va
tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish
imkoniyatini taʼminlovchi faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi
fazilatida namoyon boʻladi
|
|
682
|
Pedagogik muloqot
uslublari
|
Avtoritar,
demokratik va liberal
|
|
683
|
Pedagogik odob;
pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati;
kommunikativ ta'sir ko'rsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari
|
Pedagogik
mahoratning
|
|
684
|
Pedagogika
sohasida yangi ilmiy yo'nalish nima deb nomlanadi?
|
O'qituvchining
innovatsion faoliyati
|
|
685
|
Pedagogning
an'anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta'lim va tarbiya jarayonini
samaradorligi ta'minlashga xizmat qiluvchi yangi g'oyalarni yaratishi bu - …
|
Pedagogik
kreativlik
|
|
686
|
Pedagogning
auditoriya o'quv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni
ko'rsating.
|
talabaning
mustaqil ish hajmini oshirish
|
|
687
|
Pedagogning kasbiy
kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan?
|
Maxsus yoki kasbiy
kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual
kompetentlik
|
|
688
|
Pedagogning
ma'naviy-axloqiy qiyofasi bilan tashqi ko'rinishi o'rtasidagi o'zaro
uyg'unlik, mutanosiblik
|
Pedagogning
imidjini
|
|
689
|
Pedagogning
raqamli izi deganda nimani tushunasiz?
|
Pedagogning kasbiy
faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan
ma'lumotlar to'plami.
|
|
690
|
piktochart.com
muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.
|
Ma'lumotni
immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi
|
|
691
|
Protsentil - bu
|
jurnalning fan
(predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs
bazasi bo'yicha aniqlanadi.
|
|
692
|
Pseudo
taqsimlangan rejim -
|
bitta mashinada
taqsimlangan simulyatsiya hisonlanadi.
|
|
693
|
Qachondan boshlab
insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik
modelini muhokama qilishmoqda.
|
XX asrning
oxirlaridan boshlab
|
|
694
|
Qadriyatshunoslik,
ma'naviy qadriyatlar sohasini o'rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini
tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?
|
Aksiologiya
|
|
695
|
Qanday bulut turi
mavjud emas?
|
Oddiy
"bulut"
|
|
696
|
Qanday kurslar
asosida tnglovchilar ma'lum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan
tasdiq yotadi?
|
task-based MOOC
|
|
697
|
Qanday kurslarda
o'qitish maqsadini o'quvchi belgilaydi?
|
cMOOC
|
|
698
|
Qarorlarni
boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qо‘llash.
|
Statistik
tahlilning 5-chi bosqichi
|
|
699
|
Qaysi rus olimi
Akmeologiya-"Etuk odamlarning rivojlanishi" haqidagi fan sifatida
e'tirof etgan?
|
Nikolay
Aleksandrovich Ribnikov
|
|
700
|
Qaysi universitet
modulining funksiyalari ta'lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish
bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?
|
Universitet-2.0
|
|
701
|
Qaysi universitet
o'z missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.
|
Universitet 3.0
|
|
702
|
Qo'yilgan ilmiy
muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish
muddatlari, manbalar va vositalarni ko'rsatgan holda shakllantirilgan
chora-tadbirlar majmui - ....
|
Ilmiy loyihalar
|
|
703
|
Qonun keltirilgan
bandni ko'rsating?
|
O'zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari
|
|
704
|
Qonun keltirilgan
bandni ko'rsating?
|
O'zbekiston
Respublikasi qonunlari
|
|
705
|
Qonun keltirilgan
bandni ko'rsating?
|
O'zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi
|
|
706
|
Qonun osti
hujjatini ko'rsating.
|
mahalliy davlat
hokimiyati organlarining qarorlari
|
|
707
|
Qonun osti
hujjatini ko'rsating.
|
vazirliklar,
davlat qo'mitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari
|
|
708
|
Qonun osti
hujjatini ko'rsating.
|
O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari
|
|
709
|
Qonun osti
hujjatini ko'rsating.
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari
|
|
710
|
Qulay muhitni
yaratuvchi o'qituvchi bu:
|
fasilitator
|
|
711
|
Rad etish.
|
Statistik
tahlilning 4-chi bosqichi
|
|
712
|
Raqamli didaktika
tushunchasiga ta'rifi qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan?
|
Raqamli didaktika
- pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta'lim muhitida o'quv
jarayonini tashkil etish bo'yicha fan sifatida qaraladi.
|
|
713
|
Raqamli etika - bu
...
|
onlayn muhitda
o'zini tutish qoidalari va tamoyillari to'plamidir.
|
|
714
|
Raqamli etikaning
asosiy tamoyillari to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang:
|
Xavfsizlik.
Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko'p madaniyatlilik.
Shaxsiy javobgarlik.
|
|
715
|
Raqamli iz
(digital footprint) - bu ...
|
Internetdan
foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma'lumotlardir. Ushbu
atama internet tarmog'ida "internet izi", "kiber soya",
"elektron iz yoki raqamli soya" kabi nomlar bilan ham ataladi
|
|
716
|
Raqamli izlarni
boshqarish jarayoni ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang
|
1. Tashxis.
Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish.
Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma'lumotlar miqdorini
cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.
|
|
717
|
Raqamli izni
boshqarishning refleksiv komponenti ...
|
turli xil
so'rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.
|
|
718
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Amaliyotga yo'naltirilganlik tamoyili - ...
|
ta'limni hayot
bilan bog'lashning an'anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog'liq bo'lib,
aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.
|
|
719
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Hamkorlikda o'rganish tamoyili - ...
|
o'qituvchi va
talaba o'rtasidagi faol ko'p tomonlama - real va tarmoqli aloqa asosida o'quv
jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o'rganishning guruh
shakllaridan foydalanishni o'z ichiga oladi.
|
|
720
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili - ...
|
raqamli ta'lim
jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish,
shuningdek, o'quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur'ati kabi
jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik
ravishda sozlash imkonini beradi.
|
|
721
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili - ...
|
maqsadlarga
erishishni, bilim, ko'nikma va malakalarni to'liq o'zlashtirishni talab
qiladi "tushuntirish - mustahkamlash - nazorat" didaktik
zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.
|
|
722
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Ta'lim muhitining to'yinganligi tamoyili - ...
|
individual ta'lim
strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi.
Bunday ortiqchalik tarmoq ta'lim resursi - yagona axborot ta'lim muhiti
yordamida amalga oshirilishi mumkin.
|
|
723
|
Raqamli ta'lim
jarayonining Ustunlik tamoyili - ...
|
raqamli ta'lim
muhitida talabaning mustaqil ta'lim faoliyatiga qaratilgan bo'lib, o'quv
jarayonini tashkil etish, o'quv jarayonida talabani qo'llab-quvvatlash va
yordam berish lozimligin ko'rsatadi.
|
|
724
|
Raqamli ta'lim
resursi - ...
|
raqamli shaklda
taqdim etiladigan ta'lim resursi bo'lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va
metama'lumotlarni o'z ichiga oladi.
|
|
725
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o'zlashtirishning mustahkamlash
didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.
|
Raqamli ta'lim
resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish,
individual o'quv topshiriqlarining o'zgaruvchanligini oshirish mumkin
bo'ladi.
|
|
726
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to'g'ri
keltirilgan qatorni belgilang.
|
O'quv jarayoni
faolligini oshirish uchun RTR turli xil o'quv vaziyatlarini yaratishi, turli
xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta'lim trayektoriyasini
tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini
ta'minlashi kerak.
|
|
727
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan
qatorni belgilang.
|
Bu talab eng yangi
ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to'g'ri
taqdim etish zarurligini bildiradi.
|
|
728
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Ko'rgazmalilik didaktik talabi to'g'ri
keltirilgan qatorni belgilang.
|
O'rganilayotgan
obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish
zarurligini anglatadi.
|
|
729
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to'g'ri
keltirilgan qatorni belgilang.
|
Bu talab o'quv va
kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog'liq. Hal qilinishi kerak bo'lgan
muammoli vaziyatga duch kelganda, ta'lim oluvchilarning idrok etish
faolligini oshiradi.
|
|
730
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan
qatorni belgilang.
|
Ta'lim oluvchining
yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning
kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.
|
|
731
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to'g'ri
keltirilgan qatorni belgilang.
|
Raqamli ta'lim
resurslari faqatgina ta'lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular
o'quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o'quv faoliyati uchun
motivatsiyani ta'minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi
kerak.
|
|
732
|
Raqamli ta'lim
resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan
qatorni belgilang.
|
Talabalar
tomonidan o'rganilayotgan fan sohasidagi ma'lum bir bilim tizimini izchil
o'zlashtirish zaruratidir.
|
|
733
|
Raqamli ta'lim
resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
|
Barcha javoblar
to'g'ri
|
|
734
|
Rasm, tovush va
kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi
|
Virtual reallikga
toʻliq qirmaydigan texnologiya
|
|
735
|
Relaksatsiya
qanday holat?
|
Jismonan va ruhan
bo'shashish, butunlay osoyishtalik
|
|
736
|
Respublika
vazirliklari, davlat qo'mitalari va boshqa boshqaruv organlarining konunga,
farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor
qilinishi mumkin?
|
O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
|
|
737
|
Resurs mualliflari
o'zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo'lmasalar, uni qanday
litsenziya bilan belgilaydilar?
|
Creative Commons
litsenziyasi bilan
|
|
738
|
Rivojlangan
mamlakatlar universitetlarida "tadbirkor-olim" iborasi keng
tarqalgan bo'lib, uning yangi roli o'zida nimani namoyon etadi?
|
akademik va biznes-elementlarni
namoyon etadi.
|
|
739
|
rivojlanishni,
integratsiyalashishni va bulutli xizmatlarni taqdim etishni ta’minlaydigan
muhit va kommunal xizmatlar
|
Bulutli hisoblash
platformasi
|
|
740
|
Rotation
"Flipped learning" modeli...
|
- o'quv vaqti
individual elektron ta'lim va o'qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil
etilgan ta'limga taqsimlanadi.
|
|
741
|
Ruxsat etilgan
sifatni ta’minlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
742
|
S.L.Rubinshteynning
"Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi" degan g'oyasi asos
bo'lgan ta'lim turi
|
Muammoli ta'lim
|
|
743
|
Saas
|
Xizmat sifatida
saqlash
|
|
744
|
ScienceDirect
tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?
|
2 ta
|
|
745
|
ScienceDirect
tizimida qidiruv turlarini belgilang.
|
oddiy va murakkab
turlari
|
|
746
|
Scopus bazasiga
nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?
|
25% - Q1, I
kvartil, 99-75 protsentil; 25% - Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% - Q3,
III kvartil, 49-25 protsentil; 25% - Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.
|
|
747
|
Scopus
klassifikatsion tizimi nechta tematik bo'limdan iborat?
|
24
|
|
748
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida Advanced Search qidiruv...
|
kengaytirilgan
qidiruv
|
|
749
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida Affiliation Search qidiruv...
|
tashkilot bo'yicha
qidiruv
|
|
750
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?
|
2 ta so'zdan
tarkib topgan maqolani qidirish uchun
|
|
751
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida Author Search qidiruv ...
|
muallif bo'yicha
qidiruv
|
|
752
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida Basic search qidiruv...
|
oddiy qidiruv
|
|
753
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?
|
Aniq farazlarni
qidirish
|
|
754
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida iqtiboslik tahlilini o'tkazish quyidagilarning qaysi biri orqali
amalga oshiriladi?
|
View citation
|
|
755
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?
|
hech bo'lmaganda 2
ta so'zdan bittasi bo'yicha maqolani qidirish uchun
|
|
756
|
SCOPUS ma'lumotlar
bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?
|
1 tadan ko'p
maqola chop etganlar uchun
|
|
757
|
Selfbrender modeli...
|
- Amerikaning oliy
ta'lim muassasalari uchun an'anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda
asosiy ta'limga qo'shimcha ravishda kurslarni tanlaydi.
|
|
758
|
shahar kabi
kattalikdagi geografik mintaqani qamrab olgan aloqa tarmog‘i..
|
MAN
|
|
759
|
shaxs
kreativligining tarkibiy tuzilishi bu -
|
intuitsiya,
reflekfiya, bilim, koʻnikma, malakalar
|
|
760
|
Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga
ruhsat berishlari mumkin?
|
200
|
|
761
|
Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
|
Kuniga 30 ta kurs
|
|
762
|
Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga
ruhsat berishlari mumkin?
|
200
|
|
763
|
Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
|
Kuniga 30 ta kurs
|
|
764
|
Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish mumkin?
|
kuniga 30 ta
kursgacha
|
|
765
|
Shaxsiy ilmiy
kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar bo'yicha samarali hamkorlik qilish
vositasi- bu
|
Mendeley
|
|
766
|
shaxsiy tarmoq,
kompyuter qurilmalarining simsiz tarmog‘i.
|
PAN
|
|
767
|
Shaxsni ushlash
chog'ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari
tushuntirilishi shart. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda.
Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?
|
Miranda
qoidasi"
|
|
768
|
Shaxsning kreativ
tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi
|
E.P.Torrens
|
|
769
|
Shaxsning
kreativligi ...da namoyon bo'ladi
|
Uning tafakkuri,
muloqoti, his-tuyg'ulari va muayyan faoliyat turlarida
|
|
770
|
Silikon vodiysi
otasi nomini olgan olim..
|
Stenford
universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi
|
|
771
|
Simulyatsiya
|
Jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan
usul
|
|
772
|
Simulyatsiya
|
Jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan
usul
|
|
773
|
Sinf-dars
tizimining muallifi kim?
|
Ya.A. Komenskiy
|
|
774
|
Siz GoogleForm-ga
yuborganingizdan soʻng talaba koʻradigan oʻz matningizni
yozishingiz mumkin.
|
Taqdimot
funksiyasi
|
|
775
|
Slayd - bu
|
...
prezentatsiyaning alohida kadri bo'lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik
va diagrammalarni olishi mumkin.
|
|
776
|
So'nggi 5 yil
ichida QS universitetlarining dunyo reytingida birinchi o'rinni egallab
turgan universitet bu
|
Massachusets
texnologiya instituti
|
|
777
|
Soft skills?
|
kreativlik...
|
|
778
|
Spin-aut - bu:
|
ilmiy yoki
tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu
akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni
o'tkazishning muhim mexanizmi.
|
|
779
|
Spin-offni amalga
oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?
|
4 ta, ya'ni:
ixtirochi-olim; ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor
|
|
780
|
Standart test
topshiriqlariga xos bo'lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.
|
Standart test
topshiriqlari 1 ta to'g'ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo'lgan yopiq
turdagi topshiriqlardan iborat
|
|
781
|
Start-ap loyiha
tushunchasi dastlab nechanchi yilda kim tomonidan olib kirilgan?
|
1976 yili Forbes
|
|
782
|
Statistik tahlil
qancha bosqichda amalga oshiriladi
|
5
|
|
783
|
Statistik
tahlilning 1-chi bosqichi
|
Ma’lumotlarning
mohiyatini tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni
о‘rganish.
|
|
784
|
Statistik
tahlilning 2-chi bosqichi
|
Ulanishlarni
umumlashtirish uchun model yaratish.
|
|
785
|
Statistik
tahlilning 3-chi bosqichi
|
Tо‘g‘riligini
isbotlash.
|
|
786
|
Statistik
tahlilning 4-chi bosqichi
|
Rad etish.
|
|
787
|
Statistik
tahlilning 5-chi bosqichi
|
Qarorlarni
boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qо‘llash.
|
|
788
|
Stenford
universiteti informatika professordari Endryu In va Dafna Koller tomonidan
asos solingan "ommaviy onlayn -ta'lim sohasidagi" loyiha qanday
nomlanadi?
|
Coursera
|
|
789
|
Steriodlar
ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi
inson hisoblanadi?
|
Stenford
universiteti prorektori Fredrik Terman
|
|
790
|
Strategiya
tushunchasi ma'nosi
|
yunon tilidan - sarkardaning san'ati
|
|
791
|
Sunʼiy neyron
tarmoqlari
|
Tarmoqli tahlil va
optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:
|
|
792
|
Sun’iy neyron
tarmoqlari
|
Tarmoqli tahlil va
optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:
|
|
793
|
Sо‘rovlar
tili tо‘g‘ri keltirilgan qatorini toping ?
|
SQL
|
|
794
|
Ta'lim - bu
|
qandaydir ma'noda
nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o'qishni ham o'zida namoyon
etadi.
|
|
795
|
Ta'lim jarayonini
loyihalash necha bosqichlarda kechadi?
|
5 ta
|
|
796
|
Ta'lim jarayonini
samarali tashkil etish uchun barcha omillarni inobatga olgan holda uning
sxemasini ishlab chiqish
|
Ta'lim jarayonini
loyihalash
|
|
797
|
Ta'lim shakllarini
takomillashtirish vazifasini ko'zlagan o'qitish va boshqalarni
o'zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va inson omillarida, ularning
birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning
izchil metodi
|
Pedagogik
texnologiya
|
|
798
|
Ta'lim sohalari
bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.
|
Davlat ta'lim
standarti
|
|
799
|
Ta'lim sohasi yoki
o'quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida
qo'llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl,
metod va texnologiyalar bu-…
|
Ta'lim
innovatsiyalari
|
|
800
|
Ta'lim sohasi yoki
o'quv jarayonida muammoni yangicha yondashuv asosida yechish uchun
qo'llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl,
metod va texnologiyalar
|
Ta'lim
innovatsiyalari
|
|
801
|
Ta'lim
texnologiyasi
|
Ta'lim (o'qitish)
jarayonining yuksak mahorat, san'at darajasida tashkil etilishi
|
|
802
|
Ta'lim
to'g'risidagi qonunga muvofiq, davlat ta'lim standartlari tartibi, ahamiyati
nimada ?
|
Davlat ta'lim
standartlarini va (yoki) davlat ta'lim talablarini bajarish barcha ta'lim
tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta'lim tashkilotlari mustaqil
ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko'rsatilgan o'quv
dasturlari asosida ta'lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.
|
|
803
|
Ta'lim
to'g'risidagi Qonunning maqsadi ?
|
Ta'lim sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iborat
|
|
804
|
ta'lim va
tarbiyaning muayyan maqsadi va natijasiga erishish bo'yicha o'zaro bog'langan
hamda mantiqiy tugallikka ega bo'lgan o'quv fanlari va ularning tarkibiy
qismlaridir. Ushbu ta'rif qaysi pedagogik kategoriyaga tegishli?
|
modul
|
|
805
|
Ta'lim xizmatlari
va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni
tijoratlashtirish talab qilinmagan - amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik
ishlanmalar bilan bog'liq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......
|
Universitet 2.0
|
|
806
|
Ta'lim yo'nalishi
va mutaxassisligi bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.
|
O'quv rejasi
|
|
807
|
Ta'lim yo'nalishi
va mutaxassisligi bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.
|
Malaka talablari
|
|
808
|
Ta'lim-tarbiya
ishining asosiy shakli bu-
|
Dars
|
|
809
|
Ta'lim-tarbiyaning
interaktiv usullarini qo'llash orqali qaysi ta'lim muassasasini ma'naviyat va
ma'rifat, madaniyat o'chog'iga aylantirish nazarda tutilgan?
|
maktablarni
|
|
810
|
Ta'limiy mazmunga
ega loyiha, o'qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo'lgan hujjat
|
dars ishlanmasi
|
|
811
|
Ta'limiy mazmunga
ega loyiha, o'qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo'lgan hujjat
|
Dars ishlanmasi
|
|
812
|
Ta'riflarni
aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo'lgan testlar tuziladi?
|
Produktiv
|
|
813
|
Tabiat, jamiyat va
insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar
haqidagi yangi bilimlar olish, ular o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik bo'yicha
tajriba o'tkazishga qaratilgan tadqiqotlar -....
|
Fundamental
tadqiqotlar
|
|
814
|
Tadbirkorlik
universiteti konsepsiyasi rivojlanishida "To'rtinchi spiral"
tamoyili g'oyasi, ya'ni universitetning -
|
davlat, biznes va
texnoparklar (iste'molchi buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi
sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.
|
|
815
|
Tadbirkorlik
universiteti konsepsiyasining muallifi bo'lib kim hisoblanadi ?
|
Stenford
universiteti professori Genri Itskovits hisoblanadi
|
|
816
|
Tadbirkorlik
universiteti konsepsiyasining muallifi kim?
|
Genri Itskovits
|
|
817
|
Tadbirkorlik
universiteti rolining ortishi nima sifatida ularni amaliyotda qo'llashgacha
olib borishga qodirligi bilan izohlanadi ?
|
bilimlarni
"generatsiyalash" mexanizmni shakllantirish
|
|
818
|
Tadbirkorlik
universiteti shunisi bilan farqlanadiki, bunda:
|
g'oyalar va
tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o'z aksini topadi.
|
|
819
|
Tadbirkorlik
universiteti tarixi qachon va qayerda boshlangan?
|
Kaliforniyada (XX
asrning 40 yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli)
vodiysida
|
|
820
|
Tadbirkorlik
universiteti(TU) missiyasi:
|
madaniy-ta'lim;
ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik.
|
|
821
|
Tadbirkorlik
universitetining hamkorlar bilan ko'p tomonlama o'zaro xatti-harakatlarini
kimning "Uchala spiral" tamoyili orqali ko'rib chiqish mumkin:
biznes, hukumat, universitet
|
G.Itskovitsning
|
|
822
|
Tadbirkorlik
universitetining hamkorlar bilan ko'p tomonlama o'zaro xatti-harakatlarini
kimning "Uchala spiral" tamoyili orqali ko'rib chiqish mumkin:
biznes, hukumat, universitet.
|
G.Itskovitsning
|
|
823
|
Tadbirkorlik
universitetining missiyasi?
|
Tadbirkor,
Innovator, integrator
|
|
824
|
Tadbirkorlik
universitetlarining asosiy mezonlari -
|
yaratilgan
startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o'rinlari, innovatsion
infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo'lishi lozim.
|
|
825
|
Tadqiqot
universiteti g'oyasi (muallifi bo'lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi)
-
|
universitetda
yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib
boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta'lim jarayonidayoq)
orqali tayyorlash jarayoniga mo'ljal olish.
|
|
826
|
Tadqiqot,
evristik, muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli bayon qilish, ijodiy hamda
qisman ijodiy metodlar ...
|
Muammoli ta'lim
metodlari
|
|
827
|
Tadqiqotni amalga
oshirish, tadqiqot asosida muammo izohini asoslash, yanada rivojlantirish
uchun yangi muammolarni asoslovchi loyihalar
|
Tadqiqot
loyihalari
|
|
828
|
tagxedo.com ...
|
- ushbu xizmat
matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini)
hayratlanarli tarzda yaratilgan so'z bulutlariga o'zgartiradi.
|
|
829
|
Talaba tomonidan
bajarilgan ijodiy ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular natijalarini aks
ettiruvchi portfolio
|
Ishlar portfoliosi
|
|
830
|
Talaba tomonidan
erishgan yutuqlarni baholashga doir xulosa, taqriz, rezyume, esse,
tavsiyanoma va tavsifnomalar jamlanadigan portfolio
|
Taqrizlar
portfoliosi
|
|
831
|
Talabalar bilan
start-ap loyihalashda uning ________ni shakllantirish muhim rol
oʻynaydi?
|
Gipotezasi
|
|
832
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati
berilgan javobni toping.
|
dasturning barcha
bo'limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko'nikma, malaka,
aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta'minlaydi.
|
|
833
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(1)
|
Muntazamlilik
|
|
834
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(2)
|
Begʻarazlilik
|
|
835
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(3)
|
Keng qamrovlilik
|
|
836
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(4)
|
Individuallilik
|
|
837
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(5)
|
Tabaqalashgan
yondashuv
|
|
838
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(6)
|
Talabning
yagonaligi
|
|
839
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(7)
|
1.Muntazamlilik.
2.Begʻarazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan
yondashuv. 6. Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8.
Ishonchlilik(validlik)
|
|
840
|
Talabalar bilimi
va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(8)
|
1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik.
3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6.
Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8.
Ishonchlilik(validlik)
|
|
841
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.
|
talabalar bilimi
va ko'nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo'shliqlar va ularning
sabablari aniqlanadi.
|
|
842
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini
toping.
|
O'quv-bilish va
aqliy faoliyatni rivojlantirish
|
|
843
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning ta'limiy funksiyasining mohiyatini toping.
|
Bilimlarni
tizimlashtiradi, umumlashtiradi, mukammallashtiradi
|
|
844
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.
|
burch, majburiyat,
javobgarlik kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi
|
|
845
|
Talabalar
portfoliosining tuzilishi
|
Titul; mundarija;
portfolio maqsadi; portfolio bo'limlari
|
|
846
|
Talabalar
tomonidan oʻquv maqsadlariga erishish natijalariga asosan?
|
Amaliy,
laboratoriya va seminar mashg‘ulotlarining samaradorlik koeffitsenti
aniqlanadi
|
|
847
|
Talabalarda ijodiy
izlanish, kichik tadqiqotlarni amalga oshirish, farazlarni ilgari surish,
natijalarni asoslash, xulosaga kelish ko'nikma va malakalarni
shakllantiruvchi ta'lim texnologiyalari
|
Muammoli ta'lim
texnologiyalari
|
|
848
|
Talabalarni
muammoli vaziyatga to'qnash kelishini ta'minlash asosida ularning bilish
faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod
|
Muammoli vaziyat
metodi
|
|
849
|
Talabalarning
barcha akademik masalalarini hal qilishga qaratilgan bo'limni ko'rsating.
|
registrator ofisi
|
|
850
|
Talabalarning
bilimini nazorat qilish va baholash qaysi nazorat turlarida amalga
oshiriladi?
|
Joriy, oraliq,
yakuniy nazorat
|
|
851
|
Talabalarning BKM
darajasini har tomonlama, xolis baholovchi topshiriqlar to'plami
|
Assesment
|
|
852
|
Talabalarning BKM
va muayyan axloqiy sifatlarni o'zlashtirish yo'lida birgalikda, o'zaro
hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklari
|
Interfaollik
|
|
853
|
Talabalarning BKM
va muayyan axloqiy sifatlarni o'zlashtirish yo'lida o'zaro harakatlarni
tashkil etishga asoslanuvchi ta'lim
|
Interfaol ta'lim
|
|
854
|
Talabalarning
fanlarni tanlashi qanday amalga oshiriladi?
|
talabaning kasbiy
shakllanishidan kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida
|
|
855
|
Talabalarning
mustaqil ta'limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko'ra qanday
shakllantirish zarur?
|
reproduktiv,
produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada
|
|
856
|
Talabalarning
shaxsi va o'zlashtirishi xaqidagi ma'lumotlar HEMISning qaysi moduliga
joylashtiriladi.
|
Talabalar hayotini
boshqarish
|
|
857
|
Talabaning BKMni
nazorat qilish uchun shakllantirilgan portfolio
|
Baholovchi
portfolio
|
|
858
|
Talabaning
fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o'ziga
xos xususiyatlari, qobiliyatini rivojlantirishga yo'naltirilgan ta'lim
|
Shaxsga
yo'naltirilgan ta'lim
|
|
859
|
Talabaning
indiviudal ta'limiy muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi diplom, faxriy yorliq,
guvohnoma va b. jamlanadigan portfolio
|
Hujjatlar
portfoliosi
|
|
860
|
Talabaning ma'lum topshiriqlarni
bajarishda yuzaga kelgan ziddiyatni anglashi bilan bog'liq ruhiy holati
|
Muammoli vaziyat
|
|
861
|
Talabaning
mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.
|
fan bo'yicha
forumda ishtirok etish
|
|
862
|
Talabaning
mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.
|
o'rgatuvchi
testlarni mashq qilish
|
|
863
|
Talabaning
mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.
|
FAQ (ko'p
so'raladigan savollar) bazasi bilan ishlash
|
|
864
|
Talabaning o'zi
yoki pedagoglar tomonidan jamlangan talabalarning eng yaxshi ishlari o'rin
oladigan portfolio
|
Natijalar
portfoliosi
|
|
865
|
Talabaning shaxsiy
o'quv rejasini ishlab chiqish uchun majburiy bo'lmagan, lekin o'zlashtirish
tavsiya qilinadigan bandni ko'rsating.
|
tanlov fanlari
|
|
866
|
TALIS
–tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(1)
|
Pedagogning
ijtimoiy mavqeyini oshirish
|
|
867
|
TALIS
–tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(2)
|
Pedagogika
mutaxassisligi uchun iqtidorli yoshlarni tanlash
|
|
868
|
TALIS
–tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(3)
|
Moderator
oʻqituvchilarni tanlash
|
|
869
|
TALIS
–tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(4)
|
Oʻqituvchining
kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish
|
|
870
|
Tanqidiy
fikrlashga to'g'ri izoh keltirilgan qatorni toping
|
Bu yangi va
tushunarli bo'lgan fikrlar va g'oyalarning tanlanishi, tekshirilishi,
baholanishi, rivojlantirilishi va tatbig'idir
|
|
871
|
Taqdimot - bu
|
...slaydlar va
maxsus effektlar to'plami bo'lib, tayyor material, doklad yoki konspekt
shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.
|
|
872
|
Taqdimot formati
matn va jadvaldan qanday farq qiladi?
|
Slayd
tuzilishining mavjudligi
|
|
873
|
Taqdimot nima?
|
Ob'ekt haqida
ma'lumotni qulay shaklda taqdim qilish
|
|
874
|
Taqdimot
tayyorlarlash dasturi - ...
|
... bu MS
PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini
yaratish va qo'llash uchun keng miqyosda qo'llaniladi.
|
|
875
|
Taqdimot tuzish -
bu
|
... slaydlardan
iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko'rish va
bezagini berishdir.
|
|
876
|
Taqsimlangan fayl
tizimi (Distributed File System):
|
ma’lumotni ulangan
saqlash moslamalari tizimi orqali kirish mumkin bо‘lgan formatda
saqlashga imkon beradi.
|
|
877
|
Taraqqiyot
strategiyasida aholi salomatligini ta'minlash bo'yicha hududlarda birlamchi
tibbiy xizmati qanday tamoyil asosida yo'lga qo'yish belgilangan
|
bir qadam tamoyili
|
|
878
|
Taraqqiyot
strategiyasiga ko'ra davlat qarzini boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi
qarz miqdori yiliga qancha bo'lishi belgilangan?
|
4,5 milliard AQSh
dollaridan oshib ketmasligini
|
|
879
|
Taraqqiyot
strategiyasiga muvofiq qishloq xo'jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini
yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga
oshiriladi?
|
Chirchiq shahrida
|
|
880
|
Taraqqiyot
strategiyasining "Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori
o'sish sur'atlarini ta'minlash" nomli 3-yo'nalishi nechta maqsadni o'z
ichiga oladi?
|
16 ta maqsaddan
iborat
|
|
881
|
Taraqqiyot
strategiyasining 1-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Inson qadrini
yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali
xalqparvar davlat barpo etish.
|
|
882
|
Taraqqiyot
strategiyasining 2-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Mamlakatimizda
adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur
shartiga aylantirish.
|
|
883
|
Taraqqiyot
strategiyasining 4-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Adolatli ijtimoiy
siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish
|
|
884
|
Taraqqiyot
strategiyasining 5-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
maʼnaviy
taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish.
|
|
885
|
Taraqqiyot
strategiyasining 6-yo'nalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy
manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish
|
|
886
|
Taraqqiyot
strategiyasining 6-yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy
manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish
|
|
887
|
Tarbiyachi tashkil
etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo'lishni bilishi lozim, u
o'zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin ta'rif
qaysi pedagog olimga tegishli
|
A.S Makarenko
|
|
888
|
Tarbiyalash qaysi
nazorat tuzilmasi tarkibiga kiradi?
|
Baholashning
didaktik maqsadi
|
|
889
|
Tarix va
ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari;
iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari fan yo'nalishlari bo'yicha amalga oshiriladigan loyihalar
qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?
|
3 yil muddatgacha
|
|
890
|
Tarmoq gigiyenasi
(kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?
|
Tarmoqdagi
xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta'minlash uchun har qanday
qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to'plamidir.
|
|
891
|
Tarmoq OT i keng
ma’nodagi ta’rifi.
|
ma’lumotlar
almashish maqsadida, resurslardagi bitta qoida – protokollar asosida
taqsimlab beruvchi aloxida kompyuterlar OT larining yig‘indisiga tarmoq OT i
deyiladi
|
|
892
|
Tarmoq OT i tor
ma’nodagi ta’rifi:
|
aloxida
kompyuterga, tarmoqqa ishlash imkonini beruvchi operatsion tizimga aytiladi
|
|
893
|
Tarmoq OT larini
qurishda bir nechta yondashishlar mavjud
|
lokal OT va qobiq;
tarmoq funksiyalari boshidan kо‘zda tutilgan
|
|
894
|
Tarmoq OT ning
masofadagi resursi va xizmatlarga murojaat qilish imkonini beradigan qismi:
|
kliyent (mijoz)
qismi deyiladi
|
|
895
|
Tarmoq OT ning
shaxsiy resurslarni umumiy foydalanishga beruvchi qismi:
|
server qismi
deyiladi
|
|
896
|
Tarmoq OT –
|
tо‘rt
qismdan iborat
|
|
897
|
Tarmoqda
tarqatilgan kо‘plab serverlarda ma’lumotlar saqlanadigan onlayn saqlash
modeli.
|
Bulutli
ma’lumotlarni saqlash
|
|
898
|
Tarmoqli tahlil va
optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:
|
Sun’iy neyron
tarmoqlari
|
|
899
|
tarmoqni, real
vaqtda va murakkab ulanish konfiguratsiyasini qо‘llagan holda,
kо‘p komponentli axborot (ovoz, mazkur video, audio)larni shu
komponentlar uchun zarur bо‘lgan sinxronizatsiya bilan uzatish
qobiliyati bilan izohlanadi
|
Multimediali
tarmoq
|
|
900
|
Tasdiqlash,
nazorat qilish, bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz
berish, tavsiya qilish, isbotlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi
kategoriyasiga tegishli?
|
baholash
|
|
901
|
Tashabbuskorlik,
kreativ qobiliyatga egalik, kreativ faollik, izlanuvchanlik
|
Pedagogning
kreativ potensiali darajasini aniqlovchi mezonlar
|
|
902
|
Tashxis – bu?
|
bu didaktik
jarayon, yaʼni talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash
jarayoniga taʼsir etadigan omillarni aniqlash va tizimlash, ularning
natijalarini tahlil qilish sanaladi
|
|
903
|
Tayyor elementlar
kutubxonasiga ega bo'lgan infografik muharrirni toping.
|
easel.ly
|
|
904
|
Taʼlim
kampusi-?
|
yagona hududda
birlashtirilgan oʻquv binolarini, ilmiy-tadqiqot institutlarini
(markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni,
taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini,
laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport
inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini oʻz ichiga olgan binolar
hamda inshootlar majmuidan iborat boʻlgan oʻquv jarayoni,
maʼnaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini taʼminlaydigan
taʼlim-tarbiya muhiti
|
|
905
|
Taʼlim
tashkilotlarini attestatsiyadan va davlat akkreditatsiyasidan oʻtkazish
«Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunning qaysi moddasida keltirilgan?
|
58-modda
|
|
906
|
Taʼlim tizimi
oldidagi muhim funksiyalaridan biri bu-?
|
o‘sib kelayotgan
yosh avlodga ta’lim, tarbiya berishning yangi va samarali usullarini
yaratish, talabalarning bilim darajalariga bo‘lgan talabni ko‘tarish,
o‘qitishning rejalashtirilgan natijalariga erishish hisoblanadi
|
|
907
|
Taʼlimdagi
umum jahon tendensiyalari orasida -
|
uzluksiz va umr
davomida taʼlim olish trendga aylanmoqda
|
|
908
|
Ta’lim axborot
texnologiyalari terminini aniqlang
|
bu
о‘qitilayotganlarga kompyuter vositalari orkali axborotni tayyoralash
va uzatish jarayonidir
|
|
909
|
Tembr -
|
tovush
rangdorligi, yorqinligi hamda uning yoqimliligi va alohidaligidir
|
|
910
|
Test topshiriqlari
....sirasiga mansubJumlani to'ldiring.
|
Didaktik
materiallar
|
|
911
|
Test
topshiriqlarining didaktik funksiyalari to'liq berilgan javobni toping.
|
Ta'limiy,
tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat
|
|
912
|
Test
topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.
|
Egallangan bilim,
ko'nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda
o'zining ulushi muhim o'rin tutishini e'tiborga olgan shaxs va kelgusi
faoliyatidagi ma'suliyatini anglagan holda o'z-o'zini rivojlantirishga
undaydi
|
|
913
|
Test
topshiriqlarining ta'limiy funksiyasi berilgan javobni toping.
|
egallangan bilim,
ko'nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda
o'zining ulushi muhim o'rin tutishini e'tiborga olgan shaxs va kelgusi
faoliyatidagi ma'suliyatini anglagan holda o'z-o'zini rivojlantirishga
undaydi
|
|
914
|
Test
topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping
|
Barkamollikka
zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o'quv
muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga
erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida
rivojlanishiga imkoniyat yaratadi
|
|
915
|
Testlar
murakkablik darajasiga ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:
|
reproduktiv,
produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar
|
|
916
|
Testlar
o'tkazilish texnologiyasiga ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:
|
bosma,
dasturlashtirilgan testlar
|
|
917
|
Testlar shakliga
ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:
|
ochiq testlar,
yopiq testlar
|
|
918
|
Texnik vositalar
yordamida yaratilgan dunyo, odamning sezgilari orqali maʼlumotlarni
qabul qilish imkonini yaratadi
|
Virtual reallik
|
|
919
|
Texnologiyalarni
tijoratlashtirish - bu
|
iste'molchi
(xaridor) bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o'z egasiga
(texnologiyalarni ishlab chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya (yoki
boshqa) bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to'laydigan texnologik
uzatish shakli
|
|
920
|
Texnologiyalarni
tijoratlashtirish tushunchasi - bu
|
ilmiy-tadqiqot
natijalari o'z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan
jarayondir
|
|
921
|
Texnologiyalarni
tijoratlashtirish tushunchasi - bu
|
ilmiy-tadqiqot
natijalari o'z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan
jarayondir
|
|
922
|
Texnologiyalarni
uzatish qanday xususiyatlarga ko'ra turlarga bo'linadi?
|
shartnoma, hajmi,
almashuv darjasi va texnologiyalar transferi turi bo'yicha
|
|
923
|
THE reytingi
aniqlashda quyidagi universitetlar qatnasha olmaydi?
|
yuqori kurs
talabalarini oʻqitmaydiganlar, tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh
yil ichida 1000 ta ilmiy ishlar, shu jumladan bir yilda 200 tadan kam nashr
ettirganlar
|
|
924
|
THE reytingning
kamchiliklari?
|
Ingliz tilidagi
mamlakatlar uchun ustuvorlik yuqori. Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy
nashrlarni tahlil qiladi. Bundan aksariyat uchinchi mamalatlarning OTMlari
oʻz ulushini yoʻqotishadi
|
|
925
|
Turli ijtimoiy
tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o'zlarining
demokratik yo'l bilan saylab qo'yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini
tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?
|
Siyosiy partiyalar
|
|
926
|
Turli maqsadlar va
vazifalar uchun strukturlangan va strukturlanmagan maʼlumotlarni qayta
ishlash
|
Katta
maʼlumotlar
|
|
927
|
turli tipdagi
ma’lumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati.
|
Variety
|
|
928
|
Twitter yoki
Facebook ma'lumotlari kabi ijtimoiy ko'rsatkichlarga asoslangan infografik
muharrir ...
|
visual.lv
|
|
929
|
Tо‘g‘ri
javobni tanlang:
|
protokol bu –
turli texnikaviy uskunalarda amalga oshiriladigan birxil pog‘onali
jarayonlarning protsedurali va mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydigan qonun
qoidalar majmui
|
|
930
|
Tо‘g‘riligini
isbotlash.
|
Statistik
tahlilning 3-chi bosqichi
|
|
931
|
Tо‘la
taqsimlangan rejim -
|
klaster sifatida
kamida ikki yoki undan ortiq mashinalar bilan tо‘liq taqsimlanadi
|
|
932
|
Ubuntu serveri
uchun .iso faylini qayerdan yuklab olish mumkin
|
https://www.ubuntu.com/download/server
|
|
933
|
Uch oʻlchovli
fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar
|
3D-kontroller
|
|
934
|
Uch oʻlchovli
virtual obektlarni yoki gologrammalarni fizik fazoga proyeksiyalash
|
Aralash haqiqat
|
|
935
|
Udacity loyihasi
maqsadi?
|
ta'limni
demokratlashtirish
|
|
936
|
Udacity
loyihasining maqsadi nimadan iborat?
|
ta'limni
demokratlashtirish
|
|
937
|
Udacity notijorat
MOOCga kim asos solgan?
|
Stenford
professori Sebastyan Tran
|
|
938
|
Ulanishlarni
umumlashtirish uchun model yaratish.
|
Statistik
tahlilning 2-chi bosqichi
|
|
939
|
Umumiy vazifalari
bо‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining ma’lum bir hamjamiyati
foydalanishi uchun mо‘ljallangan infratuzilma turi
|
Ijtimoiy «bulut»
|
|
940
|
Umumiy «bulut»
|
keng omma
tomonidan bepul foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma
|
|
941
|
Umumtaʼlim
maktablari pedagogik kadrlari bilan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash
dasturini toping.
|
TALIS
|
|
942
|
Universitet - bu
|
fundamental va
ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim
muassasi
|
|
943
|
Universitet - bu
nem. Universität, o‘z navbatida lat. universitas so‘zidan kelib chiqib
|
fundamental va
ko'pgina amaliy fanlar bo'yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta'lim
muassasi
|
|
944
|
Universitet 3.0
modelining yangi bosqichi qachon va qayerda paydo bo'lgan?
|
XX asrning 50-60
yillarida AQSh va Kanadada
|
|
945
|
Universitet 4.0 ni
loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo'ladi?
|
tezlik/
egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik, shaxsiy yo'naltirilganlik va
mahsuldorlik.
|
|
946
|
Universitet
kreditlarini o'tkazishning Osiyo - Tinch okeani tizimini ko'rsating.
|
UCTS
|
|
947
|
Universitet uchun
haqiqiy bilimni olishning oʻziga xos usuli-?
|
Universitet
professorlari tomonidan talabalarni ilmga jalb etish orqali erishiladigan
tadqiqot faoliyati hisoblangan
|
|
948
|
Universitetlarni
yaratish uchun namuna bo'lgan ta'lim muassasasi nomini aniqlang?
|
Gumboldt
|
|
949
|
Universitetlarning
3ta asosiy shakllari
|
klassik (nemis);
politexnik ("fransuz"); tadbirkorlik ("amerikacha")
|
|
950
|
Universitetni
bitkoinlarda moliyalashtirishning maqsadi?
|
bank tarmogʻi
rivojlanmagan mintaqalarida moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni
yengillashtirish
|
|
951
|
Variety —
|
turli tipdagi
ma’lumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati.
|
|
952
|
Vazirliklar,
davlat qo'mitalari va idoralar normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan
kundan e'tiboran necha kun ichida davlat ro'yxatidan o'tkazish uchun
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?
|
10 kun
|
|
953
|
Vebga
yо‘naltirilgan kontentni boshqaruvchi tizim qanday nomlanadi?
|
CMS
|
|
954
|
Vebga
yо‘naltirilgan ta’lim(о‘qish, virtual ta’lim muhiti)ni boshqarish
tizimi qanday nomlanadi?
|
LMS
|
|
955
|
Vebinar...
|
- onlayn seminar,
ma'ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil
etish.
|
|
956
|
Velocity —
|
natijalarni olish
uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.
|
|
957
|
videofilm, nashr
ishlari - kitob, almanax, buklet, albom, bosma va elektron jurnal, kompyuter
dasturlarni yaratishga yo'naltirilgan loyihalar -......
|
Ijodiy loyihalar
|
|
958
|
Videoni tahrirlash
va qayta ishlash va yaratish vositalari
|
Movavi, Camtasia,
iMovie, Flipgrid, Thinglink
|
|
959
|
Virgual ta'lnm
jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-Leaming Management Systems) to'g'ri
ko'rsatilgan javobni ko'rsating.
|
Moodle, e-khool,
Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS,
GoToTraining, Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS
|
|
960
|
Virtual dunyoni
yuqori darajada simulyatsiya qilib beradigan texnologiyasi
|
Virtual reallikga
toʻliq qiradigan texnologiya
|
|
961
|
Virtual mashina
|
mantiqiy ravishda
asosiy uskunadan ajratilgan muhitni ta’minlaydi.
|
|
962
|
Virtual mashina
dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina boshqaruvchisi (VMM)
tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri apparat tizimiga о‘rnatilganida,
............. deb nomlanadi.
|
uskuna
virtualizatsiyasi
|
|
963
|
Virtual mashina
yaratmoqchi bо‘lgan mashina asosiy
"Host Machine" deb nomlanadi va virtual mashina
.................. deb nomlanadi.
|
Mehmon mashinasi
|
|
964
|
Virtual mashina
yaratmoqchi bо‘lgan mashina asosiy
............. deb nomlanadi va virtual mashina "Mehmon
mashinasi" deb nomlanadi.
|
"Host
Machine"
|
|
965
|
Virtual
mashinaning dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina boshqaruvchisi (VMM)
tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri Server tizimiga о‘rnatilganida,
......................deb nomlanadi
|
server
virtualizatsiyasi
|
|
966
|
Virtual
mashinaning dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina menejeri (VMM)
tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri apparat tizimiga emas, balki Xost operatsion
tizimiga о‘rnatilganida ....................qilish mumkin bо‘ladi
|
operatsion tizimni
virtualizatsiya
|
|
967
|
Virtual reallik
(VR) - ...
|
texnik vositalar
bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: ko'rish, eshitish, teginish
va boshqalar ta'sir ko'rsatadigan dunyo.
|
|
968
|
Virtual reallik
tizimi deganda nima tushuniladi?
|
imitatsion
dasturiy va texnik vositalar
|
|
969
|
Virtual sinf bilan
nima qila olasiz?
|
Uzoq muddatli
o'quv loyihalarini qo'llab-quvvatlash mumkin
|
|
970
|
Virtual
sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari - ...
|
... turli
manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio
treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi.
|
|
971
|
Virtualbox sayti
|
https://www.virtualbox.org/
|
|
972
|
Virtualbox
…………..hostlarida ishlaydi
|
Windows, Linux,
Mac
|
|
973
|
Virtualizatsiya - bu
|
server, ish stoli,
saqlash moslamasi, operatsion tizim yoki tarmoq manbalari kabi biror
obyektlarning virtual (asli emas) versiyasini yaratish.
|
|
974
|
Virtualizatsiya
xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
Texnologik
|
|
975
|
visual.lv
muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.
|
Twitter yoki
Facebook ma'lumotlari kabi ijtimoiy ko'rsatkichlarga asoslangan infografik
muharrir ...
|
|
976
|
Vizualizatsiya
|
Maʼlumotlarni
chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan
holda taqdim etish usuli
|
|
977
|
Vizualizatsiya
|
Ma’lumotlarni
chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan
holda taqdim etish usuli
|
|
978
|
Volume —
|
fizik xajmning
kattaligi.
|
|
979
|
Waas
|
Xizmat sifatida
ish joyi
|
|
980
|
WEB 2
texnologiyalari asosida xizmat kо‘rsatib kelayotgan sayt nomini
kо‘rsating.
|
Vikipediya,
Wiki-wiki
|
|
981
|
Web of Science
xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy
jurnallarda chop etilgan umumiy maqolalar sonida O'zbekistonning ulushi 2030
yilgacha necha foizga yetkazish ko'zda tutilgan?
|
0, 2
|
|
982
|
Web of Science
xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy
jurnallarda har 100 nafar O'zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan
maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko'zda tutilgan?
|
10
|
|
983
|
Web of Science
xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy
jurnallarda O'zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan bitta maqolaga
nisbatan xorijiy havolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko'zda
tutilgan?
|
2
|
|
984
|
Web-texnologiyalari
va an'anaviy ta'limning o'zaro birligi asosida tashkil etiladigan seminar
|
Vebinar
texnologiyalar
|
|
985
|
WWW nima ?
|
Global gipermatnli
muxit
|
|
986
|
WYSIWYG
texnologiyasi bu ...
|
Nimani
kо‘rsam shuni olaman.
|
|
987
|
x86 va AMD64 /
Intel64 virtualizatsiyasi
|
Virtualbox
|
|
988
|
Xalqaro baholash
dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) qaysi tashkilot
tomonidan taʼsis etilganligini toping
|
Xalqaro hamkorlik
va rivojlanish tashkiloti
|
|
989
|
Xalqaro baholash
dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima
asosda tashkil etiladi.
|
turli
mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy
tahliliga asoslanadi.
|
|
990
|
Xalqaro baholash
dasturidan birini toping
|
TALIS
|
|
991
|
Xalqaro baholash
dasturidan birini toping(2)
|
PISA, PIRLS, TALIS
|
|
992
|
Xalqparvar davlat
milliy dasturi amalga tatbiq etish qaysi g'oya asosida ishlab chiqilgan?
|
Davlat xalqqa
xizmat ko'rsatishi shart g'oyasi
|
|
993
|
xar xil turdagi
tarmoqlarni birlashish uchun multimedia va boshqarish axborotlarni
о‘zgartirish uchun mо‘ljallangan qurilmasi
|
Multimediali
shlyuz
|
|
994
|
Xarajatlarni
pasaytirish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
iqtisodiy
|
|
995
|
Xatolarga
bardoshlilik bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
996
|
Xavfsiz va
tinchliksevar davlat tamoyiliga asoslangan siyosatni izchil davom ettirish
"O'zbekiston - 2030" Strategiyasining nechinchi ustuvor yo'nalishi
sifatida belgilangan?
|
5-ustuvor
yo'nalish
|
|
997
|
Xavfsizlik
xususiyati qanday xarakterga ega?
|
texnologik
|
|
998
|
Xirsha (h)-indeksi
mezoni nimaga asolangan?.
|
mezon
tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu nashrlarni havola qilish, yani
sitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.
|
|
999
|
Xizmat sifatida
ish joyi
|
Vaas
|
|
1000
|
Xizmat sifatida
jarayonlarni boshqarish
|
PaaS
|
|
1001
|
Xizmat sifatida
saqlash
|
SaaS
|
|
1002
|
xorijiy yetakchi
investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda 2021 yilda nechta venchur
jamg'armalarini tashkil qilish ko'zda tutilgan?
|
2
|
|
1003
|
Xos belgilarini
aniqlash, darajalash, qiyoslash, sababini aniqlash, bog'liqligini aniqlash,
ajratish, tartiblash, rejalashtirish, bo'laklash, chegarasini aniqlash,
tarkibini aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga
tegishli?
|
tahlil
|
|
1004
|
Xotiraning
ma’lumotlar joylashadigan bо‘limi:
|
segment deyiladi
|
|
1005
|
Xususiy bulut
(private cloud) - ...
|
korxonaning ichki
bulut infratuzilishi va xizmatidir.
|
|
1006
|
Xususiy bulut - bu
…
|
bir nechta
mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun
mо‘ljallangan infratuzilma
|
|
1007
|
Yandex bulutli
hisoblash platformasi
|
YandexDisk
|
|
1008
|
Yangi g'oyalar,
tizim, faoliyat yo'nalishini o'zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar,
noan'anaviy yondashuvlar, odatiy bo'lmagan tashabbuslar, ilg'or ish
uslublari. Ularning ko'rinishlari
|
Innovatsiya
|
|
1009
|
Yangi ijtimoiy
talablarning an'anaviy me'yorlarga mos kelmasligi yoki yangi g'oyalarning
eski g'oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali
muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat
|
Innovatsion
faoliyat
|
|
1010
|
Yangi o'quv
kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari
(profillari), yangi ta'lim texnologiyalari ko'rinishidagi innovatsion
faoliyat natijalari -....
|
Ta'limdagi
innovatsiyalar
|
|
1011
|
Yangi
Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi yillarga
moʻljallangan
|
2022-2026 yillarga
moʻljallangan
|
|
1012
|
Yangi
texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik
xizmatlarning namunalari va boshqa yuqori texnologiyali mahsulotlar
ko'rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari -...
|
Ilmiy va
texnologik innovatsiyalar
|
|
1013
|
YARN:
|
ma’lumotlarni
saqlash va tahlil qilish tizimlari resurslarini boshqaradi.
|
|
1014
|
Yashil iqtisodiyot
bu?
|
inson hayoti va
sog'lig'i uchun zarur bo'lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir
butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalari bilan
bog'liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish
|
|
1015
|
Yetim bolalarni va
ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog'idan mahrum bo'lgan
bolalarni o'qitish qanday ta'minot asosida amalga oshiriladi?
|
Yetim bolalarni va
ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog'idan mahrum bo'lgan
bolalarni o'qitish va ularning to'liq ta'minoti O'zbekiston Respublikasi
Davlat budjeti mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi.
|
|
1016
|
Yevropa kredit
tizimini ko'rsating.
|
ECTS
|
|
1017
|
Yevropada birinchi
tadbirkorlik shaklidagi universitetni aniqlang?
|
Xalmers
universiteti (Geteborg)
|
|
1018
|
Yevropadagi
birinchi universitetlardan biri ...........
|
Bolonya
universiteti
|
|
1019
|
Yoshlar bilan
ishlashning "mahalla-sektor-tuman (shahar)-hudud-respublika" tizimi
qaysi me'yoriy-huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?
|
O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining "Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini
tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori asosida
|
|
1020
|
Yoshlarning
bandligini ta'minlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini
saqlash, fan, ta'lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish,
yo'l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan
yo'nalish - ......
|
Ijtimoiy sohani
rivojlantirish
|
|
1021
|
YouTube + YouTube
+ Veb-saytlarga joylashtirish vebinar xizmati ...
|
...shartli-bepul
dastur varianti bo'lib, ba'zi veb-saytlarning ba'zi uskunalari bepul yoki
sinov muddatlari bor, masalan, 14 kun bepul.
|
|
1022
|
YouTube + YouTube
+ YouTube vebinar xizmati ...
|
... oldindan
sozlamalar talab qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab
yaratishning dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.
|
|
1023
|
Yozgi (qishki)
semestr kimning tashabbusi bilan tashkil qilinadi?
|
talabaning
|
|
1024
|
Yozgi semestr nima
maqsadda tashkil etiladi?
|
qo'shimcha bilim
olish, akademik qarzni topshirish, ta'lim dasturidagi farqlarni yo'qotish
|
|
1025
|
Yuqori
unumdorlikka ega bо‘lgan fayl tizimi –
|
HPFS tizimi
|
|
1026
|
Zamonaviy global
iqtisodiyot nechta kitlar ustida turadi?
|
Uchta: bilim;
texnologiya; tadbirkorlik tashabbuskorligi.
|
|
1027
|
Zamonaviy
universitetlarning o'zgarishini aniqlovchi ko'pgina modellar bo'lishiga
qaramasdan asosiy trendlar bo'lib...
|
universitet 1.0
dan universitet 3.0 ga o'tishi hisoblanadi.
|
|
1028
|
Zamonaviy
universitetning bosh funksiyasi -
|
innovatorlarni
tayyorlash
|
|
1029
|
Zoom + Zoom + Zoom
vebinar xizmati ...
|
... konferensiyani
parolli yoki parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.
|
|
1030
|
«Bilish
obyektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud
predmetlar, voqealar va tuziladigan obyektlarning tavsifnomalarini aniqlash
yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar
uchun yasash va oʻrganish». Bu
|
Modellashtirish
|
|
1031
|
«Oʻzbekiston
Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi"...
|
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-sonli Farmoni
|
|
1032
|
… - о‘zaro
bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro
bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat
juftliklarida saqlaydi
|
NoSQL ma’lumotlar
bazalari
|
|
1033
|
… buyrug‘i
yordamida mavjud foydalanuvchini ishga tushirish mumkin.
|
su username
|
|
1034
|
… o'qitishning
maqsadi va natijalariga erishish (amalga oshirish) yo'llari tizimi
|
Metod
|
|
1035
|
…. - bu katta
hajm, tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar
tо‘plamidir
|
Big Data
|
|
1036
|
…. dan chiqishni
kirish sifatida qabul qiladigan va ma’lumotlar katakchalarini kichikroq
katakchalarga birlashtirish vazifani bajaradi
|
Map
|
|
1037
|
…. ma’lumotlar
tо‘plamini oladi va ularni boshqa ma’lumotlar tо‘plamiga
о‘zgartiradi, bu yerda alohida yelementlar katakchalarga
bо‘linadi (kalit / qiymat juftlari)
|
Map
|
|
1038
|
….
nanotexnologiyalarning ilmiy va texnologik usullaridan foydalanishga
asoslanadi
|
nanoelektronika
|
|
1039
|
…..vazifasi har
doim xarita ishidan keyin bajariladi
|
kamaytirish
(Reduce)
|
|
1040
|
…..vazifasi har
doim xarita ishidan keyin bajariladi
|
<key, value>
|
Dars jadvali.uz
bo’yicha
1 (MBBT) –...
mo‘ljallangan
bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan
to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek
ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.
2 - bu server va
virtual muhit oʻrtasidagi ulanishdir va resurslarni turli virtual muhitlar
oʻrtasida taqsimlaydi
Gipervisor
3 ... buyrugʻi
yordamida root dan foydalanuvchi yaratamiz.
Useradd username
4 ... fanlararo
tadqiqotlar sohasi boʻlib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va
falsafiy masalalarni koʻrib chiqishni oʻz ichiga oladi.
Kompyuter etikasi
5 ... komandasi
bilan root ni ochamiz,
su
6 ... – bannerlar,
vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun moʻljallangan
onlayn muharrir.
canva.com
7 ... – bu
infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa
konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga
imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.
cacoo.com
8 ... – bu
pedagogning tabiiy va ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda maʼlum
bir vaqt birligi ichida talabalarni maqsadga muvofiq holda rivojlantirishning
kelajakdagi jarayoni va natijasi oʻrin oladigan kasbiy faoliyatining bir
koʻrinishidir
Pedagogik jarayonni
loyihalash
9 ... – bu «ogʻir»
videofayllarni osongina ochmaydi va yuqori sifatli video fragmentlar bilan
ishlash uchun etarli miqdordagi vositalarni oʻz ichiga oladi. Ilova hajmi
3 MB dan kam - hayratlanarli darajada ixcham.
ZS4 Video Editor
10 ... – maʼlumotni
immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi.
piktochart.com
11 ... –
professional koʻrinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar
yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita.
creately.com
12 ...... dan
tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi?
Qonunlar
13 .........
-pedagogik faoliyatining tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib boʻlmaydigan,
behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli kechinmalar, tinimsiz pedagogik
faoliyat, oʻqituvchining fahm-farosati, bilimi va mahorati bilan amalga
oshiriladigan qizgʻin ijodiy mehnatining mahsulidir.
Pedagogik texnika
14 .......... davlat
va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va tashkilotlarning huquqiy
maqomini belgilab beradi.
Konstitutsiyaviy
qonunlar
15
.................... - bu fizik xotirani bir nechta tarmoqqa saqlash
moslamalaridan yagona saqlash qurilmasi kabi koʻrinadigan tarzda guruhlash
jarayoni.
Saqlashni
virtualizatsiya qilish
16 1 EB
1 milliard gigabayt
17 1 USTS ga teng
birlikni koʻrsating.
2 ECTS
18 1 ZB
1024 ekzabayt
19 1) OTM, fakultet
saytiga material qoʻshish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr
yakunlari boʻyicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon boʻladigan
portfolio – bu...
On-line portfolio
20 1-4 sinf oʻquvchilarining
oʻqish va matnni tushunish yuzasidan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash
dasturini toping.
PIRLS
21 1-4 sinf oʻquvchilarining
oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash
maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
TIMMS
22 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish
23 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping ()
Bilish
24 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish
25 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()
Bilish, tushunish
26 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (3)uchinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash,
27 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)tortinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil,
28 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)toʻrtinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil
29 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (5)beshinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil, sintez
30 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
Bilish, tushunish,
amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa
31 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()
Bilish, tushunish,
amalda qoʻllash, tahlil, sintez, xulosa
32 15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
PISA
33 2003 yilda
Google File System
chiqdi.
34 2003 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»...
miqdorida baholadi.
5 ekzabayt
ma’lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)
35 2004 yilda
MapReduce asoslari
chiqarildi.
36 2006 yilda
MapReduce dasturiy
modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash
uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi
37 2008 yilda
Hadoop TeraSort
tanlovida g‘olib chiqdi
38 2008 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»...
miqdorida baholadi
0,18 zettabayt (1 ST
= 1024 ekzabayt)
39 2010 yilda
ma’lumotlarni
sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan
ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi
40 2015 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»...
miqdorida baholadi
6,5 zettabaytdan
ko‘proq
41 2017 yilgi G 20
sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning
elementlari ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni
belgilang.
Ø
raqamli kontent bilan ishlash, yaʼni maʼlumot yaratish, topish, u
bilan ishlash, birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati; Ø kompyuter texnikasi bilan
ishlash – texnik amallarni bajarish usullarini tushunish, kompyuter va dasturiy
taʼminotning tuzilishini tushunish; Ø ommaviy axborot
vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar, videolar va boshqalar) bilan ishlash –
ommaviy axborot vositalarini baholash, media kontentini yaratish qobiliyati; Ø
kommunikatsiya – raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish
qobiliyati; Ø
texnologik innovatsiyalar – hayotda turli texnologiyalardan foydalanish,
raqamli makonda ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).
42 2017 yilgi G20
sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning
elementlari ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni
belgilang.
raqamli kontent
bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari
bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.
43 2017 yilgi G20
sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning
elementlari ketmaketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
raqamli kontent
bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari
bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.
44 2017 yilgi G20
sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli
savodxonlikning nechta asosiy komponenti taklif etilgan?
5
45 2018-2021
yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat sohasida nechta qonun ishlab chiqildi
2
46 2020 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»...
miqdorida baholadi
40–44 zettabayt
(prognoz)
47 2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?
7 ta
48 2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?
“Harakatlar
strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”
49 2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni qachon eʼlon qilindi?
2022-yil 28-yanvar
50 2022 —
2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasining qaysi yoʻnalishida maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash
va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi aks etgan?
5-ustuvor yoʻnalishda
51 2022-2026
yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasining 75-maqsadida qanday ustuvor vazifalar belgilangan?
Tasviriy va amaliy
sanʼat hamda dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining
badiiy-estetik didini yuksaltirish.
52 2022-yil
28-yanvardagi PF-60 farmoni bilan... qabul qilingan
yangi oʻzbekiston
taraqqiyot strategiyasi
53 2023 moliya
yilidan «Obod qishloq» va «Obod mahalla» dasturlari doirasida
moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?
jamoatchilik fikri
asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan
aniqlanadi
54 2023 yil 11
sentabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston – 2030»
strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada
nechta ustuvor yoʻnalish bor?
5 ta ustuvor yoʻnalish
55 2023 yilda «Oliy
taʼlim yoʻnalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori”da necha
bilim va taʼlim sohasi mavjud?
10 ta bilim, 26 ta
taʼlim sohasi
56 2023-yil
11-sentyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston -
2030» strategiyasi toʻgʻrisida"gi Farmoni qabul qilindi.
Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?
5 ta
57 2023-yil 30-aprel
kuni oʻtkazilgan OzR referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul
qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat
6
58 2024 yilgacha
Respubkamizninig qancha davlat oliy oʻquv yurtlariga akademik va moliyaviy
mustaqillik berilgan?
41 ta davlat oliy oʻquv
yurtlariga
59 2025 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»...
miqdorida baholadi
bu hajm yana 10
baravar ko‘payadi.
60 2030 yilga borib
mamlakatimizda kambagʻallik darajasini... barobar kamaytirish koʻzda
tutilmoqda? (85-maqsad)
Ikki
61 2030 yilga qadar
ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va
tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablagʻlar
ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?
30
62 2030 yilga qadar
ilmfanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-
konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablagʻlar
ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?
30
63 2030 yilgacha
ilm- fanga yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning yalpi ichki
mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?
10
64 2030 yilgacha
ilm-fanga yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning yalpi ichki
mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?
10
65 2030 yilgacha
Respublikamizdagi oliy taʼlim muassasalaridan nechtasi dunyoning eng
nufuzli «Top-1000» oliy taʼlim tashkilotlari reytingiga kiritishga
erishish rejalashtirilgan?
Oʻntasi
66 4K
kompetensiyalari asosida talabalarni rivojlantirish bu -
kreativlik, tanqidiy
fikrlash, kommunikativlik, kooperatsiya
67 5 kreditlik fanni
70% ga oʻzlashtirgan talaba necha kreditni qoʻlga kiritadi?
5 kredit
68 <?php
Ochuvchi teg
69 Abstrakt metod bu
-
tanasi yozilmaydigan
funksiya
70 Abstrakt sinf bu
-
obyekt yaratish
imkoniyati mavjud boʻlmagan sinf
71 Activity nima?
ilova interfeysini
boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl
72 Adabiyotlarda va
muomalada oxirgi paytlarda «tadbirkorlik universiteti» qanday nom bilan
atalmoqda?
universitet 3.0
73 Adapter
interfeysi nima uchun ishlatiladi?
resurs va
komponentalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlab beradi
74 ADDIE bosqichlari
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni aniqlang?
tahlil, loyihalash,
ishlab chiqish, joriy etish, baholash
75 ADDIE modeli
nechta bosqichlardan iborat?
5
76 Adolat va qonun
ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan
chora-tadbirlarni koʻrsating
2022 yil 29 iyunda Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Ozodlikdan mahrum etish jazosini oʻtab boʻlgan
fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga koʻmaklashish tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul
qilindi
77 Adolat va qonun
ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni
koʻrsating
2022 yil 29 iyunda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab
bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi
78 ADT da yangi
Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin
yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?
bin papkasida
79 ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan
AndroidManifest. xml faylini izohlang?
ilova haqidagi
asosiy maʼlumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi
80 ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan
gen papkasida nimalar joylashadi?
loyiha uchun
generatsiyalangan fayl (R.java)
81 ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan
res papkasida nimalar joylashadi?
loyihaga tegishli
resurslar (layout, string, style va h.k.lar)
82 ADT da yangi
Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan
src papkasida nimalar joylashadi?
asosiy .java fayllar
83 Agar jadval
mavjud boʻlsa jadvalni oʻchirish
DROP TABLE IF EXISTS
<table>;
84 Agar mahsulot
inson tomonidan oʻz vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan boʻlsa
(masalan, oʻqituvchi masofaviy oʻqitish kursini ishlab chiqqan boʻlsa),
unda u qaysi huquqqa tegishli boʻladi
shaxsiy nomulkiy
huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga
85 Aholini ijtimoiy
himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-yilgacha boʻlgan
davrda ustuvor yoʻnalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab
bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi «Oʻzbekiston Respublikasi
aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi
PF-175-son Farmoni
86 Aholini ijtimoiy
himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-yilgacha boʻlgan
davrda ustuvor yoʻnalishlarni va kompleks choratadbirlarni belgilab bergan
normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi
aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi
PF-175-son Farmoni
87 Akademik kreditga
berilgan javobni toping
Oliy taʼlimning
muayyan bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga kiritish maqsadida
talaba tomonidan muntazam ravishda toʻplab boriladigan ramziy oʻlchov
birligi.
88 Akademik modulga
berilgan javobni toping
Yaxlit, muayyan oʻquv
natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan
tizimli, izchil oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.
89 Akademik
spin-off- bu:
universitetga
taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki
bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.
90 Akademik
tadbirkorlik -
bu tadqiqotchilar va
olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (oʻz
ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi). Massachusets
91 Akkreditatsiya
qilingan taʼlim tashkilotlarining davlat taʼlim standartlariga va
davlat taʼlim talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga
davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi
qanday hujjat beriladi?
Oliy maʼlumot
toʻgʻrisidagi hujjat «Diplom»
92 Akmeologik
yondashuv nima maʼnoni anglatadi?
(grekcha soʻzidan
olingan boʻlib, «oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan maʼnolarni
anglatadi.
93 Akmeologiya
(akme) tushunchasi qanday maʼnoni anglatadi?
yunoncha oliy nuqta,
o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi
94 Akmeologiyani
«Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan olim?
N.Ribnikov
95 Aksiologiyaning
loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni
toping.
yunoncha axio –
qadriyat va logos – fan, ta’limot
96 AlertDialog bu:
sarlavha, 3 tagacha
tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan roʻyhatdan
iborat dialog oynasi
97 Alpha animatsiya
bu -
obyektning
shaffoflik darajasi oʻzgarishi
98 Amalga oshirish
muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega
innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan tadqiqot –....
Innovatsion
loyihalar
99 Amalga oshish
xavfi yuqori boʻlgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini
yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qoʻllanilishi, koʻlami va tez
oʻsish surʼati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha –....
Startaplar
loyihalari
100 Amaliy
maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi
bilimlar va fundamental tadqiqotlar natijalarini qoʻllashga yoʻnaltirilgan
tadqiqotlar –.......
Amaliy tadqiqotlar
101 Amaliyotchi
professorlar (PoP, Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?
universitetga yuqori
texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish
102 Amerika Qoʻshma
Shtatlari kredit tizimini koʻrsating.
USCS
103 Android
dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si
«edittext1"ga teng)id boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan javobni
koʻrsating?
R.id.edittext1
104 Android ilova
yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy maʼlumotlar
saqlanadi?
AndroidManifest.xml
105 Android
ilovadarida ekranning toʻrtta burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish
nima deb ataladi?
Anchoring
106 Android
ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?
Option menu, Context
menu
107 Android
operatsion tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?
5 ta, Application,
Application Framework, Android Runtime, Libraries, Linux Kernel
108 Android
operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash
tillaridan foydalaniladi?
Java, qisman C/C++
109 Android
operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental
dasturiy vositalar oʻrnatiladi?
JDK (Java
Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual
Device)
110 Android SDK nima
uchun ishlatiladi?
Android ilovalarini
yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi
111 Android tizimida
ilovaning displey boʻylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari
mavjud?
portrait, landscape
112
Android-ilovalarida foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi
razmetkali tildan foydalaniladi?
xml
113 Androidning
Jelly Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni oʻz ichiga
oladi?
Android 4.1, 4.2,
4.3 va 16-18 API level larni
114 Animatsiya – bu
... slaydlarni
namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang,
matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.
115 Aniq maqsad va
ijtimoiy gʻoyaga asoslanib, talabalarda maʼnaviy-axloqiy sifatlarni
shakllantirishga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik
jihatdan uyushtirilishi
Tarbiya jarayonini
texnologiyalashtirish
116 Aniq reja,
maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat
mazmunini ishlab chiqish mahsuli
Loyiha
117 Anketa
kurs maʼmuri
yoki yaratuvchisi tomonidan tuziladi.
118 Anonim sinf bu -
nomga ega boʻlmagan
sinf
119 Anʼanaviy
kompyuter tizimlariga toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning
barcha beshta sezgilariga taʼsir koʻrsatib, virtual muhit bilan oʻzaro
taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi
Virtual reallik
tizimlari
120 API qisqartmasi
qanday nomlanadi?
Application
Programming Interface
121 Aqliy yoki
amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish koʻnikmalarini egallash yoʻlidagi
koʻp marta takrorlanish bu-...
Mashq
122 Articulate
Presenter
flesh-prezentatsiyalarni
va elektron oʻquv kurslarni tez yaratadi;
123 Articulate
Quizmaker
flesh-viktorinani
tez yaratadi
124 Asosiy
funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, yaʼni taʼlim
berishdan iborat boʻlgan muassasa.....
Universitet 1.0
125 Asosiy modellar
asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim
asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
Mashinali oʻrgatish
126 Atrof-muhit
haqida maʼlumotni toʻldirish maqsadida sensor maʼlumotlarni
sezgir maʼlumotlarga idrok qilish
Kengaytirilgan
haqiqat
127
AutoCompleteTextView va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?
AutoCompleteTextView
komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini
beradi
128 AVD ning oʻrniga
qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?
Genymotion,
BlueStacks
129 Avtobiografik
xarakterga ega hujjatlar toʻplami, individual papka
Portfolio
130 Avtorlik
dasturiy vositalari qanday nomlanadi?
Authoring tools
131 Axborot dizayni
– bu
... ergonomikani,
funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini,
axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni
hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiytexnik dizayn va turli
xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.
132 Axborot
resurslariga quyidagilar kiradi (notoʻgʻri javobni belgilang):
CD-ROM DVD
133 Axborot
texnologiyalari bu…
Ma’lumotlarini qayta
ishlashga mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy
texnik vositalarining yig‘indisi
134 Axborot
texnologiyalari ilovadan farq qiladi, qaysiki... (notoʻgʻri javobni
belgilang):
Ilovalar axborot
texnologiyalarni о‘z ichiga oladi
135 Axborot tizimi –
….
qо‘yilgan
maqsadlarga erishish yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov
berish va chiqarishda foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning
о‘zaro bog‘liq majmui
136 Axborot xizmat
sifatida
IaaS
137 Axborot, maʼlumotlar
va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli boʻlib, uning maqsadi murakkab
maʼlumotlarni tez va aniq taqdim etish...
Infografika
138 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani
nazarda tutadi?
dasturiy ta’minotni
loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent
hisoblanadi.
139 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining instrumental komponenti nimani
nazarda tutadi?
oʻquv
faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz
ichiga oladi
140 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti
nimani nazarda tutadi?
Raqamli taʼlim
resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini
anglatadi.
141 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani
nazarda tutadi?
o‘z-o‘zini nazorat
qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.
142 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti
nimani nazarda tutadi?
Hamkorlikdagi ta’lim
faoliyatini nazarda tutadi
143 Axborotni
izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining texnik komponenti nimani nazarda
tutadi?
oʻquv
faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz
ichiga oladi (mustaqil oʻquv va ilmiy-kognitiv faoliyat natijalarini
tayyorlash va rasmiylashtirish, matn, eksperimental, miqdoriy va sifat
vazifalarini hal qilish, frontal ishlarni bajarish va boshqalar).
144 Ayrim soʻz
va boʻgʻinlarning aytilish muddati va toʻxtalishi, nutq va
ifodalarning navbat bilan oʻz oʻrnida ishlatilishi nimani bildiradi?
Ritmika
145 a[href^=ʼhttp://websiteʼ]
mos keluvchi satr
:<a href=ʼhttp://website.comʼ>
146 B. Blum
taksonomiyasiga muvofiq oʻquv moduli boʻyicha oʻquv maqsadlari?
Bilish, tushunish,
amaliyotga qoʻllash, tahlil, sintez, xulosalash
147 background-clip
xususiyati
fon ishlatish yoki
yoʻqligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi yoki
tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi
148
background-origin xususiyati
fon tasviri qayerda
turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish ) mumkin
149
background-size:100px auto;
Bu eʼlon bilan
eni 100 piksel oʻrnatiladi, balandlik shunga mos proporsional oʻzgaradi.
150 Badiiy-texnik
dizayn va turli xil maʼlumotlarni taqdim etish amaliyoti bu...
Axborot dizayni
151 Baholar va
multimediali interaktiv kontentini yaratish uchun avtor platformasi bu-
Lectora
152 Baholash
tamoyillariga qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?
Begʻarazlik,
keng qamrovlilik, muntazamlilik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, maqsadga yoʻnaltirilganlik,
ishonchlik
153 Baholashning
didaktik maqsadiga qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?
Nazorat qilish, taʼlim
berish, rivojlantirish, tarbiyalash. diagnostik, profilaktik, ragʻbatlantirish,
moʻljal olish
154 Bajarish, qoʻllash,
ijro qilish, hisoblash, oʻzgartirish, mavzu boʻyicha suhbatlashish,
tajriba oʻtkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish
kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
amalda qo‘llash
155 Bakalavriat bu?
Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan
biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar
beradigan, davomiyligi kamida uch yil boʻlgan tayanch oliy taʼlimdir
156 Bakalavriat taʼlim
yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan oʻquv
modulidan auditoriyada tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping.
maʼruza,
laboratoriya, amaliy va seminar mashgʻulotlari
157 Bakalavriat taʼlim
yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan oʻquv
modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini
toping
kurs ishi,
bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi
158 Bakalavriatda
kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy oʻqish
muddatlari kunduzgi shakldagidan koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi
mumkin?
1 yil
159 barcha davlatlar
va kontinentlarni birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi
axborot resurslariga murojaat qilish imkoniyatini beruvchi umumplanetar tarmoq.
GAN
160 BaseAdapter
sinfining voris sinflari qaysilar?
ArrayAdapter,
ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter
161 Benchmarking –
bu
O‘z tashkiloti(o‘z
mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa
taalluqligidan qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini
yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish,
amaliyotiga moslashish jarayoni.
162 Bepul
tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab
va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab
chiqish va bajarish uchun ishlatiladi
Hadoop
163 Berilgan savolga
«ha» yoki «yoʻq» javobini berishni talab etadigan testlar bu-?
alternativ javobli
test topshirigʻi
164 Bibliografik va
referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga
murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....
Scopus
165 Big Data - bu …
bu katta hajm,
tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar
tо‘plamidir
166 Big Data
Analytics vositalari...
foydalanuvchilarga
turli xil tahlil paketlari va modullarini taklif qiladi
167 Bilimga berilgan
toʻliq javobni toping.
narsa va
hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan
tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.
168 Bilimlarni
muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy
tadqiqotlarni olib borish. Ular...
Muammoli ta’lim
turlari
169 Binar
operatorining vazifasini koʻrsating?
2 ta operandni
birlashtiradi
170 Bir
foydalanuvchi Dropbox fayllar omborida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng
qancha GB mavjud
2 GB
171 Bir muddat tamom
boʻlgandan keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori
ilmiy darajasini olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boʻyicha
xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph. D) yoki unga tenglashtirilgan
boshqa ilmiy darajalari) faqat istisno hollarda........ ruxsati bilan kafedra
mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok etishi mumkin.
oliy taʼlim
muassasasi rektorining taqdimnomasiga binoan va boʻysunishi boʻyicha
tegishli vazirlik yoki idoraning
172 Bir nechta
mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan
infratuzilma
Xususiy bulut
173 Bir nomli lekin
turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?
metodlarni qayta
yuklash
174 Bir nomli va bir
xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?
metodlarni qayta
yozish
175 Bir oʻquv
yili uchun kunduzgi taʼlimda amalga oshiriladigan taʼlim dasturining
hajmi necha kreditga teng?
60
176 Birinchi
akademik tadbirkorlikka oʻtish qachon roʻy berdi?
1862 y.
177 Birinchi
akademik tadbirkorlikka oʻtish qaysi texnologiya institutida roʻy
berdi
Massachusets
178 Birinchi Android
smartfonlari qachon yaratilgan?
2007
179 Birinchi marta
«tadbirkorlik universiteti (institut)» iborasi kim tomonidan qoʻllanilgan?
britaniyalik
tadqiqotchi Berton Klark tomonidan
180 Birinchi rasmiy
Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?
2008 yil 23-sentabr
181 Birinchi rasmiy
iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?
2007 yil 29-iyul
182 Birinchi
tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes oʻrtasidagi
hamkorlikni oʻrnatish hisoblangan?
Massachuseta
texnologik universiteti bilan
183 Birinchi
texnopark nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan?
1951 yilda AQShning
Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida
184 Biror bir ish
yoki faoliyatni yuksak darajada, hech bir qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik
bilan bajarish qanday nomlanadi?
mahorat
185 Biznes –
inkubatorlarning asosiy maqsadi?
aniq (konkret) tovar
(xizmat)ni emas, balki xoʻjalik subʼektini rivojlantirish hisoblanadi
186 Blended
Learning...
– bu shunday ta’lim
konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar
tashkil etiladi.
187 BlueJeans bu?
video qoʻngʻiroqlarni
amalga oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qoʻngʻiroqlarni
yozib olish kabi bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi
videokonferensaloqa vositasi.
188 Blum
taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga
qoʻllash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping
tahlil
189 Blum
taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda tahlil
maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping
Sintez
190 Bolalarni
tarbiyalash va ularga taʼlim berish borasidagi majburiyatlarni
bajarmaslikda aybdor boʻlgan shaxslar MJTK koʻra qanday jazoga
tortiladi?
Jarima
191 Boloniya
deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan
imzolagan?
1999 yilda
192 Bolonya
deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida
imzolangan?
29 ta
193 Bolonya
deklaratsiyasi qachon imzolangan?
1999 yil, 19 iyun
194 Bolonya jarayoni
ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi
bandni koʻrsating.
o‘quv rejalarining
xorijiy o‘quv rejalariga mosligi
195 Bolonya
jarayonning rasman boshlanish muddati
1999 yil 19 iyun
196 Bolonya
universiteti oʻz nizomini qachon qabul qilgan?
1158 y.
197 Bolonya
universiteti qachon tashkil topgan?
1088 y.
198 Bosh
qonunimizning 21-moddasida «......... » degan norma mustahkamlangan?
«Hech kimga uning
roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas»
199 Boshlangʻich
maʼlumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash,
rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish
Loyihalash
200 boshqa tizimlar
bilan aloqa qilish uchun ochiq boʻlgan tizimlarni birlashtiradi; yettita
bosqichga boʻlingan
OSI modeli
201 Boshqaruv oʻtkazuvchi
operatorlarni koʻrsating?
Break va continue
202 Boshqaruv oʻtkazuvchi
operatorlarning ishlash prinsipini koʻrsating?
Sikl yoki uning
alohida iteratsiya ishini tezda toʻxtatadi
203 Bu ikki yoki
undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
Gibrid bulut
204 Bu teglarni
qaysi biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?
<! !>
205 bu xaritani
yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model
MapReduce
206 Bugungi kunda
dunyodagi eng nufuzli xalqaro taʼlim reytinglari?
Quacquarelli Symonds
World University Rankings (QS), Times Higher, Academic Ranking of World
Universities (ARWU)
207 Bugungi kunda
universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi
3 ta
208 Bugungi kundagi
tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi
boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan,
innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima
hisoblanadi?
yangi institut –
“professor-tadbirkor” (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.
209 Bugungi kunga
qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib oʻtish mumkin?
O‘rta asrlar,
birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod
universitetlari.
210 Bulutli
hisoblash modellari
IaaS, PaaS, SaaS
211 Bulutli
hisoblash shakllari
Davlat bulutlar,
xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.
212 Bulutli
hisoblashning kamchiliklari nima?
1. Cloud computing
xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar maʼlumotlarining
saqlanishiga bogʻliqligi; 2. Yangi (“Cloud”) monopolistlarning paydo boʻlishi
213 Bulutli
xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun moʻljallangan
muhit va mahsus utilitalar - bu
Bulutli hisoblash
platformasi
214 Butunning turli
bosqich yoki darajalarga ajratilishi
Tabaqalashtirish
215 canva. com
muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.
Bannerlar,
vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan
onlayn muharrir.
216 Chat-bot
Chatda boshqa odamni
taqlid qiladigan dastur.
217 Chuqur tahlilni
oʻtkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni
integratsiyalash usullar toʻplami
Maʼlumotlarni
siljitish va birlashtirish
218 classroom.
google. com
GoogleClassroom ning
rasmiy sayti
219 Cloud
xisoblashlar konsepsiyasining moxiyati
Foydalanuvchilarga
xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va
infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni
taqdim etish
220 Comments (only
Hue and Scripts)
Using “–“
221 Cookie nima?
Kliyent kompyuterida
saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda wyeb-serverga
yuboriladigan matn satridir.
222 Cookie ning amal
qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?
expire
223 Cookie qiymatini
oʻrnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?
setcookie
224 CourseLab —
bu...
kuchli va shu bilan
birga foydalanuvchiga oddiy boʻlganb internet tizimida, masofaviy taʼlim
tizimlarida, kompakt disk yoki boshqa har qanday saqlash qurilmalarida
ishlatish uchun moʻljallangan interaktiv taʼlim materiallari
(elektron darsliklar) tayyorlash uchun moʻljallangan kuchli va ishlatish
oson boʻlgan dasturiy vositadir.
225 Coursera taʼlim
portalidagi AQSH tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
3.5999999999999997E-2
226 Coursera taʼlim
portalidagi Avstraliya tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
2.3E-2
227 COVID-19
pandemiyasining boshlanishi oʻquv jarayonini tashkil etishda koʻplab
muammolarni keltirib chiqardi.
2020
228 CSS ning
birinchi versiyalari qaysi yilda ishlab chiqilgan
1996
229 CSS ning
ikkinchi versiyalari qaysi yilda ishlab chiqilgan
1998
230 CSS3 qaysi yilda
ishlab chiqilgan
2001
231 Daas
Ma’lumot xizmat
sifatida
232 Dars jadvallari
nimalar asosida tuziladi?
akademik guruhlar,
o‘quv rejalardagi fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti,
auditoriya fondi
233 Darslarga qoʻyiladigan
didaktik talablar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang
Ta’limiy,
tarbiyaviy, rivojlantiruvchi
234 Dastlab harbiy
sohada qoʻllanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash
maqsadida qoʻllanilgan texnologiya
Assesment
235 Dasturiy taʼminot
bilan foydalanuvchilarni nechta toifaga ajratish mumkin
6
236 Data Mining
Maʼlumotlarda
qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas,
amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami
237 Data sentr nima?
server va tarmoq
uskunalarini (hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan
bino va Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash
238 Davlat
boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni
hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi –....
Maqsadli loyihalar
239 Davlat
boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?
davlat xizmatlarini
ko‘rsatishda turli boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va
resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi
240 davlat kabi
yirik geografik hududni oʻz ichiga oladi.
WAN
241 Davlat
organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib
taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi
loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
«Raqamli idora»
loyihasi
242 Davlat
organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy
tartib-taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish
qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
«Raqamli idora»
loyihasi
243 Davlat
organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy
tartibtaomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish
qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
“Raqamli idora”
loyihasi
244 Davlat taʼlim
standartlari nimalarni belgilaydi?
Davlat tomonidan taʼlimning
mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui
245 Davlat taʼlim
standartlari qanday talablarni belgilaydi?
DTS (davlat taʼlim
standarti) taʼlim mazmuni shakllari vositalari, usullari va ularning
sifatini baholash tartibini belgilaydi.
246 Davlat taʼlim
standartlariga koʻra, oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?
Oliy ta’limning
muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha
o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni
o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining
to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..
247 Davlat va
nodavlat taʼlim tashkilotlarining rivojlantirilishini taʼminlashga
oid normani kiritish zaruriyati nimadan iborat
oliy taʼlim
bilan qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada sogʻlom raqobat
muhitini yaratish
248 deganda
ilmiy-pedagogik, didaktik, konstruktorlik, texnologik, loyihalar asosida yangi
texnikalar, innovatsion texnologiyalar, mahsulotlar, hamda ishlab chiqarilgan
mehnat jihozlari va qurollarini modernizatsiyalash ularni tajribalardan oʻtkazish
tushiniladi?
Ilmiy ishlanmalar
249 DialogFragment
bu:
shaxsiy dialog
oynasini yaratish uchun konteyner
250 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
taʼlim
jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro
taʼsirini oʻz ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bogʻliq: jamoa,
taʼlim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro
hamkorlik. Ushbu yoʻnalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari
va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz
rivojlanishga yoʻnaltirilgan oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish
qobiliyatini shakllantirishni oʻz ichiga oladi.
251 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
pedagogning axborot
resurslarini tanlash va ularni taʼlim oluvchilar ehtiyojlariga
moslashtirish, oʻz raqamli resurslarini yaratishi va oʻquv
jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash
qobiliyatini oʻz ichiga oladi.
252 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
taʼlim jarayoni
bilan bevosita bogʻliq boʻlgan kompetensiyalarni shakllantirishni, yaʼni
taʼlim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni taʼminlashga,
shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali oʻzaro taʼsirini amalga
oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.
253 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
baholash jarayonida
raqamli vositalardan foydalanish bilan bogʻliq kompetensiyalarni
belgilaydi. Taʼlim oluvchilar faoliyati haqidagi maʼlumotlarni tahlil
qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish
asosida oʻz vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega boʻlishi
kerak.
254 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
pedagogning shaxsga
yoʻnaltirilgan oʻquv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini
shakllantirish, taʼlim oluvchilarni taʼlim jarayoniga maksimal
darajada jalb qilish uchun raqamli taʼlim muhitida tabaqalashtirilgan
yondashuvni taʼminlash va oʻqitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish
bilan bogʻliq.
255 DigCompEdu
pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6- yoʻnalishi taʼrifi
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
pedagogning raqamli
savodxonligi, uning raqamli muhitda taʼlim jarayonida zarur boʻlgan
axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli
texnologiyalardan foydalanish bilan bogʻliq masalalar va muammolarni hal
qilish bilan bogʻliq kompetensiyalarni oʻz ichiga oladi.
256 Diksiya bu-…
So’zlarni aniq
talaffuz qilish
257 Dinamik oʻzgarayotgan
jamiyatda uzluksiz taʼlim uning rivojlanishining ajralmas omili boʻlishi
natijasida -
uzluksiz va umr
davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.
258 Dinamik saytlar
yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content
Management Systems) toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
WordPress, Drupal,
Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN,
SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS
259 Distributiv
(inglizcha distribute — tarqatish) nima?
Dasturiy taʼminotni
tarqatish shaklidir.
260 Dropbox bulutli
xizmat koʻrsatish rejimlari mavjud
2
261 Dropbox da roʻyxatdan
oʻtgandan soʻng bir foydalanuvchiga qancha GB beriladi?
2 GB
262 Dropbox ni
qancha ishlatish rejimlari mavjud?
2
263 Dropbox rasmiy
veb-sayti
www. dropbox. com
264 Dropbox
xizmatida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng, foydalanuvchiga faylni
saqlash uchun qancha joy ajratiladi?
2 Gb
265 Dropbox
xizmatini rasmiy veb-sayti....
https://www.dropbox.com
266 DTS ga oid toʻgʻri
bandni koʻrsating.
DTS O‘zbekiston
Respublikasi hududida joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir
267 Dual taʼlim
taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?
Dual taʼlim taʼlim
oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va koʻnikmalarni olishga
qaratilgan boʻlib, ularning nazariy qismi taʼlim tashkiloti negizida,
amaliy qismi esa taʼlim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.
268 Dual taʼlimning
mohiyati (tartibi) nimada?
Dual ta’lim ta’lim
oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan
bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa
ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.
269 E. P. Torrens
(1987) testi asoslanadigan mezonlar
Faollik, tezkor
fikrlash, o‘ziga xoslik va takomillashganlik
270 Eaas
Hammasi xizmat
sifatida
271 easel. ly
muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.
Tayyor elementlar
kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharriri
272 EDX akademik
bepul masofaviy taʼlim platformasiga kim tomonidan asos solingan?
Garvard
universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya
universiteti tomonidan
273 Eksternat
tartibidagi taʼlim olish.....?
oʻquv
dasturlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib, uning
yakunlari boʻyicha taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim
muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan oʻtishni talab etadi
274 Elastiklik
bulutning qanday xususiyatiga ega?
Asosiy
275 Elektron oʻquv
resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy taʼminotlar
toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
LearnWorlds,
Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring
Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P
276 Elektron
taqdimlar tayyorlash dasturlari
Prezi, ClearSlide,
VoiceThread, TopHat
277 Elektron
taqdimlar tayyorlash dasturlari?
Prezi, ClearSlide,
VoiceThread, TopHat
278 Emebaylning
yonashuviga koʻra, kreativlik
Yuqori darajada
noodatiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish
279 Eslash, nomlash,
tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, oʻxshashini topish kabi amallar
Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
bilish
280 Evropa Ittifoqi
taʼlim qoʻmitasi tomonidan ishlab chiqilgan pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelida nechta yoʻnalish taklif etilgan
6
281 Fandan keyin oʻzlashtirilishi
nazarda tutiladigan bandni koʻrsating.
postrekvizitlar
282 Fandan oldin oʻzlashtirilishi
zarur boʻlgan bandni koʻrsating.
prerekvizitlar
283 Fanning oʻquv-uslubiy
majmuasi uchun asos boʻladigan meʼyoriy hujjatlarni koʻrsating.
DTS, MT, o‘quv reja,
fan dasturi
284 Faoliyat qisqa
muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega boʻlmay, faqatgina tizimdagi ayrim
elementlarni oʻzgartirishga xizmat qiladi
Novatsiya
285 Faoliyat yoʻnalishiga
koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari
Pedagogik jarayonda
yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar
286 Fayllarni
almashish protokolini koʻrsating?
FTP
287 Faylni joʻnatilishi
soʻrovini kutuvchi kompyuterni belgilovchi hizmat nomini koʻrsating
FTP server
288 Fazoviy tahlil
Maʼlumotlardan
olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda
metodlar
289 fizik xajmning
kattaligi.
Volume
290 Flipped learning
yoki...
– bu aralash
ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini
yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.
291 flud
Suhbat mavzusiga
tegishli boʻlmagan maʼlumotlar.
292 Formaning qanday
koʻrinishini koʻrish uchun siz... funksiyasidan foydalanishingiz
mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.
Yuqori oʻng
burchakda koʻrish
293 Foydalanuvchiga
kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis koʻrinishida taqdim
etilishi.... tushuniladi
«Cloud» hisoblash
294 framework ishga
kirishni….. juftlari toʻplami sifatida koʻrib chiqadi va ishning
natijasi sifatida ……. juftlari toʻplamini hosil qiladi
<key, value> ,
<key, value>
295 Fundamental va
koʻpgina amaliy fanlar boʻyicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy taʼlim
muassasi.....
Universitet
296 Funksiya tasnifi
DESCRIBE FUNCTION
<function>;
297 Fuqarolarning taʼlim
olish huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi normalarning mohiyati nimadan
iborat?
Yangi tahrirdagi
Konstitutsiyamizning 50-moddasida fuqarolarning taʼlim olish huquqi bilan
bogʻliq quyidagi mazmundagi normalar mustahkamlanmoqda:
298 Fuqarolik
jamiyati taʼrifi toʻgʻri keltirilgan javobni koʻrsating
insonga uning
iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash
kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror
topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning
xilma- xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish
organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum
299 G. U.
Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik –...
raqamli maʼlumotlarni
qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bogʻliq
bilim, koʻnikma, malaka, motivatsiya, masʼuliyat, shuningdek raqamli
resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.
300 G. U.
Soldatovaning fikricha isteʼmolchi kompetentligi –...
turli ehtiyojlarni
qondirishni oʻz ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogʻliq
turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan
foydalanishga imkon beradigan bilim, koʻnikma, motivatsiya va masʼuliyat
301 GFT maqsadi -
katta fayllarni
saqlash va umuman aytganda bitta qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan
fayllarni nazarda tutiladi
302 Gibrid bulut
bu ikki yoki undan
kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
303 Gibrid bulut
(hybrid cloud) –...
bu infratuzilma
tarqatish barcha modellarini o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi,
ularni boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni
yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi.
304 Gibrid «bulut»
ikki yoki undan koʻp
turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
305 Global
innovatsion indeksda Oʻzbekiston Respublikasining oʻrnini yaxshilash
va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?
top-50
306 Globallashuv
tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning oʻrnini
bosadigan yangi universal tilga aylandi.
ingliz
307 Google bulutli
hisoblash platformasi
Googleapp
308 Google bulutli
xizmatlari orqli yratiladigan fayl tiplari?
Matn hujjat,
jadvallar, taqdimotlar, formalar
309 Google Docs
bilan ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?
Google Chrome va
Mozilla Firefox
310 Google Docs-da
qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?
Yuqoridagi barcha
narsani bajaring
311 Google Drive
qanday funksiyalarni birlashtiradi?
Tasvirlar va
prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)
312 Google Drive
Sheets-dan foydalanib-
Koʻp sonli
ishtirokchilari boʻlgan guruhlar uchun maʼlum bir vaqtda yigʻilish
qiyin boʻlgan koʻplab qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.
313 Google Drive
Sheetsdan foydalanib-
Ko‘p sonli
ishtirokchilari bo‘lgan guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin
bo‘lgan ko‘plab qo‘shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.
314 Google Drive-da
hujjatlar qanday qidiriladi?
Ikkalasi ham to‘g‘ri
315 Google Fayl
System (GFS)
Google tomonidan
ishlatiladigan taqsimlangan fayl tizimi
316 Google File
System chiqdi.
2003 yilda
317 Google matnli
hujjati quyidagilarga imkon beradi:
Barcha javoblar
to‘g‘ri
318 Google
xizmatidagi papkalarga joylashtirilgan fayllar bilan quyidagi standart
amallarni bajarish mumkin?
saqlash, oʻchirish,
koʻchirish, almashish
319 GoogleApp
Google bulutli
hisoblash platformasi
320 GoogleClassroom
da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish
kerak?
zadaniye
321 GoogleForm da soʻrov
yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa
Forma
322 GoogleForm-da
bir nechta jumlalardan iborat matnli javob.
Tekst (abzats)
323 GoogleForm-da
bir nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.
neskolko iz spiska
324 GoogleForm-da
bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob.
Tekst (stroka)
325 GoogleForm-da
taklif qilingan bir nechta variantlardan bitta toʻgʻri javobni
tanlash uchun foydalaniladi.
Odin iz spiska
326 GoogleForm-da
talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki
biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi
shkala
327 GoogleForm-da toʻgʻri
javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?
bittadan, roʻyxatdan
bir nechta, ochiladigan roʻyxat.
328 GoogleForm-dagi
aniq sanani topish uchun ishlatiladi.
data
329 GoogleForm-dagi
aniq vaqtni topish uchun ishlatiladi.
data
330 GoogleSlassroom
da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish
kerak?
zadaniye
331 GoogleSlassroom
da foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?
avtomatik ravishda
332 GoogleSlassroom
da gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?
lenta, vazifa,
foydalanuvchilar
333 GoogleSlassroom
da gorizontal menyusining lenta yorligʻida muhokama uchun nimalar chop
etiladi?
savollar va mavzular
334 GoogleSlassroom
da har bir kurs uchun avtomatik ravishda nima beriladi?
kod
335 GoogleSlassroom
da mashgʻulot vazifalari qaysi yorliqda eʼlon qilinadi?
zadaniye
336 GoogleSlassroom
da vazifalar qaysi tizimda baholanadi?
100
337 GoogleSlassroom
ning gorizontal menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?
3
338 GoogleSlassroom
ning rasmiy sayti
classroom. google.
com
339 Grafik
muharrirlar –...
... grafik
tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar,
chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.
340 Grafika va
infografika yaratish vositalari
Canva, PosterMyWall,
Piktochart, DesignCap, Visme
341 GRID nima?
geografik jihatdan
taqsimlangan, yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish
uchun dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura
342 Grid Services
qanday xizmatlarni taklif qiladi?
zarur resurslarni
qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash
va yetkazib berish
343 GridView
komponentasinima uchun ishlatiladi?
ImageView bilan
birgalikda rasmlarni ekranga ikki oʻlchovli grid koʻrinishida hosil
qilish uchun
344 Gumanitar
fanlarda innovatsiyalar - bu
Birinchi navbatda
yangi ijtimoy .... paydo bol
345 Guruhlash, bogʻlash,
izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa shaklda
ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
tushunish
346 Habeas corpus
nima?
jinoiy taʼqibga
uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga boʻlgan huquqining tarixan
eng qadimiy eʼtiroflaridan biri hisoblanadi.
347 Hadoop - bu
ma’lumotlar
tahlilini amalga oshirish uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin
bо‘lgan ochiq manbali dasturlar tо‘plami
348 Hadoop Common:
foydalanuvchi
kompyuterlari uchun fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun zarur
bо‘lgan Java vositalari tо‘plami.
349 Hadoop
Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va maʼlumotlarni
saqlash vositasi
Hive
350 Hadoop qancha
moduldan iborat
4
351 Hadoop
taqsimlangan fayl tizimi
HTFT
352 Hadoop TeraSort
tanlovida gʻolib chiqdi
2008 yilda
353 Hadoop turli xil
foydalanuvchilarining haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi uchun
….. taqdim etish va uni turli foydalanuvchilar bilan boʻlishish talab
qilinadi
ochiq / shaxsiy
kalit juftligini
354 Hal qilinishi
zarur, biroq, hali yechish usuli nomaʼlum boʻlgan pedagogik
xarakterdagi masala
Pedagogik muammo
355 Hammasi xizmat
sifatida
Eaas
356 Har bir taʼlim
oluvchi va jamoaga taʼsir oʻtkazishda samarali qoʻllash uchun
zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar, usullar majmuasi bu-…
Pedagogik texnika
357 Har bir tuman
budjetining necha foizini «Fuqarolar budjeti» dasturi doirasida aholining
takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish
belgilangan?
kamida 5 foizini
358 Har qanday
mamlakatda inson kapitalini rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni
taminlaydigan muhim omil bu?
taʼlim
359 Har yili
Quacquarelli Symonds tomonidan eʼlon qiladigan universitetlar reytingi?
QS World University
Rankings
360 HEMIS — Higher
education Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping
oliy ta’lim
muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish
tizimi
361 HEMIS-Higher
education Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping
Oliy taʼlim
muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish
tizimi
362 HEMISning «Oʻquv
jarayonini boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.
Oliy ta’lim
muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar
363 HEMISning
«Talabalar hayotini boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini
toping.
Talabalarning shaxsi
haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;
364 Himoyalangan
veb- saytlar
https://
365 Himoyalangan
veb-saytlar
https://
366 Himoyalangan
veb-saytlar?
https://
367 Hippo Video —
bu...
kurslar yaratish
uchun moʻljallangan eng mashhur dasturlardan biri boʻlib, u
moslashuvchan, foydalanishda qulay va turli maqsadli kurslar yaratish uchun
ishlabchiqilgan.
368 Hive
ma’lumotlar ombori
sifatida jadvallarda saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov
hosil qilish uchun mо‘ljallangan.
369 Hive -
bu Hadoop
Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni
saqlash vositasi
370 Hive da
avval jadvallar va
ma’lumotlar bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga
yuklanadi.
371 Hive
funksiyalarini koʻrsatish
SHOW FUNCTIONS;
372 Hot Potatoe
dasturida Boʻshliqlarni toʻldirish fayllari qanday formatda
saqlaanadi?
.jcl
373 Hot Potatoe
dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?
.jmx
374 Hot Potatoe
dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?
.jcw
375 Hot Potatoe
dasturida Moslik oʻrnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?
.jmt
376 Hot Potatoe
dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?
0 dan 100 gacha
377 Hot Potatoe
dasturida Viktorina (koʻp tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday
formatda saqlaanadi?
.jqz
378 Hot Potatoes
dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.
Kanada
379 Hot Potatoes
dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday
brauzer yordamida kirish mumkin
Ixtiyoriy veb
brauzer
380 Hot Potatoes
dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida
joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.
Web-server
381 Hot Potatoesning
qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin
JCross
382 Hot Potatoesning
qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi
testlar yaratilishi mumkin
JQuiz
383 Hot Potatoesning
qaysi blokda boʻshliqlarni toʻldirish dasturi...
JCloze
384 Hozir kunda
mashhur boʻlgan cloud computing («bulutli hisoblash») atamasi dunyoda
nechanchi yildan beri qoʻllanila boshlangan?
2008
385 Hozirda (2023
yil) WEB of Science, SCOPUS kabi maʼlumotlar bazasida indeksatsiya
qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar orasida Oʻzbekistonning
yalpi ulushi?
0,1 foizga yaqin
386 HTFT
Hadoop taqsimlangan
fayl tizimi
387 HTML-xujjatning
barcha elementlariga ssenariyalar orqali murojaat qilish uchun ishlab chiqilgan
JavaScript
388 Iaas
Axborot xizmat
sifatida
389 Ichki boshqaruv
mexanizmi sifatida OTM rivojlanishini strategik rejalashtirish, odatda OTMning
barcha faoliyat turlarini, shu jumladan …….?
taʼlim,
tarbiya, ilmiy-tadqiqot, innovatsion, xalqaro, OTMning kompleks oʻziga xos
qirralarini qamrab oladi.
390 IDE
integratsiyalashgan
yaratish vositalari
391
Identifikatsiyani boshqarish funksional imkoniyatlari tizimga kirish huquqiga
ega boʻlgan barcha foydalanuvchilar, shu jumladan...................
boshqaradi
shaxsiy
foydalanuvchilar, kompyuter uskunalari va dasturiy ta’minotni
identifikatsiyalash ma’lumotlarini
392 ideone. com
onlayn IDE
393 Ifodaning
rostligiga sikl boshida emas, balki oxirida tekshiriladigan sikl nomini koʻrsating?
Do…while
394 Ijtimoiy
davlatning mohiyati nima?
Davlat har bir inson
uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy
xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar,
ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti
mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir
fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.
395 Ijtimoiy
reabilitatsiyaga muhtoj boʻlgan bolalarni (shaxslarni) oʻqitish va
tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?
Alohida sharoitlarda
o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning
ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini
ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi.
Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan
bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim
olishi uchun sharoitlar yaratiladi.
396 Ijtimoiy
sheriklik bu?
Davlat organlarining
NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy
dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning
huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab
chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi
397 Ijtimoiy tarmoq
elementlari bilan uch oʻlchovli virtual dunyo texnologiyasi
Virtual reallikga oʻz
infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya
398 Ijtimoiy
tarmoqlarda muntazam postning tuzilishiga yega boʻlgan va foydalanuvchi
ovqatlanishida koʻrsatiladigan reklama turi
promopost
399 Ijtimoiy «bulut»
Umumiy vazifalari boʻlgan
tashkilotlar isteʼmolchilarining maʼlum bir hamjamiyati foydalanishi
uchun moʻljallangan infratuzilma turi
400 Ikki karra oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturini toping.
PIZA
401 Ikki oʻlchovli
fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar
2D-kontroller
402 Ikki
qarama-qarshi, oʻzaro musobaqalashayotgan komanda (guruh)
ishtirokchilarning oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy
muhokamasi nima deb ataladi?
Debatlar
403 Ikki va undan
ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda... ?
Tanlov
o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy
talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish
tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra
404 Ikki yoki undan
koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
Gibrid «bulut»
405 Ikkinchi
akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va oʻrtalarida gumanitar fanlar
yoʻnalishlarida qoʻllaniladigan qaysi universitetga oʻkazilgan
Stenfordga
406 Ilias –
masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
forumlar va shaxsiy
bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.
407 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?
5 bob, 5 §
408 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini
takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan
4- bobda
409 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020-2022 yillarda amalga oshirish boʻyicha
«Yoʻl xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari
bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi
yillarga moʻljallangan
2020-2022 yillarga
410 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha
«Yoʻl xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari
bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi
yillarga moʻljallangan
2020-2022 yillarga
411 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobo qanday nomlanadi.
Ilm-fanni
rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar
412 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli koʻrsatkichlari va
indikatorlarida tadqiqotchilarning oʻrtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni
tashkil qilishi belgilangan
49 yosh
413 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?
4-moddasida
414 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilmfanni
rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?
4-moddasida
415 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining toʻrtinchi bobo qanday nomlanadi.
Ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari
416 Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.
Ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari
417 Ilova
interfeysini «resizing and repositioning» displey oriyentatsiyasi qanday
xususiyatga ega?
ilova interfeysini
yaratishda har bir oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl
yaratiladi
418 Ilova internet
xizmatidan foydalana olishi uchun AndroidManifest. xml fayliga qanday kod qismi
qoʻshilishi kerak?
<uses-permission
android:name=”android.permission.INTERNET”/>
419 Ilovada qoʻshimcha
xizmatlarni ishga tushirish uchun qaysi metoddan foydalaniladi?
bindService()
420 Ilovaga tashqi
manbalardan kirib keluvchi maʼlumotlarni boshqaruvchi sinf nomini koʻrsating?
BroadcastReceiver
421 ImageView img;
Mazkur rasmni oʻziga oʻzlashtiruvchi «img» obyektiga qaysi metod
orqali animatsiya oʻrnatish mumkin?
img.startAnimation(animationObject)
422 Imij (inglizcha
image) soʻzining maʼnosi nima?
“siymo”, timsol”,
“qiyofa” “tasvir”, “obraz”
423 IMRAD – bu ilmiy
maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi boʻlib
inglizcha:
Introduction
(Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion
(Muhokama).
424 Indivudial
foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....
Mendeley
425 Infografika
nima?
Axborotni taqdim
etishning grafik usuli
426 Infografika – bu
... axborot,
ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi
murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.
427 Informatsion
kompetentlik bu-?
axborot muhitida
zarur, muhim, kerakli, foydali maʼlumotlarni izlash, yigʻish,
saralash, qayta ishlash va ulardan maqsadli, oʻrinli, samarali foydalanish
428 Inklyuziv taʼlim
bu?
alohida taʼlim
ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda
barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim
olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlagan holda beriladigan taʼlim.
429 Inklyuziv taʼlimning
huquqiy tartibi tuliq koʻrsatilgan javobni belgilang?
Inklyuziv taʼlim
alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini
hisobga olgan holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim
tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlashga
qaratilgan
430 Inklyuziv taʼlimning
mohiyati (tartibi) nimada?
Inklyuziv ta’lim
alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma- xilligini
hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida
ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.
431 Innovatsion
faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi
V.Slastenin
432 Innovatsion
infratuzilma —
innovatsion
faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va
boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar,
mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.
433 Innovatsion taʼlim
jarayonida nima yetakchi oʻringa ega?
interfaol metodlar
434 Innovatsiya
loyihasi samaradorligining koʻrsatkichlari
tijorat
samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot
435 Innovatsiya soʻzi
ingliz tilidan olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni anglatadi
yangilikni joriy
etish
436 Innovatsiya –
bu?
internet qurilmalari
va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga
sarflangan mablagʻlar. Ikkinchi tarafdan ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor
tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil
etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va
faoliyat doiralarida qoʻllanilishi
437
Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi:
texnologik;
mahsulotli;boshqaruvmarketingli va ijtimoiy
438 Inson his tuygʻulari
uning... namoyon boʻladi
yuzida – yuz
mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida
439 Inson kamolotida
uch narsa - irsiyat, muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi
Beruniy
440 Inson kapitali
nima?
bu odamning mehnatni
iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim,
ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi
441 Inson
kapitalining toʻrtta bazaviy(asosiy) qobiliyatlari
Mehnatga qodirlik
(faoliyat subʼekti); Taʼlim olishga boʻlgan qobiliyat (individuallik);
Yashovchanlik (shaxs); Innovatsiyalarga boʻlgan qobiliyat
442
integratsiyalashgan yaratish vositalari
IDE
443 IntelliJ IDEA
muhitida yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan
keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?
out papkasida
444 Interfaollik
darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...
... tadqiqotlar
taklif qilingan voqealarni oʻrganishga emas, balki oʻz voqealarini
ishlab chiqarishga asoslanadi.
445 Internet tarmogʻi
xizmatlarini takdim etuvchi tashkilotlar bu…
provayderlar
446 Ishlab chiqilgan
ilovani ishchi kompyuterda testlash uchun qanday vositadan foydalaniladi?
Android virtual
device (AVD)
447 ISP
abbreviaturasi qanday maʼnoni bildiradi?
Internet servis
provayderi
448 iSpring
Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?
audio va video
fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun
449 Ispring dasturi
taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?
.swf va HTML5
450 Ispring dasturi
tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?
Ispring QuizMaker
451 Ispring
dasturida Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi boʻlimda
joylashgan?
Interaktivnosti
452 Ispring
dasturining Interaktivnosti boʻlimi yordamida necha turdagi interaktiv
elementlarni yaratish mumkin?
4 ta
453 iSpring Learn –
masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
Korporativ sektorga
yo‘naltirilgan platforma.
454 Ispring
QuizMaker dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?
11 ta
455 iSpring Screen
Recording dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?
kompyuter ekranidagi
jarayonni tasvirga olish uchun
456 iSpring
TalksMaster dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?
dialog(muloqotlar)
yaratish uchun
457 iSpring Visuals
dasturini aktivlashtirish uchun qaysi boʻlimga murojaat qilinadi?
Interaktivnosti
458 isteʼmolchi
bilimlardan foydalanish huquqini olgan va oʻz egasiga u yoki bu shaklda
litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq toʻlaydigan
texnologik jarayon shakli...
texnologiyalarni
tijoratlashtirish
459 Itskovich va
Leydesdorf nazariyasi koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta
elementlarning oʻzaro xatti-harkatlariga asoslangan:
fundamental
tadqiqotlar bilan shugʻullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini
ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.
460 Itskovich va
Leydesdorf nazariyasi koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta
elementlarning oʻzaro xattiharkatlariga asoslangan:
fundamental
tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab
chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.
461 Ixtiro va
innovatsiya tushunchalarining farqi
ixtiro faqat texnika
olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi
hamda amalda joriy etiladi.
462 Izchil ravishda
kasbiy oʻsishga erishish, malaka darajasini oshirib borish, kasbiy
faoliyatda oʻz ichki imkoniyatlarini namoyon qilish bilan bogʻliq
kompetentligi nima deb ataladi?
Shaxsiy kompetentlik
463 J. Dyui gʻoyalari
asos qilib belgilangan taʼlim turi
Muammoli ta’lim
464 Jadval
katalogidagi jadvallarni nusxalash fayllarini toʻldiring
hdfs dfs -mv
<file> <table-dir>
465 Jadval
muharrirlari –...
... bu ma’lumotlarni
jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash,
ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan
dasturlar.
466 Jadval
muharrirlari –?
... bu maʼlumotlarni
jadvallar koʻrinishida taqdim etish, matematik maʼlumotlarni qayta
ishlash, maʼlumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moʻljallangan
dasturlar.
467 Jadval tasnifi
DECRIBE
<table>;
468 Jadvalni HiveQL
buyrugʻi bilan toʻldirish
LOAD DATA INPATH
'<file>' INTO TABLE <table>;
469 Jadvalni oʻchirish
DROP TABLE
<table>;
470 Jadvalning har
bir satrda bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun ishlatiladi.
GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.
Setka (mnojestvennyy
vybor)
471 Jahonning
yetakchi universitetlari strategik rivojlanishining asosiy yoʻnalishlari......?
yangi gʻoyalalarni
tijoratshtirish, moliyaviy barqarorlikka erishish, jamiyatga xizmat
qilish,talabalarga shaxsiy-yoʻnaltirilganlik asosida taʼlim
berish,mintaqaviy aloqalqrni mustahkamlash
472 Jamiyat
ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning
esa sifatli taʼlim olish boʻlgan talabini qondirish, taʼlim
tizimini barqaror rivojlanishini taʼminlash maqsadida mavjud mexanizmning
qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi
Ta’lim tizimining
modernizatsiyasi
473 Jamiyat
rivojlanishining turli xil fazalariga mos keladigan «Universitet 3. 0”ning
tavsifi?
postindustrial
474 Jamoat
birlashmalariga nimalar kiradi?
kasaba uyushmalari,
siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari,
faxriylar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy
uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari
475 Jamoat
birlashmasi deb nimaga aytiladi?
O‘z huquqlari,
erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan,
madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini
birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini
erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma
476 Jamoatchilik
nazorati subektlari bu
Oʻzbekiston
Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish
organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda roʻyxatga olingan
nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari
477 Jamoatchilik
nazorati subyektlari bu
O‘zbekiston
Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari,
shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat
notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari
478 Jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan
usul
Simulyatsiya
479 Java da aosiy maʼlumotlar
tiplarini koʻrsating?
int, byte, string,
short, boolean, float, double
480 Java da maʼlumotlar
tiplarinechta guruhga boʻlinadi?
4 ta
481 Java da sinflar
qanday oʻzgaruvchilarni oʻz ichiga oladi?
static, instance,
local
482 Java da voris
olish uchun qanday kalit soʻzdan foydalaniladi?
extends
483 Java da voris
olish uchun toʻgʻri yozilgan kod qatorini koʻrsating?
class derived
extends base
484 Java qachon
qaysi tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?
1991 yil Sun
kompanoyasi tomonidan
485 JavaScript
dasturlash tili bu-?
Statictik web
sahifalarni qoʻshimcha funksional imkoniyatlarini qoʻllash uchun
Netscape Sun Microsystems larda ishlab chiqilgan senariylar
486 JavaScript ning
asosiy gʻoyasi nima?
HTML sahifalarni koʻrish
vaqtida HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va
xususiyatlarini oʻzgartirishdan iborat
487 JavaScript
tilida «==» belgisi nimani ifodalaydi?
Teng
488 Jismoniy, aqliy,
sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalarni (shaxslarni) oʻqitish
hamda tarbiyalash, oʻqitish qanday taʼminotida boʻladi?
Davlat jismoniy,
aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning)
davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus,
professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta
maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.
489 JSON qisqartmasi
qanday izohlanadi?
JavaScript Object
Notation
490 JVM maʼnosini
ayting?
Java Vitual Machine
491 Kadrlar
tayyorlash sifatiga, taʼlim mazmuniga qoʻyiladigan umumiy
talablarni-?
Oliy taʼlimning
davlat taʼlim standarti belgilaydi
492 kampus tarmoq, oʻzaro
yaqin binolarda joylashgan lokal tarmoqlarni birlashtirish uchun moʻljallangan.
CAN
493 Karnegi Fondi
tomonidan yaratilgan komissiya tomonidan «AQSh oliy taʼlim muassasalari
klassifikatsiyasi» qachon ishlab chiqilgan?
1970 yilning
boshlarida
494 Kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan toʻsiqlar qaysi
qatorda koʻrsatilgan?
Oʻqish
jarayonidagi olgan bilimlar bilan amaliyotdagi kerakli bilimlarning mos
kelmasligi; Ish faoliyatida ishlatiladigan hujjatlarning oʻquv
muassasasida oʻrgatilmasligi yoki umuman tanish emasligi; Oʻquv
jarayonidagi paydo qilingan tassavurlar bilan amaldagi holatning mos kelmasligi
va bu jarayonga tayyor emasligi; auditoriyadagi vaziyatga toʻliq baho
berish uchun malakaning yetishmasligi va maslahat beruvchilarning loqaydligi
yoki yoʻqligi;
495 Kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonini tashkil etishda qanday yondoshuvlar
mavjud?
Innovatsion,
akmeologik, aksiologik, kreativ , refleksiv, texnologik, kompetentli,
psixologik, androgogik
496 Katta maʼlumotlar
mukammal boʻron deb taʼriflagan texnologiyaning qanday uchta yoʻnalishini
birlashtirgan evolyusiyaning soʻnggi bosqichi sifatida paydo boʻladi
hisoblash,
ma’lumotlar va konvergensiya
497 Katta maʼlumotlar
uchun «….. » deb nomlanuvchi anʼanaviy aniqlovchi xarakteristikalarni
ajratish mumkin
3 V
498 Kattalarning
(psixologik, natijalarga va mahorat choʻqqisiga erishish) rivojlanish
qonunlarini qaysi fan oʻrganadi?
Akmeologiya
499 Kelajak
universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq
darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson
kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi
universitet shakliga xos?
universitet 4.0 ga
500 Kelajak
universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq
darajada -sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson
kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi
universitet shakliga xos?
universitet 4.0 ga
501 Kelib chiqish
manbaiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari
Jamoa tomonidan
bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar
502 Ken Robinsonning
fikriga koʻra, kreativlik...
O‘z qiymatiga ega
original g‘oyalar majmui
503 Keng omma
tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma
Umumiy (Ommaviy)
«bulut»
504 Khan Academy
onlayn taʼlim maktabiga nechanchi yilda asos solingan?
2006 yil
505 Kim PHPni oʻzining
HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI
Version 2 hosil qildi.
Rasmus Lerdorf
506 Kim RNRni oʻzining
HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI
Version 2 hosil qildi.
Rasmus Lerdorf
507 Kimlar pedagogik
faoliyat bilan shugʻullanish huquqiga ega?
Hammasi to‘g‘ri
508 Kiritilgan oʻzgarishlarning
tavsifiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari
Radikal,
modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar
509 Kishilik
jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida taʼlimning keng tarqalgan
tashkiliy shakli toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang
Yakka tartibda
510 Kliyent tomonida
bajariluvchi senariylar nima yordamida bajariladi?
brauzer yordamida
511 kommunikativ
qobiliyat qanday qobiliyat
Boshqalarning ruhiy
haloatlarini tushunish va ularga hamdardlik munoisabatida boʻlish
qobiliyati
512 Kommunikativ
tushunchasining mohiyatini belgilang
Diagnostik,
talabalarda bilim olish ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni shakllantirish
va rivojlantirish funksiyalari
513 Kompaniyaning
barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida
avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish
bu-
Korporativ axborot
tizimi
514 Kompetensiyaning
lugʻaviy maʼnosini toping.
Lotincha competens –
layoqatli, qobiliyatli
515 Konstitutsiya soʻzi
qanday maʼnoni anglatadi?
lotincha so‘z
bo‘lib, tartib, qoida, tuzish
516 Konstitutsiyada
davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari bilan bogʻliq normalar necha
barobarga koʻpaytirilib, ijtimoiy davlat modelini amalga oshirish
mexanizmlari belgilandi?
Uch
517
Konstitutsiyamizda (51-modda) «akademik erkinlik», degan qoida belgilangan.
Akademik erkinlikning mohiyatini koʻrsating?
O‘z fikrini erkin
bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim
berish va ilmiy- tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv
jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish
erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning
natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o‘qituvchilar va ilmiy
xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon
bo‘ladi.
518
Konstitutsiyaning yagona manbai va muallifi – bu?
xalq
519 Konstruktor
uchun quyidagilardan qaysi biri notoʻgʻri?
konstruktor
qaytarish tipi har doim void tipida boʻladi
520 Koʻp mehnat
talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bogʻliq
faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari –...
... murakkab
hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa
yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.
521 Kraudsorsing
Mehnat
munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum
doiralari boʻyicha olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish
522 Kreativ
salohiyat va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy koʻrsatkichlari
bu -
tadqiq etish,
tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash
523 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 1-yoʻli
Kreativ fikrlash koʻnikmasini
shakllantirish
524 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 1yoʻli
Kreativ fikrlash
ko‘nikmasini shakllantirish
525 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 2-yoʻli
Amaliy kreativ
harakat koʻnikmalarini rivojlantirish
526 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 2yoʻli
Amaliy kreativ
harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish
527 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 3-yoʻli
Kreativ faoliyat
jarayonlarni tashkil etish
528 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 3yoʻli
Kreativ faoliyat
jarayonlarni tashkil etish
529 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 4-yoʻli
Kreativ mahsulot
(ishlanma)lardan foydalanish
530 Kreativ
sifatlarni rivojlantirishning 4yoʻli
Kreativ mahsulot
(ishlanma)lardan foydalanish
531 Kreativ
yondashuv – kreativlik bu-?
Individning yangi gʻoyalarni
ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning
tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati
532 Kreativlikning
loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni
toping.
(lot., ing. «create
» – yaratish, «creative» –yaratuvchi, ijodkor)
533 Kredit-bu.....
Taʼrifni toʻldiring.
Talabaning
modullarni oʻqib oʻrganishi va oʻzlashtirishi uchun sarflangan
oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov birligidir
534 Kredit-modul
tizimi (YeCTS) afzalligi shundaki?
talaba har bir modul
boʻyicha belgilangan kredit birligi toʻplash orqali oʻquv moduli
didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil
qiladi va oʻz oʻquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oʻquv
motivlarini faollashtiradi
535 Kredit-modul
tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni koʻrsating.
o‘qituvchining
bajargan o‘quv yuklamasi
536 Kredit-modul
tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari nima
asosida belgilanadi?
auditoriya sig‘imi,
yuklamalarni optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi
537 Kredit-modul
tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?
fanlarga va
o‘qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan
chegarada
538 Kredit-modul
tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «blended learning»
texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.
Aralash ta’lim
539 Kredit-modul
tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «flipped classroom»
texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.
Majmuali taʼlim
540 Kredit-modul
tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?
registrator ofisi
541 Kredit-modul
tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.
fan kodi, o‘quv
auditoriyasi, fan o‘qituvchisi, akademik guruh
542 Kredit-modul
tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?
talabaga o‘quv
trayektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini
tanlashiga, ishga joylashishiga yordam ko‘rsatish
543 Kredit-modul
tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
ishchi dasturlar
bo‘yicha komissiya
544 Kredit-modul
tizimida fanning oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
o‘qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari
545 Kredit-modul
tizimida har bir talaba nima bilan taʼminlanishi kerak?
ma’lumotnoma-ko‘rsatkich
546 Kredit-modul
tizimida ishchi oʻquv reja nima uchun tuziladi?
dars jadvalini
tuzish va o‘quv yuklamalarini hisoblash uchun
547 Kredit-modul
tizimida ishchi oʻquv rejalar qanday ishlab chiqiladi?
eng ko‘p talabalar
kontingentining shaxsiy o‘quv rejalari asosida
548 Kredit-modul
tizimida kafedra oʻquv yuklamasida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.
fan nomi, kodi,
mashg‘ulotlar hajmi
549 Kredit-modul
tizimida lektorning vazifasi nimadan iborat?
nazariy bilim
berish, talabaning mustaqil ta’limi uchun material tayyorlash
550 Kredit-modul
tizimida oʻqituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni koʻrsating.
o‘quv ishlari,
ilmiy-uslubiy, ilmiy- tadqiqot va "ustoz-shogird" yuklamalari
551 Kredit-modul
tizimida oʻquv rejalari necha marta tuziladi?
4 marta, har bir
o‘quv yili uchun
552 Kredit-modul
tizimida oʻquv yili boʻyicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan
talaba...
GPA balidan yuqori
ball olgan bo‘lsa keyingi kursga o‘tkaziladi
553 Kredit-modul
tizimida pedagogik yuklama turlari va meʼyorlari nimaga qaratilgan boʻlishi
zarur?
ta’lim sifatini va
OTM reytingini oshirishga
554 Kredit-modul
tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini shakllantirish boʻyicha
asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
o‘quv rejalari
bo‘yicha komissiya
555 Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning oʻquv yuklamasiga kiritiladi?
o‘qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi
556 Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat oʻzi tomonidan amalga
oshiriladi?
talabaning mustaqil
ta’limi
557 Kredit-modul
tizimida talaba qanday akademik guruhda oʻqiydi?
o‘z tanlovi asosida
har bir semestrda boshqa akademik guruhda
558 Kredit-modul
tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnoma- koʻrsatkich
tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
OTM haqida ma’lumot,
talabalarning yashash tarzi, ma’muriy tadbirlar
559 Kredit-modul
tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnoma-koʻrsatkich
tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
OTM haqida maʼlumot,
talabalarning yashash tarzi, maʼmuriy tadbirlar
560 Kredit-modul
tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash meʼyorlarini ishlab
chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
TMI sifatini nazorat
qilish bo‘yicha komissiya
561 Kredit-modul
tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?
ma’lumotnoma-ko‘rsatkich,
talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi
562 Kredit-modul
tizimida talabaning fan oʻqituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?
semestrning
dastlabki haftasidagi o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv- me’yoriy
hujjatlari orqali
563 Kredit-modul
tizimida talabaning oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
mustaqil ish boʻyicha
koʻrsatmalar
564 Kredit-modul
tizimida talabaning oʻquvuslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
mustaqil ish
bo‘yicha ko‘rsatmalar
565 Kredit-modul
tizimida talabaning oʻzlashtira olmagan fanini qayta oʻqishga imkon
beriladigan davrni koʻrsating.
yozgi semestr
566 Kredit-modul
tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?
amaliy turdagi
darslarni o‘tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va
bajarilishiga erishish
567 Kredit-modul
tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda oʻtkaziladi?
yozma, og‘zaki,
test, portfolio, taqdimot va h.k.
568 Kredit-modul
tizimiga berilgan javobni toping.
o‘qitishning modul
texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli
569 Kredit-modul
tizimining afzalligi boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping
talaba har bir modul
bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik
maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi
570 Kredit-modulning
ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi
Muayyan miqdordagi
kredit
571 Kreditlarning toʻplash
va oʻtkazishning Britaniya tizimini koʻrsating.
SATS
572 Kvartil (chorak)
Q — bu
ilmiy jurnallarning
sitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan
talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.
573 LinearLayout
komponentalarni qanday koʻrinishda joylashtiradi?
gorizontal yoki
vertikal holatda
574 Litsenziyalangan
dasturiy taʼminot texnik rivojlanishi...
Dasturiy taʼminotni
boshqarish tashkilotingizning dasturiy taʼminot ehtiyojlarini aniqlashga,
eski dasturiy taʼminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga
erishish va raqobatlashishga yordam beradigan toʻgʻri texnologiyani
tanlashga yordam beradi
575 LMS qanday
turlari mavjud?
tijorat(kommersiya)
va boshlangich ochiq kodli
576 LMS tizimida
yaratiladigan elektron taʼlim resurslari qaysi standartga mos boʻlishi
kerak?
SCORM
577 LMS tizimlari
uchun elektron taʼlim resurslarini qanday standart paketlari asosida
yaratish tavsiya etiladi?
SCORM
578 Local/ mustaqil
rejim -
tizimga Hadoop-ni
yuklab olgandan sо‘ng, u mustaqil rejimda ishlatilishi mumkin.
579 lokal tarmoq,
chegaralangan sohadagi kompyuterlarni birlashtirish imkoniyatini beradi.
LAN
580 Loyiha uchun
Google API kaliti qanday generatsiya qilinadi?
Google maxsus
modulida kompyuter MD5 kodini generatsiya qilish orqali
581 Loyihaga yangi
activity qoʻshilganda loyihaga qanday oʻzgartirish kiritish lozim?
yangi activity
haqidagi maʼlumotni loyihaning manifest fayliga qoʻshish lozim
582 Loyihalash....
tizimiga asoslanadi
“g‘oya – maqsad –
kutiladigan natija – taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”
583 Lugʻaviy
jihatdan «innovatsiya» tushunchasi
Yangilik kiritish
584 Lugʻaviy
jihatdan «interaktiv» tushunchasining maʼnosi
“o‘zaro harakat
qilmoq”
585 Lugʻaviy
jihatdan «interfaol» tushunchasining maʼnosi
“O‘zaro harakat
qilmoq”
586 M. Stobart
tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab koʻrsatilgan?
5 ta
587 Magistratura bu?
Tegishli bakalavriat
negizidagi aniq mutaxassislik boʻyicha davomiyligi kamida bir yil boʻlgan
oliy taʼlimdir.
588 Magistraturada
kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy oʻqish
muddatlari kunduzgi shakldagidan koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi
mumkin?
6 oy
589 Mahalliy davlat
hokimiyati organlarining taʼlim sohasidagi vakolatlariga nimalar kiradi?
27-modda.Mahalliy
davlat hokimiyati organlari: taʼlim sohasidagi vakolati davlat boshqaruvi
organlari bilan kelishilgan holda davlat taʼlim muassasalarini tashkil
etadi, qayta tashkil etadi va tugatadi, bundan respublika tasarrufidagi taʼlim
muassasalari mustasno; oʻz vakolatlari doirasida tegishli hududda davlat
taʼlim muassasalari uchun moliyalashtirish hajmini belgilaydi;
fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat
tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan taʼlim
tashkilotlarini rivojlantirish masalalari yuzasidan hamkorlik qiladi; davlat
umumiy oʻrta taʼlim muassasalariga biriktirilgan hududlarni
(mikrouchastkalarni) belgilaydi; taʼlim sohasida xalqaro hamkorlikni
amalga oshirishda taʼlim tashkilotlariga koʻmaklashadi; taʼlim
oluvchilar uchun sifatli taʼlimni, tarbiyani taʼminlash, ularning isteʼdodini
shakllantirish va namoyon etish maqsadida joylarda ularga zarur sharoitlar
yaratish boʻyicha dasturlarni ishlab chiqadi; oʻz vakolatlari
doirasida taʼlim sohasidagi davlat-xususiy sheriklikni rivojlantiradi va
nodavlat taʼlim tashkilotlari tarmogʻini kengaytirishga koʻmaklashadi;
umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari bitiruvchilari bandligini taʼminlashga
koʻmaklashadi.
590 Maktabgacha taʼlim
tashkilotlari rahbar va pedagog kadrlarini kredit-modul tizimiga asoslangan
uzluksiz kasbiy rivojlantirish boʻyicha yangi tizim qaysi viloyatlarda
tajriba va sinovdan oʻtkazildi?
Namangan va Fargʻona
viloyatlarida «Uzluksiz kasbiy taʼlim» elektron platformasi.
https://onlinedu.uz/
591 Malaka berish
bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi bu -?
Mutaxassislik
592 Mamlakatimiz
xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol
tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yoʻnalishlarda amalga
oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating
“Kiberxavfsizlik
to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi
593 Mamlakatimizni
2017-2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha
Harakatlar strategiyasi doirasida oʻtgan davr mobaynida davlat va jamiyat
hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan nechta Preizdent
qarori qabul qilindi?
4 mingdan ziyod
president qarorlari 300 ga yaqin qonun
594 MapReduce
bu xaritani yozish
va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model
595 MapReduce
algoritmi …. muhim vazifani oʻz ichiga oladi
2
596 MapReduce
asoslari chiqarildi.
2004 yilda
597 MapReduce
dasturiy modelidan foydalangan holda katta maʼlumotlarni tarqatish va
qayta ishlash uchun dasturiy taʼminotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil
yetildi
2006 yilda
598 MapReduce
framework …. juftlari ustida ishlaydi
<key, value>
599 MapReduce:
ushbu fayl
tizimidagi ma’lumotlarni о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari mumkin
bо‘lgan vizualizatsiyalarga formatlaydi.
600 Maqsadli
auditoriyadan maʼlumot yigʻish
parsing
601 Mashinali oʻrgatish
Asosiy modellar
asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim
asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
602 Masofali oʻqish
bu...
internet
texnologiyalar va boshqa interaktiv ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik
usullari
603 Masofali oʻqitish
jixatiga nima kirmaydi?
anʼanaviy
bilimlar nazorati usullari
604 Masofali oʻqitish
tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday
nomlanadi
SCORM
605 Masofaviy oʻqitish
modellari:
Birlamchi,
ikkilamchi, aralashgan, konsorsium, franchayzing, loyihalar, validatsiya,
uzoqlashgan auditoriyalar
606 Masofaviy taʼlim
tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?
ishtirokchilarning
interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi
axborot-kommunikatsiya; texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga
muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
607 Masofaviy taʼlimni
tashkillashtirishning manbalari toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
Barcha javoblar toʻgʻri
608 Masofaviy taʼlimning
asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?
moslashuvchanlik; -
modullik; - parallelizm; - harakatlar diapazoni; - hududiy qamrov; -
rentabellik.
609 Masofaviy taʼlimning
qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?
Ishtirokchilarning
interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga
muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
610 Masofaviy taʼlimning
qanday tamoyillar quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?
Ishtirokchilarning
interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga
muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
611 Material
tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish,
dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish,
rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga
tegishli?
sintez
612 Matn
muharrirlari tarkibiga kiruvchi dasturlar?
Microsoft Word, Word
Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office
613 Matn
muharrirlari –...
... matnli
hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi.
Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va
boshqalar.
614 Matn
muharrirlari –?
... matnli
hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi.
Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va
boshqalar
615 Mavjud
operatsion tizim va uskuna ustidan virtual mashinani yaratish..... deb
nomlanadi.
Hardware
virtualizatsiyasi
616 Maʼlum
tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega boʻlmagan maʼlumotlar.
Strukturlanmagan maʼlumotlar
617 Maʼlumot
xizmat sifatida
Daas
618 Maʼlumotlar
bazasi bilan aloqa oʻrnatish uchun foydalaniladigan funksiya nomini koʻrsating?.
mysql_connect
619 Maʼlumotlar
bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) –...
... murakkab
tuzilishga ega boʻlgan maʼlumotlar bilan ishlash uchun moʻljallangan
boʻlib, ular maʼlumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki maʼlumotlar
bilan toʻldirish, keyinchalik maʼlumotlarni toʻldirish va oʻzgartirish,
shuningdek maʼlumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat
qiladi.
620 Maʼlumotlarda
qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas,
amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami
Data Mining
621 Maʼlumotlardan
olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda
metodlar
Fazoviy tahlil
622 Maʼlumotlarni
chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda
taqdim etish usuli
Vizualizatsiya
623 Maʼlumotlarni
siljitish va birlashtirish
Chuqur tahlilni oʻtkazish
maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni integratsiyalash
usullar toʻplami
624 maʼlumotlarni
soʻrash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan maʼlumotlar
ombori dasturining loyihasi yaratildi
2010 yilda
625 Maʼlumotlarni
uzatishni yuqori tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik
taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima
deb atash mumkin?
metakompyuter
626 Maʼlumotlarning
mohiyatini tavsiflash, maʼlumotlarni taqdim etgan shachs bilan bogʻliqlikni
oʻrganish;
Statistik tahlilning
1-chi bosqichi
627 Maʼlumotni
qayta ishlash xususiyatlari, ...... oʻz ichiga oladi
ma’lumotlarni
tо‘plash va tashkillashtirishni
628 Maʼlumotni
saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
texnologik
629 Maʼnaviy
tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi
ustuvor yoʻnalish maqsadlarida belgilangan?
ma’naviy
taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish
630 Maʼnaviyat
bu
inson axloqi va
odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi,
dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir
631 Maʼruza
mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan professor-oʻqituvchilar
tomonidan oʻtkaziladi, zarur hollarda qanday tartib belgilangan?
Zarur hollarda (maʼruza
mashgʻulotlari hajmi koʻp boʻlganda yoki professor, dotsent va
katta oʻqituvchilar yetarli boʻlmaganda) oliy taʼlim muassasasi
Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega boʻlgan,
biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi boʻlmagan oʻqituvchilarga bir oʻquv
yilida 250 soatgacha hajmda maʼruza mashgʻulotlarini oʻtishga
ruxsat beriladi.
632 Maʼruza
mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan professor-oʻqituvchilar
tomonidan oʻtkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?
Zarur hollarda
(ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta
o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi Kengashining qaroriga
asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy
unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250
soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.
633 Maʼruzaning
axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.
Asosiy ilmiy
faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish
634 Maʼruzaning
metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.
Fanning tadqiqot
metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va
yondashuvlarni yoritish
635 Mehnat
munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum
doiralari boʻyicha olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish
Kraudsorsing
636 Merrillning
integratsiya tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
Onlayn kurs boʻyicha
bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi
kerak.
637 Merrillning
integratsiya tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?
Onlayn kurs boʻyicha
bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi
kerak.
638 Merrillning oʻquv
materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
Onlayn kurs
tinglovchilari eʼtiborini jalb qilishi va maʼlumotni yaxshiroq eslab
qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maʼruzalar,
hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.
639 Merrillning oʻquv
materiallari taqdimotining xilmaxilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
Onlayn kurs
tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari
uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar,
hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.
640 Merrillning Qoʻllash
tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
Tinglovchilar
mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.
641 Merrillning Qoʻllash
tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?
Tinglovchilar mashgʻulot
jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qoʻllashlari kerak.
642 Merrillning
Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
Onlayn kurs
tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam
beradi.
643 Merrillning
vazifalarga yoʻnaltirish tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
Oʻquv
kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni
yengishga yordam berishi kerak.
644 Metakompyuter
komponentlari boʻlib nima xizmat qiladi?
oddiy shaxsiy
kompyuterlar bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam
bо‘lishi mumkin
645 Microsoft
bulutli hisoblash platformasi
MicrosoftSkyDrive
646 Microsoft Teams
– bu?
Microsoft
kompaniyasining bulutga asoslangan videokonferens aloqa dasturidiri boʻlib,
u Windows tizimining soʻnggi versiyasi Windows 11 ga avtomat ravishda oʻrnatiladi
647
MicrosoftSkyDrive
Microsoft bulutli
hisoblash platformasi
648 Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning
ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating
2022 yil 27 yanvarda
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi
qarori qabul qilindi.
649 Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning
ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating.
2022 yil 27 yanvarda
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi
qarori qabul qilindi.
650 Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning
ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating
2022 yil 27 yanvarda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishga
oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
651 Mimika bu
Yuz muskullari
orqali oʻz sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir
652 Mimika bu -
Yuz muskullari
orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.
653 Mobil operatsion
tizimlari asosan nechta platformadan iborat?
2 ta, «user-facing»
va quyi sathdagi real-vaqt operatsion tizimidan iborat
654 Modeling, Data
Mining, Data File Sources, File Exporting
Ma’lumotlarni qayta
ishlash texnologiyalari
655 Modul soʻzining
lugʻaviy maʼnosini toping.
Lotincha - qism,
blok
656 Montaj
bosqichida...
dastlab, film
syujeti oʻquv videotasvirining mazmuni uchun asos boʻlgan maʼlum
algoritm koʻrinishida taqdim etiladi.
657 MOOC (Massive
Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi maʼlumotlardan
iborat?
Videma’ruzalar
658 Moodle
Web muhitida oʻqitish
va on-line rejimdagi darslarni tashkil qiluvchi kuchli pedagogik dasturiy
majmua
659 Moodle - bu...
masofali ta’lim
platformalaridan biri
660 Moodle LMS
rasmiy saytini koʻrsating
Moodle.org
661 Moodle –
masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?
Keng
xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma
662 MOOKni taqdim
etuvchi tizimni koʻrsating
Coursera, EdX, Khan
academy
663 Mualliflik
huquqi qachon yuzaga keladi?
mualliflik huquqi
asar yaratilganda yuzaga keladi
664 Mualliflik
huquqi qanday huquqlarga ajraladi?
shaxsiy-nomulkiy
mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi
665 Muammoga oid maʼlumotlarni
toʻplash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish usul,
vositalarini tavsiflovchi loyihalar
Axborotli loyihalar
666 Muammoli taʼlimning
ilk gʻoyalarini asoslagan muallif
J.Dyui
667 Muammoli
vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qoʻyish; farazlarni
ilgari surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish
Bosqichlari
668 Muammoni hal
etish usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar
Amaliy loyihalar
669 Muammoni hal
qilish bosqichlari
Isbotlash;
tekshirish; asoslash
670 Muammoni qoʻyish
qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?
Muammoni izlash;
muammoni qo‘yish; muammoni hal qilish
671 Muayyan amaliy
harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan oʻyinlar
amaliy o‘yinlar
672 Muayyan hodisani
oʻzida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan maʼlum vaqt
birliklariga ajratilishi
Davrlashtirish
673 Muayyan soha
uchun bakalavr tayyorlashda taʼlim sifatini saqlab qolgan holda muddatini
2 yilga qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni koʻrsating.
2 yillik bakalavriat
tayanch ta’limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil
qilish
674 Muayyan
tizimning ichki tuzilishini oʻzgartirishga qaratilgan faoliyat
Innovatsiya
675 Muayyan
tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan oʻzgartirishga xizmat qiladigan
faoliyat natijasi
Innovatsiya
676 Multimedia
komponentalari quyidagilarni tashkil qiladi:
Matn, audio, tasvir,
video
677 Multimedia maʼlumotlari
bilan ishlash uchun dasturiy vositalar –...
... oʻquv
videolarini yaratish, audio va video maʼlumotlar bilan ishlash, videolarni
tahrirlash va koʻrish uchun moʻljallangan.
678 Multimediali oʻrgatuvchi
dasturlar bu?
Animatsiya va
tovushli kuzatuvli oʻquv kurslari
679 Mustaqil taʼlim
topshiriqlarining qancha qismi kichik guruhlarda hamkorlikda ishlashga moʻljallangan
boʻlishi kerak?
1/3
680 Mustaqil taʼlim–bu
o‘quv materialini
mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar,
amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va
mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir
681 Mutaxassis
tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan bilim, koʻnikma
va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qoʻllay
olinishi nima deb ataladi?
Kasbiy kompetentlik
682
Mutaxassislarning tadqiqotlari natijasida oʻqituvchilarning pedagogik
bilim va peadgogik mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang
Axborot, tezaurus,
uslubiy, texnologik, tadqiqot
683 MySQL BACKUP
buyrugʻi nima qiladi
Jadvalning rezerv
nusxasini olish
684 MySQL DESCRIBE
buyrugʻi nima qiladi
Jadval ustinini
tavsiflash
685 MySQL GRANT
buyrugʻi nima qiladi
Foydalanuvchi maʼlumotlarini
oʻzgartirish
686 MySQL LOCK
buyrugʻi nima qiladi
Jadvalni bloklash
687 MySQL qachon
ishlab chiqilgan
1990-yillarning oʻrtalarida
688 Namunaviy oʻquv
reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi oʻquv rejani ishlab chiqish
uchun asos boʻladigan bandni koʻrsating.
talabaning ishchi
o‘quv rejasi
689 Namunaviy oʻquv
rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari,
kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni koʻrsating.
tanlov fanlari
katalogi
690 natijalarni
olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.
Velocity
691 Natijasi harakat
dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, maʼlumotnoma, tavsiya boʻlgan
loyihalar
Amaliy loyihalar
692 Natijasi
hisobot, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar
Tadqiqot loyihalari
693 Natijasi maqola,
referat, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar
Axborotli loyihalar
694 Nazorat
shakllariga nimalar kiradi?
Ogʻzaki, yozma
va test nazoratlari
695 Nazorat
turlariga nimalar kiradi?
Joriy, oraliq va
yakuniy nazoartlar
696 Nechinchi yilga
borib Oʻzbekiston Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha
jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirish asosiy maqsad qilingan.
2030 yilga
697 Norma
ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qatʼiy
ijrosini taʼminlash» maqsadi boʻyicha qanday konsepsiyani ishlab
chiqilishi belgilangan?
Oʻzbekiston
Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish
698 Normativ-huquqiy
hujjat qanday hujjat hisoblanadi
Qonuniy hujjat
699 Normativ-huquqiy
hujjat quyidagi tartibda oʻz kuchini yoʻqotadi: a) qabul qilingan
muddati tugashi bilan. b) nazarda tutib qabul qilingan sharoit oʻzgarganda.
c) yangi hujjat qabul qilinishi natijasida. d) ushbu hujjatning boshqa bir
hujjat bilan bekor qilinishi natijasida.
a), b), d)
700 Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
dasturga oid bandni koʻrsating.
turli sohalarda
davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar
tizimini va mexanizmlarini belgilaydi
701 Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
konsepsiyaga oid bandni koʻrsating.
turli sohalarda
davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va
amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi
702 Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
nizomga oid bandni koʻrsating.
davlat organlari va
tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini, huquq
va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni
tartibga solinishini belgilaydi
703 Normativ-huquqiy
hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat -
reglamentga oid bandni koʻrsating.
davlat organlari va
tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy
tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi
704 Normativ-huquqiy
hujjatlar tizimida oʻzini yuridik kuchi va ahamiyatiga koʻra
konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?
Konstitusiyaviy
qonun
705 Normativ-huquqiy
hujjatning amal qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi mezonlar bilan
belgilanadi. a) zamon. b) makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.
a), b), d)
706 NoSQL maʼlumotlar
bazalari -
о‘zaro bog‘liq
bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq
bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida
saqlaydi
707 NoSQL odatda
«... » deb talqin qilinadi
Faqat SQL emas
708 Nostandart test
topshiriqlariga xos boʻlgan xususiyatlar berilgan javobni toping.
Ko‘p javobli, rasmli
va animatsiyalardan iborat.
709 Nutqni
tinglovchiga yetkazishda qoʻllaniladigan vositalar majmui qanday
nomlanadi?
Nutq texnikasi
710 Nutqning toza boʻlishiga
xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.
Dialektizm va
varvarizm
711 OBS + YouTube +
YouTube vebinar xizmati...
... taqdimotni
namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik
bilan ekran ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.
712 Obyekt
hususiyati nima?
Obyektga bogʻliq
boʻlgan maʼlumotlardir
713 Obyekt
metodigaqanday murojaat qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?
ObjectReference.MethodName();
714 Obyekt oʻzgaruvchisi
qanday murojaat qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?
ObjectReference.variableName;
715 Obyekt yaratish
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni koʻrsating?
Computer comp = new
Computer();
716 Obyektga yoʻnaltirilgan
dasturlashning asosiy xususiyatlari qaysilar?
inkapsulyatsiya,
vorislik, polimorfizm
717 Obʼektning
yangi talablar, meʼyorlar, texnik koʻrsatmalar, sifat koʻrsatkichlariga
mos ravishda yangilanishi
Modernizatsiya
718 Ochiq tashkil
etilib, ilgʻor pedagogik tajribalarni targʻib etishga yoʻnaltirilgan
samarali oʻqitish shakli
Mahorat darslari
719 Odam koʻzlarining
harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan,
shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon
beruvchi tizim
treking tizimlari
720 Odatiy holatda
GoogleSlassroom da vazifalarni bajarish muddatlari.... qoladi
ochiq
721 Oddiy metod
bilan abstrakt metodning qanday farqi bor?
abstrakt metod
tanasi yozilmaydi
722 Oddiy oʻzlashtirish
operatorini koʻrsating?
\=;
723 offerlar
Pul uchun
hamjamiyatiga obuna foydalanuvchilar
724 Olimning
h-indeksi
maqola soni va
iqtiboslar soni boʻyicha hisoblash usuli
725 Oliy taʼlim
muassasalari magistratura mutaxassisliklari talabalari tomonidan stajirovkani oʻtash
tartibi toʻgʻrisidagi nizom qachon qabul qilingan?
2015 yil 30 oktyabr
726 Oliy taʼlim
muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga oʻtkazish
vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
Oliy taʼlim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
727 Oliy taʼlim
muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichmabosqich kredit-modul tizimiga oʻtkazish
vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
Oliy ta’lim tizimini
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
728 Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat boʻlishi
aniqlang.
4
729 Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim mazmunining tarkibiy qismlari toʻliq berilgan
javobni toping.
Bilim, ko‘nikma,
malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar
730 Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini
tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bogʻliqligini nazarda tutuvchi «Universitet
3. 0» konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy
hujjatda keltirilgan?
Oliy ta’lim tizimini
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
731 Oliy taʼlim
muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish
dasturini toping.
HEMIS — Higher
education Management Systems
732 Oliy taʼlim
muassasasi akkreditatsiyasi nima?
oliy taʼlim muassasasi
faoliyati darajasini davlat taʼlim standartlarining mezon va talablariga
javob berishi hamda bitiruvchilar oliy taʼlim toʻgʻrisidagi
hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan eʼtirof etilishi.
733 Oliy taʼlim
muassasasida oʻrtacha oʻquv yuklamasi qanday aniqlanadi?
OTM bo‘yicha jami
o‘quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi
734 Oliy taʼlim
standarti toifasini koʻrsating.
Oliy ta’lim
yo‘nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori
735 Oliy taʼlim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha
30. 08. 2019 y. da tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «III. Talabalar
bilimini baholash jarayonini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.
Talabalarning
baholanishi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini hisobga olishning elektron
tizimini joriy etish
736 Oliy taʼlim
tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha
30. 08. 2019 y. da tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «V. Oliy taʼlim
muassasalari faoliyatini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.
Oliy o‘quv yurtidan
keyingi ta’lim tizimining monitoringini raqamlashtirish
737 Oliy taʼlim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi qachon qabul qilingan?
2019 yil 8 oktabr
738 Oliy taʼlim
yoʻnalishlaridan biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar
beradigan taʼlim bosqichi?
bakalavriat
739 Ommaviy bulut
(public cloud) –...
bunday
infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin,
yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan
tashqarida joylashtiriladi.
740 Ommaviy «bulut»
keng omma tomonidan
bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma
741 onCreate()
metodi qanday holatda ishga tushadi?
loyiga
yaratilayotgan yaʼni activity ishga tushganda birinchi marta chaqiriladi
742
onCreateContextMenu()metodi qachon ishlatiladi?
ilovalarda Context
menu yaratilayotganda
743
onCreateOptionsMenu()metodi qachon ishlatiladi?
ilovalarda Option
menu yaratilayotganda
744 onDestroy()
metodi qanday holatda ishga tushadi?
activity toʻxtatilgan
vaqtda chaqiriladi
745 onlayn IDE
ideone. com
746 Onlayn oʻquv
materiallari va oʻqituvchi rahbarligida guruhda taʼlim olishga
asoslangan oʻqitish shakli
Aralash o‘qitish
747 onPause() metodi
qanday holatda ishga tushadi?
joriy activity
faoliyati vaqtinchalik toʻxtatilib boshqa activity faollashtirilganda
chaqiriladi
748 onRestart()
metodi qanday holatda ishga tushadi?
activityfoydalanuvchi
tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi
749 onResume()
metodi qanday holatda ishga tushadi?
activity
foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi
750 onStart() metodi
qanday holatda ishga tushadi?
activity natijasi
foydalanuvchiga koʻringanda chaqiriladi
751 onStop() metodi
qanday holatda ishga tushadi?
activity
foydalanuvchiga koʻrinmay qolganida chaqiriladi
752 Openlearning
loyihasi – bu
https://www.
openlearning. com
753 OSI modelida
nechta pogʻona mavjud:
7 ta
754 OSI modelining
kaysi pogʻonasida IP protokoli ishlatiladi
tarmoq pog‘onasida
755 OTMlar quyidagi
yoʻnalishlarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi mumkin?
Barcha javoblar toʻgʻri
756 Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 1-chi
bosqichi
Owncloud ni
о‘rnatish
757 Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 2-chi
bosqichi
MySQL Database
sozlamalari
758 Owncloud va
nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 3-chi
bosqichi
Owncloud sozlamalari
759 Oʻqitish –
bu
qoidaga ko‘ra rasmiy
ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.
760 Oʻqituvchi
axloqiy-maʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuygʻusi yoki xulq
va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?
Pedagogik nazokat
761 Oʻqituvchi
axloqiymaʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuygʻusi yoki xulq
va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?
Pedagogik nazokat
762 Oʻqituvchi
muvaffaqiyatining siri nimada?
talabalar
faoliyatini boshqara olishida
763 Oʻqituvchi
nutqi –
Pedagogning
ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi
764 Oʻqituvchi
nutqining asosiy shakllari toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping
monolog, dialog,
polilog
765 Oʻqituvchi
oʻquvchilar bilan muloqot jarayonida paydo boʻladigan turli
ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...
Avvalo o‘z
iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim
766 Oʻqituvchi
oʻquvchilarni oʻzi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima
qilishi kerak?
Pedagogik faoliyat
o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim
767 Oʻqituvchi
oʻz nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy eʼtibor qaratishi zarur?
Adabiy, talaffuz,
kelishik meyorlariga
768 Oʻqituvchi
pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?
Ma’naviy madaniyat
darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi
769 Oʻqituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (OʻRTMI) elementini koʻrsating.
ilmiy tezis, maqola
tayyorlash
770 Oʻqituvchi
taʼlim oluvchilarni oʻzi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima
qilishi kerak?
Pedagogik faoliyat
jarayonida taʼlim oluvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqishlariga toʻgʻri
kelishi lozim
771 Oʻqituvchi
tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga yoʻnaltirish
orqali unda bilish faolligini oshiruvchi maʼruza
Muammoli ma’ruza
772 Oʻqituvchi
va talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni koʻrsating.
O‘RTMI
773 Oʻqituvchining
asosiy pedagogik funksiyalari bu-
ta’lim, tarbiya,
rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish
774 Oʻqituvchining
raqamli kompetensiyasi bu:
texnik bilim va koʻnikmalarni
real taʼlim faoliyatida maqsadli, samarali qoʻllash sifatida
qaraladigan murakkab tushuncha
775 Oʻqituvchining
raqamli kompetensiyasi nimalarni oʻz ichiga oladi?
barcha javoblar toʻgʻri
776 Oʻquv
davridagi asosiy oʻquv faoliyatlari va ularning muddatlari koʻrsatilgan
hujjatni koʻrsating.
akademik taqvim
777 Oʻquv
filmlarini yaratilishi gʻoyasi nechanchi yilda vujudga kelgan?
1897 yil
778 Oʻquv
jarayonini tashkil qilish hujjatlarini koʻrsating.
akademik guruh
jurnali, o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi
779 Oʻquv
jarayonining soʻnggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik
darajasi bu- …
natija
780 Oʻquv
jarayonining soʻnggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik
darajasi bu-…
natija
781 Oʻquv
kontenti bu —?
Oʻquv
jarayonida talabalarning foydalanishi uchun moʻljallangan, masofaviy taʼlimni
boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan oʻquv metodik materiallar (oʻquv
rejalari, oʻquv dasturlari, maʼruza matnlari, videodarslar,
taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, oʻquv adabiyotlari).
782 Oʻquv
maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar
tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi
O‘quv loyihaviy
faoliyat
783 Oʻquv mashgʻulotlarni
tashkil etishning noanʼanaviy shakllari qaysi javobda keltirilgan?
Aralash
o‘qitish,binar, vebinar, onlayn ma’ruza
784 oʻquvchilarining
oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash
maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.
TIMMS
785 Oʻquvchilarning
muloqot asosida maʼnaviy madaniyatini shakllantirish mezonlari
ifodalanmagan javob?
Jizzakilik va
asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik
786 oʻrganilayotgan
bob yoki mavzu mazmunini shartli belgilar, faktlar, simvollar yordamida
mantiqiy tasviri boʻlib, oʻquv materialini konstruksiyalar, sxema va
jadval tarzida qayta ishlanishi natijasida shakllantiriladi?
Mental xarita
787 Oʻz- oʻzini
bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:
Pedagogik refleksiya
788 Oʻz-oʻzini
bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:
Pedagogik refleksiya
789 Oʻzbekistob
respublikasi prezidenti OʻzR konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni
ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?
Farmon
790 Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida «Oʻzbekiston
Respublikasida oʻlim jazosi taqiqlanadi» normasi belgilangan?
25-moddasida
791 Oʻzbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan
tasdiqlanadi?
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri
792 Oʻzbekiston
Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi Gollandiyaning «Elsevier»
kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?
ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish
793 Oʻzbekiston
Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 2005 yil 21
fevraldagi «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish toʻgʻrisida»gi
34-sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish,
nazorat qilish va baholash tartibi toʻgʻrisida»gi Namunaviy nizomda
quyidagilar aniq belgilangan:
talabalar mustaqil
ishining maqsad va vazifalari; tashkiliy shakllari; axborot taʼminoti;
nazorat qilish va baholash
794 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yi 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan «Ilm
fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...
mazkur yoʻnalishni
rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida belgilandi
795 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul
qilingan?
2020 yil 29 oktabr
796 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Ilmfanni 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul
qilingan?
2020 yil 29 oktabr
797 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi
Farmoni qachon qabul qilingan?
2019 yil 8 oktabr
798 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Raqamli Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini
tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
farmoni qachon qabul qilingan?
2020 yil 5 oktabr
799 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Raqamli Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini
tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari toʻgʻrisidagi
farmoni qachon qabul qilingan?
2020 yil 5 oktabr
800 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng
joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul
qilingan?
2020 yil 17 mart
801 Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng
joriy etish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul
qilingan?
2020 yil 17 mart
802 Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Ilm-fan va taʼlim sohasidagi
davlat tashkilotlarida ilmiy, ilmiy-pedagogik va mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi
ilmiy darajaga ega xodimlarga qoʻshimcha haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida»
qaror qachon qabul qilingan?
2019 yil 24 dekabr,
1030-son
803 Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga
qabul qilish, talabalar oʻqishini koʻchirish, qayta tiklash va oʻqishdan
chetlashtirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida»
qaror qachon qabul qilingan?
2017 yil 20 iyun,
393-son
804 Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasasida sirtqi
(maxsus sirtqi) va kechki (smenali) taʼlimni tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi
nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?
2017 yil 21 noyabr,
930-son
805 Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi
asosida tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?
8-dekabr 2018-yilda
qabul qilingan 997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi
Qaror
806 Oʻzbekiston
Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?
siyosiy institutlar,
mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida
807 Oʻzbekiston
Respublikasida oʻqituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish,
sogʻlom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning maʼnaviy
va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida eʼtirof
etiladi. Davlat oʻqituvchilarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya
qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi
toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.
52-modda
808 Oʻzbekiston
Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha
jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi
normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
Oliy ta’lim tizimini
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
809 Oʻzbekiston
Respublikasining ijtimoiy davlat ekanligi qaysi birlamchi hujjatda oʻz
aksini topgan?
Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi
810 Oʻzbekiston
Respublikasining «Ilm-fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun
qachon qabul qilingan?
2019 yil 29 oktabr
811 Oʻzbekiston
Respublikasining «Ilmfan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun
qachon qabul qilingan?
2019 yil 29 oktabr
812 Oʻzbekiston
Respublikasining «Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida» gi qonun qachon
qabul qilingan?
2020 yil 24 iyul
813 Oʻzbekiston
xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?
u saylagan
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti
814 Oʻzbekistonda
innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi –bu:
O‘zbekiston
Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan
boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq
815 Oʻzgarishlar
koʻlamiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari
Tarmoq (lokal),
modul va tizim innovatsiyalari
816 Oʻzgaruvchilar
asosan qanday turlarda boʻlishi mumkin?
Globalli va lokalli
817 Oʻzgaruvchilar
qanday belgilanadi?
$ belgisi bilan
boshlanadi
818 Oʻzini oʻzi
hissiy boshqarish; pantomimika; mimika; jest (qoʻl, oyoq harakat)dan oʻrinli
foydalanish; nutq texnikasi; alohida soʻz yoki ifodalarni ifodalash surʼati
(ritmika). Ular nimaning asosiy turlari sanaladi?
Pedagogik
texnikaning
819 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo»
baho qoʻyiladi?
90...100 %
820 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli»
baho qoʻyiladi?
60...69,9 %
821 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi»
baho qoʻyiladi?
70...89,9 %
822 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo»
baho qoʻyiladi?
90...100 %
823 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli»
baho qoʻyiladi?
60...69,9 %
824 OʻzR OOʻMTV
ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi»
baho qoʻyiladi?
70...89,9 %
825 OʻzR yangi
tahrirdagi «Taʼlim toʻgʻrisida» gi OʻRQ-637 qachon qabul
qilingan?
2020 yil
826 OʻzRP
farmonlari va VM qarorlari qanday hujjat
Qonun osti
hujjatlari
827 Paas
Xizmat sifatida
jarayonlarni boshqarish
828 Pantomimika bu–
Gavda, qo‘l va
oyoqlarning harakatidir
829 Patti Drapeau
nuqtai nazariga koʻra, kreativ fikrlash...
Masala yuzasidan har
tomonlama fikrlash
830 Pedagog kasbiy
kompetentligining tarkibiy asoslari qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?
Maxsus yoki kasbiy
kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual
kompetentlik
831 Pedagog kreativ
potensialining tarkibiy asoslari
Maqsadli-motivli,
mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash
832 Pedagog oʻzining
qaysi tomonlarini boshqarishni oʻrganishi kerak?
Diqqatini,
ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini
833 Pedagog
pedagogik faoliyatni tashkil etishda jamoaning fikriga tayanib ish koʻradigan
uslub?
Demokratik
834 Pedagog tegishli
muassasalarda yaratilgan elektron taʼlim resurslariga mualliflik huquqini
qanday rasmiylashtirishi mumkin?
mustaqil ravishda
rasmiylashtirishi mumkin
835 Pedagogik dizayn
bu - …
Onlayn taʼlimni
tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi
836 Pedagogik dizayn
– bu...
... onlayn ta’limni
tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq
strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan
kursga aylantirish imkoniyatini beradi.
837 Pedagogik
faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi?
Pedagogik faoliyat
bilan shugʻullanish sud hukmiga asosan man etilgan shaxslarning taʼlim
muassasalarida bu faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
838 Pedagogik
faoliyat deganda nimani tushunasiz?
Yosh avlodni hayotga
839 Pedagogik
faoliyat – bu?
o‘qituvchi tomonidan
aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui
840 Pedagogik
faoliyatni rejalashtirish bu:
kasbiy faoliyat
loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish
841 Pedagogik
jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik
Loyiha – mazmun –
faoliyat
842 Pedagogik
jarayonning harakat vositasi bu...
Pedagogik o‘zaro
ta’sir
843 Pedagogik
mahorat - bu:
Taʼlim va
tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish
imkoniyatini taʼminlovchi faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi
fazilatida namoyon boʻladi
844 Pedagogik
mahorat tizimiga quyidagilar kiradi
845 Pedagogik
muloqot uslublari
Avtoritar,
demokratik va liberal
846 Pedagogik odob;
pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati;
kommunikativ taʼsir koʻrsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy
qismlari
Pedagogik
mahoratning
847 Pedagogika
sohasida yangi ilmiy yoʻnalish nima deb nomlanadi?
"O‘qituvchining
innovatsion faoliyati"
848 Pedagogikaning oʻqituvchining
pedagogik etikasi va kasbiy xulq-atvori xususiyatlari, pedagogik kompetensiya
masalalarini shuningdek, faoliyat va muloqat ishtirokchilari oʻrtasidagi
ishonch munsabatlarini kafolatlaydigan boʻlimi nima deb ataladi?
Pedagogik
deontologiya
849 Pedagogning anʼanaviy
pedagogik fikrlashdagi farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni
samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni
yaratish, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy haal qilishga boʻlgan
tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati qanday nomlanadi?
pedagogik kreativlik
850 Pedagogning anʼanaviy
pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni
samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni
yaratish... , shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga boʻlgan
tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyatiga nima deb ataladi?
Pedagogik
kreativlik;
851 Pedagogning anʼanaviy
pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayonini
samaradorligi taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni yaratishi
bu - …
Pedagogik kreativlik
852 Pedagogning
auditoriya oʻquv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni koʻrsating.
talabaning mustaqil
ish hajmini oshirish
853 Pedagogning
egiluvchanligi va maʼsuliyati Xalqaro ekspertlar tomonidan taklif etilgan
qaysi kompetentlik tarkibiga kiradi?
Yumshoq kompetentlik
854 Pedagogning maʼnaviy-axloqiy
qiyofasi bilan tashqi koʻrinishi oʻrtasidagi oʻzaro uygʻunlik,
mutanosiblik
Pedagogning imidjini
855 Pedagogning
raqamli izi deganda nimani tushunasiz?
Pedagogning kasbiy
faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan maʼlumotlar
toʻplami.
856 PHP dasturlarini
bajarish usullarini koʻrsating?
Wyeb-server
tomonidan senariy ilovasi va konsol dasturi sifatida
857 PHP dasturlarini
necha hil usulda bajarish mumkin?
Ikki xil usulda
858 PHP dasturlash
tilida oʻzgaruvchilarning nomlari nimaga bogʻliq?
Registr ga
859 PHP dasturlash
tilida satr tipini koʻrsating?
String
860 PHP dasturlash
tilida satr tiplari necha hil usulda aniqlanadi?
3-xil usulda
861 PHP kim
tomonidan yaratilgan
Rasmus Lerdorf
862 PHP nima uchun
yaratilgan
Расмус
Лердорф
ўзининг бош
саҳифасини
интерактив
услубда
кўрсатиш
учун яратган.
863 PHP qachon
yaratilgan
1994
864 PHP skriptlar
yozilish kodini koʻrsating?
HTML
865 piktochart. com
muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.
Ma’lumotni immersiv
vizual hikoyalarga aylantiradi
866
Prezentatsiyalar, testlar yaratish, darsda hamkorlik va qoʻshma
tadbirlarni tashkil qilish imkonini beruvchi oʻyinlar va savollarga
asoslangan taʼlim platformasi quydagilardan qaysi biri?
Kahoot
867 Protsentil – bu
jurnalning fan
(predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs
bazasi bo‘yicha aniqlanadi.
868 Protsentil – bu?
jurnalning fan
(predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs
bazasi boʻyicha aniqlanadi
869 Pseudo
taqsimlangan rejim -
bitta mashinada
taqsimlangan simulyatsiya hisonlanadi.
870 Psixologik,
metodik, informatsion, kreativ, innovatsion va kommunikativ kompetentlik. Ushbu
tarkibiy asoslar qanday pedagogik kompetentlikka xos?
Maxsus
kompetentlikka
871 Qachon RNRni
HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI
Version 2 hosil qildi.
1995
872 Qachon Zend
Technologies shirkati yangi koʻpgina funksiyalarni qoʻshgan holda
RNR4 sharhlovchisini yaratdi.
2000
873 Qachondan
boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik
modelini muhokama qilishmoqda.
XX asrning
oxirlaridan boshlab
874 Qachondan
boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modelitadbirkorlik
modelini muhokama qilishmoqda.
XX asrning
oxirlaridan boshlab
875
Qadriyatshunoslik, maʼnaviy qadriyatlar sohasini oʻrganadigan, uning
qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?
Aksiologiya
876 Qanday bulut
turi mavjud emas?
Oddiy «bulut»
877 Qanday kurslar
asosida tnglovchilar maʼlum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan
tasdiq yotadi?
task-based MOOC
878 Qanday kurslarda
oʻqitish maqsadini oʻquvchi belgilaydi?
cMOOC
879 Qanday turdagi
mobil operatsion tizimlar mavjud?
Android, BlackBerry,
iOS, Marmalade, Java ME
880 Qanday turdagi
polimorfizmlar mavjud?
runtime, compile
time
881 Qarorlarni
boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qoʻllash.
Statistik tahlilning
5-chi bosqichi
882 Qaysi dastur
interaktiv elementlar qoʻshish uchun moʻljallangan dastur sanaladi?
Activepresenter,
Powtoon
883 Qaysi dastur
skrinkast yaratish uchun moʻljallangan?
Animaker
884 Qaysi faylda
loyihaning satrli maʼlumotlari (resurslari) joylashadi?
strings.xml
885 Qaysi javobda
Andragogiya tushunchasi mazmunini ifodalovchi javob keltirilgan?
Andragogiya (gr. ἀνήρ
anér – katta odam, erkak, ἄγειν ágein – yetaklayman)
–taʼlim nazariyasining bir qismi boʻlib, u kattalar oʻquv
faoliyati subyekti tomonidan bilim va koʻnikmalarni oʻzlashtirishning
oʻziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oʻqituvchi tomonidan ushbu
faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib beradi
886 Qaysi meʼyoriy-huquqiy
hujjat asosida Toshkent davlat pedagogika universiteti pedagogika yoʻnalishi
boʻyicha oʻquv dasturlarni ishlab chiqishda yetakchi oliy taʼlim
muassasasi etib belgilangan?
2022-2026-yillarda
maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash
toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori,
21.06.2022 yildagi PQ-290-son
887 Qaysi operator
yordamida formada berilgan bir nechta roʻyhat ichidan birini tanlash
amalga oshiriladi?
Select
888 Qaysi rus olimi
Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof
etgan?
Nikolay
Aleksandrovich Ribnikov
889 Qaysi rus olimi
Akmeologiya-“Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof
etgan?
Nikolay
Aleksandrovich Ribnikov
890 Qaysi selektor
xatolik bilan yozilgan?
input["text"]
891 Qaysi
universitet modulining funksiyalari taʼlim xizmatlari va ilmiy
izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish
talab qilinmagan?
Universitet-2.0
892 Qaysi
universitet oʻz missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.
Universitet 3.0
893 Qidiruv
sistemasi bu –...
foydalanuvchining
qiziqish doirasini belgilaydigan kalit soʻzlar asosida maʼlumot
qidirish imkonini beruvchi sayt
894 Qonun
hujjatlari?
davlat hokimiyati va
boshqaruvning yuqori organlari tomonidan nashr etilgan normativ-huquqiy
hujjatlar yigʻindisi
895 Qonun
keltirilgan bandni koʻrsating?
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari
896 Qonun osti
hujjatini koʻrsating.
mahalliy davlat
hokimiyati organlarining qarorlari
897 Qonunlar
tartibga solish koʻlami va obʼekti boʻyicha qanday farqlanadi?
Umumiy va maxsus
qonunlar
898 Qonunlarni qabul
qilish tartibi......... reglamentlari bilan belgilanadi?
Konstitutsiya va
oliy vakillik organlari
899 Qoʻyilgan
ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish
muddatlari, manbalar va vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan
chora- tadbirlar majmui –....
Ilmiy loyihalar
900 Qoʻyilgan
ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish
muddatlari, manbalar va vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan
chora-tadbirlar majmui –....
Ilmiy loyihalar
901 QS reytingi boʻyicha
asosiy indikatorlarni aniqlang? 1) akademik obroʻ. 2) ish beruvchining
obroʻsi. 3) universitet xodimlari ilmiy ishlarining sitatalanganligi. 4)
ilmiy-tadqiqotchilar soni. 5) talabalar nisbati. 6) xorijiy talabalar bilan
nisbati. 7) xorijiy oʻqituvchilar nisbati.
1), 2), 3), 5), 6),
7).
902 Qulay muhitni
yaratuvchi oʻqituvchi bu:
fasilitator
903 Quyida
keltirilganlardan qaysi javobda faqat AdapterView komponentalari joylashgan?
ListView,GridView,
SpinnerView
904 Quyidagilar
orasidan qaysi biri normativ-huquqiy hujjatlar turiga kirmaydi?
ommaviy axborot
vositalari xabarlari, qarorlari
905 Quyidagilardan
layout lar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang
LeanerLayout,
RelativeLayout, TableLayout, AbsoluteLayout
906 Quyidagilardan
qaysi biri taʼlim oluvchilarning majburiyatlariga kiradi?
1. Oʻquv
dasturlari asosida bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻzlashtirishi,
mashgʻulotlarga qatnashishi, ularga mustaqil tayyorgarlik koʻrishi,
pedagog xodimlarning topshiriqlarini bajarishi; 2. Taʼlim-tarbiya
jarayonining boshqa ishtirokchilariga nisbatan jismoniy va (yoki) ruhiy zoʻravonlik
ishlatmasligi va ularning oʻz majburiyatlarini bajarishiga toʻsqinlik
qilmasligi; 3. Ustav (taʼsis hujjati) talablariga, ichki
tartib-qoidalariga, vaqtincha yashash joylari qoidalariga va taʼlim
faoliyatini tashkil etish hamda amalga oshirishga oid boshqa ichki hujjatlar
talablariga rioya etishi; 4. Axloqiy, maʼnaviy va jismoniy kamol topishga
hamda oʻz dunyoqarashini kengaytirishga intilishi; taʼlim-tarbiya
jarayoni ishtirokchilarining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini
hurmat qilishi; 5. Taʼlim tashkilotining mol-mulkini, moddiy va madaniy
boyliklarini asrashi shart.
907 Quyidagilardan
qaysilari Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi faoliyatining
ustuvor yoʻnalishlari hisoblanadi?
a) oliy taʼlim,
oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, ilm-fan va innovatsion faoliyat, oʻrta
maxsus, professional taʼlim sohalarida yagona davlat siyosatini amalga
oshirish, shuningdek, sohalarni strategik rivojlantirish yoʻnalishlarini
belgilash; b) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim va oliy taʼlimdan
keyingi taʼlim xizmatlarini koʻrsatish sohasidagi faoliyatni
litsenziyalash, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta
tayyorlash faoliyatini tartibga solish; v) xalqaro mezonlar asosida oʻrta
maxsus, professional va oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim sifatini
taʼminlash, oʻquv jarayonini tashkil etish meʼyorlarini
belgilash hamda taʼlim tashkilotlarining boshqaruv va pedagog kadrlarining
kasbiy koʻnikmalarini rivojlantirish; g) oʻrta maxsus, professional
va oliy taʼlimning maʼnaviy-axloqiy mazmunini kuchaytirish, yoshlarni
mustaqillik gʻoyalariga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat,
insonparvarlik va yuksak maʼnaviy gʻoyalar asosida vatanparvarlik
ruhida tarbiyalash; d) ilmiy-tadqiqot ishlari samaradorligini oshirish, davlat
ilmiy va innovatsion dasturlari ijrosini muvofiqlashtirish, shuningdek, taʼlim,
ilm-fan va ishlab chiqarish oʻrtasida integratsiyani taʼminlash; e) oʻrta
maxsus, professional, oliy taʼlim, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim,
fan va innovatsiyalar sohasida qoʻshma taʼlim va ilmiy dasturlarni
amalga oshirish boʻyicha xalqaro aloqalarni rivojlantirish; j) ilm-fan va
texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari asosida davlat
ilmiy dasturlarini shakllantirish, ilmiy darajali kadrlarni tayyorlash tizimini
muvofiqlashtirish; z) taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini
mustahkamlash, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, ratsionalizatorlik
faoliyati va startap ekotizimini rivojlantirish.
908 Rad etish;
Statistik tahlilning
4-chi bosqichi
909 Ragʻbatlantirish
qaysi nazorat tuzilmasi tarkibiga kiradi?
Baholashning
didaktik maqsadi
910 Raqamli
didaktika atamasini «raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng
foydalangan holda samarali oʻrganish sanʼati haqidagi fan» deya taʼriflagan
olim kim?
M.Choshanov
911 Raqamli
didaktika tushunchasiga taʼrifi qaysi qatorda toʻgʻri koʻrsatilgan?
Raqamli didaktika –
pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini
tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.
912 raqamli
didaktikaning asosiy vositalari - shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim
jarayoni; raqamli taʼlim texnologiyalari; metaraqamli oʻquv
komplekslari. Mazkur taʼrif kim tomonidan berilgan
V. I. Blinova
913 Raqamli etika —
bu...
onlayn muhitda oʻzini
tutish qoidalari va tamoyillari toʻplamidir.
914 Raqamli
etikaning asosiy tamoyillari toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni
belgilang:
Xavfsizlik.
Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Koʻp madaniyatlilik.
Shaxsiy javobgarlik.
915 Raqamli iz
(digital footprint) – bu...
Internetdan
foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu
atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki
raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi
916 Raqamli iz
(digital footprint) – bu?
Internetdan
foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir.
Ushbu atama internet tarmogʻida «internet izi», «kiber soya», «elektron iz
yoki raqamli soya» kabi nomlar bilan ham ataladi
917 Raqamli izlarni
boshqarish jarayoni bu - …
Tashxis,
kamaytirish, cheklash, tahlil
918 Raqamli izlarni
boshqarish jarayoni ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni
belgilang
1. Tashxis. Qidiruv
tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini
kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan maʼlumotlar miqdorini cheklang.
4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.
919 Raqamli izlarni
boshqarish jarayoni necha bosqichda amalga oshiriladi
4 ta
920 Raqamli izni
boshqarishning faoliyat komponenti...
axborot-taʼlim
sohasidagi....
921 Raqamli izni
boshqarishning refleksiv komponenti...
turli xil soʻrovnomalar
va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.
922 Raqamli iz»
nima?
Internetdan
foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir
923 Raqamli
kompetentsiyaning asosiy jihati nima?
kasbiy muammolarni
hal qilish uchun taʼlim faoliyatida AKTdan samarali, oqilona foydalanish;
924 Raqamli soya»
nima?
Odam oʻzi
bilmagan holda, yaʼni hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan maʼlumotdir
925 Raqamli taʼlim
jarayonining Amaliyotga yoʻnaltirilganlik tamoyili –...
taʼlimni hayot
bilan bogʻlashning anʼanaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bogʻliq
boʻlib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.
926 Raqamli taʼlim
jarayonining Hamkorlikda oʻrganish tamoyili –...
oʻqituvchi va
talaba oʻrtasidagi faol koʻp tomonlama – real va tarmoqli aloqa
asosida oʻquv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni oʻrganishning
guruh shakllaridan foydalanishni oʻz ichiga oladi.
927 Raqamli taʼlim
jarayonining Maqsadlilik tamoyili
Maqsadlilikning anʼanaviy
didaktik tamoyili bilan kesishadi:oʻquv jarayonida faqat maʼlum bir
talabaning taʼlim jarayonida belgilangan maqsadlarga maksimal darajada
erishishni taʼminlaydigan raqamli texnologiyalardan foydalanish talab
etiladi.
928 Raqamli taʼlim
jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili –...
raqamli taʼlim
jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish,
shuningdek, oʻquv materialini taqdim etish tartibi, usuli va surʼati
kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik
ravishda sozlash imkonini beradi.
929 Raqamli taʼlim
jarayonining Murakkablikni oshirish tamoyili –...
mavjudlik,
tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bogʻliq boʻlib,
murakkablikni oshirish printsipi izchil oʻtishni oʻz ichiga oladi:
oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan
umumiyga, individualdan guruhga. va guruhdan individual va boshqa taʼlim
jarayonlari
930 Raqamli taʼlim
jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili –...
maqsadlarga
erishishni, bilim, koʻnikma va malakalarni toʻliq oʻzlashtirishni
talab qiladi «tushuntirish – mustahkamlash – nazorat» didaktik zanjirining
yakuniy elementi hisoblanadi.
931 Raqamli taʼlim
jarayonining Shaxsiylashtirish tamoyili –...
talabaning oʻquv
maqsadini mustaqil ravishda belgilash, oʻquv jarayonining strategiyasini,
oʻquv dasturining rivojlanish surʼati va darajasini tanlash
qobiliyatini nazarda tutadi. Ushbu yondashuv oʻqituvchiga shaxsiy
rivojlanish koʻrsatkichlari va talabalarning taʼlim natijalarini
kuzatish imkonini beradi.
932 Raqamli taʼlim
jarayonining Taʼlim muhitining toʻyinganligi tamoyili –...
individual taʼlim
strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi.
Bunday ortiqchalik tarmoq taʼlim resursi – yagona axborot taʼlim
muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.
933 Raqamli taʼlim
jarayonining Ustunlik tamoyili –...
raqamli taʼlim
muhitida talabaning mustaqil taʼlim faoliyatiga qaratilgan boʻlib, oʻquv
jarayonini tashkil etish, oʻquv jarayonida talabani qoʻllab-
quvvatlash va yordam berish lozimligin koʻrsatadi.
934 Raqamli taʼlim
resursi –...
raqamli shaklda
taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va
metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
935 Raqamli taʼlim
resurslari (RTR) bu:
raqamli shaklda
taqdim etilgan fotosuratlar, videokliplar va video darsliklar , statik va
dinamik modellar, virtual haqiqat obʼektlari va interaktiv
modellashtirish;
936 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni oʻzlashtirishning mustahkamlash
didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
Raqamli taʼlim
resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish,
individual oʻquv topshiriqlarining oʻzgaruvchanligini oshirish mumkin
boʻladi.
937 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
O‘quv jarayoni
faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli
xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini
tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini
ta’minlashi kerak.
938 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
Bu talab eng yangi
ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri
taqdim etish zarurligini bildiradi.
939 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik toʻgʻri keltirilgan qatorni
belgilang.
Ilmiylik. Bu talab
eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va
toʻgʻri taqdim etish zarurligini bildiradi.
940 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Koʻrgazmalilik didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
O‘rganilayotgan
obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish
zarurligini anglatadi.
941 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
Bu talab o‘quv va
kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan
muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini
oshiradi.
942 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
Taʼlim oluvchining
yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning
kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.
943 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
Raqamli ta’lim
resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular
o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun
motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi
kerak.
944 Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
Talabalar tomonidan
oʻrganilayotgan fan sohasidagi maʼlum bir bilim tizimini izchil oʻzlashtirish
zaruratidir.
945 Raqamli taʼlim
resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Barcha javoblar toʻgʻri
946 Rasm, tovush va
kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi
Virtual reallikga toʻliq
qirmaydigan texnologiya
947 Refleksiv
yondashuv nima maʼnoni anglatadi?
lotincha - ortga
qaytish) faqat subʼektning oʻz-oʻzini bilishi va tushunishi
emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuygʻusi va
bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham
anglatadi
948 RelativeLayout
komponentalarni qanday koʻrinishda joylashtiradi?
komponentalarni
bir-biriga bogʻliq holda
949 res/value/
papkasi nima uchun ishlatiladi?
satrli, sonli,
tasvir va shunga oʻxshash maʼlumotlarni saqlovchi XML fayllarni
saqlash uchun
950 Respublika
vazirliklari, davlat qoʻmitalari va boshqa boshqaruv organlarining
konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan
bekor qilinishi mumkin?
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
951 Resurs
mualliflari oʻzlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi boʻlmasalar,
uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?
Creative Commons
litsenziyasi bilan
952 Reytinglar
tahlili boʻyicha OTMlar raqobatbardoshlik koʻrsatkichlariga quyidagi
koʻrsatkichlarni kiritish mumkin?
ilmiy-pedagogik
xodimlar va talabalarning oʻzaro nisbati, universitetning bitta xodimiga
toʻgʻri keladigan havolalar soni, xorijiy xodimlar va xorijiy
talabalar ulushi, ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad,
universitetning 1 talaba yoki 1 ta oʻqituvchiga hisoblaganda toʻgʻri
keladigan umumiy daromadi.
953 Rivojlangan
mamlakatlar universitetlarida «tadbirkor-olim» iborasi keng tarqalgan boʻlib,
uning yangi roli oʻzida nimani namoyon etadi?
akademik va
biznes-elementlarni namoyon etadi.
954 rivojlanishni,
integratsiyalashishni va bulutli xizmatlarni taqdim etishni taʼminlaydigan
muhit va kommunal xizmatlar
Bulutli hisoblash
platformasi
955 RNR
Personal Home Page
956 RNR nima uchun
yaratilgan
Rasmus Lerdorf oʻzining
bosh sahifasini interaktiv uslubda koʻrsatish uchun yaratgan.
957 RNR qachon
yaratilgan
1994
958 Rotate
animatsiya bu -
obyektni burish
959 Ruxsat etilgan
sifatni taʼminlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?
Asosiy
960 S. L.
Rubinshteynning «Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi» degan gʻoyasi
asos boʻlgan taʼlim turi
Muammoli ta’lim
961 Saas
Xizmat sifatida
saqlash
962 Scale animatsiya
bu -
obyektning oʻlchami
oʻzgargan holda bor yoki yoʻq boʻlishi
963 ScienceDirect
tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?
2 ta
964 ScienceDirect
tizimida qidiruv turlarini belgilang.
oddiy va murakkab
turlari
965 Scopus bazasiga
nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?
25% — Q1, I kvartil,
99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil,
49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.
966 Scopus
klassifikatsion tizimi nechta tematik boʻlimdan iborat?
24
967 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida Advanced Search qidiruv...
kengaytirilgan
qidiruv
968 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida Affiliation Search qidiruv...
tashkilot bo‘yicha
qidiruv
969 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?
2 ta so‘zdan tarkib
topgan maqolani qidirish uchun
970 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida Author Search qidiruv...
muallif bo‘yicha
qidiruv
971 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida Basic search qidiruv...
oddiy qidiruv
972 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?
Aniq farazlarni
qidirish
973 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida iqtiboslik tahlilini oʻtkazish quyidagilarning qaysi biri orqali
amalga oshiriladi?
View citation
974 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?
hech bo‘lmaganda 2
ta so‘zdan bittasi bo‘yicha maqolani qidirish uchun
975 SCOPUS maʼlumotlar
bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?
1 tadan ko‘p maqola
chop etganlar uchun
976 SCRIPT
konteyneri nechta funksiyani bajaradi?
2 ta
977 SDK maʼnosini
ayting?
Software Development
Kit
978 Selektor bu
formatlash bezash
parametrlarini oʻz ichiga oluvchi stildir
979 Serverdagi
cookie ga ruxsat etilgan adresni ifodalovchi parametrni koʻrsating?
path
980 setContentView()
metodidan qanday foydalaniladi?
setContentView(R.layout.xmlfilename)
981 shahar kabi
kattalikdagi geografik mintaqani qamrab olgan aloqa tarmogʻi..
MAN
982 shaxs
kreativligining tarkibiy tuzilishi bu -
intuitsiya,
reflekfiya, bilim, koʻnikma, malakalar
983 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga
ruhsat berishlari mumkin?
200
984 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
Kuniga 30 ta kurs
985 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga
ruhsat berishlari mumkin?
200
986 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
Kuniga 30 ta kurs
987 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish mumkin?
kuniga 30 ta
kursgacha
988 Shaxsiy akkaunt
egallari GoogleSlassroom da qancha kurslarga kirishlari mumkin?
100 kursga
989 Shaxsiy ilmiy
kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar boʻyicha samarali hamkorlik
qilish vositasi- bu
Mendeley
990 shaxsiy tarmoq,
kompyuter qurilmalarining simsiz tarmogʻi.
PAN
991 Shaxsni ushlash
chogʻida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi
asoslari tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?
«Miranda qoidasi»
992 Shaxsning
haqiqiyligini yoki brenddan foydalanish qonuniyligini tekshirish jarayoni
verifikatsiya
993 Shaxsning
kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi
E.P.Torrens
994 Shaxsning
kreativligi... da namoyon boʻladi
Uning tafakkuri,
muloqoti, his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida
995 Shkala boʻyicha
tekshirish-?
aniq jarayonlarni
raqamlar tizimi yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat
tavsiflarini miqdoriy oʻzgarishlarga aylantirishga yordam beradi
996 Silikon vodiysi
otasi nomini olgan olim..
Stenford
universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi
997 Simulyatsiya
Jarayonlarni aslida
qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul
998 Sinf-dars
tizimining muallifi kim?
Ya.A. Komenskiy
999 Siz
GoogleForm-ga yuborganingizdan soʻng talaba koʻradigan oʻz
matningizni yozishingiz mumkin.
Taqdimot funksiyasi
1000 Slayd – bu
...
prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va
diagrammalarni olishi mumkin.
Talabalarning
shaxsi va o‘zlashtirishi xaqidagi
ma’lumotlar
HEMISning qaysi moduliga “Talabalar hayotini boshqarish
joylashtiriladi.
|
|
|
oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar
|
|
56.
|
HEMISning “Talabalar hayotini
boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.
|
Talabalarning shaxsi haqidagi
ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;
|
|
57.
|
Talabalarning shaxsi va
o‘zlashtirishi xaqidagi ma’lumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.
|
Ma’muriy boshqaruv
|
|
1.
|
Talabalarning shaxsi
va oʻzlashtirishi xaqidagi maʼlumotlar
HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.
|
“Talabalar hayotini boshqarish”
|
|
2.
|
HEMISning «Talabalar
hayotini boshqarish» moduli amalga
oshiradigan vazifalaridan birini toping.
|
Talabalarning shaxsi haqidagi
ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;
|
|
3.
|
HEMISning «Oʻquv
jarayonini boshqarish» moduli amalga
oshiradigan vazifalaridan birini toping.
|
Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv
rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar
|
|
4.
|
Oliy taʼlim muassasalarining
faoliyatini maqsadga muvofiq
boshqarish va raqamlashtirish
dasturini toping.
|
HEMIS — Higher education Management
Systems
|
|
5.
|
Talabalarning mustaqil
taʼlimi topshiriqlari qiyinlik
darajasiga koʻra qanday shakllantirish zarur?
|
reproduktiv, produktiv,
qisman-izlanishli, kreativ darajada
|
|
6.
|
Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi
namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin
olgan oʻquv modulidan
auditoriyadan tashqari tashkil
etiladigan oʻqitish shakllarini toping
|
kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi,
mustaqil ta’lim, fan to‘garagi
|
|
7.
|
HEMIS — Higher education
Management Systems boʻyicha toʻliq
berilgan fikrni toping
|
oliy ta’lim muassasalarining
faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi
|
|
8.
|
Kredit-modul tizimining afzalligi
boʻyicha toʻliq berilgan
fikrni toping
|
talaba har bir modul bo‘yicha
belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga
bosqichma-bosqich erishadi
|
|
9.
|
Kredit-modul tizimida amaliyotga
joriy etilishi nazarda tutilgan
«blended learning» texnologiyasining maʼnosi
toʻgʻri berilgan javobni toping.
|
Aralash ta’lim
|
|
10.
|
Kredit-modulning
ECTS tizimida har bir modul qancha
miqdordagi
kreditlarni aks ettiradi
|
Muayyan miqdordagi kredit
|
|
11.
|
Kredit-modul tizimiga berilgan
javobni toping.
|
o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi
va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli
|
|
12.
|
Xalqaro baholash dasturi TALIS
(Teaching and Learning International
Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil
etiladi.
|
turli mamlakatlarda
tashkil etiladigan pedagogik
jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.
|
|
13.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash
|
Bilish, tushunish, amalda qo‘llash,
tahlil, sintez, xulosa
|
|
|
dasturi PISA mezonining (6)oltinchi darajasi
Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
|
|
14.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish
|
|
15.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish
|
|
16.
|
Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan
javobni toping.
|
Egallangan bilim, ko‘nikma va
malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi
muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi
ma’suliyatini anglagan holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi
|
|
17.
|
Test topshiriqlarining tarbiyaviy
funksiyasi berilgan javobni toping
|
Barkamollikka zamin tayyorlaydigan
sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga
safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va
kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi
|
|
18.
|
Test topshiriqlari
ning
taʼlimiy funksiyasi berilgan javobni toping.
|
O‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va
malakalardagi tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni o‘z
bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli fan asoslarini o‘rganishga
undaydi.
|
|
19.
|
Test topshiriqlarining
didaktik funksiyalari toʻliq
berilgan javobni toping.
|
Ta’limiy, tarbiyaviy,
rivojlantiruvchi, nazorat
|
|
20.
|
Test topshiriqlari.... sirasiga
mansubJumlani toʻldiring.
|
Didaktik materiallar
|
|
21.
|
Bilimga berilgan toʻliq javobni toping.
|
narsa va hodisalarning muhim belgi va
xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan
tushunchalardan tarkib topadi.
|
|
22.
|
Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv
maqsadlarini shakllantirishda tahlil
maqsadidan keyin keladigan maqsad
berilgan javobni toping
|
Sintez
|
|
23.
|
Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv
maqsadlarini shakllantirishda
amaliyotga qoʻllash maqsadidan
keyin keladigan maqsad berilgan
javobni toping
|
tahlil
|
|
24.
|
Nostandart test
topshiriqlariga xos boʻlgan
xususiyatlar berilgan javobni toping.
|
Ko‘p javobli, rasmli va
animatsiyalardan iborat.
|
|
25.
|
Standart test
topshiriqlariga xos boʻlgan
xususiyatlar berilgan javobni toping.
|
Standart test topshiriqlari 1 ta
to‘g‘ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi
topshiriqlardan iborat
|
|
26.
|
Testlar oʻtkazilish texnologiyasiga koʻra
qanday klassifikatsiyalanadi:
|
bosma, dasturlashtirilgan testlar
|
|
27.
|
Testlar murakkablik darajasiga koʻra
qanday klassifikatsiyalanadi:
|
reproduktiv, produktiv,
qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar
|
|
28.
|
Testlar shakliga koʻra qanday
klassifikatsiyalanadi:
|
ochiq testlar, yopiq testlar
|
|
29.
|
Talabalar bilimi va malakasini
nazorat va baholash qilish keng
qamrovlilik tamoyili xususiyati
berilgan javobni toping.
|
dasturning barcha bo‘limlarini qamrab
oladi va talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va intellektual
salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta’minlaydi.
|
|
30.
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning
diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.
|
talabalar bilimi va ko‘nikmalaridagi
nuqsonlar, kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.
|
|
31.
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning
rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.
|
O‘quv-bilish va aqliy faoliyatni
rivojlantirish
|
|
32.
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning
tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.
|
burch, majburiyat, javobgarlik kabi
ahloqiy sifatlar shakllanadi
|
|
33.
|
Talabalar bilimini
nazorat qilish va baholashning taʼlimiy
funksiyasining mohiyatini toping.
|
Bilimlarni tizimlashtiradi,
umumlashtiradi, mukammallashtiradi
|
|
34.
|
Taʼriflarni
aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik
darajasiga ega boʻlgan testlar tuziladi?
|
Produktiv
|
|
35.
|
Maʼruzaning axborot berish funksiyasi
berilgan javobni toping.
|
Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar,
xulosalarning mohiyatini yoritish
|
|
36.
|
Maʼruzaning metodologik funksiyasi
berilgan javobni toping.
|
Fanning tadqiqot metodlarini
qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni
yoritish
|
|
37.
|
Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim mazmunining
tarkibiy qismlari toʻliq berilgan javobni toping.
|
Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy
faoliyat tajribalari, qadriyatlar
|
|
38.
|
Oʻqitish – bu
|
qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan,
ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.
|
|
39.
|
Pedagogika sohasida yangi ilmiy
yoʻnalish nima deb nomlanadi?
|
"O‘qituvchining innovatsion
faoliyati"
|
|
40.
|
Qulay muhitni yaratuvchi oʻqituvchi bu:
|
fasilitator
|
|
41.
|
Pedagogik faoliyatni rejalashtirish
bu:
|
kasbiy faoliyat loyihasini ishlab
chiqish va rejalashtirish
|
|
42.
|
Oʻqituvchi muvaffaqiyatining siri
nimada?
|
talabalar faoliyatini boshqara
olishida
|
|
43.
|
Oʻqituvchining asosiy pedagogik
funksiyalari bu-
|
ta’lim, tarbiya, rivojlantirish,
shakllantirish jarayonini boshqarish
|
|
44.
|
Oʻz-oʻzini bilish, anglash,
belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:
|
Pedagogik refleksiya
|
|
45.
|
Pedagogik jarayonning harakat
vositasi bu...
|
Pedagogik o‘zaro ta’sir
|
|
46.
|
Oʻqituvchi oʻquvchilar
bilan muloqot jarayonida paydo boʻladigan
turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...
|
Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik
mahoratiga tayanishi lozim
|
|
47.
|
Nutqning toza boʻlishiga xalaqit
beruvchi unsurlarni belgilang.
|
Dialektizm va varvarizm
|
|
48.
|
Oʻqituvchi
pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan
xususiyatlarni belgilang?
|
Ma’naviy madaniyat darajasining
yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi
|
|
49.
|
Oʻqituvchi oʻquvchilarni
oʻzi bilan hamkorlikka jalb eta
olishi uchun nima qilishi kerak?
|
Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning
yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim
|
|
50.
|
Pedagog oʻzining qaysi tomonlarini
boshqarishni oʻrganishi kerak?
|
Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini,
hatti harakatini
|
|
51.
|
Oʻquvchilarning
muloqot asosida maʼnaviy
madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?
|
Jizzakilik va asabiylik, o‘zini
boshqara olmaslik
|
|
52.
|
«Relaksatsiya» qanday holat?
|
Jismonan va ruhan bo‘shashish,
butunlay osoyishtalik
|
|
53.
|
Oʻqituvchi axloqiymaʼnaviy
qiyofasini namoyon etuvchi meyor
tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga
rioya qilishi qanday ataladi?
|
Pedagogik nazokat
|
|
54.
|
Oʻz- oʻzini bilish, anglash,
belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:
|
Pedagogik refleksiya
|
|
55.
|
Ayrim soʻz va
boʻgʻinlarning aytilish
muddati va toʻxtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan oʻz
oʻrnida ishlatilishi nimani bildiradi?
|
Ritmika
|
|
56.
|
Diksiya bu-…
|
So’zlarni aniq talaffuz qilish
|
|
57.
|
Oʻqituvchi oʻz
nutqini tashkil etishda nimalarga
jiddiy eʼtibor qaratishi zarur?
|
Adabiy, talaffuz, kelishik
meyorlariga
|
|
58.
|
Oʻqituvchi nutqining asosiy shakllari
toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping
|
monolog, dialog, polilog
|
|
59.
|
Oʻqituvchi nutqi –
|
Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida
til vositalaridan foydalanishi
|
|
60.
|
Mimika bu -
|
Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi,
fikri, kayfiyatini ifodalashdir.
|
|
61.
|
Pantomimika bu–
|
Gavda, qo‘l va oyoqlarning
harakatidir
|
|
62.
|
Har bir taʼlim oluvchi va jamoaga taʼsir oʻtkazishda samarali qoʻllash
uchun zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar,
usullar majmuasi bu-…
|
Pedagogik texnika
|
|
63.
|
«Andragogika»
tushunchasi qaysi olim tomonidan fan
sifatida
amaliyotga kiritilgan
|
Aleksandr Kapp
|
|
64.
|
Taʼlim-tarbiya ishining asosiy shakli
bu-
|
Dars
|
|
65.
|
Sinf-dars tizimining muallifi kim?
|
Ya.A. Komenskiy
|
|
66.
|
Kishilik jamiyatining tarixiy
taraqqiyot da
vrida
taʼlimning keng tarqalgan tashkiliy shakli toʻgʻri koʻrsatilgan
javobni aniqlang
|
Yakka tartibda
|
|
67.
|
«Oʻqituvchi, – aqlfarosatga, chiroyli
nutqqa ega boʻlishi va oʻquvchilarga
|
Al-Farobiy
|
|
|
aytmoqchi boʻlgan fikrlarini toʻla
va aniq ifodalay olishni bilmogʻi zarur» ushbu taʼrifni qaysi Sharq
allomasi izohlagan?
|
|
|
68.
|
«Tarbiyachi tashkil etishni,
yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor
boʻlishni bilishi lozim, u oʻzini
shunday tutishi kerakki, uning har
bir harakati tarbiyalasin» taʼrif qaysi pedagog olimga tegishli
|
A.S Makarenko
|
|
69.
|
Pedagogning anʼanaviy pedagogik
fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va
tarbiya jarayonini samaradorligi
taʼminlashga xizmat qiluvchi
yangi gʻoyalarni yaratishi bu - …
|
Pedagogik kreativlik
|
|
70.
|
Aksiologiyaning loʻgʻaviy maʼnosi
toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.
|
yunoncha axio – qadriyat va logos –
fan, ta’limot
|
|
71.
|
Qadriyatshunoslik, maʼnaviy
qadriyatlar sohasini oʻrganadigan,
uning qonun va kategoriyalarini tadqiq
qiladigan fan qanday nomlanadi?
|
Aksiologiya
|
|
72.
|
Qaysi rus olimi
Akmeologiya-“Etuk odamlarning
rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan?
|
Nikolay Aleksandrovich Ribnikov
|
|
73.
|
Kattalarning (psixologik,
natijalarga va mahorat choʻqqisiga
erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan oʻrganadi?
|
Akmeologiya
|
|
74.
|
Taʼlim sohasi yoki oʻquv
jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish
maqsadida qoʻllanilib, avvalgidan
ancha samarali natijani kafolatlay
oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…
|
Ta’lim innovatsiyalari
|
|
75.
|
Taʼlimiy mazmunga ega loyiha, oʻqituvchi tomonidan tuzilishi
majburiy boʻlgan hujjat
|
dars ishlanmasi
|
|
76.
|
Lugʻaviy jihatdan «interaktiv»
tushunchasining maʼnosi
|
“o‘zaro harakat qilmoq”
|
|
77.
|
Inson his tuygʻulari uning...
namoyon boʻladi
|
yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi
va bo‘shashishi natijasida
|
|
78.
|
Pedagogik faoliyat – bu?
|
o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga
muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui
|
|
79.
|
Innovatsion taʼlim jarayonida nima
yetakchi oʻringa ega?
|
interfaol metodlar
|
|
80.
|
Imij (inglizcha image) soʻzining maʼnosi
nima?
|
“siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”,
“obraz”
|
|
81.
|
Akmeologiya (akme) tushunchasi
qanday maʼnoni anglatadi?
|
yunoncha oliy nuqta, o‘tkir,
gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi
|
|
82.
|
Oʻquv jarayonining soʻnggi
mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga
|
natija
|
|
|
oshganlik darajasi bu- …
|
|
|
83.
|
Aqliy yoki amaliy
(jismoniy) harakatlarni bajarish koʻnikmalarini
egallash yoʻlidagi koʻp marta takrorlanish bu-...
|
Mashq
|
|
84.
|
…
oʻqitishning maqsadi va natijalariga
erishish (amalga
oshirish) yoʻllari tizimi
|
Metod
|
|
85.
|
M. Stobart tomonidan
tayanch kompetensiyalarning nechta
guruhini belgilab koʻrsatilgan?
|
5 ta
|
|
86.
|
Pedagogning kasbiy
kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi
javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?
|
Maxsus yoki kasbiy
kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual
kompetentlik
|
|
87.
|
«Pedagogik jarayonda sogʻlom
psixologik muhitni yarata olish, talabalar va taʼlim jarayonining boshqa
ishtirokchilari bilan ijobiy
muloqotni tashkil etish, turli salbiy
psixologik ziddiyatlarni oʻz vaqtida anglay olish va bartaraf eta
olishi» qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?
|
Psixologik kompetentlik
|
|
88.
|
«Ijtimoiy munosabatlarda faollik koʻrsatish
koʻnikma, malakalariga
egalik, kasbiy faoliyatda subʼektlar
bilan muloqotga kirisha olishi» qaysi
kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?
|
Ijtimoiy kompetentlik
|
|
89.
|
Mutaxassis tomonidan kasbiy
faoliyatni amalga oshirish uchun
zarur boʻlgan bilim, koʻnikma va
malakalarning egallanishi va ularni
amalda yuqori darajada qoʻllay olinishi nima deb ataladi?
|
Kasbiy kompetentlik
|
|
90.
|
«Kompetentlik»
pedagogik kategoriya sifatida taʼlim
sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?
|
psixologiya
|
|
91.
|
«Kompetentlik»
tushunchasining loʻgʻaviy maʼnosi
qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?
|
inglizcha “competence” – “qobiliyat”
|
|
92.
|
Scopus bazasiga nisbatan protsentil
qanaqa aniqlanadi?
|
25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil;
25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-25
protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.
|
|
93.
|
Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga
asolangan?.
|
mezon tadqiqotchining nashrlari sonini
va ushbu nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini hisobga olishga
asoslangan.
|
|
94.
|
IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining
bir muncha keng
tarqalgan abbreviaturasi boʻlib
inglizcha:
|
Introduction (Kirish), Methods
(Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).
|
|
95.
|
Protsentil – bu
|
jurnalning fan (predmet)
kategoriyasidagi pozitsiyasi.
|
|
|
|
Jurnal protsentili scopus.com resurs
bazasi bo‘yicha aniqlanadi.
|
|
96.
|
Kvartil (chorak) Q — bu
|
ilmiy jurnallarning sitatalanganlik
darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks
ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.
|
|
97.
|
Rivojlangan mamlakatlar
universitetlarida «tadbirkor-olim»
iborasi keng tarqalgan boʻlib, uning
yangi roli oʻzida nimani namoyon etadi?
|
akademik va biznes-elementlarni
namoyon etadi.
|
|
98.
|
Silikon vodiysi otasi nomini olgan
olim..
|
Stenford universiteti prorektori Fredrik
Terman hisoblanadi
|
|
99.
|
Steriodlar ximiyasi sohasida akademik
tadbirkorlik faoliyatini
boshlab bergan birinchi inson
hisoblanadi?
|
Stenford universiteti prorektori
Fredrik Terman
|
|
100.
|
Universitet 4. 0 ni
loyihalashtirish jarayonida qanday
tamoyillarga tayanish lozim boʻladi?
|
tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va
ochiqlik, shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik.
|
|
101.
|
Bugungi kundagi tadbirkorlik
universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning
innovatsion va loyihali dastaklardan
foydalana oladigan, innovatsion
fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?
|
yangi institut –
“professor-tadbirkor” (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.
|
|
102.
|
Tadbirkorlik universiteti shunisi
bilan farqlanadiki, bunda:
|
g‘oyalar va tadqiqot natijalari
mahsulotlarda va xizmatlarda o‘z aksini topadi.
|
|
103.
|
Universitetlarning 3ta asosiy
shakllari
|
klassik (nemis); politexnik (“fransuz”);
tadbirkorlik (“amerikacha”)
|
|
104.
|
Oʻzbekistonda
innovatsiyalar yaratish uchun davlat
buyurtmasi – bu:
|
O‘zbekiston Respublikasi Davlat
budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar
hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq
|
|
105.
|
Innovatsion infratuzilma —
|
innovatsion faoliyatni moddiy-texnik,
moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan
ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan
shaklidagi ular birlashmalarining majmui.
|
|
106.
|
«Innovatsion
faoliyat toʻgʻrisida”gi
qonunning maqsadi nimalardan iborat?
|
innovatsion faoliyat sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
|
|
107.
|
Tadbirkorlik universiteti(TU)
missiyasi:
|
madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot;
innovatsion-tadbirkorlik.
|
|
108.
|
«Texnologiyalarni tijoratlashtirish»
tushunchasi - bu
|
ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida
bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir
|
|
109.
|
Spin-aut – bu:
|
ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan
yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning
real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni o‘tkazishning muhim mexanizmi.
|
|
110.
|
Spin-offni amalga oshirishda kamida
nechta tomon ishtirok etishadi?
|
4 ta, ya’ni: ixtirochi-olim; ITT /
universitet; tadbirkor; venchurli investor
|
|
111.
|
Akademik spin-off- bu:
|
universitetga taalluqli bo‘lgan
texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan
yaratiladigan shu’ba tashkilot.
|
|
112.
|
Tadbirkorlik universiteti
konsepsiyasi rivojlanishida
«Toʻrtinchi spiral» tamoyili gʻoyasi,
yaʼni universitetning -
|
davlat, biznes va texnoparklar
(iste’molchi
buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi
sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.
|
|
113.
|
Kelajak universiteti sifatida nafaqat
talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada - sotsiumning barcha
tuzilmalari bilan
integratsiyalashuv, inson kapitalining
uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi
universitet shakliga xos?
|
universitet 4.0 ga
|
|
114.
|
Tadbirkorlik universitetlarining
asosiy mezonlari -
|
yaratilgan startaplar, ular tomonidan
yaratilgan ish o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat
bo‘lishi lozim.
|
|
115.
|
Adabiyotlarda va
muomalada oxirgi paytlarda
«tadbirkorlik universiteti» qanday nom bilan atalmoqda?
|
universitet 3.0
|
|
116.
|
Tadbirkorlik universitetining
hamkorlar bilan koʻp tomonlama
oʻzaro xatti-harakatlarini kimning
«Uchala spiral» tamoyili orqali koʻrib
chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.
|
G.Itskovitsning
|
|
117.
|
«Tadbirkorlik universiteti» konsepsiyasining muallifi boʻlib kim
hisoblanadi?
|
Stenford universiteti professori
Genri Itskovits hisoblanadi
|
|
118.
|
Qaysi universitet modulining
funksiyalari taʼlim xizmatlari va
ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan
cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?
|
Universitet-2.0
|
|
119.
|
Globallashuv tufayli qaysi til
universitet muhitida lotin va milliy
tillarning oʻrnini bosadigan
yangi universal tilga aylandi.
|
ingliz
|
|
120.
|
Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX
asrning boshida va oʻrtalarida
gumanitar fanlar yoʻnalishlarida
qoʻllaniladigan qaysi
universitetga oʻkazilgan
|
Stenfordga
|
|
121.
|
Birinchi akademik tadbirkorlikka oʻtish qaysi texnologiya institutida
roʻy berdi
|
Massachusets
|
|
122.
|
Tadqiqot
universiteti gʻoyasi (muallifi boʻlib
nemis olimi V. Fon Gumbold hisoblanadi) -
|
universitetda yuqori malakali (elita)
ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv
ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash
jarayoniga mo‘ljal olish.
|
|
123.
|
«Akademik tadbirkorlik» -
|
bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini
tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘z
|
|
|
|
ishlanmalarini tijoratlashtirishda
ishtirok etishini anglatadi).
|
|
124.
|
Itskovich va
Leydesdorf nazariyasi koʻra
innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro
xattiharkatlariga asoslangan:
|
fundamental tadqiqotlar bilan
shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi
tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.
|
|
125.
|
Zamonaviy
universitetlarning oʻzgarishini
aniqlovchi koʻpgina modellar boʻlishiga qaramasdan asosiy trendlar
boʻlib...
|
universitet 1.0 dan universitet 3.0
ga o‘tishi hisoblanadi.
|
|
126.
|
Innovatsiyalarning turlari
quyidagilar
hisoblanadi:
|
texnologik;
mahsulotli;boshqaruvmarketingli va ijtimoiy
|
|
127.
|
Ixtiro va innovatsiya
tushunchalarining farqi
|
ixtiro faqat texnika olamida
yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda
amalda joriy etiladi.
|
|
128.
|
Dinamik oʻzgarayotgan jamiyatda uzluksiz taʼlim uning
rivojlanishining ajralmas omili boʻlishi
natijasida -
|
uzluksiz va umr davomida ta’lim olish
trendga aylanmoqda.
|
|
129.
|
Taʼlim - bu
|
qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu
bilan birga oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon etadi.
|
|
130.
|
Videoni tahrirlash va qayta ishlash
va yaratish vositalari
|
Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid,
Thinglink
|
|
131.
|
Grafika va infografika yaratish
vositalari
|
Canva, PosterMyWall, Piktochart,
DesignCap, Visme
|
|
132.
|
Elektron taqdimlar tayyorlash
dasturlari
|
Prezi, ClearSlide, VoiceThread,
TopHat
|
|
133.
|
Multimedia maʼlumotlari bilan ishlash
uchun dasturiy vositalar –...
|
... o‘quv videolarini yaratish, audio
va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun
mo‘ljallangan.
|
|
134.
|
Virtual sintezatorlar, tovush va
musiqa dasturlari –...
|
... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani
tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro
etish imkonini beradi.
|
|
135.
|
Koʻp mehnat talab qiladigan
hisoblash ishlari va raqamli tahlil
bilan bogʻliq faoliyatni
avtomatlashtirish tizimlari –...
|
... murakkab hisob-kitoblarni
avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki
jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.
|
|
136.
|
(MBBT) –...
|
mo‘ljallangan bo‘lib, ular
ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish,
keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar
bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.
|
|
137.
|
Grafik muharrirlar –...
|
... grafik tasvirlarni yaratish, grafik
hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta
ishlash uchun mo‘ljallangan.
|
|
138.
|
Jadval muharrirlari –...
|
... bu ma’lumotlarni jadvallar
ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash,
ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan
dasturlar.
|
|
139.
|
Taqdimot tayyorlarlash dasturi –...
|
... bu MS PowerPoint, Prezi,
SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash
uchun keng miqyosda qo‘llaniladi.
|
|
140.
|
Matn muharrirlari –...
|
... matnli hujjatlarni yaratish,
tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft
Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.
|
|
141.
|
Masofali oʻqitish tizimi uchun
ishlab chikilgan spetsifikatsiya va
standartlar tuplami qanday nomlanadi
|
SCORM
|
|
142.
|
Masofali oʻqitish jixatiga nima
kirmaydi?
|
anʼanaviy bilimlar nazorati
usullari
|
|
143.
|
MOOC (Massive Open Online
Course (ommaviy ochik onlayn kurs)
lar asosan qaysi turdagi maʼlumotlardan
iborat?
|
Videma’ruzalar
|
|
144.
|
Udacity loyihasining maqsadi
nimadan iborat?
|
ta’limni demokratlashtirish
|
|
145.
|
Udacity notijorat MOOCga kim asos
solgan?
|
Stenford professori Sebastyan Tran
|
|
146.
|
EDX akademik bepul
masofaviy taʼlim platformasiga
kim tomonidan asos solingan?
|
Garvard universiteti, Massachuset
texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan
|
|
147.
|
–
masofaviy taʼlim iSpring Learn tizimi qanday tizim hisoblanadi?
|
Korporativ sektorga yo‘naltirilgan
platforma.
|
|
148.
|
Ilias
–
masofaviy taʼlim tizimi
qanday tizim hisoblanadi?
|
forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga
ega bepul platforma.
|
|
149.
|
Moodle qanday tizim
hisoblanadi?
–
masofaviy taʼlim tizimi
|
Keng xususiylashtirish
imkoniyatlariga ega bepul platforma
|
|
150.
|
Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini
beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-
Content Management Systems) toʻgʻri
koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
|
WordPress, Drupal, Joomla, Magento,
Umbraco,
Shopify, Sitecore, Kentico,
Sitefinity, DNN, SharePoint,
Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS
|
|
151.
|
Virgual taʼlnm jarayonini
boshqaruvchi tizimlar (LMS-
Leaming Management Systems) toʻgʻri
koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
|
Moodle, e-khool, Atutor, Captivate
Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining,
Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly,
Mindflash, Litmos LMS
|
|
152.
|
Elektron oʻquv resurslarini
yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik
dasturiy taʼminotlar toʻgʻri
koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
|
LearnWorlds, Articulate Storyline
360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator,
isEazy, Evolve, H5P
|
|
153.
|
«Masofaviy taʼlim» tushunchasi qanday
maʼnoni anglatadi?
|
talaba va oʻqituvchi odatda
auditoriyada emas, balki birbiridan masofadan turib taʼlim jarayonini
tashkil etilishini anglatadi.
|
|
154.
|
Distributiv (inglizcha distribute
tarqatish) nima?
—
|
Dasturiy taʼminotni tarqatish
shaklidir.
|
|
155.
|
Pedagog tegishli muassasalarda
yaratilgan elektron taʼlim resurslariga
mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?
|
mustaqil ravishda rasmiylashtirishi
mumkin
|
|
156.
|
Resurs mualliflari oʻzlarining
asarlaridan erkin foydalanishga
|
Creative Commons litsenziyasi bilan
|
|
|
qarshi boʻlmasalar, uni qanday
litsenziya bilan belgilaydilar?
|
|
|
157.
|
Mualliflik huquqi qachon yuzaga
keladi?
|
mualliflik huquqi asar yaratilganda
yuzaga keladi
|
|
158.
|
Agar mahsulot inson tomonidan oʻz
vazifalarini bajarish jarayonida
yaratilgan boʻlsa (masalan,
oʻqituvchi masofaviy oʻqitish
kursini ishlab chiqqan boʻlsa), unda u qaysi huquqqa tegishli boʻladi
|
shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga,
mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga
|
|
159.
|
Mualliflik huquqi qanday huquqlarga
ajraladi?
|
shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va
mutlaq mualliflik huquqi
|
|
160.
|
... fanlararo tadqiqotlar sohasi boʻlib,
texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy,
siyosiy va falsafiy masalalarni koʻrib
chiqishni oʻz ichiga oladi.
|
Kompyuter etikasi
|
|
161.
|
Raqamli etikaning asosiy tamoyillari
toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang:
|
Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat.
Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Koʻp madaniyatlilik. Shaxsiy
javobgarlik.
|
|
162.
|
Raqamli etika — bu...
|
onlayn muhitda oʻzini tutish
qoidalari va tamoyillari toʻplamidir.
|
|
163.
|
Merrillning integratsiya tamoyili
toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs boʻyicha bilimlar
tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi
kerak.
|
|
164.
|
Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida
yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.
|
|
165.
|
Merrillning oʻquv
materiallari taqdimotining
xilmaxilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini
jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni
taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar,
infografika) foydalanishi kerak.
|
|
166.
|
Merrillning
Tinglovchilar bilimiga murojaat
tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud
bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.
|
|
167.
|
Merrillning
vazifalarga yoʻnaltirish tamoyili
toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
Oʻquv kontentlari
tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga
yordam berishi kerak.
|
|
168.
|
Pedagogik dizayn – bu...
|
... onlayn ta’limni tashkil etishning
asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va
natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish
imkoniyatini beradi.
|
|
169.
|
Interfaollik darajasini oshirishning
tadqiqotli shakllari...
|
... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni
o‘rganishga emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.
|
|
170.
|
Raqamli taʼlim resurslarini
ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik
talabi toʻgʻri keltirilgan
qatorni belgilang.
|
Raqamli ta’lim resurslari faqatgina
ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning
aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani
ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.
|
|
171.
|
Raqamli taʼlim resurslarini
ishlab chiqishda Bilimlarni
oʻzlashtirishning mustahkamlash
didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
|
Raqamli taʼlim resurslari yordamida
muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual oʻquv
topshiriqlarining oʻzgaruvchanligini oshirish mumkin boʻladi.
|
|
172.
|
Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda
Tizimlilik didaktik talabi
|
Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan
fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.
|
|
|
toʻgʻri keltirilgan qatorni
belgilang.
|
|
|
173.
|
Raqamli taʼlim resurslarini ishlab
chiqishda Faollik va onglilik didaktik
talabi toʻgʻri keltirilgan
qatorni belgilang.
|
O‘quv jarayoni faolligini oshirish
uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni
shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash
imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi
kerak.
|
|
174.
|
Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Koʻrgazmalilik
didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
|
O‘rganilayotgan obyektlar va
jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini
anglatadi.
|
|
175.
|
Raqamli taʼlim resurslarini
ishlab chiqishda Muammolar yechimi
didaktik talabi toʻgʻri
keltirilgan qatorni belgilang.
|
Bu talab o‘quv va kognitiv
faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli
vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini
oshiradi.
|
|
176.
|
Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik
didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
|
Ta’lim oluvchining yoshi va
individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv
murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.
|
|
177.
|
Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik
didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
|
Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini
hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish
zarurligini bildiradi.
|
|
178.
|
Axborotni izlashda
raqamli taʼlim rerusrlarining
Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?
|
dasturiy ta’minotni loyihalash va
ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.
|
|
179.
|
Axborotni izlashda
raqamli taʼlim rerusrlarining
Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?
|
o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash,
aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.
|
|
180.
|
Axborotni izlashda
raqamli taʼlim rerusrlarining
telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?
|
Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini
nazarda tutadi
|
|
181.
|
Axborotni izlashda raqamli taʼlim
rerusrlarining Kompyuter
simulyatsiyasi komponenti nimani
nazarda tutadi?
|
Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi
uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.
|
|
182.
|
Axborotni izlashda
raqamli taʼlim rerusrlarining
instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?
|
o‘quv faoliyatini amalga oshirish
uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi
|
|
183.
|
Raqamli taʼlim
resurslarining didaktik vazifalari
quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
|
Barcha javoblar toʻgʻri
|
|
184.
|
Raqamli taʼlim resursi –...
|
raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim
resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga
oladi.
|
|
185.
|
Raqamli taʼlim jarayonining Taʼlim
muhitining toʻyinganligi tamoyili –...
|
individual taʼlim strategiyasini
yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik
tarmoq taʼlim resursi – yagona axborot taʼlim muhiti yordamida
amalga oshirilishi mumkin.
|
|
186.
|
Raqamli taʼlim jarayonining
Amaliyotga yoʻnaltirilganlik tamoyili
–...
|
taʼlimni hayot bilan bogʻlashning
anʼanaviy didaktik
tamoyili bilan bevosita bogʻliq boʻlib,
aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.
|
|
187.
|
Raqamli taʼlim jarayonining
Hamkorlikda oʻrganish tamoyili
–...
|
oʻqituvchi va talaba oʻrtasidagi
faol koʻp tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida oʻquv
jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni oʻrganishning guruh
shakllaridan foydalanishni oʻz ichiga oladi.
|
|
188.
|
Raqamli taʼlim jarayonining
Muvaffaqiyatlilik tamoyili –...
|
maqsadlarga erishishni, bilim, koʻnikma
va malakalarni toʻliq oʻzlashtirishni talab qiladi «tushuntirish –
mustahkamlash – nazorat» didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.
|
|
189.
|
Raqamli taʼlim jarayonining Moslashuvchanlik
tamoyili –...
|
raqamli taʼlim jarayonining
shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, oʻquv
materialini taqdim etish tartibi, usuli va surʼati kabi jihatlarni
hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash
imkonini beradi.
|
|
190.
|
Raqamli taʼlim jarayonining Ustunlik
tamoyili –...
|
raqamli taʼlim muhitida
talabaning mustaqil taʼlim
faoliyatiga qaratilgan boʻlib, oʻquv
jarayonini tashkil etish, oʻquv jarayonida talabani qoʻllab-
quvvatlash va yordam berish lozimligin koʻrsatadi.
|
|
191.
|
Raqamli didaktika
tushunchasiga taʼrifi qaysi
qatorda toʻgʻri koʻrsatilgan?
|
Raqamli didaktika – pedagogikaning
bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish
bo‘yicha fan sifatida qaraladi.
|
|
192.
|
Raqamli izni boshqarishning
refleksiv komponenti...
|
turli xil soʻrovnomalar va
sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.
|
|
193.
|
Himoyalangan veb- saytlar
|
https://
|
|
194.
|
Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena)
deganda nimani tushunasiz?
|
Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va
tizimning ishlashini taʼminlash uchun har qanday qurilma
foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar toʻplamidir.
|
|
195.
|
Pedagogning raqamli izi deganda
nimani tushunasiz?
|
Pedagogning kasbiy faoliyatida
raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar
to‘plami.
|
|
196.
|
Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni belgilang
|
1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali
raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish.
3. Cheklash. Taqdim etilgan maʼlumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil.
Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.
|
|
197.
|
Raqamli iz (digital footprint) – bu...
|
Internetdan foydalanish jarayonida
insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet
tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi
nomlar bilan ham ataladi
|
|
198.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
6- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning raqamli savodxonligi, uning
raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni
tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan
foydalanish bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq
kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.
|
|
199.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
5- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan
o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta’lim
oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli
ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun
yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq.
|
|
200.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
4- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
baholash jarayonida raqamli
vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim
oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy
baholash, shuningdek, axborot
texnologiyalaridan foydalanish
asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi
kerak.
|
|
201.
|
DigCompEdu pedagoglarning
|
ta’lim jarayoni bilan bevosita
bog‘liq bo‘lgan
|
|
|
raqamli kompetensiyasi modelining
3- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
kompetensiyalarni shakllantirishni,
ya’ni ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini
rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek,
guruh shaklida ishlashda samarali o‘zaro ta’sirini amalga oshirishga
qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.
|
|
202.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
2- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning axborot resurslarini
tanlash va ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z raqamli
resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan
xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.
|
|
203.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
1- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
taʼlim jarayonining barcha subyektlarining
raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro taʼsirini oʻz ichiga
olgan kompetetsiyalar bilan bogʻliq: jamoa, taʼlim oluvchilar va
ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro hamkorlik. Ushbu yoʻnalish
shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va
resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yoʻnaltirilgan
oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni oʻz
ichiga oladi.
|
|
204.
|
G. U. Soldatovaning fikricha axborot
va mediakompetentlik –...
|
raqamli maʼlumotlarni qidirish,
tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bogʻliq bilim,
koʻnikma, malaka, motivatsiya, masʼuliyat, shuningdek raqamli
resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.
|
|
205.
|
2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari
doirasida ishlab chiqilgan raqamli
savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter
texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash,
kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.
|
|
206.
|
«Oʻzbekiston –
2030» strategiyasi qaysi davlatlar
tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?
|
Strategiya Germaniya, Fransiya,
Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning
maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib,
tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.
|
|
207.
|
Masofaviy taʼlimning
qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar
asosida tashkil etiladi?
|
Ishtirokchilarning interfaolligi,
talabalarning
identifikatsiya qilinishi, yangi
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga
muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
|
|
208.
|
Maʼruza mashgʻulotlari
ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan
professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi.
Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?
|
Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari
hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli
bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi
Kengashining qaroriga asosan kamida 3
yillik ilmiypedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy
darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda
ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.
|
|
209.
|
Bolalarni tarbiyalash va ularga taʼlim
berish borasidagi majburiyatlarni
bajarmaslikda aybdor boʻlgan shaxslar
MJTK koʻra qanday jazoga tortiladi?
|
Jarima
|
|
210.
|
Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj
boʻlgan bolalarni (shaxslarni)
|
Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga
muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini,
|
|
|
oʻqitish va tarbiyalashga
sharoitlar yaratiladimi?
|
kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy
reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quvtarbiya
muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro
etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi,
tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.
|
|
211.
|
Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki
ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalarni
(shaxslarni) oʻqitish hamda
tarbiyalash, oʻqitish qanday taʼminotida boʻladi?
|
Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi)
yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat
ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus,
professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta,
o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.
|
|
212.
|
Yetim bolalarni va otaonasining yoki
boshqa qonuniy vakillarining
qaramogʻidan mahrum boʻlgan
bolalarni oʻqitish qanday taʼminot asosida amalga oshiriladi?
|
Yetim bolalarni va ota-onasining yoki
boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish
va ularning to‘liq ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti
mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.
|
|
213.
|
Davlat taʼlim standartlariga koʻra,
oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?
|
Oliy ta’limning muayyan bakalavriat
ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati
turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni
o‘rganishning izchilligi, soatlar va
kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan
hujjat..
|
|
214.
|
Dual taʼlimning mohiyati (tartibi)
nimada?
|
Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan
zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning
nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining
ish joyida amalga oshiriladi.
|
|
215.
|
Inklyuziv taʼlimning mohiyati (tartibi)
nimada?
|
Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim
ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma- xilligini hisobga olgan
holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga
bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.
|
|
216.
|
«Taʼlim toʻgʻrisida”gi
qonunga muvofiq, davlat taʼlim
standartlari tartibi, ahamiyati nimada?
|
Davlat ta’lim standartlarini va
(yoki) davlat ta’lim talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun
majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va
litsenziyada yoki xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida ta’lim
faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.
|
|
217.
|
Ikki va undan ortiq teng
lavozimlarga bir vaqtda... ?
|
Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10
fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga
pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi
Nizomga ko‘ra
|
|
218.
|
Kimlar pedagogik faoliyat bilan
shugʻullanish huquqiga ega?
|
Hammasi to‘g‘ri
|
|
219.
|
«Taʼlim toʻgʻrisida”gi
Qonunning maqsadi?
|
Ta’lim sohasidagi munosabatlarni
tartibga solishdan iborat
|
|
220.
|
Konstitutsiyamizda (51-modda)
«akademik erkinlik», degan qoida belgilangan.
Akademik erkinlikning mohiyatini koʻrsating?
|
O‘z fikrini erkin bildirish
huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish
va ilmiy- tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini
mustaqil shakllantirish, professoro‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot
|
|
|
|
mavzularini mustaqil tanlash va
tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish,
professoro‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining
cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.
|
|
221.
|
Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?
|
Davlat har bir inson uchun farovon
turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat
sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va
xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan,
ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z
muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.
|
|
222.
|
Yoshlarning bandligini taʼminlash,
fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, taʼlim,
madaniyat va sport sohasini
takomillashtirish, yoʻltransport,
muhandislikkommunikatsiya hamda
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish choratadbirlarini amalga oshirish
maqsadlariga qaratilgan yoʻnalish -
......
|
Ijtimoiy sohani rivojlantirish
|
|
223.
|
«Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli
tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari
tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda.
Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?
|
“Miranda qoidasi”
|
|
224.
|
«Habeas corpus nima?
|
jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning
adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi
|
|
225.
|
«Miranda qoidasi» bu
|
fuqaroni birinchi marta davlat
organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb
qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi
|
|
226.
|
«Xavfsiz va tinchliksevar davlat»
tamoyiliga asoslangan siyosatni
izchil davom ettirish «Oʻzbekiston —
2030» Strategiyasining nechinchi ustuvor yoʻnalishi sifatida
belgilangan?
|
5-ustuvor yo‘nalish
|
|
227.
|
Jamoatchilik nazorati subyektlari bu
|
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda
belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari,
ommaviy axborot vositalari
|
|
228.
|
Oʻzbekiston xalqi nomidan faqat kim ish
olib borishi mumkin?
|
u saylagan O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi va Prezidenti
|
|
229.
|
Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning
siyosiy irodasini ifodalaydilar va oʻzlarining demokratik yoʻl
bilan
saylab qoʻyilgan vakillari orqali
davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok
etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?
|
Siyosiy partiyalar
|
|
230.
|
Oʻzbekiston
Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi
prinsip asosida rivojlanadi?
|
siyosiy institutlar, mafkuralar va
fikrlarning xilma-xilligi asosida
|
|
231.
|
Fuqarolik jamiyati taʼrifi toʻgʻri
keltirilgan javobni koʻrsating
|
insonga uning iqtisodiy, siyosiy va
madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi
va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, koʻp
partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma- xilligi taʼminlanadigan
hamda oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan
ijtimoiy tuzum
|
|
232.
|
Jamoat birlashmasi deb nimaga
aytiladi?
|
O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda
siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning
boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun
birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida
vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma
|
|
233.
|
Jamoat birlashmalariga nimalar
kiradi?
|
kasaba uyushmalari, siyosiy
partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar,
yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar,
ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari
|
|
234.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining
qaysi moddasida «Oʻzbekiston
Respublikasida oʻlim jazosi taqiqlanadi» normasi belgilangan?
|
25-moddasida
|
|
235.
|
Konstitutsiya so
ʻzi
qanday maʼnoni anglatadi?
|
lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida,
tuzish
|
|
236.
|
Maʼnaviyat bu
|
inson axloqi va odobi, bilimlari,
iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi,
mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir
|
|
237.
|
Strategiya tushunchasi maʼnosi
|
yunon tilidan
στρατηγία – sarkardaning san’ati
|
|
238.
|
Aholini ijtimoiy himoya qilish
tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030yilgacha boʻlgan davrda
ustuvor
yoʻnalishlarni va kompleks
choratadbirlarni belgilab bergan
normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?
|
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022-yil 25iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini
ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi
PF175-son Farmoni
|
|
239.
|
Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa
salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi
siyosat olib borish sohasidagi
ustuvor yoʻnalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating
|
“Kiberxavfsizlik
to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi
O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi
|
|
240.
|
«2022 — 2026-yillarda
Qoraqalpogʻiston
Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish
boʻyicha qoʻshimcha choratadbirlar
toʻgʻrisida"gi VM-qaroriga koʻra Orolboʻyi mintaqasining
ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini yanada
|
“Orol orzusi” dasturi
|
|
|
oshirish boʻyicha qanday dastur
amalga oshirilmoqda?
|
|
|
241.
|
Yoshlar bilan ishlashning
«mahallasektor-tuman
(shahar)hudud-respublika» tizimi qaysi meʼyoriyhuquqiy
hujjatga asosan joriy etildi?
|
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan
takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida
|
|
242.
|
Milliy iqtisodiyotni jadal
rivojlantirish va yuqori oʻsish
surʼatlarini taʼminlashning
ustuvor
yoʻnalishlarida amalga
oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating
|
2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining “Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul
qilindi.
|
|
243.
|
2023 moliya yilidan «Obod qishloq» va
«Obod mahalla» dasturlari
doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar
qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?
|
jamoatchilik fikri asosida “Ochiq
byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi
|
|
244.
|
Adolat va qonun ustuvorligi
tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida
amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating
|
2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining “Ozodlikdan mahrum
etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga
ko‘maklashish tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi
|
|
245.
|
2023-yil
11-sentyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston - 2030» strategiyasi toʻgʻrisida"gi
Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?
|
5 ta
|
|
246.
|
Ijtimoiy sheriklik bu?
|
Davlat organlarining NNT va fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek
normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy
manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga
oshirish borasidagi hamkorligi
|
|
247.
|
«Yashil iqtisodiyot» bu?
|
inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur
bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni
yanada rivojlantirish
|
|
248.
|
Inson kapitali nima?
|
bu odamning mehnatni iqtisodiy
qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim,
ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi
|
|
249.
|
Maʼnaviy tarbiyani baholashning
ilmiy asoslangan indikatorlarini
ishlab chiqish qaysi ustuvor yoʻnalish
maqsadlarida belgilangan?
|
ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va
sohani yangi bosqichga olib chiqish
|
|
250.
|
Global innovatsion indeksda
Oʻzbekiston
Respublikasining oʻrnini yaxshilash
va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?
|
top-50
|
|
251.
|
Davlat boshqaruvini
|
davlat xizmatlarini ko‘rsatishda
turli boshqaruv
|
|
|
nomarkazlashtirish bu?
|
darajalari o‘rtasida mas’uliyat,
vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi
|
|
252.
|
Taʼlim-tarbiyaning interaktiv
usullarini qoʻllash orqali qaysi taʼlim
muassasasini maʼnaviyat va maʼrifat,
madaniyat oʻchogʻiga aylantirish nazarda tutilgan?
|
maktablarni
|
|
253.
|
Taraqqiyot strategiyasining
6yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy manfaatlardan kelib chiqqan
holda umumbashariy muammolarga yondashish
|
|
254.
|
Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq
qishloq xoʻjaligi mashinasozligi
ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri
usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?
|
Chirchiq shahrida
|
|
255.
|
Taraqqiyot strategiyasiga koʻra
davlat qarzini boshqarishda yangi
jalb qilingan tashqi qarz miqdori
yiliga qancha boʻlishi belgilangan?
|
4,5 milliard AQSh dollaridan oshib
ketmasligini
|
|
256.
|
Har bir tuman budjetining necha
foizini «Fuqarolar budjeti» dasturi
doirasida aholining takliflari asosida eng
dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?
|
kamida 5 foizini
|
|
257.
|
Taraqqiyot strategiyasida aholi
salomatligini taʼminlash boʻyicha
hududlarda birlamchi tibbiy xizmati
qanday tamoyil asosida yoʻlga qoʻyish
belgilangan
|
“bir qadam” tamoyili
|
|
258.
|
Taraqqiyot strategiyasining «Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va
yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash»
nomli 3yoʻnalishi nechta maqsadni oʻz ichiga oladi?
|
16 ta maqsaddan iborat
|
|
259.
|
«Legal Tech» platformasi nima?
|
Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning
kam ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz
tayyorlash imkonini beruvchi tizim
|
|
260.
|
«Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya
qilish, qonunchilik
hujjatlarining qatʼiy ijrosini
taʼminlash» maqsadi boʻyicha
qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?
|
O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish
|
|
261.
|
«Xalqparvar davlat»
milliy dasturi amalga tatbiq etish
qaysi gʻoya asosida ishlab chiqilgan?
|
“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi
shart” g‘oyasi
|
|
262.
|
Davlat organlarida ish yurituvini
raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartibtaomillarni optimallashtirish va
boshqaruv jarayonini
avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
|
“Raqamli idora” loyihasi
|
|
263.
|
2022
—
2026-yillarga moʻljallangan
Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
|
“Harakatlar strategiyasidan —
Taraqqiyot strategiyasi sari”
|
|
|
strategiyasi qaysi tamoyilga
asoslanib ishlab chiqilgan?
|
|
|
264.
|
Tashabbuskorlik, kreativ qobiliyatga
egalik, kreativ faollik,
izlanuvchanlik
|
Pedagogning kreativ potensiali
darajasini aniqlovchi mezonlar
|
|
265.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
4yoʻli
|
Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan
foydalanish
|
|
266.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
3yoʻli
|
Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil
etish
|
|
267.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
2yoʻli
|
Amaliy kreativ harakat ko‘nikmalarini
rivojlantirish
|
|
268.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
1yoʻli
|
Kreativ fikrlash ko‘nikmasini
shakllantirish
|
|
269.
|
Pedagog kreativ potensialining
tarkibiy asoslari
|
Maqsadli-motivli, mazmunli,
faoliyatli va refleksiv baholash
|
|
270.
|
Muayyan
hodisani oʻzida qandaydir
yakunlangan jarayonni qamrab olgan
maʼlum vaqt birliklariga
ajratilishi
|
Davrlashtirish
|
|
271.
|
Butunning turli bosqich yoki
darajalarga ajratilishi
|
Tabaqalashtirish
|
|
272.
|
E. P. Torrens (1987) testi
asoslanadigan mezonlar
|
Faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga
xoslik va takomillashganlik
|
|
273.
|
Shaxsning kreativligi... da namoyon
boʻladi
|
Uning tafakkuri, muloqoti,
his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida
|
|
274.
|
Patti Drapeau nuqtai nazariga koʻra,
kreativ fikrlash...
|
Masala yuzasidan har tomonlama
fikrlash
|
|
275.
|
«Kreativlik» va «ijodkorlik» tushunchalari
|
Turli holatlarni ifodalaydi
|
|
276.
|
Emebaylning yonashuviga koʻra,
kreativlik
|
Yuqori darajada noodatiy
ko‘nikmalarga ega bo‘lish
|
|
277.
|
Ken Robinsonning fikriga koʻra,
kreativlik...
|
O‘z qiymatiga ega original g‘oyalar
majmui
|
|
278.
|
«Kreativlik» tushunchasining lugʻaviy
maʼnosi
|
Yaratish
|
|
279.
|
Pedagogning maʼnaviy-axloqiy
qiyofasi bi
lan
tashqi koʻrinishi oʻrtasidagi oʻzaro uygʻunlik,
mutanosiblik
|
Pedagogning imidjini
|
|
280.
|
Pedagogik muloqot uslublari
|
Avtoritar, demokratik va liberal
|
|
281.
|
Pedagogik odob; pedagogik
bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati;
kommunikativ taʼsir koʻrsatish
qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari
|
Pedagogik mahoratning
|
|
282.
|
Dastlab harbiy sohada qoʻllanib,
mahoratli ingliz va nemis askar va
ofitserlarni tanlash maqsadida qoʻllanilgan
texnologiya
|
Assesment
|
|
283.
|
Talabalarni muammoli
vaziyatga toʻqnash kelishini taʼminlash
asosida ularning bilish faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod
|
Muammoli vaziyat metodi
|
|
284.
|
S. L. Rubinshteynning «Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi»
degan gʻoyasi asos boʻlgan
taʼlim
turi
|
Muammoli ta’lim
|
|
285.
|
J. Dyui gʻoyalari asos qilib
belgilangan taʼlim turi
|
Muammoli ta’lim
|
|
286.
|
Oʻquv maqsadiga erishish yoki
muammo, muammoli vaziyatni hal
qilish uchun talabalar tomonidan
izchil amalga oshiriladigan harakatlar
majmuasi
|
O‘quv loyihaviy faoliyat
|
|
287.
|
Natijasi harakat dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, maʼlumotnoma,
tavsiya boʻlgan loyihalar
|
Amaliy loyihalar
|
|
288.
|
Natijasi hisobot, maʼruza, keys boʻlgan
loyihalar
|
Tadqiqot loyihalari
|
|
289.
|
Natijasi maqola, referat, maʼruza, keys
boʻlgan loyihalar
|
Axborotli loyihalar
|
|
290.
|
Muammoni
hal etish usul, vositalarini ishlab
chiquvchi
loyihalar
|
Amaliy loyihalar
|
|
291.
|
Tadqiqotni amalga oshirish, tadqiqot
asosida muammo izohini asoslash,
yanada rivojlantirish uchun yangi
muammolarni asoslovchi loyihalar
|
Tadqiqot loyihalari
|
|
292.
|
Muammoga oid maʼlumotlarni toʻplash,
tahlil qilish,
umumlashtirish, muammoni hal etish
usul, vositalarini tavsiflovchi
loyihalar
|
Axborotli loyihalar
|
|
293.
|
Talabalarning
BKM darajasini har tomonlama, xolis
baholovchi
topshiriqlar toʻplami
|
Assesment
|
|
294.
|
Talabalar portfoliosining tuzilishi
|
Titul; mundarija; portfolio maqsadi;
portfolio bo‘limlari
|
|
295.
|
Talabalarning BKM va muayyan
axloqiy sifatlarni oʻzlashtirish
yoʻlida birgalikda, oʻzaro
hamkorlikka asoslangan harakatni
tashkil etish layoqatiga egaliklari
|
Interfaollik
|
|
296.
|
Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni oʻzlashtirish
yoʻlida oʻzaro harakatlarni
tashkil etishga asoslanuvchi taʼlim
|
Interfaol ta’lim
|
|
297.
|
Lugʻaviy jihatdan «interfaol»
tushunchasining maʼnosi
|
“O‘zaro harakat qilmoq”
|
|
298.
|
Muammoni qoʻyish qaysi bosqichlarda
amalga oshiriladi?
|
Muammoni izlash; muammoni qo‘yish;
muammoni hal qilish
|
|
299.
|
Muammoni hal qilish bosqichlari
|
Isbotlash; tekshirish; asoslash
|
|
300.
|
Muammoli vaziyatni yaratish;
vaziyatni tahlil asosida muammoni
qoʻyish; farazlarni ilgari surish;
yechimni tekshirish. Ular muammoli
vaziyatni hal qilish
|
Bosqichlari
|
|
301.
|
Talabaning
maʼlum topshiriqlarni bajarishda
yuzaga kelgan ziddiyatni
anglashi bilan bogʻliq ruhiy
holati
|
Muammoli vaziyat
|
|
302.
|
Hal qilinishi zarur,
biroq, hali yechish usuli nomaʼlum
boʻlgan pedagogik xarakterdagi masala
|
Pedagogik muammo
|
|
303.
|
Tadqiqot, evristik, muammoli vaziyatlarni
yaratish, muammoli
bayon qilish, ijodiy hamda qisman
ijodiy metodlar...
|
Muammoli ta’lim metodlari
|
|
304.
|
Talabalarda ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlarni
amalga oshirish, farazlarni ilgari surish, natijalarni
asoslash, xulosaga kelish koʻnikma
va malakalarni shakllantiruvchi taʼlim texnologiyalari
|
Muammoli ta’lim texnologiyalari
|
|
305.
|
Oʻqituvchi tomonidan talabani
muammoli vaziyat, muammoli
masalani hal etishga yoʻnaltirish
orqali unda bilish faolligini
oshiruvchi maʼruza
|
Muammoli ma’ruza
|
|
306.
|
Bilimlarni muammoli
bayon qilish, talabalarni izlanishga undash,
kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular...
|
Muammoli ta’lim turlari
|
|
307.
|
Muammoli taʼlimning ilk gʻoyalarini
asoslagan muallif
|
J.Dyui
|
|
308.
|
Pedagogik jarayonni loyihalash
asoslanadigan uchlik
|
Loyiha – mazmun – faoliyat
|
|
309.
|
Taʼlim jarayonini samarali
tashkil etish uchun barcha omillarni
inobatga olgan holda uning sxemasini
ishlab chiqish
|
Ta’lim jarayonini loyihalash
|
|
310.
|
Boshlangʻich maʼlumotlarga
asoslanib, kutiladigan natijani taxmin
qilish, bashoratlash, rejalashtirish
orqali faoliyat yoki jarayon
mazmunini ishlab chiqish
|
Loyihalash
|
|
311.
|
Aniq reja, maqsad asosida uning
natijalanishini kafolatlagan holda
pedagogik faoliyat mazmunini ishlab
chiqish mahsuli
|
Loyiha
|
|
312.
|
Talabaning fikrlash va harakat
strategiyasini inobatga olgan holda
uning shaxsi, oʻziga xos
xususiyatlari, qobiliyatini
rivojlantirishga yoʻnaltirilgan
taʼlim
|
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
|
|
313.
|
Innovatsion faoliyatning tarkibiy
elementlarining muallifi
|
V.Slastenin
|
|
314.
|
Yangi ijtimoiy
talablarning anʼanaviy meʼyorlarga mos
kelmasligi yoki yangi gʻoyalarning
eski gʻoyalarni inkor etishi
natijasida vujudga keladigan majmuali
|
Innovatsion faoliyat
|
|
|
muammolarni yechishga qaratilgan
faoliyat
|
|
|
315.
|
Muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan oʻzgartirishga xizmat
qiladigan faoliyat natijasi
|
Innovatsiya
|
|
316.
|
Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega boʻlmay, faqatgina
tizimdagi ayrim elementlarni oʻzgartirishga
xizmat qiladi
|
Novatsiya
|
|
317.
|
Kelib chiqish manba
iga
koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari
|
Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan
yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar
|
|
318.
|
Oʻzgarishlar koʻlamiga koʻra
taʼlim innovatsiyalarining turlari
|
Tarmoq (lokal), modul va tizim
innovatsiyalari
|
|
319.
|
Faoliyat yoʻnalishiga koʻra taʼlim
innovatsiyalarining turlari
|
Pedagogik jarayonda yoki ta’lim
tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar
|
|
320.
|
Kiritilgan oʻzgarishlarning tavsifiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining
turlari
|
Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan
innovatsiyalar
|
|
321.
|
Taʼlim sohasi yoki oʻquv
jarayonida muammoni yangicha yondashuv
asosida yechish uchun qoʻllanilib,
avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl, metod va
texnologiyalar
|
Ta’lim innovatsiyalari
|
|
322.
|
Yangi gʻoyalar, tizim, faoliyat
yoʻnalishini oʻzgatirishga qaratilgan
aniq maqsadlar, noanʼanaviy
yondashuvlar, odatiy boʻlmagan tashabbuslar, ilgʻor ish uslublari.
Ularning koʻrinishlari
|
Innovatsiya
|
|
323.
|
Muayyan tizimning ichki tuzilishini
oʻzgartirishga qaratilgan
faoliyat
|
Innovatsiya
|
|
324.
|
Lugʻaviy jihatdan «innovatsiya»
tushunchasi
|
Yangilik kiritish
|
|
325.
|
1) OTM, fakultet
saytiga material qoʻshish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr
yakunlari
boʻyicha hisobot tayyorlash kabi
shakllarda namoyon boʻladigan portfolio – bu...
|
On-line portfolio
|
|
326.
|
Talaba tomonidan erishgan yutuqlarni
baholashga doir xulosa,
taqriz, rezyume, esse, tavsiyanoma
va tavsifnomalar jamlanadigan
portfolio
|
Taqrizlar portfoliosi
|
|
327.
|
Talabaning BKMni nazorat qilish
uchun shakllantirilgan portfolio
|
Baholovchi portfolio
|
|
328.
|
Talabaning oʻzi yoki pedagoglar tomonidan
jamlangan talabalarning
eng yaxshi ishlari oʻrin
oladigan portfolio
|
Natijalar portfoliosi
|
|
329.
|
Talaba tomonidan bajarilgan ijodiy
ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular
|
Ishlar portfoliosi
|
|
|
natijalarini aks ettiruvchi portfolio
|
|
|
330.
|
Talabaning indiviudal taʼlimiy
muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi
diplom, faxriy yorliq, guvohnoma va
b. jamlanadigan portfolio
|
Hujjatlar portfoliosi
|
|
331.
|
Avtobiografik xarakterga ega
hujjatlar toʻplami, individual
papka
|
Portfolio
|
|
332.
|
Web-texnologiyalari va anʼanaviy taʼlimning oʻzaro birligi asosida
tashkil etiladigan seminar
|
Vebinar texnologiyalar
|
|
333.
|
Ochiq tashkil etilib, ilgʻor pedagogik tajribalarni targʻib etishga
yoʻnaltirilgan samarali oʻqitish
shakli
|
Mahorat darslari
|
|
334.
|
Onlayn oʻquv materiallari va oʻqituvchi rahbarligida guruhda
taʼlim olishga asoslangan oʻqitish
shakli
|
Aralash o‘qitish
|
|
335.
|
Bolonya jarayonning rasman
boshlanish muddati
|
1999 yil 19 iyun
|
|
336.
|
Muayyan amaliy
harakatlarning tashkil etilishini
imitatsiyalash imkoniyatini beradigan oʻyinlar
|
amaliy o‘yinlar
|
|
337.
|
Aniq maqsad va ijtimoiy gʻoyaga
asoslanib, talabalarda maʼnaviyaxloqiy sifatlarni shakllantirishga
yoʻnaltirilgan pedagogik
faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi
|
Tarbiya jarayonini
texnologiyalashtirish
|
|
338.
|
Taʼlim shakllarini
takomillashtirish vazifasini koʻzlagan oʻqitish va boshqalarni oʻzlashtirishning
barcha
jarayonlarini texnika va inson
omillarida, ularning birgalikdagi
harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning izchil metodi
|
Pedagogik texnologiya
|
|
339.
|
Taʼlim texnologiyasi
|
Ta’lim (o‘qitish) jarayonining yuksak
mahorat, san’at darajasida tashkil etilishi
|
|
340.
|
Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini,
uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli taʼlim
olish boʻlgan talabini qondirish,
taʼlim tizimini barqaror
rivojlanishini taʼminlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab
chiqilishi, takomillashtirilishi
|
Ta’lim tizimining modernizatsiyasi
|
|
341.
|
Obʼektning yangi talablar, meʼyorlar, texnik koʻrsatmalar, sifat
koʻrsatkichlariga mos ravishda
yangilanishi
|
Modernizatsiya
|
|
342.
|
Mustaqil taʼlim–bu
|
o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish,
murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni
auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish
asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma
|
|
|
|
va malakalarni shakllantirishga
qaratilgan tizimli faoliyatdir
|
|
343.
|
Tanqidiy fikrlashga toʻgʻri izoh
keltirilgan qatorni toping
|
Bu yangi va tushunarli bo‘lgan
fikrlar va g‘oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi,
rivojlantirilishi va tatbig‘idir
|
|
344.
|
Ikki qarama-qarshi, oʻzaro
musobaqalashayotgan komanda
(guruh) ishtirokchilarning oldindan
tayyorlangan chiqishlariga asoslangan
rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?
|
Debatlar
|
|
345.
|
Taʼlim jarayonini loyihalash necha bosqichlarda
kechadi?
|
5 ta
|
|
346.
|
Loyihalash.... tizimiga asoslanadi
|
“g‘oya – maqsad – kutiladigan natija
– taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”
|
|
347.
|
Oʻquv mashgʻulotlarni
tashkil etishning noanʼanaviy
shakllari qaysi javobda keltirilgan?
|
Aralash o‘qitish,binar, vebinar,
onlayn ma’ruza
|
|
348.
|
Darslarga qoʻyiladigan didaktik talablar toʻgʻri koʻrsatilgan
javobni
aniqlang
|
Ta’limiy, tarbiyaviy,
rivojlantiruvchi
|
|
349.
|
... – bu pedagogning tabiiy va
ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda maʼlum bir vaqt birligi
ichida talabalarni maqsadga muvofiq
holda rivojlantirishning kelajakdagi
jarayoni va natijasi oʻrin oladigan kasbiy faoliyatining bir koʻrinishidir
|
Pedagogik jarayonni loyihalash
|
|
350.
|
«bilish obʼektlarini ularning
modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va
tuziladigan obʼektlarning
tavsifnomalarini aniqlash yoki
yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar
uchun yasash va oʻrganish». Bu...
|
Modellashtirish
|
|
351.
|
Shaxsning
kreativ tafakkurga egaligini
aniqlovchi test (1987 yil)
muallifi
|
E.P.Torrens
|
|
352.
|
«kreativlik – oʻz
qiymatiga ega original gʻoyalar
majmui». Ushbu taʼrif qaysi pedagog olimga tegishli
|
Ken Robinson
|
|
353.
|
«taʼlim va tarbiyaning muayyan
maqsadi va natijasiga erishish boʻyicha oʻzaro bogʻlangan
hamda
mantiqiy tugallikka ega boʻlgan oʻquv
fanlari va ularning tarkibiy qismlaridir». Ushbu taʼrif qaysi pedagogik
kategoriyaga tegishli?
|
modul
|
|
354.
|
–oʻqituvchining kasbiy yoʻnalishdagi
ijodkorligini oliy namunasi
|
Pedagogik mahorat
|
|
355.
|
–har bir taʼlim oluvchi va jamoaga taʼsir
oʻtkazishda samarali qoʻllash
|
Pedagogik texnika
|
|
|
uchun zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar,
usullar majmuasi
|
|
|
356.
|
– bu tinglovchilar bilan hamkorlik va
doʻstona munosabatlar jarayonida
namoyon buladigan «taʼlim va
tarbiya berish sanʼati, pedagogik
maxorat, pedagogik texnika va erkin ijod”dir
|
O‘qituvchi professionalizmi
|
|
357.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining
maqsadli koʻrsatkichlari va
indikatorlarida tadqiqotchilarning oʻrtacha
yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan
|
49 yosh
|
|
358.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha
«Yoʻl xaritasi”da ilmiy
loyihalarni xususiy sektor va tarmoq
tashkilotlari bilan teng sheriklikda
moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga
moʻljallangan
|
2020-2022 yillarga
|
|
359.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan
sohasida boshqaruv tizimini
takomillashtirishga qaysi bobda
yoritilgan
|
4- bobda
|
|
360.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasining toʻrtinchi bobo qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor
yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari
|
|
361.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor
yo‘nalishlari
|
|
362.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining
ikkinchi bobo qanday nomlanadi.
|
Ilm-fanni rivojlantirish zarurati,
uning joriy holati va mavjud muammolar
|
|
363.
|
Benchmarking – bu
|
O‘z tashkiloti(o‘z mamlakatida yoki
xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa taalluqligidan
qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash
uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish, amaliyotiga moslashish
jarayoni.
|
|
364.
|
Zamonaviy global iqtisodiyot nechta
kitlar ustida turadi?
|
Uchta: bilim; texnologiya;
tadbirkorlik tashabbuskorligi.
|
|
365.
|
Texnologiyalarni tijoratlashtirish - bu
|
iste’molchi (xaridor) bilimlardan foydalanish
huquqini olgan va o‘z egasiga (texnologiyalarni ishlab
chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya
(yoki
boshqa) bitim shartlarida belgilangan
miqdorda haq to‘laydigan texnologik uzatish shakli
|
|
366.
|
«Akademik tadbirkorlik» atamasi nimani
anglatadi?
|
bu tadqiqotchilar va olimlarning o‘z
ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi
|
|
367.
|
Zamonaviy universitetning bosh
|
innovatorlarni tayyorlash
|
|
|
funksiyasi –
|
|
|
368.
|
Bugungi kunga
qadar universitetlarning nechta
avlodlarini keltirib oʻtish mumkin?
|
O‘rta asrlar, birinchi avlod
universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod
universitetlari.
|
|
369.
|
Birinchi texnopark
nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet
qoshida ochilgan?
|
1951 yilda AQShning Kaliforniya
shtatidagi Stenford universitetida
|
|
370.
|
Tadbirkorlik universiteti rolining
ortishi nima sifatida ularni
amaliyotda qoʻllashgacha olib
borishga qodirligi bilan izohlanadi?
|
bilimlarni “generatsiyalash”
mexanizmni shakllantirish
|
|
371.
|
Tadbirkorlik universitetining
hamkorlar bilan koʻp tomonlama
oʻzaro xatti-harakatlarini kimning
«Uchala spiral» tamoyili orqali koʻrib
chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet
|
G.Itskovitsning
|
|
372.
|
Birinchi marta
«tadbirkorlik universiteti (institut)»
iborasi kim tomonidan qoʻllanilgan?
|
britaniyalik tadqiqotchi Berton Klark
tomonidan
|
|
373.
|
Birinchi tabirkorlik universitetining
asosiy maqsadi qaysi universitet
bilan biznes oʻrtasidagi
hamkorlikni oʻrnatish hisoblangan?
|
Massachuseta texnologik universiteti
bilan
|
|
374.
|
Tadbirkorlik universiteti tarixi
qachon va qayerda boshlangan?
|
Kaliforniyada (XX asrning 40
yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli) vodiysida
|
|
375.
|
Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili
Yevropa davlatlarining 29 vazirlari
tomonidan imzolagan?
|
1999 yilda
|
|
376.
|
Qachondan boshlab insoniyat
universitet evolyutsiyasining
navbatdagi modelitadbirkorlik
modelini muhokama qilishmoqda.
|
XX asrning oxirlaridan boshlab
|
|
377.
|
Bugungi kunda universitetlarning
nechta asosiy shakllarini ajratishadi
|
3 ta
|
|
378.
|
Universitet - bu
|
fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar
bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim muassasi
|
|
379.
|
Scopus klassifikatsion tizimi nechta
tematik boʻlimdan iborat?
|
24
|
|
380.
|
Bibliografik va referativ berilganlar
bazasi va ilmiy nashrlarda chop
qilingan maqolalarga murojaatlarni
kuzatib borish uchun vosita.....
|
Scopus
|
|
381.
|
Indivudial foydalanuvchilar uchun
mutloq bepul tizim.....
|
Mendeley
|
|
382.
|
Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish
va ilmiy maqolalar
boʻyicha samarali hamkorlik
qilish vositasi- bu
|
Mendeley
|
|
383.
|
ScienceDirect tizimida qidiruv
turlarini belgilang.
|
oddiy va murakkab turlari
|
|
384.
|
ScienceDirect tizimida necha turdagi
|
2 ta
|
|
|
qidiruv mavjud?
|
|
|
385.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida Basic
search qidiruv...
|
oddiy qidiruv
|
|
386.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida Affiliation
Search qidiruv...
|
tashkilot bo‘yicha qidiruv
|
|
387.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida Advanced
Search qidiruv...
|
kengaytirilgan qidiruv
|
|
388.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida Author
Search qidiruv...
|
muallif bo‘yicha qidiruv
|
|
389.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida
iqtiboslik tahlilini oʻtkazish
quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?
|
View citation
|
|
390.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida Or
(ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?
|
hech bo‘lmaganda 2 ta so‘zdan bittasi
bo‘yicha maqolani qidirish uchun
|
|
391.
|
SCOPUS maʼlumotlar bazasida And
(I) yordamida qidirish nimani anglatadi?
|
2 ta so‘zdan tarkib topgan maqolani
qidirish uchun
|
|
392.
|
SCOPUS maʼlumotlar
bazasida figurali qavs yordamida
qidirish nimani anglatadi?
|
Aniq farazlarni qidirish
|
|
393.
|
SCOPUS maʼlumotlar
bazasida qachon individual hisob
yozuvi ochiladi?
|
1 tadan ko‘p maqola chop etganlar
uchun
|
|
394.
|
Texnologiyalarni
uzatish qanday xususiyatlarga koʻra
turlarga boʻlinadi?
|
shartnoma, hajmi, almashuv darjasi va
texnologiyalar transferi turi bo‘yicha
|
|
395.
|
isteʼmolchi bilimlardan
foydalanish huquqini olgan va oʻz egasiga u yoki bu shaklda litsenziya
bitim
shartlarida belgilangan miqdorda haq
toʻlaydigan texnologik jarayon shakli...
|
texnologiyalarni tijoratlashtirish
|
|
396.
|
«Web of Science»
xalqaro ilmiy maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro
ilmiy jurnallarda har 100 nafar Oʻzbekistonlik
olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish
koʻzda tutilgan?
|
10
|
|
397.
|
«Web of Science»
xalqaro ilmiy maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro
ilmiy jurnallarda Oʻzbekistonlik olimlar
tomonidan chop etilgan bitta maqolaga nisbatan xorijiy havolalar soni 2030
yilgacha qanchaga oshirish koʻzda tutilgan?
|
2
|
|
398.
|
«Web of Science» xalqaro ilmiy maʼlumotlar
bazasida indeksatsiya
qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop
etilgan umumiy maqolalar sonida Oʻzbekistonning ulushi 2030
|
0, 2
|
|
|
yilgacha necha foizga yetkazish koʻzda
tutilgan?
|
|
|
399.
|
Tarix va ijtimoiy- gumanitar fanlar; filologiya,
psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika,
axborotkommunikatsiya
texnologiyalari fan yoʻnalishlari
boʻyicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha
shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?
|
3 yil muddatgacha
|
|
400.
|
xorijiy yetakchi investitsiya
kompaniyalari bilan hamkorlikda
2021 yilda nechta venchur jamgʻarmalarini
tashkil qilish koʻzda tutilgan?
|
2
|
|
401.
|
2030 yilga qadar ilmfanni umumiy moliyalashtirish
hajmida ilmiytadqiqot va tajriba- konstruktorlik
ishlariga xususiy sektor tomonidan
ajratiladigan mablagʻlar
ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?
|
30
|
|
402.
|
2030 yilgacha ilm- fanga
yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning
yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini
necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?
|
10
|
|
403.
|
Oʻzbekiston
Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi Gollandiyaning «Elsevier» kompaniyasi bilan
hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?
|
ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish
|
|
404.
|
«Tadbirkorlik universiteti» konsepsiyasining
muallifi kim?
|
Genri Itskovits
|
|
405.
|
Universitet 3. 0
modelining yangi bosqichi qachon va
qayerda paydo boʻlgan?
|
XX asrning 50-60 yillarida AQSh va
Kanadada
|
|
406.
|
Soʻnggi 5 yil ichida QS
universitetlarining dunyo reytingida
birinchi oʻrinni egallab turgan
universitet bu
|
Massachusets texnologiya instituti
|
|
407.
|
Tadbirkorlik universitetining
missiyasi?
|
Tadbirkor, Innovator, integrator
|
|
408.
|
Yevropada birinchi tadbirkorlik
shaklidagi universitetni aniqlang?
|
Xalmers universiteti (Geteborg)
|
|
409.
|
Bolonya deklaratsiyasi qachon
imzolangan?
|
1999 yil, 19 iyun
|
|
410.
|
Bolonya
deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda
necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?
|
29 ta
|
|
411.
|
Qaysi universitet oʻz missiyasi
|
Universitet 3.0
|
|
|
doirasida tadbirkor, innovator,
integrator.
|
|
|
412.
|
Taʼlim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni
taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni
tijoratlashtirish talab qilinmagan -
amaliy tadqiqotlar va ilmiytexnik
ishlanmalar bilan bogʻliq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......
|
Universitet 2.0
|
|
413.
|
Asosiy funksiyasi bilimlar
yetkazilishi va kadrlar tayyorlash,
yaʼni taʼlim berishdan
iborat boʻlgan muassasa.....
|
Universitet 1.0
|
|
414.
|
Fundamental va koʻpgina
amaliy fanlar boʻyicha
mutaxassislar tahsil oladigan oliy taʼlim muassasi.....
|
Universitet
|
|
415.
|
Universitetlarni
yaratish uchun namuna boʻlgan taʼlim
muassasasi nomini aniqlang?
|
Gumboldt
|
|
416.
|
Birinchi akademik tadbirkorlikka
oʻtish qachon roʻy berdi?
|
1862 y.
|
|
417.
|
Bolonya universiteti oʻz nizomini
qachon qabul qilgan?
|
1158 y.
|
|
418.
|
Bolonya universiteti qachon tashkil
topgan?
|
1088 y.
|
|
419.
|
Yevropadagi birinchi
universitetlardan biri...........
|
Bolonya universiteti
|
|
420.
|
Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar,
materiallar, mahsulotlar, ilmiytexnik xizmatlarning namunalari va boshqa
yuqori texnologiyali mahsulotlar koʻrinishidagi
innovatsion faoliyat natijalari –...
|
Ilmiy va texnologik innovatsiyalar
|
|
421.
|
Yangi oʻquv kurslari,
mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari
(profillari), yangi taʼlim
texnologiyalari koʻrinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –....
|
Ta’limdagi innovatsiyalar
|
|
422.
|
Tabiat, jamiyat va insonning
tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi
yangi bilimlar
olish, ular oʻrtasidagi oʻzaro
bogʻliqlik boʻyicha tajriba oʻtkazishga qaratilgan tadqiqotlar
–
....
|
Fundamental tadqiqotlar
|
|
423.
|
Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq
vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va
fundamental tadqiqotlar natijalarini
qoʻllashga yoʻnaltirilgan tadqiqotlar
–.......
|
Amaliy tadqiqotlar
|
|
424.
|
Davlat
boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish maqsadida ishlab
chiqiladi va amalga oshiriladi
–....
|
Maqsadli loyihalar
|
|
425.
|
videofilm, nashr ishlari – kitob,
almanax, buklet, albom, bosma va
elektron jurnal, kompyuter dasturlarni
yaratishga yoʻnaltirilgan loyihalar –......
|
Ijodiy loyihalar
|
|
426.
|
Amalga oshish xavfi yuqori boʻlgan
sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion
ishlanmalarning qoʻllanilishi,
koʻlami va tez
oʻsish surʼati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha –
....
|
Startaplar loyihalari
|
|
427.
|
Amalga oshirish muddati,
infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga
ega innovatsiyani yaratish hamda
ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan tadqiqot –....
|
Innovatsion loyihalar
|
|
428.
|
Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal
etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar
va
vositalarni koʻrsatgan holda
shakllantirilgan chora- tadbirlar majmui –....
|
Ilmiy loyihalar
|
|
429.
|
Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv
jarayonini bosqichmabosqich kredit-
modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi
normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
|
Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasida
|
|
430.
|
Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim,
fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish
faoliyatining uzviy bogʻliqligini
nazarda tutuvchi «Universitet 3. 0»
konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy
hujjatda keltirilgan?
|
Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
431.
|
Oʻzbekiston
Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha
jahonning 50 ilgʻor mamlakati
qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda
keltirilgan?
|
Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
432.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha
bob va paragrafdan iborat?
|
5 bob, 5 §
|
|
433.
|
Ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasining
|
4-moddasida
|
|
|
nechanchi bobi ilmfanni
rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?
|
|
|
434.
|
«Ilm-fan va ilmiy
faoliyat toʻgʻrisida”gi
Qonunning nechanchi moddasi ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan?
|
23-moddasida
|
|
435.
|
«Ilm-fan va ilmiy
faoliyat toʻgʻrisida”gi
Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va taʼlimning uzviy bogʻliqligiga
qaratilgan?
|
21-moddasida
|
|
436.
|
«Ilm-fan va ilmiy
faoliyat toʻgʻrisida”gi Qonunning
nechanchi moddasi yoshlarni ilmfan va ilmiy faoliyatga jalb etishga
qaratilgan?
|
11-moddasida
|
|
437.
|
«Ilm-fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi
Qonunning nechanchi
moddasida ilm-fan va ilmiy faoliyat
sohasining asosiy yoʻnalishlari keltirilgan?
|
4-moddasida
|
|
438.
|
Oʻzbekiston Respublikasining
«Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida»
gi qonun qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 24 iyul
|
|
439.
|
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining «Ilmfanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida»
gi Farmoni qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 29 oktabr
|
|
440.
|
Oʻzbekiston Respublikasining
«Ilmfan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi
qonun qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 29 oktabr
|
|
441.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining «Oʻzbekiston
Respublikasi oliy taʼlim tizimini
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash
toʻgʻrisida”gi Farmoni
qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 8 oktabr
|
|
442.
|
Kredit-modul
tizimida oʻqituvchining shaxsiy
ish rejasida keltiriladigan bandni koʻrsating.
|
o‘quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy-
tadqiqot va "ustozshogird" yuklamalari
|
|
443.
|
Kredit-modul
tizimida akademik guruh jurnalida
keltiriladigan bandni koʻrsating.
|
o‘qituvchining bajargan o‘quv
yuklamasi
|
|
444.
|
Oʻqituvchi va
talabaning shaxsiy dars jadvalida
keltiriladigan bandni koʻrsating.
|
O‘RTMI
|
|
445.
|
Kredit-modul
tizimida dars jadvallarida
keltiriladigan bandlarni koʻrsating.
|
fan kodi, o‘quv auditoriyasi, fan
o‘qituvchisi, akademik guruh
|
|
446.
|
Kredit-modul tizimida kafedra oʻquv
|
fan nomi, kodi, mashg‘ulotlar hajmi
|
|
|
yuklamasida keltiriladigan bandlarni
koʻrsating.
|
|
|
447.
|
Oʻquv jarayonini tashkil qilish
hujjatlarini koʻrsating.
|
akademik guruh jurnali,
o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi
|
|
448.
|
Kredit-modul
tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnoma-
koʻrsatkich tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
|
OTM haqida ma’lumot, talabalarning yashash
tarzi, ma’muriy tadbirlar
|
|
449.
|
Kredit-modul
tizimida talabaning oʻquvuslubiy
majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
|
mustaqil ish bo‘yicha ko‘rsatmalar
|
|
450.
|
Kredit-modul
tizimida talabaning axborot paketi
tarkibiga nimalar kiradi?
|
ma’lumotnoma-ko‘rsatkich, talabaning
o‘quv-uslubiy majmuasi
|
|
451.
|
Kredit-modul
tizimida fanning oʻquv-uslubiy
majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
|
o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning
mustaqil ishlari
|
|
452.
|
Fanning oʻquv-uslubiy
majmuasi uchun asos boʻladigan meʼyoriy
hujjatlarni koʻrsating.
|
DTS, MT, o‘quv reja, fan dasturi
|
|
453.
|
Kredit-
modul
tizimida oʻquv rejalari necha marta tuziladi?
|
4 marta, har bir o‘quv yili uchun
|
|
454.
|
Kredit-
modul
tizimida ishchi oʻquv reja nima uchun tuziladi?
|
dars jadvalini tuzish va o‘quv
yuklamalarini hisoblash uchun
|
|
455.
|
Namunaviy oʻquv rejada
ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari,
postrekvizitlari, kreditlari va qisqa
mazmuni keltiriladigan materialni koʻrsating.
|
tanlov fanlari katalogi
|
|
456.
|
Talabaning shaxsiy oʻquv
rejasini ishlab chiqish uchun majburiy
boʻlmagan, lekin oʻzlashtirish
tavsiya qilinadigan bandni koʻrsating.
|
tanlov fanlari
|
|
457.
|
Namunaviy oʻquv
reja asosida ishlab chiqiladigan va
ishchi oʻquv rejani ishlab chiqish uchun asos boʻladigan bandni koʻrsating.
|
talabaning ishchi o‘quv rejasi
|
|
458.
|
Fandan keyin oʻzlashtirilishi nazarda
tutiladigan bandni koʻrsating.
|
postrekvizitlar
|
|
459.
|
Fandan oldin oʻzlashtirilishi zarur boʻlgan
bandni koʻrsating.
|
prerekvizitlar
|
|
460.
|
Bir oʻquv yili
uchun kunduzgi taʼlimda amalga
oshiriladigan taʼlim dasturining hajmi necha kreditga teng?
|
60
|
|
461.
|
Magistraturada
kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy
oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan
koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?
|
6 oy
|
|
462.
|
Bakalavriatda kechki
va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha
meʼyoriy oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan
|
1 yil
|
|
|
koʻpi bilan qancha muddat farq
qilishi mumkin?
|
|
|
463.
|
Taʼlim yoʻnalishi
va mutaxassisligi boʻyicha ishlab
chiqiladigan meʼyoriy hujjatni koʻrsating.
|
O‘quv rejasi
|
|
464.
|
Taʼlim sohalari
boʻyicha ishlab chiqiladigan meʼyoriy
hujjatni koʻrsating.
|
Davlat ta’lim standarti
|
|
465.
|
Kredit-modul
tizimida oʻquv yili boʻyicha
barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba...
|
GPA balidan yuqori ball olgan bo‘lsa
keyingi kursga o‘tkaziladi
|
|
466.
|
Kredit-modul
tizimida yakuniy nazorat qanday
shakllarda oʻtkaziladi?
|
yozma, og‘zaki, test, portfolio,
taqdimot va h.k.
|
|
467.
|
Kredit-modul tizimida dars jadvallari
kim tomonidan tuziladi?
|
registrator ofisi
|
|
468.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo»
baho qoʻyiladi?
|
90...100 %
|
|
469.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga
«yaxshi» baho qoʻyiladi?
|
70...89,9 %
|
|
470.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga
«qoniqarli» baho qoʻyiladi?
|
60...69,9 %
|
|
471.
|
Tasdiqlash, nazorat qilish,
bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz berish, tavsiya
qilish, isbotlash kabi amallar Blum
taksonomiyasining qaysi
kategoriyasiga tegishli?
|
baholash
|
|
472.
|
Material tayyorlash, yangi shaklda
ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish,
umumlashtirish, modifikatsiyalash,
moslashtirish, rejalashtirish kabi
amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
sintez
|
|
473.
|
Xos belgilarini aniqlash, darajalash,
qiyoslash, sababini aniqlash, bogʻliqligini aniqlash, ajratish,
tartiblash, rejalashtirish, boʻlaklash,
chegarasini aniqlash, tarkibini
aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
tahlil
|
|
474.
|
Bajarish, qoʻllash, ijro qilish,
hisoblash, oʻzgartirish, mavzu boʻyicha suhbatlashish, tajriba
oʻtkazish, rasmiylashtirish, fikr
almashish, chizish, foydalanish kabi
amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
amalda qo‘llash
|
|
475.
|
Guruhlash, bogʻlash, izohlash,
ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa
shaklda ifodalash kabi amallar Blum
taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
tushunish
|
|
476.
|
Eslash, nomlash, tasavvur qilish,
aytib berish, tasvirlash, oʻxshashini
topish kabi amallar Blum taksonomiyasining
qaysi kategoriyasiga tegishli?
|
bilish
|
|
477.
|
Talabaning mustaqil taʼlimi (TMT)
elementini koʻrsating.
|
fan bo‘yicha forumda ishtirok etish
|
|
478.
|
Oʻqituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil
ishi (OʻRTMI) elementini koʻrsating.
|
ilmiy tezis, maqola tayyorlash
|
|
479.
|
Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi
pedagogning oʻquv yuklamasiga kiritiladi?
|
o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning
mustaqil ishi
|
|
480.
|
Kredit-modul
tizimida qaysi faoliyat turi
talabaning faqat oʻzi tomonidan amalga oshiriladi?
|
talabaning mustaqil ta’limi
|
|
481.
|
Kredit-modul
tizimida talabalarning mustaqil ishini
baholash meʼyorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
|
TMI sifatini nazorat qilish bo‘yicha
komissiya
|
|
482.
|
Kredit-modul
tizimida fanlar katalogini ishlab
chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
|
ishchi dasturlar bo‘yicha komissiya
|
|
483.
|
Kredit-modul tizimida prerekvizitlar
va postrekvizitlar tizimini
shakllantirish boʻyicha asosiy yondashuvlarni
ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.
|
o‘quv rejalari bo‘yicha komissiya
|
|
484.
|
Kredit-modul tizimida edvayzerning
vazifasi nimadan iborat?
|
talabaga o‘quv trayektoriyasini tanlashiga
akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga
joylashishiga yordam ko‘rsatish
|
|
485.
|
Kredit-modul tizimida tyutorning
|
amaliy turdagi darslarni o‘tish,
talabalarga topshiriqlar
|
|
|
vazifasi nimadan iborat?
|
berish, ularni nazorat qilish va
bajarilishiga erishish
|
|
486.
|
Kredit-modul tizimida lektorning
vazifasi nimadan iborat?
|
nazariy bilim berish, talabaning mustaqil
ta’limi uchun material tayyorlash
|
|
487.
|
Yozgi semestr nima maqsadda
tashkil etiladi?
|
qo‘shimcha bilim olish, akademik
qarzni topshirish, ta’lim dasturidagi farqlarni yo‘qotish
|
|
488.
|
Yozgi (qishki) semestr kimning
tashabbusi bilan tashkil qilinadi?
|
talabaning
|
|
489.
|
Kredit-modul tizimida talaba qanday
akademik guruhda oʻqiydi?
|
o‘z tanlovi asosida har bir semestrda
boshqa akademik guruhda
|
|
490.
|
Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari
sonining minimal va
maksimal qiymatlari nima asosida
belgilanadi?
|
auditoriya sig‘imi, yuklamalarni
optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi
|
|
491.
|
Kredit-modul tizimida har bir talaba
nima bilan taʼminlanishi kerak?
|
ma’lumotnoma-ko‘rsatkich
|
|
492.
|
Talabalarning fanlarni tanlashi
qanday amalga oshiriladi?
|
talabaning kasbiy shakllanishidan
kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida
|
|
493.
|
Dars jadvallari nimalar asosida
tuziladi?
|
akademik guruhlar, o‘quv rejalardagi
fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi
|
|
494.
|
Oliy taʼlim muassasasida oʻrtacha
oʻquv yuklamasi qanday aniqlanadi?
|
OTM bo‘yicha jami o‘quv yuklamasini
pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi
|
|
495.
|
Kredit-modul tizimida akademik
guruhlar qanday belgilanishi lozim?
|
fanlarga va o‘qituvchilarga yozilgan talabalar
kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada
|
|
496.
|
Kredit-modul
tizimida pedagogik yuklama turlari va
meʼyorlari nimaga qaratilgan boʻlishi zarur?
|
ta’lim sifatini va OTM reytingini
oshirishga
|
|
497.
|
Kredit-modul
tizimida talabaning fan oʻqituvchisini
tanlashi qanday amalga oshiriladi?
|
semestrning dastlabki haftasidagi
o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv- me’yoriy hujjatlari orqali
|
|
498.
|
Kredit-
modul
tizimida ishchi oʻquv rejalar qanday ishlab chiqiladi?
|
eng ko‘p talabalar kontingentining
shaxsiy o‘quv rejalari asosida
|
|
499.
|
Oʻquv davridagi
asosiy oʻquv faoliyatlari va
ularning muddatlari koʻrsatilgan hujjatni koʻrsating.
|
akademik taqvim
|
|
500.
|
Kredit-modul
tizimida talabaning oʻzlashtira
olmagan fanini qayta oʻqishga imkon beriladigan davrni koʻrsating.
|
yozgi semestr
|
|
501.
|
Talabalarning barcha
akademik masalalarini hal qilishga
qaratilgan boʻlimni koʻrsating.
|
registrator ofisi
|
|
502.
|
Bolonya jarayoni ishtirokchi
davlatlari OTM lari bilan akademik
almashishga imkon beruvchi bandni koʻrsating.
|
o‘quv rejalarining xorijiy o‘quv
rejalariga mosligi
|
|
503.
|
Pedagogning
auditoriya oʻquv yuklamalarini
kamaytirishga imkon beradigan tadbirni koʻrsating.
|
talabaning mustaqil ish hajmini
oshirish
|
|
504.
|
Muayyan soha uchun bakalavr tayyorlashda taʼlim sifatini saqlab
qolgan holda muddatini 2 yilga
|
2 yillik bakalavriat tayanch ta’limi asosida
keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil qilish
|
|
|
qisqartirishga imkon beruvchi
tadbirni koʻrsating.
|
|
|
505.
|
5 kreditlik fanni
70% ga oʻzlashtirgan talaba necha
kreditni qoʻlga kiritadi?
|
5 kredit
|
|
506.
|
1 USTS ga teng birlikni koʻrsating.
|
2 ECTS
|
|
507.
|
Universitet
kreditlarini oʻtkazishning Osiyo
- Tinch okeani tizimini koʻrsating.
|
UCTS
|
|
508.
|
Yevropa kredit tizimini koʻrsating.
|
ECTS
|
|
509.
|
Kreditlarning toʻplash
va oʻtkazishning Britaniya
tizimini koʻrsating.
|
SATS
|
|
510.
|
Amerika Qoʻshma Shtatlari kredit
tizimini koʻrsating.
|
USCS
|
|
511.
|
Oliy taʼlim tizimida
korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30.
08.
2019 y. d
a
tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «V. Oliy taʼlim muassasalari
faoliyatini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.
|
Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim
tizimining monitoringini raqamlashtirish
|
|
512.
|
Oliy taʼlim tizimida
korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30.
08.
2019 y. da
tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «III. Talabalar bilimini baholash
jarayonini
takomillashtirish» yoʻnalishidagi
bandni koʻrsating.
|
Talabalarning baholanishi va
o‘zlashtirish
ko‘rsatkichlarini hisobga olishning
elektron tizimini joriy etish
|
|
513.
|
DTS ga oid toʻgʻri bandni koʻrsating.
|
DTS O‘zbekiston Respublikasi hududida
joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir
|
|
514.
|
Oliy taʼlim standarti toifasini koʻrsating.
|
Oliy ta’lim yo‘nalishlari va
mutaxassisliklari klassifikatori
|
|
515.
|
Normativ-huquqiy hujjatlar bilan
ularning tarkibiy qismi sifatida
tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid
bandni koʻrsating.
|
turli sohalarda davlat siyosatining
maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar tizimini va
mexanizmlarini belgilaydi
|
|
516.
|
Normativ-huquqiy hujjatlar bilan
ularning tarkibiy qismi sifatida
tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga
oid bandni koʻrsating.
|
turli sohalarda davlat siyosatining
ustuvor va asosiy
yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga
oshirish
mexanizmlarini belgilaydi
|
|
517.
|
Normativ-huquqiy hujjatlar bilan
ularning tarkibiy qismi sifatida
tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga
oid bandni koʻrsating.
|
davlat organlari va tashkilotlarining
ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy tartib-taomillarni amalga
oshirilishini belgilaydi
|
|
518.
|
Normativ-huquqiy hujjatlar bilan
ularning tarkibiy qismi sifatida
tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid
bandni koʻrsating.
|
davlat organlari va tashkilotlari
faoliyatini tashkil etish,
maqomini, asosiy vazifalarini, huquq
va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy
munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi
|
|
519.
|
Respublika vazirliklari, davlat
qoʻmitalari va boshqa boshqaruv
|
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi
|
|
|
organlarining konunga, farmonga va hukumat
qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?
|
|
|
520.
|
Vazirliklar, davlat qoʻmitalari
va idoralar normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan kundan eʼtiboran
necha kun ichida davlat roʻyxatidan
oʻtkazish uchun Oʻzbekiston
Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?
|
10 kun
|
|
521.
|
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim
tomonidan tasdiqlanadi?
|
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasining Spikeri
|
|
522.
|
Qonun osti hujjatini koʻrsating.
|
mahalliy davlat hokimiyati
organlarining qarorlari
|
|
523.
|
Qonun keltirilgan bandni koʻrsating?
|
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
palatalarining qarorlari
|
|
524.
|
tagxedo. com...
|
– ushbu xizmat matnni (mashhur
atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli
tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi.
|
|
525.
|
easel. ly muharriri imkoniyatlari
toʻgʻri krsatilgan qatorni
belgilang.
|
Tayyor elementlar kutubxonasiga ega
bo‘lgan infografik muharriri
|
|
526.
|
visual. lv muharriri imkoniyatlari
toʻgʻri krsatilgan qatorni
belgilang.
|
Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi
ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...
|
|
527.
|
piktochart. com muharriri
imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan
qatorni belgilang.
|
Ma’lumotni immersiv vizual
hikoyalarga aylantiradi
|
|
528.
|
canva. com muharriri imkoniyatlari
toʻgʻri krsatilgan qatorni
belgilang.
|
Bannerlar, vizitkalar,
illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn
muharrir.
|
|
529.
|
Badiiy-texnik dizayn
va turli xil maʼlumotlarni taqdim
etish amaliyoti bu...
|
Axborot dizayni
|
|
530.
|
Axborot, maʼlumotlar va
bilimlarni taqdim etishning grafik usuli boʻlib,
uning maqsadi murakkab maʼlumotlarni
tez va aniq taqdim etish...
|
Infografika
|
|
531.
|
... – bu infografikani yaratish uchun
bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va
boshqalar kabi turli xil
infografikalarni yaratishga imkon
beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.
|
cacoo.com
|
|
532.
|
– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar,
yangiliklar, shiorlar,
hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli
tarzda yaratilgan soʻz bulutlariga oʻzgartiradi.
|
tagxedo.com
|
|
533.
|
... – professional koʻrinishga
ega diagrammalar va dinamik
diagrammalar yaratishda yordam
beradigan foydalanuvchi uchun
|
creately.com
|
|
|
qulay vosita.
|
|
|
534.
|
... hikoyalarga
aylantiradi.
–
maʼlumotni immersiv vizual
|
piktochart.com
|
|
535.
|
... – bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar
va plakatlarni
yaratish uchun moʻljallangan
onlayn muharrir.
|
canva.com
|
|
536.
|
Twitter yoki
Facebook maʼlumotlari kabi
ijtimoiy koʻrsatkichlarga asoslangan infografik muharrir...
|
visual.lv
|
|
537.
|
Tayyor elementlar
kutubxonasiga ega boʻlgan
infografik muharrirni toping.
|
easel.ly
|
|
538.
|
Taqdimot tuzish – bu
|
... slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish
ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko‘rish va bezagini berishdir.
|
|
539.
|
Animatsiya – bu
|
... slaydlarni namoyish qilish va
ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va
harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.
|
|
540.
|
Slayd – bu
|
... prezentatsiyaning alohida kadri
bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.
|
|
541.
|
Taqdimot – bu
|
...slaydlar va maxsus effektlar
to‘plami bo‘lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda
saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.
|
|
542.
|
Axborot dizayni – bu
|
... ergonomikani, funksionallikni, insonning
axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning
vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning
bir sohasi hisoblanib, badiiytexnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim
etish amaliyotidir.
|
|
543.
|
Infografika – bu
|
... axborot, ma’lumotlar va
bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab
ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.
|
|
544.
|
Hot Potatoe
dasturida Moslik oʻrnatish fayllari
qanday formatda saqlaanadi?
|
.jmt
|
|
545.
|
Hot Potatoe
dasturida Ketma-ketlikni tiklash
fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jmx
|
|
546.
|
Hot Potatoe dasturida Krossvord
fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jcw
|
|
547.
|
Hot Potatoe dasturida
Boʻshliqlarni toʻldirish
fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jcl
|
|
548.
|
Hot Potatoe
dasturida Viktorina (koʻp
tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?
|
.jqz
|
|
549.
|
Hot Potatoe
dasturida savolning vaznini qanday
oraliqda berilishi mumkin?
|
0 dan 100 gacha
|
|
550.
|
Hot Potatoesning qaysi blokda
boʻshliqlarni toʻldirish
dasturi...
|
JCloze
|
|
551.
|
Hot Potatoesning qaysi blok
|
JCross
|
|
|
dasturida krossvord yaratilishi
mumkin
|
|
|
552.
|
Hot Potatoesning qaysi blok dasturida
savollarga javoblarni turli
variantlarda taqdim etuvchi testlar
yaratilishi mumkin
|
JQuiz
|
|
553.
|
Hot Potatoes dasturi qaysi davlat
dasturchilari tomonidan yaratilgan.
|
Kanada
|
|
554.
|
Hot Potatoes dasturida yaratilgan
topshiriqlar va testlarni html-sahifa
shaklida joylashtirish uchun
(biriktirish) nima talab qilinadi.
|
Web-server
|
|
555.
|
Hot Potatoes dasturida ishlab
chiqilgan topshiriq va testlardan
foydalanish uchun qanday brauzer
yordamida kirish mumkin
|
Ixtiyoriy veb brauzer
|
|
556.
|
iSpring Screen Recording dasturi
qanday maqsadda qoʻllaniladi?
|
kompyuter ekranidagi jarayonni
tasvirga olish uchun
|
|
557.
|
iSpring Audio-video Editor dasturi
qanday maqsadda qoʻllaniladi?
|
audio va video fayllar bilan ishlash,
tahrirlash uchun
|
|
558.
|
iSpring TalksMaster dasturi qanday
maqsadda qoʻllaniladi?
|
dialog(muloqotlar) yaratish uchun
|
|
559.
|
iSpring Visuals dasturini
aktivlashtirish uchun qaysi boʻlimga
murojaat qilinadi?
|
Interaktivnosti
|
|
560.
|
Ispring QuizMaker
dasturi yordamida necha turdagi test
tuzish mumkin?
|
11 ta
|
|
561.
|
Ispring dasturida Vaqt shkalasi
(Vremennaya shkala) interaktiv elementi
qaysi boʻlimda joylashgan?
|
Interaktivnosti
|
|
562.
|
Ispring dasturining
Interaktivnosti boʻlimi yordamida
necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?
|
4 ta
|
|
563.
|
Ispring dasturi
tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test
tuzish imkonini beradi?
|
Ispring QuizMaker
|
|
564.
|
Ispring dasturi
taqdimotni qanday formatdagi faylga
konvertatsiyalash imkonini beradi?
|
.swf va HTML5
|
|
565.
|
2025 yilda IBS tahlilchilariga koʻra
«butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar
hajmini»... miqdorida baholadi
|
bu hajm yana 10 baravar ko‘payadi.
|
|
566.
|
2020 yilda IBS tahlilchilariga koʻra
«butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar
hajmini»... miqdorida baholadi
|
40–44 zettabayt (prognoz)
|
|
567.
|
2015 yilda IBS
tahlilchilariga koʻra «butun dunyo
miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi
|
6,5 zettabaytdan ko‘proq
|
|
568.
|
2008 yilda IBS tahlilchilariga koʻra
«butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar
hajmini»... miqdorida baholadi
|
0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)
|
|
569.
|
2003 yilda IBS tahlilchilariga koʻra
«butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar
hajmini»... miqdorida baholadi.
|
5 ekzabayt ma’lumotlar (1 EB = 1
milliard gigabayt)
|
|
570.
|
Virtual reallik (VR) –...
|
texnik vositalar bilan yaratilgan
insonga sezgi organlari orqali: ko‘rish, eshitish, teginish va boshqalar
ta’sir ko‘rsatadigan dunyo.
|
|
571.
|
Dropbox xizmatida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng, foydalanuvchiga
faylni saqlash uchun qancha joy ajratiladi?
|
2 Gb
|
|
572.
|
Dropbox xizmatini rasmiy veb-
sayti....
|
https://www.dropbox.com
|
|
573.
|
Google Drive-da hujjatlar qanday
qidiriladi?
|
Ikkalasi ham to‘g‘ri
|
|
574.
|
Google matnli hujjati quyidagilarga
imkon beradi:
|
Barcha javoblar to‘g‘ri
|
|
575.
|
Taqdimot nima?
|
Ob’ekt haqida ma’lumotni qulay
shaklda taqdim qilish
|
|
576.
|
Taqdimot formati matn va jadvaldan
qanday farq qiladi?
|
Slayd tuzilishining mavjudligi
|
|
577.
|
Virtual sinf bilan nima qila olasiz?
|
Uzoq muddatli o‘quv loyihalarini
qo‘llabquvvatlash mumkin
|
|
578.
|
Google Drive Sheetsdan foydalanib-
|
Ko‘p sonli ishtirokchilari bo‘lgan
guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin bo‘lgan ko‘plab qo‘shma
tadbirlarni tashkil qilish mumkin.
|
|
579.
|
Google Docs-da
qanday operatsiyalarni bajarishingiz
mumkin?
|
Yuqoridagi barcha narsani bajaring
|
|
580.
|
Google Docs bilan ishlash uchun eng
yaxshi brauzerlar qaysi?
|
Google Chrome va Mozilla Firefox
|
|
581.
|
Google Drive qanday funksiyalarni
birlashtiradi?
|
Tasvirlar va prezentatsiyalar
yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)
|
|
582.
|
MOOKni taqdim etuvchi tizimni
koʻrsating
|
Coursera, EdX, Khan academy
|
|
583.
|
Moodle - bu...
|
masofali ta’lim platformalaridan biri
|
|
584.
|
Qanday kurslar
asosida tnglovchilar maʼlum
topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?
|
task-based MOOC
|
|
585.
|
Moodle LMS rasmiy saytini
koʻrsating
|
Moodle.org
|
|
586.
|
LMS tizimida
yaratiladigan elektron taʼlim
resurslari qaysi standartga mos boʻlishi kerak?
|
SCORM
|
|
587.
|
LMS qanday turlari mavjud?
|
tijorat(kommersiya) va boshlangich
ochiq kodli
|
|
588.
|
«Online Driver» modeli...
|
– o‘quv dasturining asosiy qismi
axborot ta’lim muhitidagi elektron resurslar yordamida o‘zlashtiriladi.
|
|
589.
|
« Selfbrender » modeli...
|
– Amerikaning oliy ta’lim
muassasalari uchun an’anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda asosiy
ta’limga
|
|
|
|
qo‘shimcha ravishda kurslarni
tanlaydi.
|
|
590.
|
«Online Lab» modeli.
|
– o‘quv dasturi elektron ta’lim
talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan ta’minlangan auditoriyalarda
qoidaga asosan tashkil etiladi.
|
|
591.
|
«Flex» modeli.
|
– o‘quv dasturning katta qismi
elektron ta’lim orqali o‘zlashtiriladi.
|
|
592.
|
«Rotation» «Flipped learning» modeli...
|
– o‘quv vaqti individual elektron
ta’lim va o‘qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil etilgan ta’limga
taqsimlanadi.
|
|
593.
|
« Face to Face Driver » modeli...
|
– o‘quv dasturining ahamiyatga
bog‘liq qismi bevosita o‘qituvchi yordamida o‘rganiladi.
|
|
594.
|
Zoom + Zoom + Zoom vebinar
xizmati...
|
... konferensiyani parolli yoki
parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.
|
|
595.
|
OBS + YouTube + YouTube vebinar
xizmati...
|
... taqdimotni namoyish qilish imkonini
beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran
ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.
|
|
596.
|
YouTube + YouTube + Veb-
saytlarga joylashtirish vebinar xizmati...
|
...shartli-bepul dastur varianti
bo‘lib, ba’zi vebsaytlarning ba’zi uskunalari bepul yoki sinov muddatlari
bor, masalan, 14 kun bepul.
|
|
597.
|
YouTube + YouTube + YouTube
vebinar xizmati...
|
... oldindan sozlamalar talab
qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab yaratishning
dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.
|
|
598.
|
Flipped learning yoki...
|
– bu aralash ta’limning bir shakli
bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga
o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.
|
|
599.
|
Blended Learning...
|
– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki,
unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil
etiladi.
|
|
600.
|
Vebinar...
|
– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni
jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.
|
|
601.
|
Stenford universiteti informatika
professordari Endryu In va Dafna Koller tomonidan asos solingan
«ommaviy onlayn -taʼlim
sohasidagi» loyiha qanday nomlanadi?
|
Coursera
|
|
602.
|
Qanday kurslarda oʻqitish maqsadini oʻquvchi
belgilaydi?
|
cMOOC
|
|
603.
|
Virtual reallik tizimi deganda nima
tushuniladi?
|
imitatsion dasturiy va texnik
vositalar
|
|
604.
|
Avtorlik dasturiy vositalari qanday
nomlanadi?
|
Authoring tools
|
|
605.
|
Udacity loyihasi maqsadi?
|
ta’limni demokratlashtirish
|
|
606.
|
Gibrid bulut (hybrid cloud) –...
|
bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini
o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo‘yicha
mas’uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida
taqsimlanadi.
|
|
607.
|
Ommaviy bulut (public cloud) –...
|
bunday infratuzilmadagi bulutli
hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, yetkazib beruvchilar
tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.
|
|
608.
|
Xususiy bulut (private cloud) –...
|
korxonaning ichki bulut
infratuzilishi va xizmatidir.
|
|
609.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining «Raqamli
Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini
tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari toʻgʻrisidagi
farmoni qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 5 oktabr
|
|
610.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining
«Toshkent shahrida raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi
qarori qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 17 mart
|
|
611.
|
Big Data - bu …
|
bu katta hajm, tezlik, xilma-xillik
va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar tо‘plamidir
|
|
612.
|
Katta maʼlumotlar mukammal boʻron
deb taʼriflagan texnologiyaning
qanday uchta yoʻnalishini
birlashtirgan evolyusiyaning soʻnggi
bosqichi sifatida paydo boʻladi
|
hisoblash, ma’lumotlar va
konvergensiya
|
|
613.
|
…. - bu katta hajm, tezlik,
xilmaxillik va ishonchlilik bilan
boshqariladigan maʼlumotlar
toʻplamidir
|
Big Data
|
|
614.
|
NoSQL maʼlumotlar bazalari -
|
о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan,
SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan
ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi
|
|
615.
|
… - oʻzaro bogʻliq boʻlmagan,
SQLga asoslangan emas va maʼlumotni
oʻzaro bogʻliq boʻlmagan
maʼlumotlar bilan yaxshi
ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi
|
NoSQL ma’lumotlar bazalari
|
|
616.
|
Modeling, Data Mining, Data File
Sources, File Exporting
|
Ma’lumotlarni qayta ishlash
texnologiyalari
|
|
617.
|
Maʼlumotni qayta ishlash xususiyatlari,
...... oʻz ichiga oladi
|
ma’lumotlarni tо‘plash va
tashkillashtirishni
|
|
618.
|
Identifikatsiyani boshqarish
funksional imkoniyatlari tizimga
kirish huquqiga ega boʻlgan barcha
foydalanuvchilar, shu
jumladan...................
boshqaradi
|
shaxsiy foydalanuvchilar, kompyuter
uskunalari va dasturiy ta’minotni identifikatsiyalash ma’lumotlarini
|
|
619.
|
Big Data Analytics vositalari...
|
foydalanuvchilarga turli xil tahlil
paketlari va modullarini taklif qiladi
|
|
620.
|
Statistik tahlil qancha bosqichda
amalga oshiriladi
|
5
|
|
621.
|
Maʼlumotlarning mohiyatini tavsiflash, maʼlumotlarni taqdim
etgan shachs bilan bogʻliqlikni
oʻrganish;
|
Statistik tahlilning 1-chi bosqichi
|
|
622.
|
Ulanishlarni umumlashtirish uchun
model yaratish;
|
Statistik tahlilning 2-chi bosqichi
|
|
623.
|
Toʻgʻriligini isbotlash;
|
Statistik tahlilning 3-chi bosqichi
|
|
624.
|
Rad etish;
|
Statistik tahlilning 4-chi bosqichi
|
|
625.
|
Qarorlarni boshqarish uchun
bashoratli tahlillarni qoʻllash.
|
Statistik tahlilning 5-chi bosqichi
|
|
626.
|
Hadoop - bu
|
ma’lumotlar tahlilini amalga oshirish
uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin bо‘lgan ochiq manbali
dasturlar tо‘plami
|
|
627.
|
Statistik tahlilning 1chi bosqichi
|
Ma’lumotlarning mohiyatini
tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni
о‘rganish;
|
|
628.
|
Statistik tahlilning 2chi bosqichi
|
Ulanishlarni umumlashtirish uchun
model yaratish;
|
|
629.
|
Statistik tahlilning 3chi bosqichi
|
Tо‘g‘riligini isbotlash;
|
|
630.
|
Statistik tahlilning 4chi bosqichi
|
Rad etish;
|
|
631.
|
Statistik tahlilning 5chi bosqichi
|
Qarorlarni boshqarish uchun
bashoratli tahlillarni qо‘llash.
|
|
632.
|
Hadoop qancha moduldan iborat
|
4
|
|
633.
|
Taqsimlangan fayl tizimi
(Distributed File System):
|
ma’lumotni ulangan saqlash
moslamalari tizimi orqali kirish mumkin bо‘lgan formatda saqlashga
imkon beradi.
|
|
634.
|
MapReduce:
|
ushbu fayl tizimidagi ma’lumotlarni
о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari mumkin bо‘lgan
vizualizatsiyalarga formatlaydi.
|
|
635.
|
Hadoop Common:
|
foydalanuvchi kompyuterlari uchun
fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun zarur bо‘lgan
Java vositalari tо‘plami.
|
|
636.
|
YARN:
|
ma’lumotlarni saqlash va tahlil
qilish tizimlari resurslarini boshqaradi.
|
|
637.
|
Katta maʼlumotlar
uchun «….. » deb nomlanuvchi anʼanaviy
aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin
|
3 V
|
|
638.
|
Volume —
|
fizik xajmning kattaligi.
|
|
639.
|
Velocity —
|
natijalarni olish uchun tezlikning oshishi
va tezkor ishlov berishning tezligi.
|
|
640.
|
Variety —
|
turli tipdagi ma’lumotlarga bir
vaqtda ishlov berish imkoniyati.
|
|
641.
|
fizik xajmning kattaligi.
|
Volume
|
|
642.
|
natijalarni olish uchun tezlikning
oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.
|
Velocity
|
|
643.
|
turli tipdagi maʼlumotlarga bir
vaqtda ishlov berish imkoniyati.
|
Variety
|
|
644.
|
Google Fayl System (GFS)
|
Google tomonidan ishlatiladigan
taqsimlangan fayl tizimi
|
|
645.
|
GFT maqsadi -
|
katta fayllarni saqlash va umuman
aytganda bitta qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan fayllarni nazarda
tutiladi
|
|
646.
|
2003 yilda
|
Google File System chiqdi.
|
|
647.
|
2004 yilda
|
MapReduce asoslari chiqarildi.
|
|
648.
|
2006 yilda
|
MapReduce dasturiy modelidan
foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun
dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi
|
|
649.
|
2008 yilda
|
Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib
chiqdi
|
|
650.
|
2010 yilda
|
ma’lumotlarni sо‘rash va tahlil
qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan ma’lumotlar ombori
dasturining loyihasi yaratildi
|
|
651.
|
Google File System chiqdi.
|
2003 yilda
|
|
652.
|
MapReduce asoslari chiqarildi.
|
2004 yilda
|
|
653.
|
MapReduce dasturiy modelidan
|
2006 yilda
|
|
|
foydalangan holda katta maʼlumotlarni
tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy taʼminotni taqdim yetuvchi
Hadoop tashkil yetildi
|
|
|
654.
|
Hadoop TeraSort tanlovida gʻolib chiqdi
|
2008 yilda
|
|
655.
|
maʼlumotlarni soʻrash va
tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida
qurilgan maʼlumotlar ombori
dasturining loyihasi yaratildi
|
2010 yilda
|
|
656.
|
HTFT
|
Hadoop taqsimlangan fayl tizimi
|
|
657.
|
Hadoop taqsimlangan fayl tizimi
|
HTFT
|
|
658.
|
bu xaritani yozish va qisqartirish
funksiyalaridan iborat dasturiy model
|
MapReduce
|
|
659.
|
MapReduce
|
bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan
iborat dasturiy model
|
|
660.
|
Hive -
|
bu Hadoop Distributed File System
(HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash vositasi
|
|
661.
|
Hadoop Distributed File System
(HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va maʼlumotlarni
saqlash vositasi
|
Hive
|
|
662.
|
Hive da
|
avval jadvallar va ma’lumotlar
bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga yuklanadi.
|
|
663.
|
Hive
|
ma’lumotlar ombori sifatida jadvallarda
saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov hosil qilish uchun
mо‘ljallangan.
|
|
664.
|
Jadval tasnifi
|
DECRIBE <table>;
|
|
665.
|
Comments (only Hue and Scripts)
|
Using “–“
|
|
666.
|
Hive funksiyalarini koʻrsatish
|
SHOW FUNCTIONS;
|
|
667.
|
Funksiya tasnifi
|
DESCRIBE FUNCTION <function>;
|
|
668.
|
Jadvalni oʻchirish
|
DROP TABLE <table>;
|
|
669.
|
Agar jadval mavjud boʻlsa jadvalni oʻchirish
|
DROP TABLE IF EXISTS <table>;
|
|
670.
|
Jadval katalogidagi jadvallarni
nusxalash fayllarini toʻldiring
|
hdfs dfs -mv <file>
<table-dir>
|
|
671.
|
Jadvalni HiveQL buyrugʻi bilan toʻldirish
|
LOAD DATA INPATH '<file>' INTO
TABLE <table>;
|
|
672.
|
... komandasi bilan root ni ochamiz,
|
su
|
|
673.
|
... buyrugʻi yordamida root dan foydalanuvchi
yaratamiz.
|
Useradd username
|
|
674.
|
… buyrugʻi
yordamida mavjud foydalanuvchini ishga
tushirish mumkin.
|
su username
|
|
675.
|
Hadoop turli xil foydalanuvchilarining
haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi
uchun ….. taqdim etish va uni turli
foydalanuvchilar bilan boʻlishish talab qilinadi
|
ochiq / shaxsiy kalit juftligini
|
|
676.
|
Local/ mustaqil rejim -
|
tizimga Hadoop-ni yuklab olgandan
sо‘ng, u mustaqil
|
|
|
|
rejimda ishlatilishi mumkin.
|
|
677.
|
Pseudo taqsimlangan rejim -
|
bitta mashinada taqsimlangan
simulyatsiya hisonlanadi.
|
|
678.
|
Toʻla taqsimlangan rejim -
|
klaster sifatida kamida ikki yoki undan
ortiq mashinalar bilan tо‘liq taqsimlanadi
|
|
679.
|
MapReduce algoritmi …. muhim vazifani oʻz
ichiga oladi
|
2
|
|
680.
|
…. maʼlumotlar toʻplamini
oladi va ularni boshqa maʼlumotlar
toʻplamiga oʻzgartiradi, bu yerda alohida
yelementlar katakchalarga boʻlinadi (kalit / qiymat juftlari)
|
Map
|
|
681.
|
…. dan chiqishni kirish sifatida
qabul qiladigan va maʼlumotlar
katakchalarini kichikroq
katakchalarga birlashtirish vazifani
bajaradi
|
Map
|
|
682.
|
….. vazifasi har doim xarita ishidan keyin
bajariladi
|
kamaytirish (Reduce)
|
|
683.
|
MapReduce framework …. juftlari ustida
ishlaydi
|
<key, value>
|
|
684.
|
framework ishga kirishni….. juftlari
toʻplami sifatida koʻrib chiqadi
va
ishning natijasi sifatida …….
juftlari toʻplamini hosil qiladi
|
<key, value> , <key,
value>
|
|
685.
|
Tarmoqda tarqatilgan
koʻplab serverlarda maʼlumotlar
saqlanadigan onlayn saqlash modeli.
|
Bulutli maʼlumotlarni saqlash
|
|
686.
|
Elastiklik bulutning qanday
xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
687.
|
Qanday bulut turi mavjud emas?
|
Oddiy «bulut»
|
|
688.
|
Xatolarga bardoshlilik bulutning
qanday xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
689.
|
Ruxsat etilgan
sifatni taʼminlash xususiyati bulutning
qanday xususiyatiga ega?
|
Asosiy
|
|
690.
|
Virtualizatsiya xususiyati bulutning
qanday xususiyatiga ega?
|
Texnologik
|
|
691.
|
Maʼlumotni
saqlashni boshqarish xususiyati
bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
texnologik
|
|
692.
|
Xavfsizlik xususiyati qanday
xarakterga ega?
|
texnologik
|
|
693.
|
Xarajatlarni pasaytirish xususiyati
bulutning qanday xususiyatiga ega?
|
iqtisodiy
|
|
694.
|
shaxsiy tarmoq, kompyuter
qurilmalarining simsiz tarmogʻi.
|
PAN
|
|
695.
|
lokal tarmoq, chegaralangan
sohadagi kompyuterlarni birlashtirish
imkoniyatini beradi.
|
LAN
|
|
696.
|
kampus tarmoq, oʻzaro yaqin
binolarda joylashgan lokal
tarmoqlarni birlashtirish uchun
|
CAN
|
|
|
moʻljallangan.
|
|
|
697.
|
shahar kabi kattalikdagi geografik
mintaqani qamrab olgan aloqa tarmogʻi..
|
MAN
|
|
698.
|
davlat kabi yirik geografik hududni
oʻz ichiga oladi.
|
WAN
|
|
699.
|
barcha davlatlar va kontinentlarni
birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi axborot
resurslariga murojaat qilish
imkoniyatini beruvchi umumplanetar tarmoq.
|
GAN
|
|
700.
|
Bir nechta mijozlar
bilan bitta tashkilot tomonidan
foydalanish uchun moʻljallangan infratuzilma
|
Xususiy bulut
|
|
701.
|
Keng omma tomonidan bepul
foydalanishga moʻljallangan
infratuzilma
|
Umumiy (Ommaviy) «bulut»
|
|
702.
|
Bu
ikki yoki undan koʻp turli xil
bulutli infratuzilmalarning
kombinatsiyasi
|
Gibrid bulut
|
|
703.
|
Umumiy vazifalari boʻlgan tashkilotlar isteʼmolchilarining
maʼlum bir hamjamiyati
foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi
|
Ijtimoiy «bulut»
|
|
704.
|
Xususiy bulut - bu …
|
bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot
tomonidan foydalanish uchun mо‘ljallangan infratuzilma
|
|
705.
|
Umumiy «bulut»
|
keng omma tomonidan bepul
foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma
|
|
706.
|
Gibrid bulut
|
bu ikki yoki undan kо‘p turli
xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
|
707.
|
Taʼlim axborot texnologiyalari
terminini aniqlang
|
bu о‘qitilayotganlarga
kompyuter vositalari orkali axborotni tayyoralash va uzatish jarayonidir
|
|
708.
|
WYSIWYG texnologiyasi bu...
|
Nimani kо‘rsam shuni olaman.
|
|
709.
|
Axborot tizimi – ….
|
qо‘yilgan maqsadlarga erishish
yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov berish va chiqarishda
foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning о‘zaro bog‘liq
majmui
|
|
710.
|
WEB 2
texnologiyalari asosida xizmat koʻrsatib
kelayotgan sayt nomini koʻrsating.
|
Vikipediya, Wiki-wiki
|
|
711.
|
LMS tizimlari uchun
elektron taʼlim resurslarini
qanday standart paketlari asosida yaratish tavsiya etiladi?
|
SCORM
|
|
712.
|
Vebga yoʻnaltirilgan
taʼlim(oʻqish, virtual taʼlim
muhiti)ni boshqarish tizimi qanday nomlanadi?
|
LMS
|
|
713.
|
Vebga yoʻnaltirilgan
kontentni boshqaruvchi tizim qanday
nomlanadi?
|
CMS
|
|
714.
|
boshqa tizimlar bilan aloqa qilish
uchun ochiq boʻlgan tizimlarni
|
OSI modeli
|
|
|
birlashtiradi; yettita bosqichga boʻlingan
|
|
|
715.
|
tarmoqni, real vaqtda va murakkab
ulanish konfiguratsiyasini qoʻllagan holda, koʻp komponentli
axborot
(ovoz, mazkur video, audio)larni shu
komponentlar uchun zarur boʻlgan sinxronizatsiya bilan uzatish
qobiliyati bilan izohlanadi
|
Multimediali tarmoq
|
|
716.
|
xar xil turdagi tarmoqlarni
birlashish uchun multimedia va boshqarish
axborotlarni oʻzgartirish uchun
moʻljallangan qurilmasi
|
Multimediali shlyuz
|
|
717.
|
Axborot xizmat sifatida
|
IaaS
|
|
718.
|
Xizmat sifatida jarayonlarni
boshqarish
|
PaaS
|
|
719.
|
Xizmat sifatida saqlash
|
SaaS
|
|
720.
|
Maʼlumot xizmat sifatida
|
Daas
|
|
721.
|
Xizmat sifatida ish joyi
|
Waas
|
|
722.
|
Hammasi xizmat sifatida
|
Eaas
|
|
723.
|
Iaas
|
Axborot xizmat sifatida
|
|
724.
|
Paas
|
Xizmat sifatida jarayonlarni
boshqarish
|
|
725.
|
Saas
|
Xizmat sifatida saqlash
|
|
726.
|
Daas
|
Ma’lumot xizmat sifatida
|
|
727.
|
Vaas
|
Xizmat sifatida ish joyi
|
|
728.
|
Eaas
|
Hammasi xizmat sifatida
|
|
729.
|
Tarmoq OT ning
shaxsiy resurslarni umumiy
foydalanishga beruvchi qismi:
|
server qismi deyiladi
|
|
730.
|
Yuqori unumdorlikka ega boʻlgan fayl
tizimi –
|
HPFS tizimi
|
|
731.
|
Xotiraning maʼlumotlar joylashadigan boʻlimi:
|
segment deyiladi
|
|
732.
|
Internet tarmogʻi xizmatlarini takdim
etuvchi tashkilotlar bu…
|
provayderlar
|
|
733.
|
Masofali oʻqish bu...
|
internet texnologiyalar va boshqa interaktiv
ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik usullari
|
|
734.
|
Virtualizatsiya - bu
|
server, ish stoli, saqlash moslamasi,
operatsion tizim yoki tarmoq manbalari kabi biror obyektlarning virtual (asli
emas) versiyasini yaratish.
|
|
735.
|
Mavjud operatsion
tizim va uskuna ustidan virtual
mashinani yaratish..... deb nomlanadi.
|
Hardware virtualizatsiyasi
|
|
736.
|
Virtual mashina
|
mantiqiy ravishda asosiy uskunadan
ajratilgan muhitni ta’minlaydi.
|
|
737.
|
Virtual mashina yaratmoqchi boʻlgan
mashina asosiy............. deb
nomlanadi va virtual mashina «Mehmon
mashinasi» deb nomlanadi.
|
"Host Machine"
|
|
738.
|
Virtual mashina yaratmoqchi boʻlgan
|
Mehmon mashinasi
|
|
|
mashina asosiy «Host Machine» deb
nomlanadi va virtual mashina.................. deb nomlanadi.
|
|
|
739.
|
Virtual mashina dasturiy taʼminoti
yoki virtual mashina boshqaruvchisi
(VMM) toʻgʻridan-toʻgʻri
apparat tizimiga oʻrnatilganida, ............. deb nomlanadi.
|
uskuna virtualizatsiyasi
|
|
740.
|
Virtual mashinaning dasturiy taʼminoti
yoki virtual mashina menejeri (VMM) toʻgʻridan-toʻgʻri
apparat tizimiga emas, balki Xost operatsion
tizimiga
oʻrnatilganida....................
qilish
mumkin boʻladi
|
operatsion tizimni virtualizatsiya
|
|
741.
|
Virtual mashinaning dasturiy taʼminoti
yoki virtual mashina
boshqaruvchisi (VMM) toʻgʻridan-
toʻgʻri Server tizimiga oʻrnatilganida,
...................... deb nomlanadi
|
server virtualizatsiyasi
|
|
742.
|
.................... - bu fizik
xotirani bir
nechta tarmoqqa saqlash
moslamalaridan yagona saqlash qurilmasi kabi
koʻrinadigan tarzda guruhlash jarayoni.
|
Saqlashni virtualizatsiya qilish
|
|
743.
|
- bu server va virtual muhit oʻrtasidagi ulanishdir va resurslarni
turli virtual muhitlar oʻrtasida
taqsimlaydi
|
Gipervisor
|
|
744.
|
Tarmoq OT –
|
tо‘rt qismdan iborat
|
|
745.
|
Tarmoq OT i keng maʼnodagi taʼrifi.
|
ma’lumotlar almashish maqsadida, resurslardagi
bitta qoida – protokollar asosida taqsimlab beruvchi aloxida kompyuterlar OT
larining yig‘indisiga tarmoq OT i deyiladi
|
|
746.
|
Tarmoq OT i tor maʼnodagi taʼrifi:
|
aloxida kompyuterga, tarmoqqa ishlash
imkonini beruvchi operatsion tizimga aytiladi
|
|
747.
|
Tarmoq OT larini qurishda bir nechta
yondashishlar mavjud
|
lokal OT va qobiq; tarmoq funksiyalari
boshidan kо‘zda
tutilgan
|
|
748.
|
Tarmoq OT ning
masofadagi resursi va xizmatlarga murojaat
qilish imkonini beradigan qismi:
|
kliyent (mijoz) qismi deyiladi
|
|
749.
|
rivojlanishni, integratsiyalashishni
va bulutli xizmatlarni taqdim etishni
taʼminlaydigan muhit va kommunal
xizmatlar
|
Bulutli hisoblash platformasi
|
|
750.
|
Yandex bulutli hisoblash platformasi
|
YandexDisk
|
|
751.
|
Google bulutli hisoblash platformasi
|
Googleapp
|
|
752.
|
Microsoft bulutli hisoblash
platformasi
|
MicrosoftSkyDrive
|
|
753.
|
Bir foydalanuvchi Dropbox fayllar omborida roʻyxatdan oʻtgandan
soʻng qancha GB mavjud
|
2 GB
|
|
754.
|
Dropbox bulutli xizmat koʻrsatish
|
2
|
|
|
rejimlari mavjud
|
|
|
755.
|
x86 va AMD64 / Intel64
virtualizatsiyasi
|
Virtualbox
|
|
756.
|
Virtualbox sayti
|
https://www.virtualbox.org/
|
|
757.
|
Virtualbox ………….. hostlarida ishlaydi
|
Windows, Linux, Mac
|
|
758.
|
Axborot
texnologiyalari ilovadan farq qiladi,
qaysiki... (notoʻgʻri javobni belgilang):
|
Ilovalar axborot texnologiyalarni
о‘z ichiga oladi
|
|
759.
|
Axborot texnologiyalari bu…
|
Ma’lumotlarini qayta ishlashga
mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy texnik
vositalarining yig‘indisi
|
|
760.
|
Toʻgʻri javobni tanlang:
|
protokol bu – turli texnikaviy
uskunalarda amalga oshiriladigan birxil pog‘onali jarayonlarning protsedurali
va mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydigan qonun qoidalar majmui
|
|
761.
|
….
nanotexnologiyalarning ilmiy va
texnologik usullaridan foydalanishga
asoslanadi
|
nanoelektronika
|
|
762.
|
Soʻrovlar tili toʻgʻri
keltirilgan qatorini toping?
|
SQL
|
|
763.
|
Ubuntu serveri uchun. iso faylini
qayerdan yuklab olish mumkin
|
https://www.ubuntu.com/download/server
|
|
764.
|
Owncloud
va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy
vositalarini
oʻrnatishning 1-chi bosqichi
|
Owncloud ni о‘rnatish
|
|
765.
|
Owncloud
va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy
vositalarini
oʻrnatishning 2-chi bosqichi
|
MySQL Database sozlamalari
|
|
766.
|
Owncloud
va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy
vositalarini
oʻrnatishning 3-chi bosqichi
|
Owncloud sozlamalari
|
|
767.
|
Foydalanuvchiga kompyuter
resurslarini va quvvatlarini internet-
servis koʻrinishida taqdim
etilishi....
tushuniladi
|
«Cloud» hisoblash
|
|
768.
|
Bulutli hisoblashning kamchiliklari
nima?
|
1. Cloud computing xizmatlarini
taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar maʼlumotlarining
saqlanishiga bogʻliqligi; 2. Yangi (“Cloud”) monopolistlarning paydo boʻlishi
|
|
769.
|
Cloud xisoblashlar konsepsiyasining
moxiyati
|
Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash
resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan
xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish
|
|
770.
|
Kompaniyaning barcha
darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida
avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu
jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-
|
Korporativ axborot tizimi
|
|
771.
|
Bulutli hisoblash modellari
|
IaaS, PaaS, SaaS
|
|
772.
|
Bulutli hisoblash shakllari
|
Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va
gibrid bulutlar.
|
|
773.
|
GRID nima?
|
geografik jihatdan taqsimlangan,
yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun
dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura
|
|
774.
|
Maʼlumotlarni uzatishni yuqori
tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik
taqsimlangan resurslardan dinamik
tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima deb atash mumkin?
|
metakompyuter
|
|
775.
|
Metakompyuter komponentlari
boʻlib nima xizmat qiladi?
|
oddiy shaxsiy kompyuterlar
bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam bо‘lishi
mumkin
|
|
776.
|
Grid Services qanday xizmatlarni
taklif qiladi?
|
zarur resurslarni qidirish, resurslar
xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash va yetkazib berish
|
|
777.
|
Data sentr nima?
|
server va tarmoq uskunalarini
(hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan bino va
Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash
|
|
778.
|
ISP abbreviaturasi qanday maʼnoni
bildiradi?
|
Internet servis provayderi
|
|
779.
|
OSI modelida nechta pogʻona mavjud:
|
7 ta
|
|
780.
|
OSI modelining kaysi pogʻonasida IP
protokoli ishlatiladi
|
tarmoq pog‘onasida
|
|
781.
|
WWW nima?
|
Global gipermatnli muxit
|
|
782.
|
Axborot resurslariga quyidagilar
kiradi (notoʻgʻri javobni
belgilang):
|
CD-ROM DVD
|
|
783.
|
Maʼlumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan
nomaʼlum, arzimas, amaliy
foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami
|
Data Mining
|
|
784.
|
Mehnat munosabatlariga kirmasdan
ishni bajarayotgan shaxslarning
keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha
olingan maʼlumotlarni tasniflash
va boyitish
|
Kraudsorsing
|
|
785.
|
Chuqur tahlilni oʻtkazish maqsadida
turli manbalardan olingan xar xil
maʼlumotlarni integratsiyalash
usullar toʻplami
|
Maʼlumotlarni siljitish va
birlashtirish
|
|
786.
|
Asosiy modellar asosida kompleks
prognozlarni kilish uchun statistik
tahlil yoki mashinali taʼlim asosida
yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
|
Mashinali oʻrgatish
|
|
787.
|
Tarmoqli tahlil va
optimallashtirish, shu jumladan,
genetik algoritmlar - bu:
|
Sunʼiy neyron tarmoqlari
|
|
788.
|
Jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan
modellarni yaratishga
imkon beradigan usul
|
Simulyatsiya
|
|
789.
|
Maʼlumotlardan olingan topologik,
geometrik va geografik axborotlarni
|
Fazoviy tahlil
|
|
|
foydalangan holda metodlar
|
|
|
790.
|
Maʼlumotlarni chizma, diagramma
va interfaol usullardan va
animatsiyalardan foydalangan holda
taqdim etish usuli
|
Vizualizatsiya
|
|
791.
|
Data Mining
|
Maʼlumotlarda qaror qabul qilish
uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas, amaliy foydali
bilimlarni aniqlash usullar toʻplami
|
|
792.
|
Kraudsorsing
|
Mehnat munosabatlariga kirmasdan
ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha
olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish
|
|
793.
|
Maʼlumotlarni siljitish va birlashtirish
|
Chuqur tahlilni oʻtkazish
maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni
integratsiyalash usullar toʻplami
|
|
794.
|
Mashinali oʻrgatish
|
Asosiy modellar asosida kompleks
prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim asosida
yaratilgan modellardan foydalanish - bu:
|
|
795.
|
Sunʼiy neyron tarmoqlari
|
Tarmoqli tahlil va optimallashtirish,
shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:
|
|
796.
|
Simulyatsiya
|
Jarayonlarni aslida qanday borishini
tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul
|
|
797.
|
Fazoviy tahlil
|
Maʼlumotlardan olingan
topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar
|
|
798.
|
Vizualizatsiya
|
Maʼlumotlarni chizma, diagramma va
interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli
|
|
799.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping()
|
Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,
tahlil, sintez, xulosa
|
|
800.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping()
|
Bilish, tushunish
|
|
801.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping ()
|
Bilish
|
|
802.
|
Test topshiriqlari.... sirasiga
mansub.
Jumlani toʻldiring.
|
Didaktik materiallar
|
|
803.
|
Oʻqituvchi axloqiy-maʼnaviy
qiyofasini namoyon etuvchi meyor
tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga
rioya qilishi qanday ataladi?
|
Pedagogik nazokat
|
|
804.
|
«Oʻqituvchi, – aql-farosatga, chiroyli
nutqqa ega boʻlishi va oʻquvchilarga
|
Al-Farobiy
|
|
|
aytmoqchi boʻlgan fikrlarini toʻla
va aniq ifodalay olishni bilmogʻi zarur» ushbu taʼrifni qaysi Sharq
allomasi izohlagan?
|
|
|
805.
|
Oʻquv jarayonining soʻnggi
mahsuli, belgilangan maqsadlarning
amalga
oshganlik darajasi bu-…
|
natija
|
|
806.
|
Itskovich va
Leydesdorf nazariyasi koʻra
innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro
xatti-harkatlariga asoslangan:
|
fundamental tadqiqotlar bilan shugʻullanuvchi
universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni
tartibga soluvchi hukumat.
|
|
807.
|
Maʼlumotlar bazasini boshqarish
tizimlari (MBBT) –...
|
... murakkab tuzilishga ega boʻlgan
maʼlumotlar bilan ishlash uchun moʻljallangan boʻlib, ular maʼlumotlar
bazasini yaratish, uni dastlabki maʼlumotlar bilan toʻldirish,
keyinchalik maʼlumotlarni toʻldirish va oʻzgartirish,
shuningdek maʼlumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat
qiladi.
|
|
808.
|
Merrillning oʻquv
materiallari taqdimotining
xilma-xilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
Onlayn kurs tinglovchilari eʼtiborini
jalb qilishi va maʼlumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi
bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maʼruzalar, hikoyalar,
videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.
|
|
809.
|
Himoyalangan veb-saytlar
|
https://
|
|
810.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
6-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning raqamli savodxonligi,
uning raqamli muhitda taʼlim jarayonida zarur boʻlgan axborot va
resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli
texnologiyalardan foydalanish bilan bogʻliq masalalar va muammolarni hal
qilish bilan bogʻliq kompetensiyalarni oʻz ichiga oladi.
|
|
811.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
5-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning shaxsga yoʻnaltirilgan
oʻquv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish,
taʼlim oluvchilarni taʼlim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish
uchun raqamli taʼlim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni taʼminlash
va oʻqitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bogʻliq.
|
|
812.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
4-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
baholash jarayonida raqamli
vositalardan foydalanish bilan bogʻliq kompetensiyalarni belgilaydi. Taʼlim
oluvchilar faoliyati haqidagi maʼlumotlarni tahlil qilish va tanqidiy
baholash, shuningdek, axborot
texnologiyalaridan foydalanish
asosida oʻz vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega boʻlishi
kerak.
|
|
813.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
3-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
taʼlim jarayoni bilan bevosita
bogʻliq boʻlgan kompetensiyalarni shakllantirishni, yaʼni taʼlim
oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini
rivojlantirishni taʼminlashga,
shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali oʻzaro taʼsirini
amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.
|
|
814.
|
DigCompEdu pedagoglarning raqamli
kompetensiyasi modelining
2-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
pedagogning axborot resurslarini
tanlash va ularni taʼlim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, oʻz
raqamli resurslarini yaratishi va oʻquv jarayonining barcha subyektlari
uchun ulardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash qobiliyatini oʻz
ichiga oladi.
|
|
815.
|
DigCompEdu pedagoglarning
raqamli kompetensiyasi modelining
|
taʼlim jarayonining barcha
subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro taʼsirini oʻz
ichiga olgan
|
|
|
1-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
kompetetsiyalar bilan bogʻliq:
jamoa, taʼlim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro
hamkorlik. Ushbu yoʻnalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari
va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz
rivojlanishga yoʻnaltirilgan oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish
qobiliyatini shakllantirishni oʻz ichiga oladi.
|
|
816.
|
2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari
doirasida ishlab chiqilgan raqamli
savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
raqamli kontent bilan ishlash,
kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash,
kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.
|
|
817.
|
Yetim bolalarni va ota-onasining yoki
boshqa qonuniy vakillarining
qaramogʻidan mahrum boʻlgan
bolalarni oʻqitish qanday taʼminot asosida amalga oshiriladi?
|
Yetim bolalarni va ota-onasining yoki
boshqa qonuniy vakillarining qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni
oʻqitish va ularning toʻliq taʼminoti Oʻzbekiston
Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
|
|
818.
|
Yoshlarning bandligini taʼminlash,
fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, taʼlim,
madaniyat va sport sohasini
takomillashtirish, yoʻl-transport,
muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga
qaratilgan yoʻnalish -
......
|
Ijtimoiy sohani rivojlantirish
|
|
819.
|
«Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli
tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari
tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday
ataladi?
|
«Miranda qoidasi»
|
|
820.
|
Aholini ijtimoiy himoya qilish
tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-
yilgacha boʻlgan davrda ustuvor
yoʻnalishlarni va kompleks
choratadbirlarni belgilab bergan normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022-yil 25iyuldagi «Oʻzbekiston Respublikasi aholisini
ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi
PF175-son Farmoni
|
|
821.
|
«2022 — 2026-yillarda
Qoraqalpogʻiston
Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha
chora-tadbirlar
toʻgʻrisida"gi VM-qaroriga koʻra
Orolboʻyi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini
yanada oshirish boʻyicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?
|
«Orol orzusi» dasturi
|
|
822.
|
Yoshlar bilan ishlashning
«mahallasektor-tuman (shahar)-hudud-
respublika» tizimi qaysi meʼyoriyhuquqiy
hujjatga asosan joriy etildi?
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining «Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida
|
|
823.
|
Milliy iqtisodiyotni jadal
|
2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston
Respublikasi
|
|
|
rivojlantirish va yuqori oʻsish
surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga
oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating
|
Prezidentining «Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi
qarori qabul qilindi.
|
|
824.
|
Adolat va qonun ustuvorligi
tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida
amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating
|
2022 yil 29 iyunda Oʻzbekiston
Respublikasi
Prezidentining «Ozodlikdan mahrum
etish jazosini oʻtab boʻlgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga
koʻmaklashish tizimini
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul
qilindi
|
|
825.
|
Taraqqiyot strategiyasining 6-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy manfaatlardan kelib chiqqan
holda umumbashariy muammolarga yondashish
|
|
826.
|
Taraqqiyot strategiyasining «Milliy
iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va
yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash»
nomli 3-yoʻnalishi nechta maqsadni oʻz ichiga oladi?
|
16 ta maqsaddan iborat
|
|
827.
|
Davlat organlarida ish yurituvini
raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib-taomillarni optimallashtirish va
boshqaruv jarayonini
avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
|
«Raqamli idora» loyihasi
|
|
828.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
4-yoʻli
|
Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan
foydalanish
|
|
829.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
3-yoʻli
|
Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil
etish
|
|
830.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
2-yoʻli
|
Amaliy kreativ harakat koʻnikmalarini
rivojlantirish
|
|
831.
|
Kreativ sifatlarni rivojlantirishning
1-yoʻli
|
Kreativ fikrlash koʻnikmasini
shakllantirish
|
|
832.
|
Ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini
20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha «Yoʻl xaritasi”da ilmiy
loyihalarni xususiy sektor va tarmoq
tashkilotlari bilan teng sheriklikda
moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga
moʻljallangan
|
2020-2022 yillarga
|
|
833.
|
Qachondan boshlab insoniyat universitet
evolyutsiyasining
navbatdagi modeli-tadbirkorlik
modelini muhokama qilishmoqda.
|
XX asrning oxirlaridan boshlab
|
|
834.
|
Tarix va
ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari;
iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari fan
yoʻnalishlari boʻyicha amalga
oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish
tavsiya etiladi?
|
3 yil muddatgacha
|
|
835.
|
2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy
moliyalashtirish hajmida ilmiytadqiqot va tajriba-konstruktorlik
ishlariga xususiy sektor tomonidan
ajratiladigan mablagʻlar
ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?
|
30
|
|
836.
|
2030 yilgacha ilm-fanga
yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning
yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini
necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?
|
10
|
|
837.
|
Taʼlim xizmatlari va ilmiy
izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni
tijoratlashtirish talab qilinmagan -
amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik
ishlanmalar bilan bogʻliq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......
|
Universitet 2.0
|
|
838.
|
Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar,
materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik xizmatlarning namunalari va boshqa
yuqori texnologiyali mahsulotlar koʻrinishidagi
innovatsion faoliyat natijalari –...
|
Ilmiy va texnologik innovatsiyalar
|
|
839.
|
Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal
etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar
va
vositalarni koʻrsatgan holda
shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui –....
|
Ilmiy loyihalar
|
|
840.
|
Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv
jarayonini bosqichma-bosqich kredit-
modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi
normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?
|
Oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida
|
|
841.
|
Ilm-fanni 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni
rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini
amalga oshirishga qaratilgan?
|
4-moddasida
|
|
842.
|
«Ilm-fan va ilmiy
faoliyat toʻgʻrisida”gi
Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy faoliyatga jalb
etishga qaratilgan?
|
11-moddasida
|
|
843.
|
Oʻzbekiston
Respublikasi
Prezidentining
«Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul
qilingan?
|
2020 yil 29 oktabr
|
|
844.
|
Oʻzbekiston
Respublikasining «Ilm fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun
qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 29 oktabr
|
|
845.
|
Kredit-modul
tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnomakoʻrsatkich
tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
|
OTM haqida maʼlumot,
talabalarning yashash tarzi, maʼmuriy tadbirlar
|
|
846.
|
Kredit-modul
tizimida talabaning oʻquv-uslubiy
majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.
|
mustaqil ish boʻyicha koʻrsatmalar
|
|
847.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo»
baho qoʻyiladi?
|
90...100 %
|
|
848.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida
talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga
«yaxshi» baho qoʻyiladi?
|
70...89,9 %
|
|
849.
|
OʻzR OOʻMTV ning 09. 08.
2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim
muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish
baholash tizimi toʻgʻrisidagi
nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga
«qoniqarli» baho qoʻyiladi?
|
60...69,9 %
|
|
850.
|
Google Drive Sheets-dan foydalanib-
|
Koʻp sonli ishtirokchilari boʻlgan
guruhlar uchun maʼlum bir vaqtda yigʻilish qiyin boʻlgan koʻplab
qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.
|
|
851.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining «Raqamli
Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini
tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
farmoni qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 5 oktabr
|
|
852.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining
«Toshkent shahrida raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi
qarori qachon qabul qilingan?
|
2020 yil 17 mart
|
|
853.
|
NoSQL odatda «... » deb talqin qilinadi
|
Faqat SQL emas
|
|
854.
|
Statistik tahlilning 1-chi bosqichi
|
Maʼlumotlarning mohiyatini tavsiflash,
maʼlumotlarni taqdim etgan shachs bilan bogʻliqlikni oʻrganish;
|
|
855.
|
Statistik tahlilning 2-chi bosqichi
|
Ulanishlarni umumlashtirish uchun
model yaratish;
|
|
856.
|
Statistik tahlilning 3-chi bosqichi
|
Toʻgʻriligini isbotlash;
|
|
857.
|
Statistik tahlilning 4-chi bosqichi
|
Rad etish;
|
|
858.
|
Statistik tahlilning 5-chi bosqichi
|
Qarorlarni boshqarish uchun
bashoratli tahlillarni
|
|
|
|
qoʻllash.
|
|
859.
|
Taraqqiyot strategiyasida aholi
salomatligini taʼminlash boʻyicha
hududlarda birlamchi tibbiy xizmat qanday
tamoyil asosida yoʻlga qoʻyish belgilangan?
|
«bir qadam» tamoyili
|
|
860.
|
Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasini
amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi
natijalari
asosida ishlab chiqilgan
«Oʻzbekiston-2030» strategiyasi
nechta ustuvor yoʻnalish va maqsaddan iborat?
|
5 ta ustuvor yoʻnalish va 100 ta
maqsad
|
|
861.
|
«Strategiya» soʻznining lugʻaviy
maʼnosi nima?
|
Sarkardaning sanʼati
|
|
862.
|
Yangi Oʻzbekiston
taraqqiyot strategiyasidagi yettita
ustuvor yoʻnalishning bosh gʻoyasi qanday?
|
Inson qadrini ulugʻlash
|
|
863.
|
«Xavfsiz va tinchliksevar davlat»
tamoyiliga asoslangan siyosatni
izchil davom ettirish «Oʻzbekiston2030»
Strategiyasining nechinchi ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilangan?
|
5-ustuvor yoʻnalish
|
|
864.
|
Yoshlar bilan ishlashning «mahallasektor-tuman
(shahar)-hudud-
respublika» tizimi qaysi
meyoriyhuquqiy hujjatga asosan joriy etildi?
|
2022-yil 19-yanvardagi «Mahallalarda yoshlar
bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»
PQ-92-son qaror asosida
|
|
865.
|
2024 yilgacha
Respubkamizninig qancha davlat oliy oʻquv
yurtlariga akademik va moliyaviy mustaqillik berilgan?
|
41 ta davlat oliy oʻquv
yurtlariga
|
|
866.
|
Taʼlimning tuzilmasiga,
mazmuniga va uni amalga oshirish shartsharoitlariga, shuningdek, taʼlim
oluvchilarning jismoniy, shaxsiy,
intellektual, ilmiy hamda kasbiy
sifatlariga qoʻyiladigan majburiy talablarni belgilaydigan hujjat nomini
koʻrsating?
|
Davlat taʼlim standarti
|
|
867.
|
«Taʼlimning xalqaro standart
klassifikatsiyasi» (TXSK 2011)ga
muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi
oliy taʼlim tizimida bakalavriat
va magistratura qanday malaka darajasiga mansub?
|
6-malaka darajasiga 7-malaka
darajasiga
|
|
868.
|
2023 yilda «Oliy taʼlim
yoʻnalishlari va
mutaxassisliklari klassifikatori”da necha bilim va taʼlim sohasi mavjud?
|
10 ta bilim, 26 ta taʼlim sohasi
|
|
869.
|
«Oʻzbekiston-2030»
strategiyasi qaysi davlatlar
tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?
|
Germaniya, Fransiya, Koreya
|
|
870.
|
Malaka berish bilan
yakunlanadigan muayyan kasbiy
tayyorgarlik turining nomi bu -?
|
Mutaxassislik
|
|
871.
|
Qonunlarni qabul qilish
tartibi.........
reglamentlari bilan belgilanadi?
|
Konstitutsiya va oliy vakillik
organlari
|
|
872.
|
Eksternat tartibidagi taʼlim
olish.....?
|
oʻquv dasturlarini mustaqil
ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib, uning yakunlari boʻyicha
taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim muassasalarida yakuniy va davlat
attestatsiyalaridan oʻtishni talab etadi
|
|
873.
|
...... dan tashqari,
mutlaq barcha normativ hujjatlar
qonunosti hujjatlari hisoblanadi?
|
Qonunlar
|
|
874.
|
Merrillning
integratsiya tamoyili toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang?
|
Onlayn kurs boʻyicha bilimlar
tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi
kerak.
|
|
875.
|
Raqamli didaktika atamasini «raqamli
texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng
foydalangan holda samarali oʻrganish
sanʼati haqidagi fan» deya taʼriflagan olim kim?
|
M.Choshanov
|
|
876.
|
Tarmoqda sogʻlom munosabatlarni oʻrnatish
usuli...... ga tegishli?
|
Raqamli etika
|
|
877.
|
Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang?
|
Tinglovchilar mashgʻulot
jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qoʻllashlari kerak.
|
|
878.
|
Multimediali oʻrgatuvchi dasturlar bu?
|
Animatsiya va tovushli kuzatuvli oʻquv
kurslari
|
|
879.
|
Innovatsiya – bu?
|
internet qurilmalari va texnologiya
avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan
mablagʻlar. Ikkinchi tarafdan ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor
tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil
etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va
faoliyat doiralarida qoʻllanilishi
|
|
880.
|
Times Higher Education(THE)
World University Ranking
reytingining «Ilmiy xodimlar
tomonidan nashr ettirilgan maqolalar»
indikatori ulushi necha foiz qilib belgilangan?
|
6%
|
|
881.
|
Hozirda (2023 yil) WEB of Science,
SCOPUS kabi maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro
ilmiy jurnallarda chop etilgan
maqolalar orasida Oʻzbekistonning yalpi ulushi?
|
0,1 foizga yaqin
|
|
882.
|
Universitet soʻzining lugʻaviy maʼnosi?
|
yaxlitlik, umumiylik
|
|
883.
|
Zamonaviy universitetning bosh
funksiyasi?
|
innovatorlarni tayyorlash
|
|
884.
|
«Tadqiqot universiteti» gʻoyasi kimga
tegishli?
|
Vilgelm fon Gumbold
|
|
885.
|
Talim uchun toʻlovni kriptovalyutada
|
Kiprning Nikosin universiteti
|
|
|
qabul qilgan birinchi talim
muassasasi bu_
|
|
|
886.
|
Zamonaviy-tadbirkorlik
universitetlarning taʼlim berish
funksiyasiga taalluqli boʻlgan muhim
missiyalariga nimalarni kiritish mumkin?
|
tafakkur qilishning yangi usullarini shakllantirish,
akademik muhitni yaratish, taʼlim xizmatlarini yaratish, butun dunyo boʻyicha
bilimlarni tarqatish
|
|
887.
|
Ichki boshqaruv mexanizmi sifatida
OTM rivojlanishini
strategik rejalashtirish, odatda
OTMning barcha faoliyat turlarini, shu jumladan …….?
|
taʼlim, tarbiya, ilmiy-tadqiqot,
innovatsion, xalqaro,
OTMning kompleks oʻziga xos
qirralarini qamrab oladi.
|
|
888.
|
Protsentil – bu?
|
jurnalning fan (predmet)
kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi boʻyicha
aniqlanadi
|
|
889.
|
Bugungi kunda dunyodagi eng
nufuzli xalqaro taʼlim
reytinglari?
|
Quacquarelli Symonds World University
Rankings (QS),
Times Higher, Academic Ranking of
World Universities (ARWU)
|
|
890.
|
Universitet 4. 0 -?
|
bu tadqiqotchilarning, oʻqituvchilarning,
talabalarning, biznes- tashkilotlarning, hokimiyat organlarining, shahar
hamjamiyatlarining ijtimoiy va iqtisodiy sarf– xarajatlarni pasaytirish va
rivojlantirish masalalarini yechishdagi «hamkorliklari uchun platforma
sifatida
faoliyat yurituvchi universitet»
|
|
891.
|
Taʼlim jarayonining barcha
ishtirokchilari, jumladan, talabalar
bilan samimiy muloqotda boʻlish,
ularni tinglay bilish, ularga ijobiy
taʼsir koʻrsata olish maxsus (kasbiy) kompetentlikning qaysi turiga
kiradi?
|
Kommunikativ
|
|
892.
|
Qaysi javobda
Andragogiya tushunchasi mazmunini
ifodalovchi javob keltirilgan?
|
Andragogiya (gr. ἀνήρ
anér – katta odam, erkak, ἄγειν ágein –
yetaklayman) –taʼlim nazariyasining bir qismi boʻlib, u kattalar oʻquv
faoliyati subyekti tomonidan bilim va koʻnikmalarni oʻzlashtirishning
oʻziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oʻqituvchi tomonidan ushbu
faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib beradi
|
|
893.
|
Taʼlim sohasi yoki oʻquv
jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish
maqsadida qoʻllanilib, avvalgidan
ancha samarali natijani kafolatlay
oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-?
|
Taʼlim innovatsiyalari
|
|
894.
|
Informatsion kompetentlik bu-?
|
axborot muhitida zarur, muhim,
kerakli, foydali maʼlumotlarni izlash, yigʻish, saralash, qayta
ishlash va ulardan maqsadli, oʻrinli, samarali foydalanish
|
|
895.
|
Akmeologiyani «Yetuk odamlarning
rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof
etgan olim?
|
N.Ribnikov
|
|
896.
|
Kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirish
jarayonini tashkil
etishda qanday yondoshuvlar
|
Innovatsion, akmeologik, aksiologik, kreativ
, refleksiv, texnologik, kompetentli, psixologik, androgogik
|
|
|
mavjud?
|
|
|
897.
|
Psixologik, metodik, informatsion,
kreativ, innovatsion va
kommunikativ kompetentlik. Ushbu tarkibiy asoslar
qanday pedagogik kompetentlikka xos?
|
Maxsus kompetentlikka
|
|
898.
|
Pedagog pedagogik
faoliyatni tashkil etishda jamoaning
fikriga tayanib ish koʻradigan uslub?
|
Demokratik
|
|
899.
|
Oʻzini oʻzi hissiy boshqarish;
pantomimika; mimika; jest (qoʻl, oyoq harakat)dan oʻrinli
foydalanish;
nutq texnikasi; alohida soʻz yoki
ifodalarni ifodalash surʼati
(ritmika). Ular nimaning asosiy turlari sanaladi?
|
Pedagogik texnikaning
|
|
900.
|
«Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv
jarayoniga kredit-modul tizimini
joriy etish tartibi toʻgʻrisida”gi
Nizom qachon tasdiqlangan?
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-son Qarori bilan
|
|
901.
|
B. Blum
taksonomiyasiga muvofiq oʻquv
moduli boʻyicha oʻquv maqsadlari?
|
Bilish, tushunish, amaliyotga qoʻllash,
tahlil, sintez, xulosalash
|
|
902.
|
Talabalar bilimi va
malakasini nazorat va baholashning
individuallilik tamoyili?
|
har bir talabaning bilim darajasini
hamda uning oʻquv faoliyati, individual xususiyatlarini kuzatish, oʻrganish
|
|
903.
|
Nazorat turlariga nimalar kiradi?
|
Joriy, oraliq va yakuniy nazoartlar
|
|
904.
|
Testlar shakliga koʻra qanday
klassifikatsiyalanadi?
|
ochiq testlar, yopiq testlar
|
|
905.
|
__________da «Ustoz-shogird»
yoʻnalishida tashkil etilishi maqsadga
muvofiq?
|
Fundamental tadqiqotlar
|
|
906.
|
Berilgan savolga
«ha» yoki «yoʻq» javobini
berishni talab etadigan testlar bu-?
|
alternativ javobli test topshirigʻi
|
|
907.
|
Kredit-modul tizimi (YeCTS)
afzalligi shundaki?
|
talaba har bir modul boʻyicha
belgilangan kredit birligi toʻplash orqali oʻquv moduli didaktik maqsadlariga
bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va oʻz oʻquv
faoliyatiga ongli yondashish orqali oʻquv motivlarini faollashtiradi
|
|
908.
|
Ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli
infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
Gibrid «bulut»
|
|
909.
|
Bu teglarni qaysi
biri PHP blok ochilishi va yopilishi
uchun mos emas?
|
< ! ! >
|
|
910.
|
Virtual
dunyoni yuqori darajada simulyatsiya
qilib beradigan
texnologiyasi
|
Virtual reallikga toʻliq
qiradigan texnologiya
|
|
911.
|
Kim PHPni oʻzining HTML
formalari bilan ishlaydigan boshqa
dastur bilan umumlashtirib PHP/FI
Version 2 hosil qildi.
|
Rasmus Lerdorf
|
|
912.
|
Bulutli xizmatlarni yaratish,
|
Bulutli hisoblash platformasi
|
|
|
integratsiyalash va taqdim etish
uchun moʻljallangan muhit va mahsus utilitalar - bu
|
|
|
913.
|
Odam koʻzlarining harakatlarini
kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan,
shuningdek, odamning xarakatlarini
virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim
|
treking tizimlari
|
|
914.
|
background-origin xususiyati
|
fon tasviri qayerda turishini va
qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish ) mumkin
|
|
915.
|
Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch
oʻlchovli virtual dunyo
texnologiyasi
|
Virtual reallikga oʻz
infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya
|
|
916.
|
PHP dasturlarini necha hil usulda
bajarish mumkin?
|
Uch xil usulda
|
|
917.
|
PHP dasturlash
tilida oʻzgaruvchilarning nomlari
nimaga bogʻliq?
|
Registr ga
|
|
918.
|
Android SDK nima uchun
ishlatiladi?
|
Android ilovalarini yaratishda
ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi
|
|
919.
|
Kliyent tomonida
bajariluvchi senariylar nima yordamida
bajariladi?
|
brauzer yordamida
|
|
920.
|
ToggleButton qanday komponenta
hisoblanadi
|
checked/unchecked holatining
indicator li koʻrinishi
|
|
921.
|
Translate animatsiya bu -
|
obyektni bir joydan ikkinchi joyga
harakatlanishi
|
|
922.
|
Serverdagi cookie ga
ruxsat etilgan adresni ifodalovchi
parametrni koʻrsating?
|
path
|
|
923.
|
Uch oʻlchovli fazoda ishlashga imkon
beradigan manipulyatorlar
|
3D-kontroller
|
|
924.
|
JavaScript dasturlash tili bu-?
|
Statictik web sahifalarni qoʻshimcha
funksional imkoniyatlarini qoʻllash uchun Netscape Sun Microsystems
larda ishlab chiqilgan senariylar
|
|
925.
|
onPause() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
joriy activity faoliyati vaqtinchalik
toʻxtatilib boshqa activity faollashtirilganda chaqiriladi
|
|
926.
|
onCreate() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
loyiga yaratilayotgan yaʼni activity
ishga tushganda birinchi marta chaqiriladi
|
|
927.
|
GoogleForm-da toʻgʻri
javob uchun ballarda avtomatik
reytingni qanday sozlash mumkin?
|
bittadan, roʻyxatdan bir nechta,
ochiladigan roʻyxat.
|
|
928.
|
Konstruktor uchun quyidagilardan
qaysi biri notoʻgʻri?
|
konstruktor qaytarish tipi har doim
void tipida boʻladi
|
|
929.
|
Java da voris olish uchun toʻgʻri
yozilgan kod qatorini koʻrsating?
|
class derived extends base
|
|
930.
|
Dropbox ni qancha ishlatish rejimlari
mavjud?
|
2
|
|
931.
|
HTML-xujjatning barcha elementlariga
ssenariyalar orqali
murojaat qilish uchun ishlab
chiqilgan
|
JavaScript
|
|
932.
|
GoogleClassroom da dars
|
zadaniye
|
|
|
materiallarini qoʻshish uchun
qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?
|
|
|
933.
|
onRestart() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
activity ish faoliyati toʻxtatailib
qayta ishga tushirilganida chiqariladi
|
|
934.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleClassroom da
bir kunda maksimum qancha kurs
ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?
|
200
|
|
935.
|
startActivity() metodi nima uchun
ishlatiladi?
|
Android tizimida bunday metod mavjud
emas
|
|
936.
|
Bosh qonunimizning 21-moddasida
«......... » degan norma mustahkamlangan?
|
«Hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda
belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas»
|
|
937.
|
2030 yilga borib
mamlakatimizda kambagʻallik
darajasini... barobar kamaytirish koʻzda tutilmoqda?
|
Ikki
|
|
938.
|
Jamoatchilik nazorati subektlari bu
|
Oʻzbekiston Respublikasi
fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari,
shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda roʻyxatga olingan nodavlat
notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari
|
|
939.
|
Toʻgʻri translatsiya
|
layv
|
|
940.
|
.......... davlat va jamiyat
qurilishining tub asoslarini, shaxs va
tashkilotlarning huquqiy maqomini
belgilab beradi.
|
Konstitutsiyaviy qonunlar
|
|
941.
|
Qonunlar tartibga solish koʻlami va obʼekti
boʻyicha qanday farqlanadi?
|
Umumiy va maxsus qonunlar
|
|
942.
|
Maʼruza mashgʻulotlari
ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan
professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi,
zarur hollarda qanday tartib belgilangan?
|
Zarur hollarda (maʼruza mashgʻulotlari
hajmi koʻp boʻlganda yoki professor, dotsent va katta oʻqituvchilar
yetarli boʻlmaganda) oliy taʼlim muassasasi
Kengashining qaroriga asosan kamida 3
yillik ilmiypedagogik ish stajiga ega boʻlgan, biroq ilmiy unvon va
ilmiy darajasi boʻlmagan oʻqituvchilarga bir oʻquv yilida 250
soatgacha hajmda maʼruza mashgʻulotlarini oʻtishga ruxsat
beriladi.
|
|
943.
|
Elektron taqdimlar tayyorlash
dasturlari?
|
Prezi, ClearSlide, VoiceThread,
TopHat
|
|
944.
|
Matn muharrirlari –?
|
... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash
va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word
Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar
|
|
945.
|
Oliy taʼlim muassasasi akkreditatsiyasi
nima?
|
oliy taʼlim muassasasi faoliyati
darajasini davlat taʼlim standartlarining mezon va talablariga javob
berishi hamda bitiruvchilar oliy taʼlim toʻgʻrisidagi
hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan eʼtirof etilishi.
|
|
946.
|
2030 yilgacha Respublikamizdagi oliy
taʼlim muassasalaridan nechtasi
dunyoning eng nufuzli «Top-1000» oliy taʼlim
tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish rejalashtirilgan?
|
Oʻntasi
|
|
947.
|
Davlat organlarida ish yurituvini
|
«Raqamli idora» loyihasi
|
|
|
raqamlashtirish orqali maʼmuriy
tartib taomillarni optimallashtirish va
boshqaruv jarayonini
avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?
|
|
|
948.
|
Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya
qilish, qonunchilik
hujjatlarining qatʼiy ijrosini
taʼminlash» maqsadi boʻyicha
qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?
|
Oʻzbekiston Respublikasi
qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish
|
|
949.
|
Mamlakatimizni 2017-2021-yillarda
rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar
strategiyasi doirasida oʻtgan davr
mobaynida davlat va jamiyat
hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan nechta
Preizdent qarori qabul qilindi?
|
4 mingdan ziyod president qarorlari
300 ga yaqin qonun
|
|
950.
|
Taraqqiyot strategiyasining 1-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik
jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish.
|
|
951.
|
Taraqqiyot strategiyasining 2-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Mamlakatimizda adolat va qonun
ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga
aylantirish.
|
|
952.
|
Taraqqiyot strategiyasining 3-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Milliy iqtisodiyotni jadal
rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash.
|
|
953.
|
Taraqqiyot strategiyasining 4-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish,
inson kapitalini rivojlantirish
|
|
954.
|
Taraqqiyot strategiyasining 5-
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash
va sohani yangi bosqichga olib chiqish.
|
|
955.
|
Taraqqiyot strategiyasining -
yoʻnalishi qanday nomlanadi?
|
Oʻzbekiston xavfsizligi va
mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat
olib borish
|
|
956.
|
2023 yil 11 sentabrda Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining
«Oʻzbekiston – 2030» strategiyasi toʻgʻrisida”gi
Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?
|
5 ta ustuvor yoʻnalish
|
|
957.
|
Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish
va yuqori oʻsish
surʼatlarini taʼminlashning
ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating.
|
2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston
Respublikasi
Prezidentining «Xizmatlar sohasini
rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi
qarori qabul qilindi.
|
|
958.
|
Qaysi meʼyoriy-huquqiy hujjat
asosida Toshkent davlat pedagogika
universiteti pedagogika yoʻnalishi
boʻyicha oʻquv dasturlarni
ishlab chiqishda yetakchi oliy taʼlim muassasasi etib belgilangan?
|
2022-2026-yillarda maktab taʼlimini
rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori,
21.06.2022 yildagi PQ-290-son
|
|
959.
|
Yoshlar
bilan ishlashning «mahalla
sektor-tuman (shahar)-hudud-
respublika» tizimi qaysi meʼyoriy-
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining «Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida
|
|
|
huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?
|
|
|
960.
|
«2022-2026-yillarda
Qoraqalpogʻiston
Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha
chora-tadbirlar
toʻgʻrisida”gi VM-qaroriga koʻra
Orolboʻyi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini
yanada oshirish boʻyicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?
|
«Orol orzusi» dasturi
|
|
961.
|
Maktabgacha taʼlim tashkilotlari
rahbar va pedagog kadrlarini kreditmodul tizimiga asoslangan uzluksiz
kasbiy rivojlantirish boʻyicha
yangi tizim qaysi viloyatlarda tajriba va sinovdan oʻtkazildi?
|
Namangan va Fargʻona
viloyatlarida «Uzluksiz kasbiy taʼlim» elektron platformasi.
https://onlinedu.uz/
|
|
962.
|
Xavfsiz va tinchliksevar davlat»
tamoyiliga asoslangan siyosatni
izchil davom ettirish «Oʻzbekiston —
2030» Strategiyasining nechinch ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilangan?
|
5-ustuvor yoʻnalish
|
|
963.
|
Habeas corpus nima?
|
jinoiy taʼqibga uchragan
fuqaroning adolatli sud muhokamasiga boʻlgan huquqining tarixan eng
qadimiy eʼtiroflaridan biri hisoblanadi.
|
|
964.
|
Shaxsni ushlash chogʻida unga
tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari
tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday
ataladi?
|
«Miranda qoidasi»
|
|
965.
|
Oʻzbekiston
Respublikasining ijtimoiy davlat ekanligi
qaysi birlamchi hujjatda oʻz aksini topgan?
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi
|
|
966.
|
«Akademik erkinlik» mohiyati nimada?
|
Oʻz fikrini erkin bildirish
huquqining tarkibiy qismi boʻlib, oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim
berish va ilmiytadqiqot oʻtkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik oʻquv
jarayonini mustaqil shakllantirish, professoroʻqituvchilarni dars oʻtish
erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish,
uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professoroʻqituvchilar va
ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon
boʻladi.
|
|
967.
|
Inklyuziv taʼlim bu?
|
alohida taʼlim ehtiyojlari va
individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha taʼlim
oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan
teng imkoniyatlarni taʼminlagan holda beriladigan taʼlim.
|
|
968.
|
Pedagogik faoliyat bilan
shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi?
|
Pedagogik faoliyat bilan shugʻullanish
sud hukmiga asosan man etilgan shaxslarning taʼlim muassasalarida bu
faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
|
|
969.
|
Akkreditatsiy
a
qilingan taʼlim tashkilotlarining davlat taʼlim
|
Oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi
hujjat «Diplom»
|
|
|
standartlariga va davlat taʼlim
talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan
tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi qanday hujjat
beriladi?
|
|
|
970.
|
Dual taʼlim taʼlimning mohiyati
(tartibi) nimada?
|
Dual taʼlim taʼlim oluvchilar
tomonidan zarur bilim, malaka va koʻnikmalarni olishga qaratilgan boʻlib,
ularning nazariy qismi taʼlim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa taʼlim
oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.
|
|
971.
|
Davlat taʼlim standartlari qanday
talablarni belgilaydi?
|
DTS (davlat taʼlim standarti) taʼlim
mazmuni shakllari vositalari, usullari va ularning sifatini baholash
tartibini belgilaydi.
|
|
972.
|
Taʼlim muassasasida taʼlim
oluvchilar qonun hujjatlariga va
normativ hujjatlarga muvofiq qanday
shakllarda ijtimoiy himoya qilinadi?
|
1.Taʼlim tashkilotlarida taʼlim
oluvchilar qonunchilikka muvofiq imtiyozlar, stipendiyalar va vaqtincha
yashash joylari bilan taʼminlanadi. 2.Toʻlov-shartnoma asosida taʼlim
oluvchilarga imtiyozli bank kreditlari berilishi mumkin. 3.Nodavlat taʼlim
tashkilotlari taʼlim oluvchilarni ijtimoiy himoya qilishni
qonunchilikka, oʻz ustaviga va (yoki) boshqa taʼsis hujjatiga
muvofiq amalga oshiradi. 4.Davlat ijtimoiy himoya qilishni taʼminlash
maqsadida kam taʼminlangan oilalardagi bolalar, jismoniy, aqliy, sensor
(sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar (shaxslar) uchun,
shuningdek mazkur toifadagi taʼlim oluvchilarning kasbiy oʻsishi
uchun shart-sharoitlar yaratadi.
|
|
973.
|
Taʼlim
muassasalari xodimlarini ijtimoiy
himoya qilishda qanday imtiyoz(lar) beriladi?
|
1. Taʼlim tashkilotlarining
xodimlarini ijtimoiy himoya qilish davlat tomonidan kafolatlanadi. 2. Taʼlim
tashkilotlarining pedagog xodimlariga qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi
belgilanadi, haq toʻlanadigan har yilgi uzaytirilgan taʼtil va
boshqa imtiyozlar va kafolatlar taqdim etiladi. 3. Taʼlim
tashkilotlarining pedagog va boshqa xodimlariga sanitariya-gigiyenaga oid,
epidemiyaga qarshi hamda profilaktika choralari bilan amalga oshiriladigan
sogʻliqni saqlash kafolatlanadi. 4. Taʼlim tashkilotlari mehnatga
haq toʻlash uchun mavjud boʻlgan mablagʻlar doirasida mustaqil
ravishda ish haqiga, lavozim maoshlariga tabaqalashtirilgan ustamalar
belgilashga va mehnatga haq toʻlash hamda uni ragʻbatlantirishning
turli shakllarini qoʻllashga haqli.
|
|
974.
|
Mahalliy davlat
hokimiyati organlarining taʼlim
sohasidagi vakolatlariga nimalar kiradi?
|
27-modda.Mahalliy davlat hokimiyati
organlari: taʼlim sohasidagi vakolati davlat boshqaruvi organlari bilan
kelishilgan holda davlat taʼlim muassasalarini tashkil etadi, qayta
tashkil etadi va tugatadi, bundan respublika tasarrufidagi taʼlim
muassasalari mustasno; oʻz vakolatlari doirasida tegishli hududda davlat
taʼlim muassasalari uchun moliyalashtirish hajmini belgilaydi;
fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat
tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan taʼlim
tashkilotlarini rivojlantirish masalalari yuzasidan hamkorlik qiladi; davlat
umumiy oʻrta taʼlim muassasalariga biriktirilgan hududlarni
(mikrouchastkalarni) belgilaydi; taʼlim sohasida xalqaro hamkorlikni
amalga oshirishda taʼlim tashkilotlariga
|
|
|
|
koʻmaklashadi; taʼlim
oluvchilar uchun sifatli taʼlimni, tarbiyani taʼminlash, ularning
isteʼdodini shakllantirish va namoyon etish maqsadida joylarda ularga
zarur sharoitlar yaratish boʻyicha dasturlarni ishlab chiqadi; oʻz
vakolatlari doirasida taʼlim sohasidagi davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantiradi va nodavlat taʼlim tashkilotlari tarmogʻini
kengaytirishga koʻmaklashadi; umumiy oʻrta taʼlim
tashkilotlari bitiruvchilari bandligini taʼminlashga koʻmaklashadi.
|
|
975.
|
Quyidagilardan qaysi
biri taʼlim oluvchilarning
majburiyatlariga kiradi?
|
1. Oʻquv dasturlari asosida
bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻzlashtirishi, mashgʻulotlarga
qatnashishi, ularga mustaqil tayyorgarlik koʻrishi, pedagog xodimlarning
topshiriqlarini bajarishi; 2. Taʼlim-tarbiya jarayonining boshqa
ishtirokchilariga nisbatan jismoniy va (yoki) ruhiy zoʻravonlik
ishlatmasligi va ularning oʻz
majburiyatlarini bajarishiga toʻsqinlik qilmasligi; 3. Ustav (taʼsis
hujjati) talablariga, ichki tartib-qoidalariga, vaqtincha yashash joylari
qoidalariga va taʼlim faoliyatini tashkil etish hamda amalga oshirishga
oid boshqa ichki hujjatlar talablariga rioya etishi; 4. Axloqiy, maʼnaviy
va jismoniy kamol topishga hamda oʻz dunyoqarashini kengaytirishga
intilishi; taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining shaʼni,
qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini hurmat qilishi; 5. Taʼlim
tashkilotining mol-mulkini, moddiy va madaniy boyliklarini asrashi shart.
|
|
976.
|
Quyidagilardan qaysilari Oliy taʼlim,
fan va innovatsiyalar vazirligi
faoliyatining ustuvor yoʻnalishlari
hisoblanadi?
|
a) oliy taʼlim, oliy taʼlimdan
keyingi taʼlim, ilm-fan va innovatsion faoliyat, oʻrta maxsus,
professional taʼlim sohalarida yagona davlat siyosatini amalga oshirish,
shuningdek, sohalarni strategik rivojlantirish
yoʻnalishlarini belgilash; b) oʻrta
maxsus, professional, oliy taʼlim va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim
xizmatlarini koʻrsatish sohasidagi faoliyatni litsenziyalash,
shuningdek, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash
faoliyatini tartibga solish; v) xalqaro mezonlar asosida oʻrta maxsus,
professional va oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim sifatini taʼminlash,
oʻquv jarayonini tashkil etish meʼyorlarini belgilash hamda taʼlim
tashkilotlarining boshqaruv va pedagog kadrlarining kasbiy koʻnikmalarini
rivojlantirish; g) oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlimning maʼnaviyaxloqiy
mazmunini kuchaytirish, yoshlarni mustaqillik gʻoyalariga sadoqat,
milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va yuksak maʼnaviy gʻoyalar
asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash; d) ilmiy-tadqiqot ishlari
samaradorligini oshirish, davlat ilmiy va innovatsion dasturlari ijrosini
muvofiqlashtirish, shuningdek, taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish oʻrtasida
integratsiyani taʼminlash; e) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim,
oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, fan va innovatsiyalar sohasida qoʻshma
taʼlim va ilmiy dasturlarni amalga oshirish boʻyicha xalqaro
aloqalarni rivojlantirish; j) ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning
ustuvor yoʻnalishlari asosida davlat ilmiy dasturlarini shakllantirish,
ilmiy darajali kadrlarni
|
|
|
|
tayyorlash tizimini
muvofiqlashtirish; z) taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish
integratsiyasini mustahkamlash, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, ratsionalizatorlik
faoliyati va startap ekotizimini rivojlantirish.
|
|
977.
|
Taʼlim olish shakllari koʻrsatilgan
javobni aniqlang?
|
ishlab chiqarishdan ajralgan holda taʼlim
olish
(kunduzgi); ishlab chiqarishdan
ajralmagan holda taʼlim olish (sirtqi, kechki, masofaviy); dual taʼlim;
oilada taʼlim olish va mustaqil taʼlim olish; katta yoshdagilarni oʻqitish
va ularga taʼlim berish; inklyuziv taʼlim; eksternat tartibidagi taʼlim;
mudofaa, xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish faoliyati sohasida kadrlar
tayyorlash.
|
|
978.
|
Masofaviy taʼlimning
qanday tamoyillar quyidagi tamoyillar
asosida tashkil etiladi?
|
Ishtirokchilarning interfaolligi;
talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim
berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.
|
|
979.
|
Oʻquv kontenti bu —?
|
Oʻquv jarayonida talabalarning
foydalanishi uchun moʻljallangan, masofaviy taʼlimni boshqarish
axborot tizimiga joylashtirilgan oʻquv metodik materiallar (oʻquv
rejalari, oʻquv dasturlari, maʼruza matnlari, videodarslar,
taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, oʻquv adabiyotlari).
|
|
980.
|
Magistratura bu?
|
Tegishli bakalavriat negizidagi aniq
mutaxassislik boʻyicha davomiyligi kamida bir yil boʻlgan oliy taʼlimdir.
|
|
981.
|
Bakalavriat bu?
|
Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan
biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar
beradigan, davomiyligi kamida uch yil boʻlgan tayanch oliy taʼlimdir
|
|
982.
|
Fuqarolarning taʼlim olish
huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi
normalarning mohiyati nimadan iborat?
|
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning
50-moddasida fuqarolarning taʼlim olish huquqi bilan bogʻliq quyidagi
mazmundagi normalar mustahkamlanmoqda:
|
|
983.
|
Taʼlim tizimi yagona va uzluksizdir
|
1) maktabgacha taʼlim va
tarbiya; 2) umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim; 3)
professional taʼlim; 4) oliy taʼlim; 5) oliy taʼlimdan keyingi
taʼlim; 6) kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish;
7) maktabdan tashqari taʼlim.
|
|
984.
|
Davlat va nodavlat taʼlim
tashkilotlarining rivojlantirilishini
taʼminlashga oid normani
kiritish zaruriyati nimadan iborat
|
oliy taʼlim bilan qamrov
darajasini 50 foizdan oshirish, sohada sogʻlom raqobat muhitini yaratish
|
|
985.
|
Taʼlim – bu
|
qandaydir maʼnoda nafaqat
rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) oʻqishni ham oʻzida
namoyon etadi.
|
|
986.
|
Universitet (nem. Universität, oʻz navbatida lat. universitas soʻzidan
kelib chiqib
|
fundamental va koʻpgina amaliy
fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy taʼlim
muassasasi.
|
|
987.
|
Akademik tadbirkorlik -
|
bu tadqiqotchilar va olimlarning
rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (oʻz
ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi). Massachusets
|
|
988.
|
Texnologiyalarni tijoratlashtirish»
|
ilmiy-tadqiqot natijalari oʻz
vaqtida bozorda mahsulot va
|
|
|
tushunchasi - bu
|
xizmatlarga aylantiriladigan
jarayondir
|
|
989.
|
Universitetlarning 3 ta asosiy
shakllari
|
Klassik(nemis), politexnik(fransuz),
tadbirkorlik(amerikancha)
|
|
990.
|
Zamonaviy taʼlimning global trendlariga
nimalar kiradi?
|
taʼlimning globallashuvi,
demokratlashuvi, ommaviylashuvi, taʼlim texnologiyasi, uzluksiz va umr
davomida taʼlim olish, talantlar uchun raqobatchilikning kuchayishi
|
|
991.
|
Jahonning yetakchi
universitetlari strategik
rivojlanishining asosiy yoʻnalishlari......?
|
yangi gʻoyalalarni
tijoratshtirish, moliyaviy barqarorlikka erishish, jamiyatga xizmat
qilish,talabalarga shaxsiy-yoʻnaltirilganlik
asosida taʼlim berish,mintaqaviy aloqalqrni mustahkamlash
|
|
992.
|
Tembr
|
Tembr(frans. timbre)-tovush sifati,
|
|
993.
|
Qaysi rus olimi Akmeologiya-
“Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi
fan sifatida eʼtirof etgan?
|
Nikolay Aleksandrovich Ribnikov
|
|
994.
|
Kreativlikning loʻgʻaviy maʼnosi
toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.
|
(lot., ing. «create » – yaratish,
«creative» –yaratuvchi, ijodkor)
|
|
995.
|
Mimika bu
|
Yuz muskullari orqali oʻz
sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir
|
|
996.
|
2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari
doirasida ishlab chiqilgan
yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning
nechta asosiy komponenti taklif etilgan?
|
5
|
|
997.
|
Xalqaro texnologiya taʼlimi
jamiyati
ISTE modelining asosiy yoʻnalishlari
sifatida oltita sohani toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni toping?
|
ijodkorlik va innovatsiya, aloqa va
hamkorlik, tadqiqot va axborot kompetensiyasi, tanqidiy fikrlash, muammolarni
hal qilish va qaror qabul qilish, raqamli fuqarolik, asosiy texnologik
tushunchalarni tushunish va ulardan foydalanish
|
|
998.
|
Raqamli iz» nima?
|
Internetdan foydalanish jarayonida
insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir
|
|
999.
|
Raqamli soya» nima?
|
Odam oʻzi bilmagan holda, yaʼni
hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan maʼlumotdir
|
|
1000.
|
Raqamli izlarni boshqarish jarayoni
bu - …
|
Tashxis, kamaytirish, cheklash,
tahlil
|
|
1001.
|
Pedagogik dizayn bu - …
|
Onlayn taʼlimni tashkil
etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi
|
|
1002.
|
ADDIE modeli nechta bosqichlardan
iborat?
|
5
|
|
1003.
|
ADDIE bosqichlari toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni aniqlang?
|
tahlil, loyihalash, ishlab chiqish,
joriy etish, baholash
|
|
1004.
|
TEDni kengaytmasini toping.
|
Technology, Entertainment, Design
|
|
1005.
|
Matn muharrirlari tarkibiga kiruvchi
dasturlar?
|
Microsoft Word, Word Perfect,
ChiWriter, Multi-Edit, Open Office
|
|
1006.
|
Hozir kunda mashhur
boʻlgan cloud computing («bulutli
hisoblash») atamasi dunyoda nechanchi yildan beri qoʻllanila boshlangan?
|
2008
|
|
1007.
|
COVID-19 pandemiyasining
boshlanishi oʻquv jarayonini tashkil
etishda koʻplab muammolarni keltirib chiqardi.
|
2020
|
|
1008.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(1)
|
Muntazamlilik
|
|
1009.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining qaysi Qarorida
Xalqaro baholash dasturi asosida
tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?
|
8-dekabr 2018-yilda qabul qilingan
997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash
sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi
Qaror
|
|
1010.
|
Xalqaro baholash dasturidan birini
toping
|
TALIS
|
|
1011.
|
15 yoshli oʻquvchilar
uchun oʻtkaziladigan Xalqaro
baholash dasturini toping.
|
PISA
|
|
1012.
|
Ikki karra oʻtkaziladigan Xalqaro
baholash dasturini toping.
|
PIZA
|
|
1013.
|
Umumtaʼlim
maktablari pedagogik kadrlari bilan oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturini toping.
|
TALIS
|
|
1014.
|
1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish
va matnni tushunish yuzasidan
oʻtkaziladigan Xalqaro baholash
dasturini toping.
|
PIRLS
|
|
1015.
|
1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish
va matnni tushunish, matematik va
tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturini toping.
|
TIMMS
|
|
1016.
|
Kompetensiyaning lugʻaviy maʼnosini
toping.
|
Lotincha competens – layoqatli,
qobiliyatli
|
|
1017.
|
Test topshiriqlari...... sirasiga
mansub
Jumlani toʻldiring.
|
*Didaktik materiallar
|
|
1018.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (3)uchinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,
|
|
1019.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)tortinchi
darajasi Blum taksonomiyasining qaysi
oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,
tahlil,
|
|
1020.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining
(5)beshinchi darajasi Blum
taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,
tahlil, sintez
|
|
1021.
|
Xalqaro baholash dasturi TALIS
(Teaching and Learning International
Survey) qaysi tashkilot tomonidan taʼsis
etilganligini toping.
|
Xalqaro hamkorlik va rivojlanish
tashkiloti
|
|
1022.
|
TALIS –tadqiqotining asosiy
|
Peadagogning ijtimoiy mavqeyini
oshirish
|
|
|
vazifalaridan birini toping(1)
|
|
|
1023.
|
Modul soʻzining lugʻaviy maʼnosini
toping.
|
Lotincha - qism, blok
|
|
1024.
|
Xorijiy tajribaga koʻra,
kredit-modul tizimida oʻquv
jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat boʻladi.
|
2—4 tagacha
|
|
1025.
|
Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi
namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin
olgan oʻquv modulidan auditoriyada
tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping.
|
maʼruza, laboratoriya, amaliy va
seminar mashgʻulotlari
|
|
1026.
|
Talabalarning
bilimini nazorat qilish va baholash
qaysi nazorat turlarida amalga oshiriladi?
|
Joriy, oraliq, yakuniy nazorat
|
|
1027.
|
Kredit-bu..... Taʼrifni toʻldiring.
|
Talabaning modullarni oʻqib oʻrganishi
va oʻzlashtirishi uchun sarflangan oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov
birligidir
|
|
1028.
|
Akademik modulga berilgan javobni
toping
|
Yaxlit, muayyan oʻquv natijalariga
erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil
oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.
|
|
1029.
|
Akademik kreditga berilgan javobni
toping
|
Oliy taʼlimning muayyan
bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga kiritish maqsadida talaba
tomonidan muntazam ravishda toʻplab boriladigan ramziy oʻlchov
birligi.
|
|
1030.
|
…… turlariga matn muharrirlari,
elektron jadval muharrirlari, grafik muharrirlar, matn, grafik yoki video
formatda taqdim etilgan maʼlumotlar
bilan ishlash uchun dasturiy vositalar kiradi.
|
Universal dasturiy paketlar
|
|
1031.
|
2017 yilgi G 20 sammiti tadbirlari
doirasida ishlab chiqilgan raqamli
savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
raqamli kontent
bilan ishlash, yaʼni maʼlumot yaratish, topish, u bilan ishlash,
birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati;
kompyuter texnikasi bilan ishlash – texnik amallarni bajarish usullarini
tushunish, kompyuter va dasturiy taʼminotning tuzilishini tushunish;
ommaviy axborot vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar, videolar
va boshqalar) bilan ishlash – ommaviy
axborot vositalarini baholash, media kontentini yaratish qobiliyati; kommunikatsiya – raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda
muloqot qilish qobiliyati; texnologik
innovatsiyalar – hayotda turli texnologiyalardan foydalanish, raqamli makonda
ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).
|
|
1032.
|
Raqamli iz (digital footprint) – bu?
|
Internetdan foydalanish jarayonida
insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir. Ushbu atama internet
tarmogʻida «internet izi», «kiber soya», «elektron iz yoki raqamli soya»
kabi nomlar bilan ham ataladi
|
|
1033.
|
Raqamli taʼlim
resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik
toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.
|
Ilmiylik. Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini
hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va toʻgʻri taqdim
etish zarurligini bildiradi.
|
|
1034.
|
Masofaviy ta
ʼlim
tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?
|
ishtirokchilarning interfaolligi;
talabalarning
identifikatsiya qilinishi; yangi
axborot-kommunikatsiya;
|
|
|
|
texnologiyalarini qoʻllashning
pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va
moslashuvchanligi.
|
|
1035.
|
Masofaviy taʼlimning asosiy xususiyatlari
nimalardan iborat?
|
moslashuvchanlik; - modullik; -
parallelizm; - harakatlar diapazoni; - hududiy qamrov; - rentabellik.
|
|
1036.
|
Masofaviy oʻqitish modellari:
|
Birlamchi, ikkilamchi, aralashgan,
konsorsium, franchayzing, loyihalar, validatsiya, uzoqlashgan auditoriyalar
|
|
1037.
|
Masofaviy taʼlimni
tashkillashtirishning manbalari
toʻgʻri koʻrsatilgan
javobni koʻrsating.
|
LMS-Leaming Management Systems),
(CMS-Content Management Systems)
|
|
1038.
|
Virtual taʼlim jarayonini boshqaruvchi
tizimlar (LMS-
Leaming Management Systems) toʻgʻri
koʻrsatilgan javobni koʻrsating.
|
Moodle, e-khool, Atutor, Captivate
Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining,
Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly,
Mindflash, Litmos LM
|
|
1039.
|
Taqdimot tayyorlarlash dasturi –?
|
... bu MS PowerPoint, Prezi,
SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qoʻllash
uchun keng miqyosda qoʻllaniladi.
|
|
1040.
|
Jadval muharrirlari –?
|
... bu maʼlumotlarni jadvallar
koʻrinishida taqdim etish, matematik maʼlumotlarni qayta ishlash,
maʼlumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moʻljallangan
dasturlar.
|
|
1041.
|
Himoyalangan veb-saytlar?
|
https://
|
|
1042.
|
Prezentatsiyalar, testlar yaratish,
darsda hamkorlik va qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish imkonini
beruvchi oʻyinlar va savollarga
asoslangan taʼlim platformasi quydagilardan qaysi biri?
|
Kahoot
|
|
1043.
|
Kelajak universiteti sifatida nafaqat
talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada -sotsiumning barcha
tuzilmalari bilan
integratsiyalashuv, inson
kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi
qaysi universitet shakliga xos?
|
universitet 4.0 ga
|
|
1044.
|
Zamonaviy dunyoda taʼlim rivojlanishining quyidagi tendensiyalari
mavjud?
|
Umumiy taʼlim davri
davomiyligining ortishi, uzluksiz taʼlimning (butun umr davomida)
zarurligi, taʼlimni individuallashtirish, metodologik bilimlar va
analitik koʻnikmalar ahamiyatining ortishi.
|
|
1045.
|
Har yili
Quacquarelli Symonds tomonidan eʼlon
qiladigan universitetlar reytingi?
|
QS World University Rankings
|
|
1046.
|
2022 — 2026-yillarga moʻljallangan
Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni qachon eʼlon
qilindi?
|
2022-yil 28-yanvar
|
|
1047.
|
2022 — 2026-yillarga moʻljallangan
|
7 ta
|
|
|
Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?
|
|
|
1048.
|
2022 — 2026-yillarga moʻljallangan
Yangi Oʻzbekistonning
Taraqqiyot strategiyasining qaysi yoʻnalishida
maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib
chiqish masalasi aks etgan?
|
5-ustuvor yoʻnalishda
|
|
1049.
|
Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot
strategiyasida qaysi sohani
iqtisodiyotning asosiy «drayveri”ga
aylantirish maqsad qilingan?
|
Raqamli iqtisodiyotni
|
|
1050.
|
Taʼlimdagi umum jahon tendensiyalari
orasida -
|
uzluksiz va umr davomida taʼlim olish
trendga aylanmoqda.
|
|
1051.
|
THE reytingning kamchiliklari?
|
Ingliz tilidagi mamlakatlar uchun
ustuvorlik yuqori.
Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy
nashrlarni tahlil qiladi.
Bundan aksariyat uchinchi mamalatlarning
OTMlari oʻz ulushini yoʻqotishadi
|
|
1052.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasasida sirtqi (maxsus
sirtqi)
va kechki (smenali) taʼlimni tashkil
etish tartibi toʻgʻrisidagi
nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?
|
2017 yil 21 noyabr, 930-son
|
|
1053.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga
qabul qilish,
talabalar oʻqishini koʻchirish,
qayta
tiklash va oʻqishdan chetlashtirish
tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon
qabul qilingan?
|
2017 yil 20 iyun, 393-son
|
|
1054.
|
Yangi tahrirdagi Oʻzbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasi qachon Oʻzbekiston
Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan?
|
2023 yil 30 aprel kuni
|
|
1055.
|
Oliy taʼlim muassasalari
magistratura mutaxassisliklari talabalari
tomonidan stajirovkani oʻtash tartibi
toʻgʻrisidagi nizom qachon qabul qilingan?
|
2015 yil 30 oktyabr
|
|
1056.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasi tomonidan «Ilm-fan va taʼlim
sohasidagi davlat tashkilotlarida ilmiy, ilmiy-
pedagogik va mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi
ilmiy darajaga ega xodimlarga qoʻshimcha haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida»
qaror qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 24 dekabr, 1030-son
|
|
1057.
|
Reytinglar tahlili boʻyicha OTMlar
|
ilmiy-pedagogik xodimlar va
talabalarning oʻzaro
|
|
|
raqobatbardoshlik koʻrsatkichlariga
quyidagi koʻrsatkichlarni kiritish mumkin?
|
nisbati, universitetning bitta
xodimiga toʻgʻri keladigan havolalar soni, xorijiy xodimlar va
xorijiy talabalar ulushi, ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan
keladigan daromad, universitetning 1 talaba yoki 1 ta oʻqituvchiga
hisoblaganda toʻgʻri keladigan umumiy daromadi.
|
|
1058.
|
Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi
bu:
|
texnik bilim va koʻnikmalarni
real taʼlim faoliyatida maqsadli, samarali qoʻllash sifatida
qaraladigan murakkab tushuncha
|
|
1059.
|
Raqamli kompetentsiyaning asosiy
jihati nima?
|
kasbiy muammolarni hal qilish uchun
taʼlim faoliyatida AKTdan samarali, oqilona foydalanish;
|
|
1060.
|
Oʻqituvchining
raqamli kompetensiyasi nimalarni oʻz
ichiga oladi?
|
barcha javoblar toʻgʻri
|
|
1061.
|
Qidiruv sistemasi bu –...
|
foydalanuvchining qiziqish doirasini
belgilaydigan kalit soʻzlar asosida maʼlumot qidirish imkonini
beruvchi sayt
|
|
1062.
|
Raqamli taʼlim resurslari (RTR) bu:
|
raqamli shaklda taqdim etilgan
fotosuratlar, videokliplar va video darsliklar , statik va dinamik modellar,
virtual haqiqat obʼektlari va interaktiv modellashtirish;
|
|
1063.
|
Amaliyotchi professorlar (PoP,
Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?
|
universitetga yuqori texnologiyaga
asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish
|
|
1064.
|
Jamiyat
rivojlanishining turli xil fazalariga
mos keladigan
«Universitet 3. 0”ning tavsifi?
|
postindustrial
|
|
1065.
|
Karnegi Fondi
tomonidan yaratilgan komissiya
tomonidan «AQSh oliy taʼlim muassasalari klassifikatsiyasi» qachon
ishlab chiqilgan?
|
1970 yilning boshlarida
|
|
1066.
|
………ham ilm-fanga,
oʻzgarishlarga va taʼlimga
qadryatli
munosabatni namoyon qilishga
asoslanadi. Tushirib qoldirilgan
iborani toping
|
Aksiologik yondashuv.
|
|
1067.
|
......... -pedagogik faoliyatining
tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib boʻlmaydigan, behad
uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli
kechinmalar, tinimsiz pedagogik faoliyat, oʻqituvchining
fahmfarosati, bilimi va mahorati bilan amalga oshiriladigan qizgʻin
ijodiy mehnatining mahsulidir.
|
Pedagogik texnika
|
|
1068.
|
Pedagogikaning oʻqituvchining
pedagogik etikasi va kasbiy xulqatvori xususiyatlari, pedagogik kompetensiya
masalalarini
shuningdek, faoliyat va muloqat
ishtirokchilari oʻrtasidagi ishonch munsabatlarini kafolatlaydigan boʻlimi
nima deb ataladi?
|
Pedagogik deontologiya
|
|
1069.
|
Kasbiy kompetensiyalarni
rivojlantirish jarayonida uchraydigan
|
Oʻqish jarayonidagi olgan
bilimlar bilan amaliyotdagi kerakli bilimlarning mos kelmasligi; Ish
faoliyatida
|
|
|
toʻsiqlar qaysi qatorda koʻrsatilgan?
|
ishlatiladigan hujjatlarning oʻquv
muassasasida oʻrgatilmasligi yoki umuman tanish emasligi; Oʻquv
jarayonidagi paydo qilingan tassavurlar bilan amaldagi holatning mos
kelmasligi va bu jarayonga tayyor emasligi; auditoriyadagi vaziyatga toʻliq
baho berish uchun malakaning yetishmasligi va maslahat beruvchilarning
loqaydligi yoki yoʻqligi;
|
|
1070.
|
Pedagogning anʼanaviy pedagogik
fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini
taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi
gʻoyalarni yaratish... , shuningdek,
mavjud pedagogik muammolarni
ijobiy hal qilishga boʻlgan
tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyatiga nima deb ataladi?
|
Pedagogik kreativlik;
|
|
1071.
|
Refleksiv yondashuv nima maʼnoni
anglatadi?
|
lotincha - ortga qaytish) faqat subʼektning
oʻz-oʻzini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning
shaxsiy xislatlari, his qilish tuygʻusi va bilish (kognitiv)
tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi
|
|
1072.
|
Nazorat shakllariga nimalar kiradi?
|
Ogʻzaki, yozma va test
nazoratlari
|
|
1073.
|
Baholashning didaktik maqsadiga
qoʻyidagilarning qay biri
taaluqli?
|
Nazorat qilish, taʼlim berish,
rivojlantirish, tarbiyalash. diagnostik, profilaktik, ragʻbatlantirish,
moʻljal olish
|
|
1074.
|
Baholash tamoyillariga
qoʻyidagilarning qay biri
taaluqli?
|
Begʻarazlik, keng qamrovlilik,
muntazamlilik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, maqsadga yoʻnaltirilganlik,
ishonchlik
|
|
1075.
|
Taʼlim sifatiga taʼsir qiluvchi
tashqi omillar:
|
Globallashuv, davom etayotgan
integratsiya jarayonlari, boloni deklaratsiyasining talablari, taʼlim
sohasidagi milliy siyosat, ish beruvchilarning talablarini oshirish, tashqi
tuzilmalarning taʼlim jarayoniga taʼsirini kuchaytirish va
boshqalar;
|
|
1076.
|
Tarmoqda tarqatilgan koʻplab
serverlarda
saqlanadiganmaʼlumotlarni onlayn
saqlash modeli.
|
Bulutli maʼlumotlarni saqlash
|
|
1077.
|
Xususiy «bulut»
|
bir nechta mijozlar bilan bitta
tashkilot tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan infratuzilma
|
|
1078.
|
Ommaviy «bulut»
|
keng omma tomonidan bepul
foydalanishga moʻljallangan infratuzilma
|
|
1079.
|
Gibrid «bulut»
|
ikki yoki undan koʻp turli xil
bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi
|
|
1080.
|
Ijtimoiy «bulut»
|
Umumiy vazifalari boʻlgan
tashkilotlar
isteʼmolchilarining maʼlum bir
hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi
|
|
1081.
|
WaaS
|
Xizmat sifatida ish joyi
|
|
1082.
|
Turli
maqsadlar va vazifalar uchun
strukturlangan va strukturlanmagan
maʼlumotlarni qayta ishlash
|
Katta maʼlumotlar
|
|
1083.
|
Maʼlum tartibda
tashkil etilmagan yoki dastlabki
tuzilishga ega boʻlmagan maʼlumotlar.
|
Strukturlanmagan maʼlumotlar
|
|
1084.
|
1 EB
|
1 milliard gigabayt
|
|
1085.
|
1 ZB
|
1024 ekzabayt
|
|
1086.
|
Bepul tarqatiladigan kutubxonalar,
utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab va minglab tugunlar
klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan
dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi
|
Hadoop
|
|
1087.
|
Texnik vositalar yordamida yaratilgan
dunyo, odamning sezgilari
orqali maʼlumotlarni qabul
qilish imkonini yaratadi
|
Virtual reallik
|
|
1088.
|
Anʼanaviy kompyuter tizimlariga
toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta
sezgilariga taʼsir koʻrsatib,
virtual muhit bilan oʻzaro taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi
|
Virtual reallik tizimlari
|
|
1089.
|
Rasm, tovush va
kontrollerlar bilan keng ekranga
uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi
|
Virtual reallikga toʻliq qirmaydigan
texnologiya
|
|
1090.
|
Ikki oʻlchovli fazoda ishlashga imkon
beradigan manipulyatorlar
|
2D-kontroller
|
|
1091.
|
Atrof-muhit haqida maʼlumotni toʻldirish maqsadida sensor
maʼlumotlarni sezgir maʼlumotlarga
idrok qilish
|
Kengaytirilgan haqiqat
|
|
1092.
|
Uch
oʻlchovli virtual obektlarni yoki
gologrammalarni fizik fazoga
proyeksiyalash
|
Aralash haqiqat
|
|
1093.
|
Dropbox rasmiy veb-sayti
|
www. dropbox. com
|
|
1094.
|
Dropbox da roʻyxatdan
oʻtgandan soʻng bir
foydalanuvchiga qancha GB beriladi?
|
2 GB
|
|
1095.
|
GoogleSlassroom ning rasmiy sayti
|
classroom. google. com
|
|
1096.
|
GoogleSlassroom da
har bir kurs uchun avtomatik ravishda
nima beriladi?
|
kod
|
|
1097.
|
GoogleSlassroom da foydalanuvchi
yaratgan kursga kod qanday beriladi?
|
avtomatik ravishda
|
|
1098.
|
GoogleSlassroom ning
gorizontal menyusida qancha
obyektlarning yorliqlari joylashgan?
|
3
|
|
1099.
|
GoogleSlassroom da
gorizontal menyusida qanday uchta
yorliq mavjud?
|
lenta, vazifa, foydalanuvchilar
|
|
1100.
|
GoogleSlassroom da gorizontal
menyusining lenta yorligʻida muhokama
uchun nimalar chop etiladi?
|
savollar va mavzular
|
|
1101.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish
mumkin?
|
kuniga 30 ta kursgacha
|
|
1102.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleSlassroom da qancha
|
100 kursga
|
|
|
kurslarga kirishlari mumkin?
|
|
|
1103.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleSlassroom da bir kunda
maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
|
Kuniga 30 ta kurs
|
|
1104.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleSlassroom da
bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga
ruhsat berishlari mumkin?
|
200
|
|
1105.
|
GoogleSlassroom da
dars materiallarini qoʻshish
uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?
|
zadaniye
|
|
1106.
|
GoogleSlassroom da
mashgʻulot vazifalari qaysi
yorliqda eʼlon qilinadi?
|
zadaniye
|
|
1107.
|
GoogleSlassroom da vazifalar qaysi
tizimda baholanadi?
|
100
|
|
1108.
|
Odatiy holatda
GoogleSlassroom da vazifalarni
bajarish muddatlari.... qoladi
|
ochiq
|
|
1109.
|
GoogleForm da soʻrov yoki anketa joylashtirilgan
alohida veb-sahifa
|
Forma
|
|
1110.
|
GoogleForm-
da
bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob.
|
Tekst (stroka)
|
|
1111.
|
GoogleForm-da bir nechta
jumlalardan iborat matnli javob.
|
Tekst (abzats)
|
|
1112.
|
GoogleForm-da taklif
qilingan bir nechta variantlardan
bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun foydalaniladi.
|
Odin iz spiska
|
|
1113.
|
GoogleForm-da bir
nechta taklif qilingan variantlarni
tanlash uchun foydalaniladi.
|
neskolko iz spiska
|
|
1114.
|
GoogleForm-da talabaning matn bilan
qanchalik rozi yoki noroziligini
aniqlash uchun yoki biron-bir
vazifani baholash uchun ishlatiladi
|
shkala
|
|
1115.
|
Jadvalning har bir satrda bitta toʻgʻri
javobni tanlash uchun ishlatiladi.
GoogleForm-da moslashtirish
vazifalarda ishlatiladi.
|
Setka (mnojestvennyy vybor)
|
|
1116.
|
GoogleForm-dagi aniq sanani topish
uchun ishlatiladi.
|
data
|
|
1117.
|
GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish
uchun ishlatiladi.
|
data
|
|
1118.
|
Formaning qanday koʻrinishini koʻrish uchun siz... funksiyasidan
foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.
|
Yuqori oʻng burchakda koʻrish
|
|
1119.
|
Siz GoogleForm-ga
yuborganingizdan soʻng talaba
koʻradigan oʻz matningizni
|
Taqdimot funksiyasi
|
|
|
yozishingiz mumkin.
|
|
|
1120.
|
IDE
|
integratsiyalashgan yaratish
vositalari
|
|
1121.
|
onlayn IDE
|
ideone. com
|
|
1122.
|
integratsiyalashgan yaratish
vositalari
|
IDE
|
|
1123.
|
ideone. com
|
onlayn IDE
|
|
1124.
|
YandexDisk
|
Yandex bulutli hisoblash platformasi
|
|
1125.
|
GoogleApp
|
Google bulutli hisoblash platformasi
|
|
1126.
|
MicrosoftSkyDrive
|
Microsoft bulutli hisoblash
platformasi
|
|
1127.
|
Sloud xisoblashlar konsepsiyasining
moxiyati
|
Foydalanuvchilarga xizmatlarga,
xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va
infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni
taqdim etish
|
|
1128.
|
classroom. google. com
|
GoogleClassroom ning rasmiy sayti
|
|
1129.
|
RNR kim tomonidan yaratilgan
|
Rasmus Lerdorf
|
|
1130.
|
RNR qachon yaratilgan
|
1994
|
|
1131.
|
RNR nima uchun yaratilgan
|
Rasmus Lerdorf oʻzining bosh
sahifasini interaktiv uslubda koʻrsatish uchun yaratgan.
|
|
1132.
|
RNR
|
Personal Home Page
|
|
1133.
|
Qachon RNRni HTML formalari
bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan
umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil
qildi.
|
1995
|
|
1134.
|
Kim RNRni oʻzining HTML
formalari bilan ishlaydigan boshqa
dastur bilan umumlashtirib PHP/FI
Version 2 hosil qildi.
|
Rasmus Lerdorf
|
|
1135.
|
Qachon Zend
Technologies shirkati yangi koʻpgina
funksiyalarni qoʻshgan holda RNR4 sharhlovchisini yaratdi.
|
2000
|
|
1136.
|
Web-server tehnologiyasini umumiy
holda qanday tushunish mumkin?
|
Tarmoqqa ulangan kompyuter yoki
undagi dastur
|
|
1137.
|
<?php
|
Ochuvchi teg
|
|
1138.
|
Maʼlumotlar
bazasi bilan aloqa oʻrnatish
uchun foydalaniladigan funksiya nomini koʻrsating?.
|
mysql_connect
|
|
1139.
|
MySQL qachon ishlab chiqilgan
|
1990-yillarning oʻrtalarida
|
|
1140.
|
SQL
|
Structured Query Language
|
|
1141.
|
MySQL BACKUP buyrugʻi nima qiladi
|
Jadvalning rezerv nusxasini olish
|
|
1142.
|
MySQL DESCRIBE buyrugʻi nima qiladi
|
Jadval ustinini tavsiflash
|
|
1143.
|
MySQL GRANT buyrugʻi nima qiladi
|
Foydalanuvchi maʼlumotlarini oʻzgartirish
|
|
1144.
|
MySQL LOCK buyrugʻi nima qiladi
|
Jadvalni bloklash
|
|
1145.
|
Binar operatorining vazifasini
koʻrsating?
|
2 ta operandni birlashtiradi
|
|
1146.
|
Fayllarni almashish protokolini
koʻrsating?
|
FTP
|
|
1147.
|
Faylni joʻnatilishi soʻrovini
kutuvchi
|
FTP server
|
|
|
kompyuterni belgilovchi hizmat nomini
koʻrsating
|
|
|
1148.
|
Qaysi operator yordamida
formada berilgan bir nechta roʻyhat
ichidan birini tanlash amalga oshiriladi?
|
Select
|
|
1149.
|
Qaysi selektor xatolik bilan
yozilgan?
|
input["text"]
|
|
1150.
|
Style parametri nima vazifa bajaradi?
|
Maʼlumot tilini oʻrnatadi
|
|
1151.
|
CSS ning birinchi versiyalari qaysi
yilda ishlab chiqilgan
|
1996
|
|
1152.
|
CSS ning ikkinchi versiyalari qaysi
yilda ishlab chiqilgan
|
1998
|
|
1153.
|
CSS3 qaysi yilda ishlab chiqilgan
|
2001
|
|
1154.
|
Selektor bu
|
formatlash bezash parametrlarini oʻz
ichiga oluvchi
stildir
|
|
1155.
|
a[href^=ʼhttp://websiteʼ] mos
keluvchi satr
|
:<a href=ʼhttp://website.comʼ>
|
|
1156.
|
background-clip xususiyati
|
fon ishlatish yoki yoʻqligini
aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi yoki
tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi
|
|
1157.
|
background-size:100px auto;
|
Bu eʼlon bilan eni 100 piksel oʻrnatiladi,
balandlik shunga mos proporsional oʻzgaradi.
|
|
1158.
|
Cookie qiymatini oʻrnatish uchun qanday
funksiyadan foydalaniladi?
|
setcookie
|
|
1159.
|
Cookie nima?
|
Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u
har safar serverga murojaat qilayotganda wyeb-serverga yuboriladigan matn
satridir.
|
|
1160.
|
Cookie ning amal qilish muddati
qaysi parametric orqali ifodalanadi?
|
expire
|
|
1161.
|
PHP dasturlarini bajarish usullarini
koʻrsating?
|
Wyeb-server tomonidan senariy ilovasi
va konsol dasturi sifatida
|
|
1162.
|
PHP dasturlash tilida satr tipini
koʻrsating?
|
String
|
|
1163.
|
PHP dasturlash tilida satr tiplari
necha hil usulda aniqlanadi?
|
3-xil usulda
|
|
1164.
|
PHP skriptlar yozilish kodini
koʻrsating?
|
HTML
|
|
1165.
|
Syervyerdagi cookie
ga ruxsat etilgan adresni ifodalovchi
parametrni koʻrsating?
|
path
|
|
1166.
|
JavaScript tilida «==» belgisi nimani
ifodalaydi?
|
Teng
|
|
1167.
|
SCRIPT konteyneri nechta
funksiyani bajaradi?
|
2 ta
|
|
1168.
|
JavaScript ning asosiy gʻoyasi nima?
|
HTML sahifalarni koʻrish vaqtida
HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va xususiyatlarini oʻzgartirishdan
iborat
|
|
1169.
|
Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarni koʻrsating?
|
Break va continue
|
|
1170.
|
Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarning
ishlash prinsipini
|
Sikl yoki uning alohida iteratsiya
ishini tezda toʻxtatadi
|
|
|
koʻrsating?
|
|
|
1171.
|
Ifodaning rostligiga
sikl boshida emas, balki oxirida
tekshiriladigan sikl nomini koʻrsating?
|
Do…while
|
|
1172.
|
Oddiy oʻzlashtirish operatorini koʻrsating?
|
\=;
|
|
1173.
|
Oʻzgaruvchilar asosan qanday turlarda
boʻlishi mumkin?
|
Globalli va lokalli
|
|
1174.
|
Oʻzgaruvchilar qanday belgilanadi?
|
$ belgisi bilan boshlanadi
|
|
1175.
|
Obyekt hususiyati nima?
|
Obyektga bogʻliq boʻlgan maʼlumotlardir
|
|
1176.
|
Mobil operatsion tizimlari asosan
nechta platformadan iborat?
|
2 ta, «user-facing» va quyi sathdagi
real-vaqt operatsion tizimidan iborat
|
|
1177.
|
Qanday turdagi mobil operatsion
tizimlar mavjud?
|
Android, BlackBerry, iOS, Marmalade,
Java ME
|
|
1178.
|
Birinchi Android smartfonlari
qachon yaratilgan?
|
2007
|
|
1179.
|
Birinchi rasmiy Android operatsion
tizimi qachon yaratilgan?
|
2008 yil 23-sentabr
|
|
1180.
|
Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi
qachon yaratilgan?
|
2007 yil 29-iyul
|
|
1181.
|
Android operatsion tizimi uchun
dasturiy vositalar yaratishdaasosan
qanday dasturlash tillaridan
foydalaniladi?
|
Java, qisman C/C++
|
|
1182.
|
Android operatsion tizim platformasi
nechta asosiy qismdan iborat?
|
5 ta, Application, Application
Framework, Android
Runtime, Libraries, Linux Kernel
|
|
1183.
|
Android operatsion tizimi uchun
dasturiy vositalar yaratishdaqanday
instrumental dasturiy vositalar oʻrnatiladi?
|
JDK (Java Development Kit), ADT
(Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)
|
|
1184.
|
API qisqartmasi qanday nomlanadi?
|
Application Programming Interface
|
|
1185.
|
Androidning Jelly
Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar
va API level ni oʻz ichiga oladi?
|
Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API
level larni
|
|
1186.
|
ADT da yangi Android loyiha
yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha
ichida avtomatik hosil boʻlgan
res papkasida nimalar joylashadi?
|
loyihaga tegishli resurslar (layout,
string, style va h.k.lar)
|
|
1187.
|
ADT da yangi Android loyiha
yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha
ichida avtomatik hosil boʻlgan
gen papkasida nimalar joylashadi?
|
loyiha uchun generatsiyalangan fayl
(R.java)
|
|
1188.
|
ADT da yangi Android loyiha
yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha
ichida avtomatik hosil boʻlgan
src papkasida nimalar joylashadi?
|
asosiy .java fayllar
|
|
1189.
|
ADT da yangi Android loyiha yaratildi.
Ushbu yaratilgan loyiha
ichida avtomatik hosil boʻlgan
AndroidManifest. xml faylini izohlang?
|
ilova haqidagi asosiy maʼlumotlarni
saqlovchi fayl hisoblanadi
|
|
1190.
|
ADT da yangi Android loyiha
|
bin papkasida
|
|
|
yaratildi, va ushbu loyiha ishga
tushirilgandan keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi
papkasida) joylashadi?
|
|
|
1191.
|
IntelliJ IDEA muhitida yangi Android loyiha
yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin
yaratiladigan. apk fayli qayerda
(loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?
|
out papkasida
|
|
1192.
|
AVD ning oʻrniga qanday virtual
mashinalardan foydalanish mumkin?
|
Genymotion, BlueStacks
|
|
1193.
|
Java qachon qaysi
tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?
|
1991 yil Sun kompanoyasi tomonidan
|
|
1194.
|
Java da maʼlumotlar tiplarinechta
guruhga boʻlinadi?
|
4 ta
|
|
1195.
|
Java da aosiy maʼlumotlar tiplarini koʻrsating?
|
int, byte, string, short, boolean,
float, double
|
|
1196.
|
Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlashning asosiy xususiyatlari
qaysilar?
|
inkapsulyatsiya, vorislik,
polimorfizm
|
|
1197.
|
Java da sinflar qanday
oʻzgaruvchilarni oʻz ichiga
oladi?
|
static, instance, local
|
|
1198.
|
Obyekt yaratish toʻgʻri koʻrsatilgan
qatorni koʻrsating?
|
Computer comp = new Computer();
|
|
1199.
|
Obyekt oʻzgaruvchisi
qanday murojaat qilinadi. Toʻgʻri
javobni koʻrsating?
|
ObjectReference.variableName;
|
|
1200.
|
Obyekt metodigaqanday murojaat
qilinadi. Toʻgʻri javobni
koʻrsating?
|
ObjectReference.MethodName();
|
|
1201.
|
Java da voris olish uchun qanday
kalit soʻzdan foydalaniladi?
|
extends
|
|
1202.
|
Qanday turdagi polimorfizmlar
mavjud?
|
runtime, compile time
|
|
1203.
|
Bir nomli va bir xil
parametrli funksiyalar va ularga
murojaat qilish nima deyiladi?
|
metodlarni qayta yozish
|
|
1204.
|
Bir nomli lekin
turli xil parametrli funksiyalar va ularga
murojaat qilish nima deyiladi?
|
metodlarni qayta yuklash
|
|
1205.
|
Oddiy metod bilan abstrakt
metodning qanday farqi bor?
|
abstrakt metod tanasi yozilmaydi
|
|
1206.
|
Activity nima?
|
ilova interfeysini boshqaruvchi
asosiy .java kengaytmali fayl
|
|
1207.
|
setContentView() metodidan qanday
foydalaniladi?
|
setContentView(R.layout.xmlfilename)
|
|
1208.
|
Android ilova yaratilaytganda
loyihaning qaysi faylida ilova
haqidagi umumiy maʼlumotlar
saqlanadi?
|
AndroidManifest.xml
|
|
1209.
|
onStart() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
activity natijasi foydalanuvchiga koʻringanda
chaqiriladi
|
|
1210.
|
onResume() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
activity foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda
chaqiriladi
|
|
1211.
|
onStop() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
activity foydalanuvchiga koʻrinmay
qolganida chaqiriladi
|
|
1212.
|
onDestroy() metodi qanday holatda
ishga tushadi?
|
activity toʻxtatilgan vaqtda chaqiriladi
|
|
1213.
|
Quyidagilardan layout lar toʻgʻri
koʻrsatilgan javobni aniqlang
|
LeanerLayout, RelativeLayout,
TableLayout, AbsoluteLayout
|
|
1214.
|
LinearLayout komponentalarni
qanday koʻrinishda
joylashtiradi?
|
gorizontal yoki vertikal holatda
|
|
1215.
|
TableLayout komponentalarni
qanday koʻrinishda
joylashtiradi?
|
jadval koʻrinishida
|
|
1216.
|
RelativeLayout komponentalarni
qanday koʻrinishda
joylashtiradi?
|
komponentalarni bir-biriga bogʻliq
holda
|
|
1217.
|
Android ilovadarida
ekranning toʻrtta burchagi
hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?
|
Anchoring
|
|
1218.
|
AutoCompleteTextView
va EditText komponentalarning
bir-biridan farqi nimada?
|
AutoCompleteTextView komponentasi
kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini beradi
|
|
1219.
|
Quyida
keltirilganlardan qaysi javobda faqat
AdapterView komponentalari joylashgan?
|
ListView,GridView, SpinnerView
|
|
1220.
|
BaseAdapter sinfining voris sinflari
qaysilar?
|
ArrayAdapter, ListAdapter,
SpinnerAdapter, CursorAdapter
|
|
1221.
|
GridView komponentasinima uchun
ishlatiladi?
|
ImageView bilan birgalikda rasmlarni
ekranga ikki oʻlchovli grid koʻrinishida hosil qilish uchun
|
|
1222.
|
Android dasturlarida EditText
komponentani (misol uchun ushbu
komponenta id si «edittext1"ga teng)id
boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan javobni koʻrsating?
|
R.id.edittext1
|
|
1223.
|
Android ilovalarida asosan qanday
menyular mavjud?
|
Option menu, Context menu
|
|
1224.
|
onCreateContextMenu()metodi
qachon ishlatiladi?
|
ilovalarda Context menu
yaratilayotganda
|
|
1225.
|
onCreateOptionsMenu()metodi
qachon ishlatiladi?
|
ilovalarda Option menu
yaratilayotganda
|
|
1226.
|
Alpha animatsiya bu -
|
obyektning shaffoflik darajasi oʻzgarishi
|
|
1227.
|
Scale animatsiya bu -
|
obyektning oʻlchami oʻzgargan
holda bor yoki yoʻq boʻlishi
|
|
1228.
|
Rotate animatsiya bu -
|
obyektni burish
|
|
1229.
|
View komponentalarida isChecked()
metodi nima uchun ishlatiladi?
|
radiobutton yoki chechbox
komponentasining belgilanganligini tekshirish uchun
|
|
1230.
|
Android tizimida
ilovaning displey boʻylab
joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?
|
portrait, landscape
|
|
1231.
|
Ilova interfeysini
«resizing and repositioning» displey
oriyentatsiyasi qanday xususiyatga ega?
|
ilova interfeysini yaratishda har bir
oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl yaratiladi
|
|
1232.
|
SDK maʼnosini ayting?
|
Software Development Kit
|
|
1233.
|
JVM maʼnosini ayting?
|
Java Vitual Machine
|
|
1234.
|
ImageView img; Mazkur rasmni
oʻziga oʻzlashtiruvchi «img»
obyektiga qaysi metod orqali animatsiya oʻrnatish mumkin?
|
img.startAnimation(animationObject)
|
|
1235.
|
Ilova internet xizmatidan foydalana
olishi uchun AndroidManifest. xml
fayliga qanday kod qismi qoʻshilishi
kerak?
|
<uses-permission
android:name=”android.permission.INTERNET”/>
|
|
1236.
|
JSON qisqartmasi qanday
izohlanadi?
|
JavaScript Object Notation
|
|
1237.
|
Loyiha uchun Google API kaliti
qanday generatsiya qilinadi?
|
Google maxsus modulida kompyuter MD5
kodini generatsiya qilish orqali
|
|
1238.
|
Qaysi faylda loyihaning satrli
maʼlumotlari (resurslari)
joylashadi?
|
strings.xml
|
|
1239.
|
Ishlab chiqilgan
ilovani ishchi kompyuterda testlash
uchun qanday vositadan foydalaniladi?
|
Android virtual device (AVD)
|
|
1240.
|
Ilovaga tashqi
manbalardan kirib keluvchi maʼlumotlarni
boshqaruvchi sinf nomini koʻrsating?
|
BroadcastReceiver
|
|
1241.
|
Android-ilovalarida
foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda
qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?
|
xml
|
|
1242.
|
Ilovada qoʻshimcha
xizmatlarni ishga tushirish uchun
qaysi metoddan foydalaniladi?
|
bindService()
|
|
1243.
|
res/value/ papkasi nima uchun
ishlatiladi?
|
satrli, sonli, tasvir va shunga oʻxshash
maʼlumotlarni saqlovchi XML fayllarni saqlash uchun
|
|
1244.
|
AlertDialog bu:
|
sarlavha, 3 tagacha tugma,
qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan roʻyhatdan iborat
dialog oynasi
|
|
1245.
|
DialogFragment bu:
|
shaxsiy dialog oynasini yaratish
uchun konteyner
|
|
1246.
|
Abstrakt metod bu -
|
tanasi yozilmaydigan funksiya
|
|
1247.
|
Anonim sinf bu -
|
nomga ega boʻlmagan sinf
|
|
1248.
|
Loyihaga yangi
activity qoʻshilganda loyihaga
qanday oʻzgartirish kiritish lozim?
|
yangi activity haqidagi maʼlumotni
loyihaning manifest fayliga qoʻshish lozim
|
|
1249.
|
Abstrakt sinf bu -
|
obyekt yaratish imkoniyati mavjud boʻlmagan
sinf
|
|
1250.
|
Adapter interfeysi nima uchun
ishlatiladi?
|
resurs va komponentalar oʻrtasidagi
bogʻliqlikni taʼminlab beradi
|
|
1251.
|
2022-2026 yillarga
moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasining 75-maqsadida qanday
ustuvor vazifalar belgilangan?
|
Tasviriy va amaliy sanʼat hamda
dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini
yuksaltirish.
|
|
1252.
|
Konstitutsiyaning yagona manbai va
muallifi – bu?
|
xalq
|
|
1253.
|
Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot
strategiyasida yillar davomida amal
qilib kelgan «davlat – jamiyat – inson»
tamoyili qaysi tamoyilga oʻzgartirildi?
|
«inson – jamiyat – davlat»
|
|
1254.
|
Yangi Oʻzbekiston qanday muhim gʻoya
negizida barpo etilmoqda?
|
«Inson qadri ustuvor boʻlgan jamiyat
va xalqparvar davlat»
|
|
1255.
|
Yangi tahrirdagi Konstitutsiya bilan-
?
|
«Davlat uzluksiz taʼlim tizimi,
uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat taʼlim
tashkilotlari rivojlanishini taʼminlaydi
|
|
1256.
|
Bir muddat tamom boʻlgandan
keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori ilmiy
darajasini olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boʻyicha
xorijiy mamlakatlarning falsafa
doktori (Ph. D) yoki unga
tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) faqat istisno hollarda........
ruxsati bilan kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok
etishi mumkin.
|
oliy taʼlim muassasasi
rektorining taqdimnomasiga binoan va boʻysunishi boʻyicha tegishli
vazirlik yoki idoraning
|
|
1257.
|
Davlat taʼlim standartlari nimalarni
belgilaydi?
|
Davlat tomonidan taʼlimning
mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui
|
|
1258.
|
Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan
biri boʻyicha chuqurlashtirilgan
bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan taʼlim bosqichi?
|
bakalavriat
|
|
1259.
|
Taʼlim kampusi-?
|
yagona hududda birlashtirilgan oʻquv
binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish
majmualari va texnoparklarni, taʼlim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni,
axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy
ovqatlanish obyektlarini oʻz ichiga olgan binolar hamda inshootlar
majmuidan iborat boʻlgan oʻquv jarayoni, maʼnaviy-axloqiy
tarbiyaning yuqori samaradorligini taʼminlaydigan taʼlim-tarbiya
muhiti
|
|
1260.
|
Pedagogning egiluvchanligi va
maʼsuliyati Xalqaro ekspertlar
tomonidan taklif etilgan qaysi kompetentlik tarkibiga kiradi?
|
Yumshoq kompetentlik
|
|
1261.
|
Qonun hujjatlari?
|
davlat hokimiyati va boshqaruvning
yuqori organlari tomonidan nashr etilgan normativ-huquqiy hujjatlar yigʻindisi
|
|
1262.
|
Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohadagi
majburiyatlari bilan bogʻliq normalar necha barobarga
koʻpaytirilib, ijtimoiy davlat
modelini amalga oshirish mexanizmlari belgilandi?
|
Uch
|
|
1263.
|
Inklyuziv taʼlimning huquqiy tartibi
tuliq koʻrsatilgan javobni belgilang?
|
Inklyuziv taʼlim alohida taʼlim
ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan
holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim
olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan
|
|
1264.
|
Kadrlar tayyorlash
sifatiga, taʼlim mazmuniga qoʻyiladigan
umumiy talablarni-?
|
Oliy taʼlimning davlat taʼlim
standarti belgilaydi
|
|
1265.
|
Infografika nima?
|
Axborotni taqdim etishning grafik
usuli
|
|
1266.
|
Nutqni tinglovchiga
yetkazishda qoʻllaniladigan
vositalar majmui qanday nomlanadi?
|
Nutq texnikasi
|
|
1267.
|
Google bulutli xizmatlari orqli
yratiladigan fayl tiplari?
|
Matn hujjat, jadvallar, taqdimotlar,
formalar
|
|
1268.
|
Axborotni izlashda
raqamli taʼlim rerusrlarining texnik
komponenti nimani nazarda tutadi?
|
oʻquv faoliyatini amalga
oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz ichiga oladi
(mustaqil oʻquv va ilmiy-kognitiv faoliyat natijalarini tayyorlash va
rasmiylashtirish, matn, eksperimental, miqdoriy va sifat vazifalarini hal
qilish, frontal ishlarni bajarish va boshqalar).
|
|
1269.
|
Tembr -
|
tovush rangdorligi, yorqinligi hamda
uning yoqimliligi va alohidaligidir
|
|
1270.
|
Normativ-huquqiy hujjat qanday
hujjat hisoblanadi
|
Qonuniy hujjat
|
|
1271.
|
Mutaxassislarning tadqiqotlari
natijasida oʻqituvchilarning
pedagogik bilim va peadgogik
mahoratni egallashning 5 darajasini
aniqlang
|
Axborot, tezaurus, uslubiy,
texnologik, tadqiqot
|
|
1272.
|
Pedagogik mahorat - bu:
|
Taʼlim va tarbiyaning yuqori
darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini taʼminlovchi
faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi fazilatida namoyon boʻladi
|
|
1273.
|
Inson kapitalining toʻrtta
bazaviy(asosiy) qobiliyatlari
|
Mehnatga qodirlik (faoliyat subʼekti);
Taʼlim olishga boʻlgan qobiliyat (individuallik); Yashovchanlik
(shaxs); Innovatsiyalarga boʻlgan qobiliyat
|
|
1274.
|
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va
oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi «Talabalar
mustaqil ishini tashkil etish
toʻgʻrisida»gi
34-sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan «Talabalar mustaqil ishini tashkil
etish, nazorat qilish va
baholash tartibi toʻgʻrisida»gi
Namunaviy nizomda quyidagilar aniq
belgilangan:
|
talabalar mustaqil ishining maqsad va
vazifalari; tashkiliy shakllari; axborot taʼminoti; nazorat qilish va
baholash
|
|
1275.
|
Zoom va Google Meet
dasturlarining tekin tariflarida necha
daqiqagacha uzluksiz muloqot qilish mumkin?
|
Zoom dasturida 40 minutgacha, Google
Meet dasturida 60 minutgacha
|
|
1276.
|
Normativ-huquqiy hujjat quyidagi
tartibda oʻz kuchini yoʻqotadi: a) qabul qilingan muddati tugashi
bilan. b) nazarda tutib qabul qilingan
sharoit oʻzgarganda. c) yangi
hujjat qabul qilinishi natijasida. d) ushbu hujjatning boshqa bir hujjat
bilan bekor qilinishi natijasida.
|
a), b), d)
|
|
1277.
|
Quyidagilar orasidan
qaysi biri normativ-huquqiy hujjatlar
turiga kirmaydi?
|
ommaviy axborot vositalari xabarlari,
qarorlari
|
|
1278.
|
Microsoft Teams – bu?
|
Microsoft kompaniyasining bulutga
asoslangan
|
|
|
|
videokonferens aloqa dasturidiri boʻlib,
u Windows tizimining soʻnggi versiyasi Windows 11 ga avtomat ravishda oʻrnatiladi
|
|
1279.
|
Taʼlimda innovatsion menejmentning
ilmiy tadqiqot usullari
|
morfologik, statistik taqqoslash, tanlash,
monografik,
induksiya, deduksiya, sintez,
eksportli baholash
|
|
1280.
|
«Oʻzbekiston
Respublikasi oliy taʼlim tizimini
2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"...
|
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-sonli Farmoni
|
|
1281.
|
BlueJeans bu?
|
video qoʻngʻiroqlarni
amalga oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qoʻngʻiroqlarni
yozib olish kabi bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi
videokonferensaloqa vositasi.
|
|
1282.
|
Yangi
Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasi qaysi yillarga
moʻljallangan
|
2022-2026 yillarga moʻljallangan
|
|
1283.
|
Taʼlim-tarbiya
jarayonida talabalar tomonidan
bilimlar qaysi darajada oʻzlashtiriladi.
|
reproduktiv darajada; produktiv
darajada; qisman izlanishli darajada; ijodiy darajada
|
|
1284.
|
Tadbirkorlikning muhim shakli?
|
Fan, taʼlim va madaniyat
integratsiyasi asosidagi bilimga asoslangan tadbirkorlik
|
|
1285.
|
Tadbirkorlik ekotizimi bu?
|
tadbirkorlik jarayonlarining
tadbirkorlik muhiti doirasida vositachilik va boshqaruvni amalga oshirish
uchun rasmiy va norasmiy birlashishlari, tadbirkorlik tashkilotlari
(firmalar, venchur kompaniyalar, biznesangellar/xususiy venchur investorlar,
banklar), muassasalar (universitetlar, moliyaviy organlar, davlat
organlari)ning oʻzaro bir-birlari bilan oʻzaro aloqalari yigʻindisi
tushuniladi
|
|
1286.
|
Taʼlim sifati
|
inson hayot-faoliyati sifatini oshirish
va aniq maqsadga erishishda foydalanish uchun zarur boʻladigan, aniq
sharoitlar talab etilib olingan bilimlar majmui
|
|
1287.
|
Biznes maqsadi?
–
inkubatorlarning asosiy
|
aniq (konkret) tovar (xizmat)ni emas,
balki xoʻjalik subʼektini rivojlantirish hisoblanadi
|
|
1288.
|
Taʼlim texnologiyasi -?
|
ilgʻor amaliyotning qoʻllanishi,
texnologiyalarni joriy etishning oʻsishi, mobil uskunalar sonining
ortishi
|
|
1289.
|
QS reytingi boʻyicha asosiy indikatorlarni
aniqlang? 1) akademik obroʻ. 2) ish beruvchining obroʻsi. 3)
universitet xodimlari ilmiy
ishlarining sitatalanganligi. 4) ilmiy-
tadqiqotchilar soni. 5) talabalar
nisbati. 6) xorijiy talabalar bilan nisbati. 7) xorijiy oʻqituvchilar
nisbati.
|
1), 2), 3), 5), 6), 7).
|
|
1290.
|
OTMlar quyidagi yoʻnalishlarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi
mumkin?
|
Barcha javoblar toʻgʻri
|
|
1291.
|
Oʻqituvchi taʼlim
oluvchilarni oʻzi bilan hamkorlikka
jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?
|
Pedagogik faoliyat jarayonida taʼlim
oluvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqishlariga toʻgʻri
kelishi lozim
|
|
1292.
|
Gumanitar fanlarda innovatsiyalar -
bu
|
Birinchi navbatda yangi ijtimoy ....
paydo bol
|
|
1293.
|
Nechinchi yilga borib Oʻzbekiston
|
2030 yilga
|
|
|
Respublikasining Global innovatsion
indeks reytingi boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga
kirish asosiy maqsad qilingan.
|
|
|
1294.
|
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020
yi 29 oktabrdagi Farmoni bilan
tasdiqlangan «Ilm fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...
|
mazkur yoʻnalishni
rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida belgilandi
|
|
1295.
|
Oliy taʼlim
muassasalarida taʼlim mazmuni
nechta tarkibiy qismdan iborat boʻlishi aniqlang.
|
4
|
|
1296.
|
Kreativ yondashuv – kreativlik bu-?
|
Individning yangi gʻoyalarni ishlab
chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida
iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati
|
|
1297.
|
Pedagogning anʼanaviy pedagogik
fikrlashdagi farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini
taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi
gʻoyalarni yaratish, mavjud
pedagogik muammolarni ijobiy haal
qilishga boʻlgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati qanday
nomlanadi?
|
pedagogik kreativlik
|
|
1298.
|
Izchil ravishda kasbiy oʻsishga erishish,
malaka darajasini oshirib borish, kasb
iy
faoliyatda oʻz ichki
imkoniyatlarini namoyon qilish bilan
bogʻliq kompetentligi nima deb ataladi?
|
Shaxsiy kompetentlik
|
|
1299.
|
Taʼlim-tarbiya ishining asosiy shakli
bu-?
|
Dars
|
|
1300.
|
Shkala boʻyicha tekshirish-?
|
aniq jarayonlarni raqamlar tizimi
yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat tavsiflarini miqdoriy
oʻzgarishlarga aylantirishga yordam beradi
|
|
1301.
|
deganda ilmiy-pedagogik, didaktik,
konstruktorlik, texnologik, loyihalar asosida yangi texnikalar, innovatsion
texnologiyalar, mahsulotlar, hamda
ishlab chiqarilgan mehnat jihozlari
va qurollarini modernizatsiyalash ularni tajribalardan oʻtkazish
tushiniladi?
|
Ilmiy ishlanmalar
|
|
1302.
|
oʻrganilayotgan bob yoki mavzu
mazmunini shartli belgilar, faktlar, simvollar yordamida mantiqiy tasviri
boʻlib, oʻquv materialini
konstruksiyalar, sxema va jadval
tarzida qayta ishlanishi natijasida shakllantiriladi?
|
Mental xarita
|
|
1303.
|
Ragʻbatlantirish qaysi nazorat
tuzilmasi tarkibiga kiradi?
|
Baholashning didaktik maqsadi
|
|
1304.
|
Testlar murakkablik darajasiga koʻra
|
reproduktiv, produktiv,
qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ)
|
|
|
qanday klassifikatsiyalanadi?
|
testlar
|
|
1305.
|
Talabalar tomonidan
oʻzlashtirilgan bilim, koʻnikma,
malaka va kasbiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning ikkinchi
bosqichi?
|
Joriy baholash
|
|
1306.
|
Hippo Video — bu...
|
kurslar yaratish uchun moʻljallangan
eng mashhur dasturlardan biri boʻlib, u moslashuvchan, foydalanishda
qulay va turli maqsadli kurslar yaratish uchun ishlabchiqilgan.
|
|
1307.
|
Suhbat mavzusiga tegishli boʻlmagan maʼlumotlar.
|
flud
|
|
1308.
|
flud
|
Suhbat mavzusiga tegishli boʻlmagan
maʼlumotlar.
|
|
1309.
|
Coursera taʼlim
portalidagi AQSH tinglovchilarining
hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
3.5999999999999997E-2
|
|
1310.
|
Chat-bot
|
Chatda boshqa odamni taqlid qiladigan
dastur.
|
|
1311.
|
offerlar
|
Pul uchun hamjamiyatiga obuna
foydalanuvchilar
|
|
1312.
|
... – bu «ogʻir» videofayllarni
osongina ochmaydi va yuqori sifatli video fragmentlar bilan ishlash
uchun etarli miqdordagi vositalarni
oʻz ichiga oladi. Ilova hajmi 3
MB dan kam - hayratlanarli darajada ixcham.
|
ZS4 Video Editor
|
|
1313.
|
Montaj bosqichida...
|
dastlab, film syujeti oʻquv
videotasvirining mazmuni uchun asos boʻlgan maʼlum algoritm koʻrinishida
taqdim etiladi.
|
|
1314.
|
Qaysi dastur
interaktiv elementlar qoʻshish
uchun moʻljallangan dastur sanaladi?
|
Activepresenter, Powtoon
|
|
1315.
|
Coursera taʼlim portalidagi
Avstraliya tinglovchilarining hissasi toʻgʻri
koʻrsatilgan qatorni belgilang.
|
2.3E-2
|
|
1316.
|
verifikatsiya
|
Shaxsning haqiqiyligini yoki brenddan
foydalanish qonuniyligini tekshirish jarayoni.
|
|
1317.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(2)
|
Begʻarazlilik
|
|
1318.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(3)
|
Keng qamrovlilik
|
|
1319.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(4)
|
Individuallilik
|
|
1320.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(5)
|
Tabaqalashgan yondashuv
|
|
1321.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(6)
|
Talabning yagonaligi
|
|
1322.
|
Talabalar bilimi va malakasini
nazorat va baholash qilish
|
1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik.
3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6.
|
|
|
tamoyillaridan birini toping(7)
|
Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan
8. Ishonchlilik(validlik)
|
|
1323.
|
Talabalar
bilimi va malakasini nazorat va
baholash qilish
tamoyillaridan birini toping(8)
|
1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik.
3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6.
Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8.
Ishonchlilik(validlik)
|
|
1324.
|
Xalqaro baholash dasturidan birini
toping(2)
|
PISA, PIRLS, TALIS
|
|
1325.
|
Xalqaro baholash dasturidan birini
toping(3)
|
PISA, PIRLS, TALIS
|
|
1326.
|
oʻquvchilarining oʻqish va matnni
tushunish, matematik va tabiiy
savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturini toping.
|
TIMMS
|
|
1327.
|
15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan
Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining
(4)toʻrtinchi darajasi Blum
taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping
|
Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,
tahlil
|
|
1328.
|
TALIS
–tadqiqotining
asosiy
vazifalaridan birini toping(2)
|
Pedagogika mutaxassisligi uchun
iqtidorli yoshlarni tanlash
|
|
1329.
|
TALIS
–tadqiqotining
asosiy
vazifalaridan birini toping(3)
|
Moderator oʻqituvchilarni
tanlash
|
|
1330.
|
TALIS
–tadqiqotining
asosiy
vazifalaridan birini toping(4)
|
Oʻqituvchining kasbiy tayyorgarligini
takomillashtirish
|
|
1331.
|
TALIS
–tadqiqotining
asosiy
vazifalaridan birini toping(5)
|
Uzluksiz malaka oshirish jarayonini
takomillashtirish
|
|
1332.
|
Kredit-modul tizimida amaliyotga
joriy etilishi nazarda tutilgan
«flipped classroom» texnologiyasining maʼnosi
toʻgʻri berilgan javobni toping.
|
Majmuali taʼlim
|
|
1333.
|
HEMIS-Higher education
Management Systems boʻyicha toʻliq
berilgan fikrni toping
|
Oliy taʼlim muassasalarining faoliyatini
maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi
|
|
1334.
|
2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan
OzR referendumida
umumxalq ovoz berish orqali qabul
qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat
|
6
|
|
1335.
|
2018-2021
yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat
sohasida nechta qonun ishlab
chiqildi
|
2
|
|
1336.
|
OʻzR yangi
tahrirdagi «Taʼlim toʻgʻrisida»
gi OʻRQ-637 qachon qabul qilingan?
|
2020 yil
|
|
1337.
|
Pedagogik mahorat tizimiga
quyidagilar kiradi
|
|
|
1338.
|
Taʼlim sohasidagi
nufuzli Xalqaro ekspertlar tomonidan
taʼlim tarbiya jarayoniga qanday kompetensiyalar
|
|
|
|
uygʻun joriy etilmoqda?
|
|
|
1339.
|
Oʻzbekistob
respublikasi prezidenti OʻzR konstitutsiyasi
va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?
|
Farmon
|
|
1340.
|
Oʻzbekiston Respublikasida oʻqituvchining
mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sogʻlom, barkamol avlodni
shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning maʼnaviy va madaniy
salohiyatini
saqlash hamda boyitishning asosi sifatida eʼtirof
etiladi. Davlat oʻqituvchilarning shaʼni va qadrqimmatini himoya
qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi
toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.
|
52-modda
|
|
1341.
|
Kommunikativ tushunchasining
mohiyatini belgilang
|
Diagnostik, talabalarda bilim olish
ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni shakllantirish va
rivojlantirish funksiyalari
|
|
1342.
|
Innovatsiya loyihasi
samaradorligining koʻrsatkichlari
|
tijorat samaradorligi, davlat,
mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot
|
|
1343.
|
Olimning h-indeksi
|
maqola soni va iqtiboslar soni boʻyicha
hisoblash usuli
|
|
1344.
|
OʻzRP farmonlari va VM qarorlari qanday
hujjat
|
Qonun osti hujjatlari
|
|
1345.
|
Inson kamolotida uch narsa - irsiyat,
muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi
|
Beruniy
|
|
1346.
|
Soft skills?
|
kreativlik...
|
|
1347.
|
shaxs kreativligining tarkibiy
tuzilishi bu -
|
intuitsiya, reflekfiya, bilim, koʻnikma,
malakalar
|
|
1348.
|
kommunikativ qobiliyat qanday
qobiliyat
|
Boshqalarning ruhiy haloatlarini
tushunish va ularga hamdardlik munoisabatida boʻlish qobiliyati
|
|
1349.
|
Innovatsiya soʻzi ingliz tilidan olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni
anglatadi
|
yangilikni joriy etish
|
|
1350.
|
Kreativ
salohiyat va tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishning tasnifiy
koʻrsatkichlari bu -
|
tadqiq etish, tasavvur qilish,
bajarish, tahlil qilish va baholash
|
|
1351.
|
Oliy taʼlim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi qachon qabul qilingan?
|
2019 yil 8 oktabr
|
|
1352.
|
2022-yil 28-yanvardagi PF-60
farmoni bilan... qabul qilingan
|
yangi oʻzbekiston taraqqiyot
strategiyasi
|
|
1353.
|
Pedagogik faoliyat deganda nimani
tushunasiz?
|
Yosh avlodni hayotga
|
|
1354.
|
4K kompetensiyalari asosida
talabalarni rivojlantirish bu -
|
kreativlik, tanqidiy fikrlash,
kommunikativlik, kooperatsiya
|
|
1355.
|
Shaxsiy akkaunt egallari
GoogleClassroom da bir kunda
maksimum qancha kurslarga kirishlari
mumkin?
|
Kuniga 30 ta kurs
|
|
1356.
|
Normativ-huquqiy hujjatning amal
qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi
mezonlar bilan belgilanadi. a) zamon. b)
makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.
|
a), b), d)
|
|
1357.
|
«Qayerda qonun
hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik
boʻladi» degan ibora kimga tegishli?
|
Amir Temur
|
|
1358.
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar tizimida oʻzini yuridik
kuchi va ahamiyatiga koʻra konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?
|
Konstitusiyaviy qonun
|
|
1359.
|
Har qanday mamlakatda inson
kapitalini rivojlantirish orqali
barqaror taraqqiyotni taminlaydigan
muhim omil bu?
|
taʼlim
|
|
1360.
|
Taʼlim tashkilotlarini
attestatsiyadan va davlat akkreditatsiyasidan
oʻtkazish «Taʼlim toʻgʻrisida”gi
qonunning qaysi moddasida keltirilgan?
|
58-modda
|
|
1361.
|
Vebinarni oʻtkazish
turini tanlashda qaysi parametrlarga
etibor qaratish lozim?
|
Chat, Dinamik va sotuv bloklarni qoʻshish
imkoniyati, Turli xil qurilmalardan foydalanish imkoniyati,
Foydalanuvchilarga qulaylik, Vebinar
ishtirokchilarining maksimal soni, Barqarorlik, Avtomatik vebinar yaratish
imkoniyati, Narxi, Tahlilning mavjudligi
|
|
1362.
|
Google xizmatidagi
papkalarga joylashtirilgan fayllar
bilan quyidagi standart amallarni bajarish mumkin?
|
saqlash, oʻchirish, koʻchirish,
almashish
|
|
1363.
|
Universitet uchun haqiqiy bilimni
olishning oʻziga xos usuli-?
|
Universitet professorlari tomonidan
talabalarni ilmga jalb etish orqali erishiladigan tadqiqot faoliyati
hisoblangan
|
|
1364.
|
THE reytingi aniqlashda quyidagi
universitetlar qatnasha olmaydi?
|
yuqori kurs talabalarini oʻqitmaydiganlar,
tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh yil ichida 1000 ta ilmiy ishlar,
shu jumladan bir yilda 200 tadan kam nashr ettirganlar
|
|
1365.
|
Universitetni bitkoinlarda
moliyalashtirishning maqsadi?
|
bank tarmogʻi rivojlanmagan mintaqalarida
moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni yengillashtirish
|
|
1366.
|
Biror bir ish yoki
faoliyatni yuksak darajada, hech bir
qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik bilan bajarish qanday nomlanadi?
|
mahorat
|
|
1367.
|
Akmeologik yondashuv nima
maʼnoni anglatadi?
|
(grekcha soʻzidan olingan boʻlib,
«oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan maʼnolarni anglatadi.
|
|
1368.
|
«Bilish obyektlarini ularning
modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va
tuziladigan obyektlarning
tavsifnomalarini aniqlash yoki
yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar
uchun yasash va oʻrganish». Bu...
|
Modellashtirish
|
|
1369.
|
Start-ap loyiha tushunchasi dastlab
|
1976 yili Forbes
|
|
|
nechanchi yilda kim tomonidan olib
kirilgan?
|
|
|
1370.
|
Talabalar bilan
start-ap loyihalashda uning ________ni
shakllantirish muhim rol oʻynaydi?
|
Gipotezasi
|
|
1371.
|
Tashxis – bu?
|
bu didaktik jarayon, yaʼni
talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayoniga taʼsir
etadigan omillarni aniqlash va tizimlash, ularning natijalarini tahlil qilish
sanaladi
|
|
1372.
|
Mustaqil taʼlim topshiriqlarining
qancha qismi kichik guruhlarda
hamkorlikda ishlashga moʻljallangan
boʻlishi kerak?
|
1/3
|
|
1373.
|
Raqamli taʼlim jarayonining Maqsadlilik
tamoyili
|
Maqsadlilikning anʼanaviy
didaktik tamoyili bilan kesishadi:...
|
|
1374.
|
Raqamli izni boshqarishning faoliyat
komponenti...
|
axborot-taʼlim sohasidagi....
|
|
1375.
|
G. U. Soldatovaning fikricha
isteʼmolchi kompetentligi –...
|
turli ehtiyojlarni qondirishni oʻz
ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogʻliq turli kundalik
vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga
imkon beradigan bilim, koʻnikma, motivatsiya va masʼuliyat
|
|
1376.
|
Tapskottning fikriga koʻra ochiqlik tamoyillari quyidagilarni oʻz ichiga
oladi
|
Barcha javob toʻgʻri
|
|
1377.
|
Raqamli taʼlim jarayonining
Shaxsiylashtirish tamoyili –...
|
talabaning oʻquv maqsadini
mustaqil ravishda belgilash, oʻquv jarayonining strategiyasini, oʻquv
dasturining rivojlanish surʼati va darajasini tanlash qobiliyatini
nazarda tutadi. Ushbu yondashuv oʻqituvchiga shaxsiy rivojlanish koʻrsatkichlari
va talabalarning taʼlim natijalarini kuzatish imkonini beradi.
|
|
1378.
|
Raqamli izlarni boshqarish jarayoni
necha bosqichda amalga oshiriladi
|
4 ta
|
|
1379.
|
Raqamli taʼlim jarayonining
Murakkablikni oshirish tamoyili –...
|
mavjudlik, tizimlilik va izchillik
didaktik tamoyili bilan bogʻliq boʻlib, murakkablikni oshirish
printsipi izchil oʻtishni oʻz ichiga oladi: oddiydan murakkabga va
murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga,
individualdan guruhga. va guruhdan individual va boshqa taʼlim
jarayonlari
|
|
1380.
|
Litsenziyalangan dasturiy taʼminot
texnik rivojlanishi...
|
Dasturiy taʼminotni boshqarish
tashkilotingizning dasturiy taʼminot ehtiyojlarini aniqlashga, eski
dasturiy taʼminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish
va raqobatlashishga yordam beradigan toʻgʻri texnologiyani
tanlashga yordam beradi
|
24
3-Renesans jarayoni jamiyat hayotining barcha sohalarini
qamrab olgan hozirgi kunda mamlakatimizdagi talim tizimi oldidagi muhim
funksiyalaridan biri osib kelayotgan yosh avlodga talim, tarbiya berishning
yangi va samarali usullarini yaratish, talabalarning bilim darajalariga bolgan
talabni kotarish, oqitishning rejalashtirilgan natijalariga erishish
hisoblanadi. Ozbekiston Respublikasi talim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi talim tizimida talabalarning tabiiy yonalishdagi
oquv modulilardan savodxonlik darajasini baholashning milliy tizimini yaratish,
talim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish tamoyillarini tatbiq etish,
davlat talim standartlarida kozda tutilgan kompetensiyalarni baholash
mezonlarini ishlab chiqish kabi dolzarb funksiyalarni ilgari surgan. Amaldagi
bakalavriat yonalishi davlat talim standartlari kompetensiyaviy yondashuvga
asoslanganligiga qaramasdan, oqitish va baholash metodlari asosan oquv
materiali va axborotni yodlash hamda bayon qilishga qaratilganligi, tanqidiy
fikrlash, axborotni mustaqil izlash va tahlil qilish konikmalari va boshqa
malakalarni rivojlantirishga yonaltirilgan Nazorat va baholash metodlarini
chuqur tahlil etish zaruriyatini talab etadi.
Talabalar bilimi nazorat va baholashi - bu talim
jarayonining eng muhim va oqituvchidan katta mahorat va ijodkorlik talab
etadigan tarkibiy qismi hisoblanadi. Oqituvchi mohirlik bilan talabalar
bilimini nazorat va baholash qilishning vaqtini togri belgilashi, nazorat va
baholashning turli usullaridan foydalangan holda talabalarni butun mashgulot
davomida samarali ishlashini taminlay olishi kerak. nazorat va baholashsiz
talaba shaxsining shakllanishiga pedagogik rahbarlik qilish, talabalarning
bilish faoliyatini, ularning aqliy va amaliy mehnatlarini boshqarish mumkin
emas. Oqitishning talab darajasidagi natijalariga erishish, talim jarayonini
mukammallashtirishda Nazorat va baholash ning ahamiyati benihoya katta. nazorat
va baholash talabalarning tayyorgarlik darajasini aniqlash, ularning bilim va
malakalaridagi boshliqlarni toldirish imkonini beradi.
Nazorat va baholash aniq belgilangan faoliyat, yani DTS
bilan meyorlangan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarning ozlashtirish
darajasini aniqlashga qaratilgan pedagogik vosita sifatida talabaning shaxs
sifatida rivojlanishi, kasbiy faoliyatga oid bilimlar, oquv moduli asoslarini
organishga bolgan qiziqishini orttirish, dunyoqarash, tafakkuri, xotira va
irodasini tarbiyalashga imkon yaratadi. Nazorat va baholash orqali talabalar
bilimini baholash bilan birga oquv jarayonida talim maqsadiga qay darajada
erishilgani, shuningdek, sifatli talim korsatkichi dinamikasini tahlil qilish
mumkin.
Muntazam va tizimli ravishda tashkil etilgan nazorat va
baholash jarayoni talabani unumli mehnat qilish, ozi egallagan bilim darajasini
ozi baholashga orgatadi, oquv moduliga bolgan qiziqishini orttiradi. Shuningdek
talabalarning ozlashtirishini nazorat va baholash oqituvchilarning faoliyatiga
baho berishga asos boladi, yani oqituvchi oquv materialini qanchalik tushunarli
qilib bayon qila olishi va oqitishning samarali usullaridan foydalanishi,
talabalarning mustaqil bilim olish jarayonini tashkil etish va otkazish
jarayoniga baho berish imkonini beradi. Nazorat va baholashdan olingan
natijalariga tayangan holda oqituvchi kam samara beruvchi ish usullarini
samarali ish usullari bilan almashtiradi va shuningdek, DTS bilan meyorlangan
bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni egallashga keng sharoit yaratadi.
Talabalarning DTS bilan meyorlangan bilim, konikma, malaka
va kompetensiyalarning ozlashtirish darajasini nazorat va baholash qilishning
muhim funksiyasi talabalarning kasbiy tayyorgarlik darajasiga qoyiladigan
minimal talablarga javob beradigan va talaba tomonidan ozlashtirilishi shart
bolgan bilim korsatkichlariga egaligini, ularning ilmiy dunyoqarashlarini,
ekologik, ahloqiy tarbiyasining shakllanishini baholash hisoblanadi.
Nazorat va baholashning talimiy funksiyasining
mohiyati shundaki, nazorat va baholash topshiriqlarini bajarish davomida
talabalar egallagan bilimlarini tizimlashtiradi, umumlashtiriladi,
mukammallashtiradi. Talabalar avval ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va
kompetensiyalarini yangi va kutilmagan vaziyatlarda amalda qollash orqali yangi
bilimlarni egallashi, namoyish etish imkonini beruvchi nazorat va baholash
talabalarning nafaqat diqqati, fikrlashi, xotirasining rivojlanishiga, balki
bilim doirasining kengayishiga zamin yaratadi.
Nazorat va baholashning tarbiyaviy funksiyasi
haqida soz yuritilganda, nazorat va baholash talaba mustaqil talimdan berilgan
topshiriqlarni oz vaqtida puxta, mustaqil, muntazam bajarishga undashi va oz
bilimining baholanishiga doim tayyor bolishlikka orgatishi nazarda tutiladi.
Nazorat va baholash talabada burch, majburiyat, javobgarlik, vijdon kabi
ahloqiy sifatlarning shakllanishiga yordam beradi. Nazorat va baholash
jarayonida talabalar ortasida ozaro munosabatlar hamda oqituvchi va talaba
ortasida hamkorlik munosabatlari shakllanadi.
Nazorat va baholashning rivojlantiruvchi
funksiyasi shundaki, Nazorat va baholash orqali oqituvchi muntazam ravishda
talabalarning zehni, idrok etish xususiyati, xotira va fikrlash
qobiliyatlarining rivojlanganligi, bilim darajasi, ularning yutuqlari va
kamchiliklari haqida doim xabardor boladi. Bu esa oqituvchiga birinchidan
talabalarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, ikkinchidan har bir talabaning
oziga xos individual rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning
bilish faoliyatini rivojlantirish va har bir talabaning ozlashtirishini
yaxshilashga erishish uchun zarur.
Nazorat va baholashning diagnostik
funksiyasining mohiyati talaba-lar bilimi va konikmalaridagi nuqsonlar,
kamchiliklar, boshliqlar, talabalarning oquv materialini ozlashtirishdagi
qiyinchiliklarni tugdiruvchi sabablar haqida muntazam axborot olish sanaladi.
Bunday axborotlar oqitishning samarali usullarini tanlash va bu usullarni hamda
talim jarayonini takomillashtirishning yonalishini aniq belgilash imkonini
beradi.
Talabalarning bilimidagi kuchli va zaif tomonlaridan
xabardor bolish oqituvchiga oz pedagogik mahorati, ish usullari va talabaning
individual xususiyatlari haqida axborotga ega bolish bilan talim jarayonini
takomillashtirish uchun orientir (moljal olish) bolib xizmat
qiladi. Nazorat va baholashning natijalari oqituvchiga talabalarning
bilimlaridagi boshliqlarni toldirishga yonaltirishiga yordam bersa, talabalarga
esa oz xato va kamchiliklarini aniqlab, ularni tuzatishiga yordam beradi. Undan
tashqari nazorat va baholash natijalariga kora talim muassasasi rahbariyati,
ota-onalar oquv jarayoni samaradorligi haqida axborotga ega boladilar.
Nazorat va baholashning profilaktik funksiyasi.
Malumki, ozlashtirilgan oquv materiallari vaqt otgan sari talabalarning
xotirasidan chiqadi. Bu talaba bilimi va konikmalarini ishga solish, ulardan
foydalanishga talab bolmasa ayniqsa sezilarli boladi. Talabalar bilimini
muntazam nazorat va baholash qilinishi avval ozlashtirilgan bilim, konikma,
malaka va kompetensiyalarni yangi va kutilmagan vaziyatlarda amalda qollash
orqali yangi bilimlarni ozlashtirish, shuningdek, mustahkamlash, takrorlash
imkonini beradi. Takrorlash esa talaba xotirasini charxlab boruvchi profilaktik
chora sifatida nazorat va baholash bilan chambarchas bogliq.
Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash
qilishning quyidagi tamoyillari mavjud:
1.
Muntazamlilik. Nazorat va baholash talim-tarbiya jarayonining
ajralmas qismi sifatida barcha oqitish shakllari: maruza, laboratoriya, amaliy
va seminar mashgulotlarda talabalarning oquv faoliyati bilan chambarchas bogliq
holda muntazam ravishda tashkil etiladi.
2.
Begarazlilik. Nazorat va baholash oqituvchining talabalarni chuqur
organmasdan, taxminiy va subektiv fikrlarga asoslanib, yuzaki mulohaza yuritib,
notogri xulosa chiqarishini inkor etgan holda talabalar bilimiga togri,
shaffoflik, begarazlik bilan, xolisona, aniq fikrlarga asoslanib baho berishni
talab etadi. Nazorat va baholash oquv jarayonining malum bosqichidagi malum
dastur boyicha talabalarning olgan haqiqiy bilimlarini belgilaydi.
3.
Keng qamrovlilik. Nazorat va baholash belgilangan dasturning barcha
bolimlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, konikma, malaka, aqliy va
intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini taminlaydi.
4.
Individuallilik. Nazorat va baholash har bir talabaning bilim
darajasini hamda uning oquv faoliyati, individual xususiyatlarini kuzatish,
organish imkonini beradi.
Individual mustaqil nazorat va baholash ishlaridan
doska oldida javob berishdan tortinadigan, dadil javob bera olmaydigan,
juratsiz talabalar uchun foydalanish maqsadga muofiq boladi. Bunday holatlarda
talaba oziga topshirilgan funksiyani yaxshi bajarganini ochiq-oydin muhokama
qilish bilan talabani qollabquvvatlash uning oz kuchiga ishonchini orttiradi.
5.
Tabaqalashgan yondashuv. Nazorat va baholash jarayonida modulning,
shu modul bolimlarining oziga xos xususiyatlari hisobga olinadi, bu
xususiyatlardan kelib chiqqan holda nazorat va baholashning turli usullari
qollanadi. Bu esa nazorat va baholashning alohida olingan bir usulidan
foydalanishda kelib chiqadigan kamchiliklarning yuzaga kelishini bartaraf
etadi.
6.
Oquv moduliga tayyorgarlik darajasiga bolgan talablarni hamda
talabalarni har tomonlama organib chiqish asosida nazorat va baholash
otkazuvchilar tomonidan nazorat va baholash natijalariga qoyiladigan talabning
yagonaligi taminlanadi.
7.
Nazorat va baholash oldindan belgilangan tasniflar tizimi asosida
oquv jarayonining barcha bosqichlarida malum maqsadga yonaltirilgan holda
tashkil etiladi.
Oliy talim tizimida oqitish samaradorligi talaba bilim
va malakasini nazorat va baholash qilishning nafaqat usul va shakllarning
xilma-xilligiga, balki nazorat va baholashning mazmuniga ham bogliq. Oquv
materialini ozlashtirish jarayonida oqituvchi berayotgan ilmiy axborotlar hajmi
oquv dasturi tomonidan belgilangan talab darajasidan yuqori bolishi kerak.
Bunday qoshimcha malumotlar organiladigan oquv materialini oquv moduli
yangiliklari, mustaqil hayot va kasbiy faoliyatdagi muammoli vaziyatlar, ishlab
chiqarish tarmoqlaridagi yangiliklar bilan boyitish uchun zarur. Bunday
malumotlar talabalarning kasbiga va oquv moduliga bolgan qiziqishini orttiradi.
Lekin talabalar bilimi nazorat va baholashi qatiy belgilangan standart asosida
otkaziladi.
Nazorat va baholash jarayonida talaba tomonidan aqliy
operatsiyalarni bajarishi, ayniqsa, tahliliy-tanqidiy faoliyat bilan
shugullanadi. Kasbiy obektlar, jarayonlar, hodisalarga tasnif va tarif berish,
ularni ozaro taqqoslash umumiy xulosalar chiqarish kabi topshiriqlar talabadan
murakkab fikrlash faoliyatini va malakani talab etadi. Nazorat va baholashda
xuddi shunday topshiriqlar bolishi kerak. Oquv modulining organish obektiga
bogliq holda obektlar va toplamlarning tuzilishi va funksiyalaridagi oxshashlik
va farqlarni aniqlash, obektlarda sodir boladigan jarayonlar, tushunchalarni
ozaro taqqoslash va bir-biri bilan boglash, xulosa chiqarish kabi savol va
topshiriqlar talabaning bilim sifati va malaka darajasini aniqlashda hamda
ularning kasbiy tayyorgarligini yuqoriga kotarishda katta ahamiyatga ega.
Tajribalar shuni korsatadiki, talabalar amaliy konikma,
mahorat va malakalarga, masalan, darslik bilan mustaqil ishlash, vaqtinchalik
loyihalar tayyorlash, tabiatda kuzatishlar olib borish, obektlarni aniqlash,
oddiy tajribalar otkazish kabi malakalarga yetarli darajada ega emaslar.
Oqituvchi talim jarayonida talabalarda amaliy malakalarning shakllanishiga:
kasbiy hodisa va jarayonlarning mohiyatini tushunib yetish uchun tajribalar
otkazish, obektlar ustida kuzatishlar olib borish, tabiatdagi mavsumiy va jarayonlardagi
tizimli ozgarishlarni kuzatish, bu kuzatishlar asosida obektlarni ishlash va
yangi muhitga moslanishlarini aniqlash, kasbiy xilma xillikni anglash kabilarga
etibor qaratmogi shart. Bu esa oliy talim mazmunini kuchaytiradi va talabani
obektning oziga xos xususiyatlarini anglashga orgatadi. Malumki, mashgulotlarda
tasviriy, tabiiy, verbal korgazma vositalari va obektlardan foydalanish
talabalarning yangi materialning mohiyatini tushunib yetishiga yordam beradi.
Nazorat va baholash ishlarida obektlar bilan bogliq masala va mashqlar
berilishi, masalan, obekt tuzilishining oziga xos tomonlarini aniqlash, kasbiy
muhitga moslanish belgilarini aniqlash, obektning xarakteristikasini tuzish,
obekt tuzilish va funksiyalari ortasidagi bogliqlikni aniqlash maqsadiga
yonaltirilgan topshiriqlarning bolishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Talim-tarbiya jarayonining samaradorlik va sifat
korsatkichini aniqlashda talabalar tomonidan bilim, konikma, malaka va oquv
moduliga doir xususiy kompetensiyalarni ozlashtirilish darajasini nazorat va
baholash qilish va baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Nazorat va baholashni
maqsadga muvofiq tashkil etish oqituvchi tomonidan nazorat va baholash turlari
va ularning didaktik maqsadlarini aniq tasavvur etishni talab qiladi.
Professor-oqituvchi talabalarning DTS boyicha meyorlangan bilim, konikma,
malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni ozlashtirilish
darajasini nazorat va baholash qilish va baholash jarayonida nostandart oquv va
test topshiriqlaridan foydalanishi zarur. Test nazorat va baholashining boshqa
ananaviy nazorat va baholashlardan afzalligi shundaki, bu nazorat va baholash
mashgulot uchun ajratilgan vaqtdan unumli foydalanish, katta hajmdagi mazmunni
qamrab olish, ularning oquv materialini ozlashtirish natijalarini ham tez
aniqlash imkonini beradi. Test nazorat va baholash qisqa vaqt ichida barcha
talabalarning bilim darajasini aniqlashni taminlash bilan birga talabalarning
har bir mashgulotga tayyorgarlik korish xususiyatini shakllantiradi. Modullarni
oqitishda talabalarning bilim olishga qiziqishlarini orttirish, mustaqil va
mantiqiy fikrlashga orgatish uchun test topshiriqlari mazmun va shakl jihatdan
ham xilma-xil bolishi zarur. Bu esa bir tomondan talabalarning bir xillikdan
zerikib qolishining oldini olsa, ikkinchi tomondan esa talabalarda ijodiy
faoliyatni shakllantiradi. Test-shaxsning aqliy taraqqiyoti, qobiliyati,
irodaviy sifatlari, shuningdek, egallagan bilim, konikma va malakalarini
aniqlash va Nazorat va baholash qilishda qollaniladigan standart topshiriq turi
sanaladi. Test standartlashtirilgan nazorat va baholash topshiriqlari turi
bolib, u kerakli statistik xususiyatlarga ega bolgan, konseptual tanlangan
ozgaruvchan olchovning ishonchli hamda validli bahosini taminlab beradi.
Ijtimoiy amaliyotda testlar insonning qanday kasb-hunar egallashi mumkinligi,
uning kasbga layokati yoki layoqatsizligini, istedodli yoki aqliy zaifligini
aniqlashda, muayyan hamkorlikdagi faoliyatga shaxslarni saralashda keng
qollaniladi. Hozirgi davrda testlar quyidagi turlarga ajratiladi:
maqsadga erishish testlari
(bilimlarni olchashga qaratilgan);
aqliy testlar (zehn,
akl-idroq, aql-zakovat, istedodni aniqlashga yonaltirilgan);
ijodiy testlari (ijodkorlik
darajalarini tekshiruvchi);
mezonli-moljal olish testlari (oquv
yoki kasbiy bilimlar va topshiriklarni qaysi konikma, malaka, xatti-harakat
tizimi orqali olchash mumkinligi);
shaxsga oid testlar (xususiyat,
bezovtalanish, sifat, fazilat, xislatlarni olchashga aloqador);
psixologik testlar (tashqi tasirsiz
shaxs ozini ozi oshkor qilishiga moljallangan) va boshqalar.
Testlar turli xususiyatlariga kora
klassifikatsiyalanadi:
1.
Shakliga kora - ochiq testlar, yopiq testlar.
2.
Yaratilish tartibiga kora - standart, nostandart testlar.
3.
Murakkablik darajasiga kora - reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli,
ijodiy (kreativ) testlar.
4.
Maqsadiga kora - axborot beruvchi (informatsion), diagnostik, talimiy,
motivatsion, attestatsion.
5.
Otkazilish texnologiyasiga kora - bosma, dasturlashtirilgan testlar.
Standart test topshiriqlari 1 ta togri javobli, 3 ta
muqobil javoblarga ega bolgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat. Har bir
savol malum bir miqdordagi ball bilan baholanadi. Standart test natijasi togri
javob berilgan savollar soniga bogliq.
Topshiriq shakliga kora testlar ikki
guruhga ajratiladi:
1)
yopiq testlar - berilgan muqobil javoblardan bitta togri javob
tanlanadigan test topshiriqlari;
2)
ochiq testlar- togri javobni shaklllantirish talab etiladigan ochiq test
topshiriqlari;
Yopiq tipdagi test topshiriqlari
quyidagi shakllari mavjud:
1)
yagona javobli test topshirigi bir necha muqobil javoblar orasidan bitta
togri javobni topishni talab etadi;
2)
kop javobli test topshirigi bir necha muqobil javoblar orasidan bir
necha togri javobni topishni talab etadi;
3)
alternativ javobli test topshirigi berilgan savolga ha yoki yoq javobini
berishni talab etadi;
4)
Muvofiqlikni aniqlashga doir test topshirigi tanlangan ikki yoki bir
nechta obekt ortasida muvofiqlikni aniqlashni talab etadi;
5)
Ketma-ketlikni aniqlashga doir doir test topshirigi kasbiy obekt,
jarayon yoki hodisalarning ketma-ketligini aniqlashni talab etadi. Oqitishda
talabalar tomonidan bilim, konikma va malakalarni egallaganlik darajasini
aniqlashda turli nazorat va baholash vositalaridan foydalaniladi. Mazkur
nazorat va baholash vositalaridan biri bolgan nostandart test topshiriqlarining
talim-tarbiya jarayoniga tatbiq etilishi har bir talabaning belgilangan bilim,
konikma va malakalarni egallaganlik darajasini aniqlash imkonini beradi.
Talabalarning ijodiy va mustaqil fikr yuritishni konikmalarini rivojlantirishda
kasbiy va mutaxassislik oquv modullarini oqitishda nostandart test
topshiriqlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Oqitishda nostandart test
topshiriqlaridan foydalanish talabalarning kasbiy tayyorgarlik darajasini
orttiradi, ilmiy dunyoqarashini kengaytiradi, talabalarning ozlashtirgan bilim,
konikma va malakalarini mustahkamlaydi, talabalarning tafakkuri, mustaqil va
ijodiy fikrlashini rivojlantiradi, amaliy muammolarni hal etishga orgatadi,
mantiqiy fikr yuritishga yollaydi, talabalarning aqliy faoliyatini
rivojlantirishga zamin yaratadi. Nostandart testlar ozining mazmuni, tuzilishi
va qollanish maqsadiga kora muayyan darajada farq qiladi. Mazkur test topshiriqlari
talabalarning ozlashtirgan nafaqat bilimlarini, balki obekt va uning qismlarini
tanish, oziga xos xususiyatlarini aniqlash konikmalarini nazorat va baholash
qilish va baholash jarayonini haqqoniy va odilona amalga oshirish imkonini
beradi.
Nostandart testlar quyidagi turlarga
ajratiladi:
1. Integrativ testlar;
2. Adaptiv (moslashtirilgan) testlar;
3. Mezonli-moljal olish testlari;
Integrativ testlar integral mazmun, shakl, qiyinchilik
darajasi boyicha osib boruvchi, talim muassasasining bitiruvchisining
tayyorgarlik darajasi haqida umumlashgan yakuniy xulosa chiqarishga imkon
beradigan test topshiriqlari sanaladi.
Adaptiv testlar avtomatlashtirilgan, talabalarga
nisbatan individual yondoshish imkonini beradigan, topshiriq mazmuni, bajarish
tartibi, qoidasi, shu topshiriqni bajarish natijasida talabaning egallashi
mumkin bolgan bali va test natijalarini umumlashtirish boyicha korsatmalardan
iborat boladi.
Adaptiv testlarning asosiy guruhini piramidali adaptiv
testlar tashkil etib, qollanish maqsadiga kora: ortacha ogirlikdagi, talabaning
tanlashiga kora aralash, murakkablik darajasi turlicha bolgan
qisman-izlanishli, kreativ topshiriqlardan iborat boladi.
Adaptiv testlar talim-tarbiya jarayonini tashkil
etishning modul-kredit paradigmasida muvaffaqiyatli qollanishi mumkin. Buning
uchun pedagog bitta mavzu, bob, bolim, kurs mazmuni boyicha turli qiyinchilik
darajadagi bir necha variantli test topshiriqlarini tuzish va amalda qollash
mahoratiga ega bolishi lozim.
Mezonli-moljal olish testlari talabalarning umumiy
tayyorgarlik darajasi, mazkur kursning oqitilish sifati, pedagogning pedagogik
mahorati, talim-tarbiya jarayoni samaradorligini aniqlash maqsadida otkaziladi.
Bunda testlar murakkablik darajasi turlicha bolgan: reproduktiv (oson),
produktiv (ortacha qiyin) qismanizlanishli (qiyin), kreativ (ijodiy)
topshiriqlardan iborat boladi va ularning baholash mezoni turlicha boladi.
Talabalarning mezonli-moljal olish testlaridan toplagan ballari asosida ranjer
tuzilib, shunga kora moljal olinadi.
Mazkur test topshiriqlarini tuzish uchun avvalo oquv
kursi mazmuni DTS asosida tahlil etiladi, bilim, konikma va malakalar
aniqlanadi, ularni aniqlash uchun topshiriqlar majmuasi tuziladi, mazkur
topshiriqlar test topshiriqlariga aylantiriladi va sinov otkaziladi, pirovar
natijada talabalarning shu kursni ozlashtirish darajasi yuzasidan xulosa
tayyorlanadi.
Mezonli-moljal olish test sinovlari orqali
talabalarning bilimlaridagi boshliqlar aniqlanadi va ularni bartaraf etish
yollari aniqlanadi.
Yuqorida qayd etilgan nostandart test topshiriqlarini
talim-tarbiya jarayonida maqsadga muvofiq foydalanish jarayoni talabalarning
ozlashtirgan bilim, konikma va malakalarini haqqoniy va odilona nazorat qilish
va baholash imkonini beradi.
Talim sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash
metodikasidan foydalanish muammolari quyidagilardan iborat:
Talim-tarbiya jarayonining sifatini tadqiq etishning metodologik va
dasturiy taminotini yaratish;
Talabalar bilimini nazorat qilish va baholash metodlari vositasida
talabalarning talim muassasalarida oquv modullar boyicha DTS bilan meyorlangan
talablar asosida bilim, konikma, malakalar va kompetensiyalarni egallaganlik
darajasini diagnostika qilish sohasida fundamental tadqiqotlar otkazish;
Oliy talim tizimida talim-tarbiya jarayoni shuningdek, talim sifatini
taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasi monitoringini otkazish
dasturini ishlab chiqish va amaliyotga qollash;
Oliy talim muassasalarida oqitiladigan modullar boyicha Talim sifatini
taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasining didaktik va texnologik
taminotini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish.
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayonida ularning
ozozini nazorat qilishini amalda qollash, yani Ispring yoki My test dasturi
vositasida oquv modulilar boyicha nostandart adaptiv test topshiriqlarini
tuzish va amaliyotga joriy etish.
Xulosa qilib aytganda, talim-tarbiya jarayonida
talabalar bilimini baholash metodlaridan foydalanish talim samaradorligini
aniqlash, mavjud kamchiliklarga barham berishga zamin tayyorlaydi.
TALABALARNING
BILIM SIFATINI ANIQLASH MONITORINGINI
AMALGA OSHIRISH
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash
monitoringi mohiyati yuzasidan fikr yuritishdan avval tashxislashni amaliy
pedagogik faoliyat jarayoni sifatida qabul qilish lozim.
Tashxis bu didaktik jarayon, yani talabalarning
kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayoniga tasir etadigan omillarni
aniqlash va tizimlash, ularning natijalarini tahlil qilish sanaladi. Tashxissiz
didaktik jarayonni samarali boshqarish, mavjud sharoit uchun optimal
natijalarga erishish mumkin emas.
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash
tashxisida sabab-oqibat boglanishlar, erishilgan natija va sifatli talim
korsatkichlari bilan bir-biridan farqlanadi. Shuningdek, talabalarning kasbiy
tayyorgarlik sifatini aniqlash tashxislash vaqtida belgilangan maqsadni amalga
oshirish uchun erishilgan daraja sifatida ham qarash lozim. Didaktik
tashxisning maqsadi oquv jarayonini uning samaradorligi bilan bogliq holda
aniqlash, baholash va tahlil qilishdan iborat.
Yuqoridagilardan malum boldiki, tashxis talabalarning
bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini
ananaviy nazorat va baholashga nisbatan kengroq va chuqurroq mano kasb etadi.
Talabalarning bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va
kompetentligini ananaviy nazorat va baholash faqat natijalarni qayd etadi,
biroq ularning kelib chiqishini izohlamaydi. Tashxis talabalarning bilim,
konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini nazorat va baholash
natijalarini ularga erishish yollari va vositalari, usullari bilan
aloqadorlikda baholaydi, sifatli talim korsatkichini orttirishni taminlovchi
jarayon va bosqichlarni aniqlaydi:
Talabalarning bilim, konikma va malakalarini nazorat
qilish, kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash monitoringining zaruriy tarkibiy
qismi sanaladi. Nazorat va baholash oliy talim amaliyoti rivojining doimiy
hamrohi bolib kelgan.
Didaktikada talabalarning bilim, konikma, malaka,
shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini ananaviy nazorat va baholash
jarayonida baho:
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifati va ozlashtirish darajasini
qatiy belgilovchi sifat korsatkichi;
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifat korsatkichini orttirishni
taminlash ustuvor vazifalari, talim tizimining yutugi, kamchiliklarini
korsatuvchi korsatkich sifatida talqin etiladi.
Yuqoridagi fikrlar asosida talabalarning kasbiy
tayyorgarlik sifatini aniqlash monitoringining modeli shakllantirildi.
Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlashda
ularga nisbatan nazoratning obektiv bolishiga erishish didaktik tizimning
asosini tashkil etadi.
Didaktik nazorat talimning oziga xos metodi sifatida
aniq ifodalangan talim beruvchi, rivojlantiruvchi xususiyatga ega bolishi
oz-ozini nazorat qilish bilan birlashishi, eng avvalo, talabaning ozi uchun
zarur va foydali bolishi lozim.
Ozlashtirish monitoringi tizimida baho ragbatlantirish
vositasi sifatida bir qator afzalliklarga ega. Birinchidan, baholovchi ballar
qollanishi mumkin bolgan tashxislash natijalari shaxsning yetuklik darajasini
belgilashga komaklashadi, bu esa raqobatni shuningdek, sifatli talim
sharoitlarini yaratishda muhim omil sanaladi. Talimning ixtiyoriyligi tamoyili
bilan boyitilgan baho otalabalarning mustaqil ishlarishda talabalar uchun
majburiy bolgan talimning zaruriy vositasidan shaxsiy reytingga, yani shaxsning
jamiyatdagi mavqeini tadrijiy aniqlash usuliga aylanadi.
Talim-tarbiya jarayonida nazorat va baholash mazkur
jarayonning muhim tarkibiy qismlaridan biri sanaladi. Bu tushunchalar oziga xos
mohiyat va xususiyatlarga ega. Oqituvchi nazorat va baholashni togri tashkil
etsa, talim jarayonining samaradorligi ortadi. Buning uchun oqituvchi
talabaning oquv materiallarini ozlashtirish darajasini aniqlab berish imkonini
beradigan didaktik taminotni ishlab chiqishi lozim.
Nazorat talabaning bilim, konikma va malakalari
darajasini aniqlash, olchash va baholash jarayonini anglatadi. Aniqlash va
olchash tekshirish deb ham ataladi.
Tekshirish nazoratning tarkibiy qismi bolib,
uning asosiy didaktik vazifasi oqituvchi va talabalar ortasida teskari aloqani
taminlash, pedagog tomonidan oquv materialini ozlashtirish haqida obektiv
axborot olinishi, bilimlardagi kamchilik va nuqsonlarni oz vaqtida aniqlashni
taminlashdir. Tekshirishning maqsadi nafaqat talabaning bilim darajasi, sifati,
shuningdek, uning oquv mehnati hajmini ham aniqlashdan iborat.
Tekshirish tizimidagi birinchi bosqich talabalarning
bilim darajasini oldindan aniqlash hisoblanadi. Odatda, u oquv yili
boshida talabalar tomonidan avvalgi oquv yilida ozlashtirilgan bilimlari
darajasini aniqlash maqsadida otkaziladi. Bu kabi tekshirish, shuningdek, oquv
yilining ortasida yangi kursni organishga kirishilganda ham otkazilishi mumkin.
Talabalar tomonidan ozlashtirilgan bilim, konikma,
malaka va kasbiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning ikkinchi
bosqichi har bir modul yoki mavzularni ozlashtirish jarayonidagi malum bir
muddatga rejalashtirilgan joriy baholashdir. Joriy baholash
talabalar tomonidan oquv dasturida belgilangan ayrim elementlarni ozlashtirish
darajasini tashxislash imkonini beradi. Mazkur baholashning asosiy vazifasi
alohida olingan muayyan vaziyatni organishdir. Bunday baholashning shakl va metodlari
turlicha bolib, ular oquv materiali mazmuni, murakkabligi, talabalarning yoshi
va tayyorgarligi, talim bosqichi va maqsadlari, muayyan pedagogik sharoitlarga
muvofiq belgilanadi.
Oraliq baholash bilim, konikma va malakalarni
tekshirishning uchinchi murakkab bosqichi sanalib, talabalarning oquv
materialini muayyan modul tarkibidagi bob yoki bolimlari boyicha ozlashtirgan
bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shaklidir. Oraliq
baholash ogzaki yoki yozma shaklda otkazilishi mumkin. Uni oqituvchi maxsus
belgilangan reja asosida oyida, har ikki oyda otkazadi. Yangi mavzuni organish
bilan birga talabalar avval ozlashtirilgan bilim, konikma, malaka va kasbiy
kompetensiyalarni yangi va kutilmagan vaziyatlarda qollash imkoniyati vujudga
keladi. Oraliq baholash bilimlarni mustahkamlashga komaklashadi, biroq oquv
ishlari bosqichini tavsiflash, bilimlarning mustahkamlik darajasini tashxislash
imkonini bermaydi. Tashxisning boshqa shakl va metodlari bilan birga
qollanilsagina ushbu tekshirish kutilgan samarani beradi.
Tizimning tortinchi bosqichi talabalarning ozlashtirgan
bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni yaxlit bolim yoki modulning
alohida mavzusi boyicha davriy tekshirish hisoblanadi. Mazkur
tekshirishning maqsadi modul tarkibida organilgan oquv materialining
strukturaviy elementlari ortasidagi ozaro aloqalarni ozlashtirish sifatini
tashxislash. Davriy tekshirishning asosiy vazifasi talabalarning ozlashtirgan
bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni mustahkamlash, ularni
tizimlashtirish va umumlashtirish sanaladi.
Tekshirishni tashkil etishda beshinchi bosqich
talabalarning talim jarayonining barcha bosqichlarida egallangan talabalarning
ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni yakuniy
tekshirish va hisobga olishdir. Ozlashtirishning yakuniy hisobi har bir
semestr va oquv yili oxirida otkaziladi. Mazkur jarayonda talabalar tomonidan
toplangan ballarni jamlanadi. Bu, avvalo, mazkur bosqichda belgilangan didaktik
maqsadga muvofiq tarzda belgilangan bilim, konikma, malaka va kasbiy
kompetensiyalarni talabalar tomonidan ozlashtirish darajasini aniqlash
sanaladi.
Talabaning ozlashtirish darajasini baholash uchun
nazorat yakunlari asos boladi. Bunda talabalar ishining ham sifat, ham miqdor
korsatkichlari hisobga olinadi. Miqdor korsatkichlari koproq ballar yoki
foizlarda. sifat korsatkichlari esa alo, yaxshi, qoniqarli va hokazo baholovchi
fikrlar yordamida elektron jurnalga qayd etiladi. Baho olchash va hisoblashlar
natijasida olinadigan son emas, balki baholovchi fikrga yuklangan mano ekanini
unutmaslik muhim. Baholovchi son sifatida qollashga berilib ketishning oldini
olish uchun bir qator mamlakatlarda baholar harfli (A, V, S, D va hokazo)
ifodaga ega.
Malumki, baholash funksiyasi talim darajasini qayd
etish bilangina cheklanmaydi. Baho talabalarga ularning talim olishi,
bilimlarni ozlashtirishga nisbatan ijodiy yondoshishini ragbatlantirish
maqsadida tasir korsatish vositasi. Aynan xolisona baholash tasirida
talabalarda adekvat oz-ozini baholash, shaxsiy muvaffaqiyatlarga tanqidiy munosabat
yuzaga keladi. Shu bois bahoning ahamiyati, vazifalarining xilma-xilligi
talabalar oquv faoliyatining barcha jihatlarini aks ettiradigan va ularni
aniqlashni taminlaydigan korsatkichlarni izlab topishni taqozo etadi.
Bahoni amalda egallangan bilim, konikma va malakalar
bilan davlat talim standartiga kora ozlashtirilishi belgilangan bilim, konikma
va malakalar umumiy hajmi ortasidagi nisbat sifatida tushunish (tariflash)dan
talim darajasining miqdoriy mazmuni kelib chiqadi. Talim samaradorligini
ozlashtirish korsatkichi BA/T yuz foiz nisbat asosida hisoblanadi. Bunda:
B ozlashtirish (talim samaradorligi)
bahosi;
A amalda ozlashtirilgan bilim,
konikma va malakalarning hajmi;
T ozlashtirish nazarda tutilgan bilim, konikma va
malakalarning toliq hajmi.
Hisobga olish talimning muayyan davrida
talabalar va oqituvchi faoliyatini umumlashtirish, xulosalash demakdir.
Nazorat qilish
va hisobga olish vazifalari
Nazorat qilishning asosiy vazifasi
talabalarning bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash va baholashdan iborat.
Bu oquv materiallarini organishning keyingi bosqichiga otish imkoniyatlarini
aniqlashtiradi va oqituvchining oquv metod hamda usullarini togri tanlaganini
nazorat qiladi. Nazorat qilish vazifasi oquv materiallarini organishning maqbul
yollarini topish bilan bogliqdir.
Talabalarning ozlashtirish
natijalarini hisobga olishda quyidagilarga etiborni qaratish lozim:
oquv dasturi asosida mavzu va
bulimni organishda talabalarning bilim, konikma va malakalarini har tomonlama
nazorat qilish;
har bir yakunlangan mavzu boyicha
talabalarning faoliyati togrisida xulosa chiqarish;
ortacha arifmetik malumotlarga
tayanibgina talabalarning ozlashtirish darajasini baholamaslik;
talabalarning mavjud bilimlariga
aniq, batafsil malumot (tavsif) berish uchun ularning bir necha oquv yilidagi
statistik ozlashtirish malumotlarga asoslanib tahlil etish.
Demak, ozlashtirishni nazorat qilish va hisobga olish
nazorat, oqitish, tarbiyalash va rivojlantirish vazifalarini bajaradi:
Talim vazifasi talabalarning bilimini tekshirishda aniq
korinadi. Yangi mavzuni mustahkamlash jarayonida yoki uy vazifalarini
tekshirishda talabalarning otilgan mavzuni takrorlashga, ular uchun tushunarsiz
bolgan malumotlarni bilish olishlariga imkon tugiladi. Chunki guruhdagi boshqa
talabalar javob berayotgan talabaning fikrlarini diqqat bilan tinglashadi va
avval egallangan bilimlarni mustahkamlab, qoshimcha malumotlar bilan
boyitishadi. Ortoqlarining javoblariga qoshimcha qilishga yoki bilmay qolgan savollarga
javob berishga shaylanish orqali organilgan mavzuni aniqlashtirishga harakat
qiladi.
Nazoratning tarbiyaviy ahamiyati shundan iboratki,
talabalar tekshirishga tayyor bolish uchun mashgulotlarni oz vaqtida
tayyorlaydilar, bosh vaqtlaridan unumli foydalanishga harakat qiladilar,
intizomga organadilar.
Shuningdek, tekshirish va baholash talabaning oz
bilimlari va qobiliyatlarini ozi mustaqil aniqlashiga ham yordam beradi.
Ozidagi kamchiliklarni kora olishga va uni tugatish yollarini izlashga
komaklashadi. Lekin talabaning bilimini baholashda oqituvchi nohaqlikka yol
qoysa, talaba bilan oqituvchi ortasida ziddiyat kelib chiqadi. Uy
vazifalarining esa haddan ziyod kop bolishi ham talabalarning yuzaki mashgulot
tayyorlashiga olib keladi.
Agar nazoratning oqitish va tarbiyalash vazifalari
togri amalga oshirilsa, shaxsning tafakkurini rivojlantirish hamda
his-tuygulari va axloqiy sifatlarini tarbiyalashga imkon tugiladi. Bu oz-ozidan
nazoratning rivojlantiruvchi vazifasi sanaladi.
Oqituvchi mazkur vazifalardan xabardor bolish asosida
talabalarning ozlashtirish darajasini hisobga olishni togri tashkil etadi.
Talim natijalarini tekshirish va baholashga
qoyiladigan talablar. Talabalarning talim natijalarini tekshirish va baholashga
qoyiladigan pedagogik talablar quyidagicha:
har bir talabaning oquv faoliyatini nazorat qilishni talab etadigan,
guruh yoki guruhning oquv ishi natijalari talabaning shaxsiy natijalarining
ornini almashtirishga yol bermaydigan nazoratning individual tavsifi;
nazoratni talim jarayonining barcha bosqichlarida: boshlangich idrok
etishdan to bilimlarni amalda qollashgacha bolgan bosqichlarida talabalarning
oquv faoliyatlarining boshqa tomonlari bilan birgalikda olib borishning
tizimliligi;
nazoratning oqitish, tarbiyalash va rivojlantirish vazifalarini hal
etadigan, uni olib borishga talabalarni qiziqtiradigan turli shakllari;
oquv dasturining barcha qismlarini qamrab olgan, talabalarning nazariy
bilimlari, intellektual hamda amaliy konikma va malakalarini tekshirishdan
iborat nazoratning keng kolamliligi;
talabalarni har jihatdan bilib olmasdan turib, oqituvchining xato
xulosalar chiqarish, subektiv munosabatda bolishiga yol qoymasligi, shuningdek,
ozlashtirish natijalarini baholashda baho mezonlariga qatiy rioya qilishni
talab etadigan nazoratning xolisligi;
har bir oquv moduli xususiyatlari, shuningdek, talabalarning shaxsiy
qobiliyatlarini hisobga olgan holda turli nazorat metodlarini tanlashning
tabaqalashganligi;
muayyan guruh (guruh) talabalarining oquv ishlarini nazorat qilishda
barcha oqituvchilar tomonidan qoyiladigan talablarning bir xil bolishi
belgilangan.
Yuqorida korsatilgan talablarga rioya qilish orqali
nazoratning ishonchliligi ortadi va oquv jarayonida oz vazifalarini hal
qilishga imkon yaratiladi.
Oquv faoliyati natijalarini hisobga olish turlari,
shakl va metodlari. Pedagogika fani talabaning oquv moduli boyicha ozlashtirgan
bilimlarini oz vaqtida nazorat qilish va baholashning uchta vazifasi borligini
alohida uqtiradi:
Ozlashtirishni nazorat qilish va baholash natijalariga qarab davlat
talim standartlari qanday bajarilayotganligi nazorat qilinadi va vazifalar
belgilanadi.
Bilimlarni nazorat qilish va baholash natijasida talabalarda bilimlar
yanada kengayadi. Bu bilan talim muassasalari oldida turgan talimiy maqsad
bajariladi.
Talim sohasida yaxshi natijalar yoshlar tarbiyasiga ham tasir korsatadi,
ularda kotarinki ruh, oz kuchiga bolgan ishonch va qiziqish paydo boladi.
Shuning uchun ham talim natijalarini nazorat qilish va baholash talim
tizimining ajralmas qismidir.
Ana shu vazifalardan kelib chiqib talabalar oquv
faoliyatini hisobga olishning bir qator shakl va metodlari asoslangan.
Har bir oquv moduli boyicha talabaning oquv faoliyatini
nazorat qilish va baholash chorak yoki yarim yillik davomida muntazam ravishda
olib boriladi va quyidagi nazorat turlari orqali baholanadi:
joriy nazorat;
oraliq nazorat; yakuniy nazorat.
Joriy nazorat bu talim jarayonida talabalar
tomonidan oquv dasturida belgilangan muayyan mavzularni ozlashtirilish boyicha
bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli. Bu nazorat
oqituvchi tomonidan otkazilib, talabalarning bilim darajasini aniqlash oquv
modulining har bir mavzusi boyicha kundalik ballar qoyib borishni nazarda
tutadi.
Oraliq nazorat talabalar tomonidan oquv
materialining muayyan bob yoki bolimlari boyicha ozlashtirilgan bilim, konikma
va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
Yakuniy nazorat talabalarning chorak yoki yarim
yillik uchun belgilangan oquv materiallari boyicha ozlashtirilgan bilim,
konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli bolib, organilgan
mavzular boyicha yozma, ogzaki, test shaklida otkaziladi.
Talabalarning faoliyatini hisobga olish metodlari
ogzaki, yozma, test hamda amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan bolishi
mumkin.
Ogzaki tekshirish. Bu metod bilimlarni nazorat
qilish va baholashning ancha keng tarqalgan ananaviy usullaridan biridir.
Ogzaki tekshirishning mohiyati shunda korinadiki,
oqituvchi talabalarga organilgan mavzuning mazmunidan kelib chiqib, ularning
ozlashtirish darajasini aniqlaydi. Ogzaki tekshirish talabalarning bilimlarini
tekshirishni savol-javob usuli asosida amalga oshiriladi. Ushbu usul ayrim
hollarda suhbat usuli deb ham atashadi. Ogzaki tekshirishda oqituvchi
organilayotgan mavzuni alohida qismlarga ajratadi va ularni har biridan
talabalarga savollar beradi. Keng tarqalganligi va samarali ekanligiga qaramay
talabalarning bilimlarini nazorat qilish va baholashda ogzaki tekshirish ayrim
kamchiliklarga ham ega. Chunonchi, uni qollash jarayonida:
nisbatan kop mehnat sarflanadi;
mashgulot mobaynida 3-4 nafar
talabanigina bilimini tekshirish mumkin.
Ogzaki ommaviy tekshirish talabalardan ogzaki
sorash bolib, ular guruhga qaratilgan savollarga javob beradilar. Bunday
tekshirishda javoblar qisqa boladi. Mazkur sorash kopchilik talabalarni nazorat
qilishni taminlaydi va butun guruhni faollashtiradi, ammo talabalarning nutqini
ostirmaydi. Bunday nuqsonlar individual sorashda kozga tashlanmaydi. Ammo
sorashning bu shaklida guruhdagi boshqa talabalarning tolaqonli ishlashlariga
erishish juda qiyin.
Kombinatsiyalangan (tezlashtirilgan) tekshirishda
oqituvchi bir necha talabani bir vaqtda doskaga chaqiradi, biri ogzaki javob
beradi, 3-4 nafar talaba esa kartochkalar boyicha yozma ishni bajarishadi va
hokazolar. Bu tekshirishning murakkab usuli bolib, oqituvchidan yetarlicha
tajriba va diqqatlarini guruhdagi hamma talabalarga taqsimlay bilishni talab
qiladi.
Yozma tekshirish talabalarning bilim, konikma va
malakalarini nazorat qilish va baholashning eng samarali usullaridan biri
bolib, ularning ijodiy qobiliyatlarini baholash imkonini beradi. Mazkur
usulning mohiyati shundaki, oqituvchi alohida mavzu yoki oquv dasturining malum
bolimini otib bolganidan song talabalarning bilimlarini nazorat qilish va
baholashni tashkil etadi. Yozma tekshirish topshiriq, yani, insho yozish hamda
turli nazorat va mustaqil ishlarni bajarishni uyda ham amalga oshirishga imkon
beradi. Ushbu jarayonda
oqituvchining bajarilgan ish bilan
tanishib chiqishi, uning sifatini tekshirishi uchun kop mehnat va vaqt
sarflanadi.
Amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan
tekshirish. Bajarilayotgan amaliy harakatlar (sport, mehnat
harakatlari)ning togriligini kuzatish yoki olingan natijalarga tayanishdan
iborat bolishi mumkin.
Talabaning butun mashgulot davomidagi barcha
faoliyatlarini nazorat qilish tekshirishning maxsus turi bolib, u talabaning
mashgulotdagi ishtiroki uchun ball qoyish bilan yakunlanadi. Bu talabani doimo
harakat qilishga va faollikka undaydi.
Malumki, bugun talim tizimida
reyting nazoratidan keng foydalanilmoqda.
Reyting (inglizcha baholash, tartibga
keltirish, klassifikatsiyalash) muayyan hodisani oldindan belgilangan shkala
boyicha baholash. Reyting tizimi talabalarning bilim sifatini nazorat qilish
turi, metodi va shakli sifatida etirof etilib, uning yordamida talabalarning
oquv oquv modulilari boyicha talim standartida belgilangan barcha talablar
boyicha ozlashtirilgan bilimlari sifati baholanadi.
Shkala boyicha tekshirish aniq jarayonlarni
raqamlar tizimi yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat
tavsiflarini miqdoriy ozgarishlarga aylantirishga yordam beradi.
Reyting nazorati asosida talabalarning oquv
faoliyatini hisobga olishning yuqorida keltirilgan metodlari bilan birga test
usulidan ham samarali foydalanilmoqda. Test sorovidan nafaqat talabalarning
bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, balki 1993 yildan boshlab
Ozbekiston Respublikasida abiturientlarni oliy oquv yurtlariga tanlov asosida
qabul qilish jarayonida ham samarali foydalanib kelinmoqda.
Test va reyting asosida talabalar
bilimini tekshirish.
Test aniq maqsad asosida muayyan holat darajasini
sifat va miqdoriy korsatkichlarda belgilashga imkon beruvchi sinov vositasi.
Pedagogik amaliyotda testning bir qator afzalliklari
kozga tashlanadi. Ular quyidagilardir:
1)
nazorat uchun vaqtning kam sarflanishi;
2)
nazariy va amaliy bilim darajasini obektiv sharoitda aniqlash imkonining
mavjudligi;
3)
bir vaqtning ozida kop sonli talabalar bilan nazoratni tashkil etish
mumkinligi;
4)
bilim natijalarining oqituvchi tomonidan qisqa muddatda tekshirilishi;
5)
barcha talabalarga bir xil murakkablikdagi savollar berilib, ular uchun
bir xil sharoitning yaratilishi.
Talim tizimida islohotlarni amalga oshirish
jarayonida talabalarning bilim, konikma va malakalarini nazorat qilish va
baholash ham yangicha mazmun kasb etdi. Davlat talim standartlarining ishlab
chiqilganligi, yangi oquv dasturining amaliyotga joriy etilganligi, erkin va
mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalashga nisbatan yuqori talabning
qoyilayotganligi, talim amaliyotiga pedagogik texnologiyalar olib
kirilayotganligi, talabalarni kasbga muvaffaqiyatli yollash maqsadida
psixologik va pedagogik diagnostika barcha turdagi talim muassasalarida keng
kolamda amalga oshirilayotganligi kabi holatlar kozga tashlanayotgan bir vaqtda
talabalarning bilim, konikma va malakalarini eng samarali shakl, metod va
vositalar yordamida nazorat qilish hamda baholash muhim ahamiyatga ega.
Reyting tizimida ozlashtirish natijasi nazoratning
korsatilgan barcha shakllardan otish jarayonida toplangan ballarni qoshish yoli
bilan aniqlanadi. Har bir nazorat turi uchun 10 balldan taqsimlanganda (oquv
oquv modulii uchun 100 ball hisobida) unga 7, 5, 8, 7 ball qoyilsa, talabaning
chorak yoki yarim yillik uchun toplagan bali 27 ballni tashkil etadi, bu esa 55
foizdan kam, shuning uchun u yetarlicha reyting ballini toplamaguncha va barcha
nazorat shaklidan otmagancha attestatsiya qilinmaydi. Reyting tizimi bir qator
afzalliklarga ega, chunonchi:
talim jarayonida
baholash tizimi imkoniyatlarini kengaytiradi; talaba bilimini eng adolatli
mezonlar yordamida aniqlaydi; talimni standartlashtirish jarayoni uchun zarur
imkoniyatlarni ochib beradi; talim standartlarida kozda tutilgan oquv dasturiga
kirgan majburiy ixtiyoriy
mavzularning
tolaligicha ozlashtiradi; talabalarda oz ustida mustaqil ishlash intilish,
erkin fikr yuritish, bilimlarni
egallashga nisbatan izchil yondashuv
yuzaga keladi;
talabalarda yomon baho olishga bolgan qorquv yoqolib,
uning orniga bilimlarni ixtiyoriy ozlashtirish, mavjud kamchilik va nuqsonlarni
bartaraf etish yolida mustaqil ishlash imkoniyati yaratiladi. Boshqacha
aytganda, qorquv orniga intilish, rejalashtirish, harakat qilishga ehtiyoj
tugiladi, organishga nisbatan qiziqish ortadi.
Talabalarning bilim, konikma va malakalarini baholash
mezonlari har bir oquv modulining maqsad va vazifalari, guruhdagi talabalarning
ozlashtirish darajasiga tayangan holda belgilanadi. Shuningdek, baholash
mezonlarini ishlab chiqishda talabalarning ogzaki javob berishlari, konikma va
malakalariga alohida yondashiladi.
Oqituvchining talabalar ozlashtirishi monitoringini
amalga oshirishga qoyiladigan asosiy talablar:
Talabalarning bilimlarini obektiv baholash mexanizmlarini ishlab
chiqish, ularni mukammal ravishda reyting nazoratda qollashga qaratilgan
didaktik vositalar majmuasini ishlab chiqish malakasiga ega bolish.
Talabalarning bilimlarini obektiv baholash mexanizmlarini bilishi va
ularni mukammal ravishda reyting nazoratida qollash, standart testlarni ishlab
chiqish va qollay olish malakasiga ega bolish.
Reyting tizimi topshiriqlarini reproduktiv, produktiv, qisman izlanishli
va ijodiy darajada tuzish va qollay olish.
Oquv materialining didaktik tahlili asosida talabalar ozlashtirishi
talab etiladigan talim mazmunining tarkibiy qismlarini aniqlash, material
hajmini belgilash va shu asosda talim mazmunini takomillashtirish yuzasidan
takliflar ishlab chiqish.
Mashgulotlarda talabalarning bilish faoliyatini faollashtirish uchun
muammoli savollar majmuasini tuza olish.
Didaktik vositalar yordamida talabalarning yozma ishlari, ogzaki
savoljavoblari, amaliy ish natijalarini tahlil qilish, aniqlangan xato va
kamchiliklar asosida talim jarayoniga tegishli tuzatishlar kirita olish.
Didaktik vositalar yordamida olingan talabalarning yozma ishlari, ogzaki
savol-javoblari, amaliy ish natijalarini tahlil qilish, ulardagi xato va
kamchiliklarni aniqlash.
Mashgulotda talabalarning oquv faoliyatining tashkil etilishi,
boshqarilishi va natijasiga baho berish asosida uning samaradorligini oshirish
yollarini ishlab chiqish.
Mashgulotda talabalar oquv faoliyatining tashkil etilishi, boshqarilishi
va natijasiga baho berish, talabalarda bilim, konikma, malaka, umumiy va
xususiy tushunchalar, kasbiy kompetensiyalarni shakllantira olishi lozim.
Talim tizimi samaradorligini oqituvchi saviyasi, talaba
ehtiyoji, oquv adabiyotlari mazmuni hamda mustaqil talimni shakllantirishga
qaratilgan infratuzilma bevosita taminlab beradi. Demak, raqobatbardosh
kadrlarni tayyorlash, ularni mehnat bozori talablariga muvofiq
raqobatdoshligini oshirish, ijodiy fikrlaydigan mutaxassislarni yetishtirish
oquv dargohlarida yolga qoyilgan talim berish jarayoni bilan chambarchas
bogliq. OzR Prezidenti tomonidan 2019-yilning 8-oktabrida Ozbekiston
Respublikasi oliy talim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash togrisidagi Farmoni imzolandi. Ushbu muhim dasturilamal hujjatda
respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasini xalqaro etirof etilgan
tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Nigher
Yeducation yoki Academic Ranking of World Universities)
reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari
royxatiga kiritish va oliy talim muassasalarida oquv jarayonini
bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga otkazish belgilab berildi.
Kredit-modul tizimi, bu talimni tashkil etish jarayoni
bolib, oqitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit olchovi asosida
baholash modeli hisoblanadi. Uni bir butunlikda olib borish serqirra hamda
murakkab tizimli jarayondir. Kredit-modul tamoyilida ikkita asosiy masalaga
ahamiyat beriladi: talabalarning mustaqil ishlashini taminlash; talabalar
bilimini reyting asosida baholash.
Kredit-modul
tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilar etirof etiladi: oquv
jarayonlarini modul asosida tashkil qilish; bitta oquv moduli, kurs
(kredit)ningqiymatini aniqlash; talabalar bilimini reyting bali asosida
baholash;
talabalarga
ozlarining oquv rejalarini individual tarzda tuzishlariga imkon
yaratish; talim
jarayonida mustaqil talim olishning ulushini oshirish; talim dasturlarining
qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga qoyilgan
talabdan kelib chiqib ozgartirish mumkinligi.
Yuqoridagi fikrlar talim-tarbiya jarayonida nafaqat
oqitishni innovatsion talim texnologiyalari asosida olib borish, balki
talabadan mustaqil oqib-organish, talimga yangicha munosabatda bolish, mehnat
bozori talabidan kelib chiqib, zaruriy va chuqur nazariy bilimlarni egallash,
amaliy konikmalarini shakllantirishga orgatishdan iboratdir. Muxtasar aytganda,
mazkur tizim talabaning kasbiy rivojlanishi va kamolotiga yonaltirilgan. Ilm
sohibining butun hayoti davomida bilim olishini taminlashga hamda mehnat bozori
va zamonaviy talablarga javob bera oladigan inson kapitalini shakllantirishga
qaratilgan. Modul va kredit tushunchalari mohiyati qisqacha tavsiflanadi.
Modul - bu, bir nechta oquv moduli hamda kurslar
organiladigan oquv rejasining bir qismi. U talabalarda malum bir bilim va
konikma hosil qilish, tahliliymantiqiy mushohada yuritish salohiyatiga ega
bolishiga qaratilgan bir nechta oquv modulilar (kurslar) majmui hisoblanadi.
Bunda oqituvchi oquv jarayonini tashkil qiladi, jonli, video hamda audio
maruzalar oqiydi, talabaning faoliyatini muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi.
Talaba esa mavzuni mustaqil organadi hamda berilgan topshiriqlarni bajaradi.
Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv
jarayoni har semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan
oquv modulilar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan
amaliy oquv modulilarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy
toldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bolib
shakllanishi uchun nafaqat axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga
joriy qila olish malakasiga ega bolishi talab etiladi.
Modulga asoslangan oquv dasturlari maxsus sxema asosida
ishlab chiqiladi va quyidagilarni oz ichiga qamrab oladi:
oquv
maqsadi hamda vazifalarning toliq ochib berilishi;
talabaning
oquv modulini (kursni) boshlashi va tugatishidan keyingi
orttirishi lozim boladigan malakasiga qoyiladigan
talablar; modul tarkibiga kirgan har bir oquv modulining qisqacha
mazmuni
(sillabus),
yani maruzalar mavzulari, seminar va amaliy mashgulotlarning rejasi, mustaqil
talimni baholash uchun moljallangan topshiriqlar;
oqitishning
qisqacha bayoni: talim berish usul hamda vositalari; bilimlarni
baholashning
usul va shakllaridan iborat.
Modul asosida oqitish tizimida talabalar bilimi,
malakasi hamda konikmasini baholashda reyting baholash tizimidan foydalaniladi.
Unda talabaning barcha oquv faoliyati, yani auditoriya va auditoriyadan
tashqarida olgan, ozlashtirgan bilimlari ball berish orqali baholanadi.
Kredit (kredit) talabaning alohida talim
yonalishi yoki dasturi (kurs) boyicha oquv modulilarni oqib organishi va
ozlashtirishi uchun sarflangan oquv yuklamasining (vaqtning) olchov birligidir.
Kredit talabaning meyoriy hujjat bilan belgilangan, odatda bir hafta davomida
auditoriyada va mustaqil ravishda talim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt
olchovidir. Talabaga kredit malum bir oquv modulidan belgilangan topshiriqlarni
bajarib, yakuniy imtihondan muvaffaqiyatli otgandan song beriladi.
Har bir talaba kelajakda tanlagan yonalishi va
mutaxassisligi boyicha diplomga ega bolishi uchun kreditlarni yigib borishi
lozim. Toplangan kredit talabaga butun umr davomida ozining malakasini oshirib
borish yoki qoshimcha oliy malumot olishiga xizmat qilib boraveradi. Iqtisodiy
tilda aytganda, toplangan kredit talabaning akademik aktiviga aylanib boradi.
Charlz Uilyam Yeliot Bular Amerika qoʻshma Shtatlarining kredit tizimi
(USCS); Yevropa mamlakatlarining kredit tizimi (YeCTS); Osiyo Tinch okeani
mamlakatlarining kredit tizimi (UCTS); Buyuk Britaniyaning kredit tizimi
(CATS).
Kredit texnologiyasi talim oluvchilarga ishchi oquv
rejaga kiritilgan tanlov oquv modulilarini tanlash, bu orqali individual oquv
rejasini shakllantirishda bevosita ishtirok etish huquqini beradi. Ularga,
nafaqat oquv modulilarni, balki professor-oqituvchilarni ham tanlash erkinligi
beriladi. Talabalarga oquv modulilarni tanlash imkoniyatining berilishi ijobiy
hol sanaladi. Bu oquv jarayonlarini baholashning oziga xos qiymat korsatkichi
bolib ham hisoblanadi.
Kredit tizimi bilan oqish va oquv dasturlarini
ozlashtirish talabalarga oquv jarayonini mustaqil ravishda rejalashtirish,
uning sifatini nazorat qilish, talim texnologiyalarini takomillashtirish uchun
imkoniyat yaratib berdi.
Kredit toplash olchovining kiritilishi talabaga katta
erkinlik berish bilan bir qatorda, kelajakda tanlagan sohasining raqobatbardosh
mutaxassisi bolib yetishishi uchun akademik jarayonni mustaqil rejalashtirish
imkonini ham taqdim etdi. Ayni chogda, baholash tizimi va talim
texnologiyalarining takomillashishiga ham olib keldi.
Bolonya deklaratsiyasida kozda tutilganidek,
kredit-modul tizimi aynan mustaqil talimga urgu qaratgani holda, asosan, ikkita
funksiyani bajarishga xizmat qiladi:
birinchisi, talabalar va oqituvchilarning mobilligini, yani bir oliy
talim muassasasidan boshqa OTMga tosiqlarsiz, erkin ravishda otishini (oqishni
yoki ishni kochirish)ni taminlaydi;
ikkinchisi, talabaning tanlagan talim yonalishi yoki mutaxassisligi
boyicha barcha oquv va ilmiy faoliyati uchun akademik yuklama kredit aniq
hisoblab boriladi. Kredit yigindisi talabaning tanlagan dasturi boyicha nimani
qancha ozlashtirganligini namoyon etadi.
Talabalarning modullar boyicha ozlashtirgan bilim,
konikma, malaka, tayanch va fanga doir kompetensiyalarini nazorat qilish va
baholash (joriy, oraliq, yakuniy) topshiriqlarining murakkablik darajalari
yuzasidan tavsiyalar:
Talabalarning modullar boyicha ozlashtirgan bilim, konikma, malaka,
tayanch va fanga doir kompetensiyalarini nazorat qilish va baholash turi bolgan
joriy nazorat topshiriqlari B.Blum oquv maqsadlari taksonomiyasiga muvofiq
shakllantirish lozim;
Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun tayyorlangan
topshiriqlar majmuasining 60%i bilish tushunish, amalda qollashga doir
murakkablik darajasi reproduktiv va produktiv bolgan topshiriqlar;
Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun tayyorlangan
topshiriqlar majmuasining 20%i tahlil va sintez oquv maqsadlariga murakkablik
darajasiga kora qisman-izlanishli topshiriqlar bolishi lozim;
Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun 20% i xulosa
oquv maqsadlariga murakkablik darajasiga kora ijodiy kreativga mos kelishi
lozim.
Oraliq va yakuniy nazorat uchun topshiriqlar majmuasini
shakllantirish-da ham murakkablik darajalari nisbati yuqoridagi tavsiyaga mos
kelishi, yani 60% i bilish tushunish, amalda qollashga doir murakkablik
darajasi reproduktiv va produktiv, 20%i tahlil va sintez oquv maqsadlariga
murakkablik darajasiga kora qismanizlanishli, 20%i xulosa oquv maqsadiga mos
murakkablik darajasiga kora ijodiy kreativ bolishi lozim.
|
1-jadval
Baholashni 5 baholik shkaladan 100 ballik shkalaga
otkazish
JADVALI
|
|
5 baholik shkala
|
100 ballik shkala
|
|
5 baholik shkala
|
100 ballik shkala
|
|
5 baholik shkala
|
100 ballik shkala
|
|
5,00 4,96
|
100
|
4,30 4,26
|
86
|
3,60 3,56
|
72
|
|
4,95 4,91
|
99
|
4,25 4,21
|
85
|
3,55 3,51
|
71
|
|
4,90 4,86
|
98
|
4,20 4,16
|
84
|
3,50 3,46
|
70
|
|
4,85 4,81
|
97
|
4,15 4,11
|
83
|
3,45 3,41
|
69
|
|
4,80 4,76
|
96
|
4,10 4,06
|
82
|
3,40 3,36
|
68
|
|
4,75 4,71
|
95
|
4,05 4,01
|
81
|
3,35 3,31
|
67
|
|
4,70 4,66
|
94
|
4,00 3,96
|
80
|
3,30 3,26
|
66
|
|
4,65 4,61
|
93
|
3,95 3,91
|
79
|
3,25 3,21
|
65
|
|
4,60 4,56
|
92
|
3,90 3,86
|
78
|
3,20 3,16
|
64
|
|
4,55 4,51
|
91
|
3,85 3,81
|
77
|
3,15 3,11
|
63
|
|
4,50 4,46
|
90
|
3,80 3,76
|
76
|
3,10 3,06
|
62
|
|
4,45 4,41
|
89
|
3,75 3,71
|
75
|
3,05 3,01
|
61
|
|
4,40 4,36
|
88
|
3,70 3,66
|
74
|
3,00
|
60
|
|
4,35 4,31
|
87
|
3,65 3,61
|
73
|
3,0 dan kam
|
60 dan kam
|
Jahon hamjamiyatida oz ornini egallayotgan
mamlakatimiz siyosiy, huquqiy, iqtisodiy, fan, texnika, texnologiyalar va
ijtimoiy rivojlanishning barcha sohalarida qolga kiritayotgan yutuqlari bilan
dunyo xalqlarining etiborini tortmoqda va etirof etilmoqda. Ijtimoiy sohada
ustuvor yonalish sanalgan talim tizimini ham oz navbatida muayyan darajada
modernizatsiyalash talab etiladi.
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 8
dekabr 2018 yilda qabul qilingan 997-sonli Xalq talimi tizimida talim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari
togrisidagi Qarori talim tizimini modernizatsiyalash, talim sifati va
samaradorligini orttirishni nazarda tutadi.
Mazkur qarorda uzluksiz talim tizimida talim sifatini
baholashni bugungi kun talablariga moslashtirish, oquvchilarning oqish,
matematika va tabiiy yonalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini
rivojlantirish, xalqaro baholash dasturlarini pedagogik amaliyotda qollash
innovatsion metod va texnologiyalarini ishlab chiqish, jahonning rivojlangan
mamlakatlaridagi talim muassasalari bilan talim sifatini baholash sohasida
xalqaro aloqalarni ornatish, xalqaro loyihalarni ishlab chiqish va amalga
oshirish, xalqaro ilmiy anjumanlar va simpoziumlarni tashkil etish va
otkazishda ishtirok etish, talim sifatini baholash sohasida fundamental va
amaliy tadqiqotlar otkazish, mazkur tadqiqotlarni ilmiy va uslubiy jihatdan
qollabquvvatlash, umumiy orta talim muassasalarining xalqaro tadqiqotlarda
muvaffaqiyatli ishtirok etishini taminlash, olingan natijalarni boshqa
davlatlar natijalari bilan qiyosiy taqqoslash, xalqaro baholash dasturlarini
talim jarayoniga joriy etish boyicha tizimli monitoring olib borish, ushbu
sohadagi ilgor tajribani ommalashtirish va uning asosida talim muassasalari
uchun tavsiyalar va qollanmalar ishlab chiqish, oqitishning innovatsion
usullaridan foydalangan holda oqish, matematika va tabiiy yonalishdagi fanlar
boyicha pedagog kadrlarning malakasini oshirish boyicha oquv-uslubiy tavsiyalar
tayyorlash kabi vazifalar belgilangan.
Mazkur vazifalarni amalga oshirish talim xizmatlari
sifatini orttirish, talimtarbiya jarayonini modernizatsiyalash, talim sifati
korsatkichi boyicha yuqori darajani egallash maqsadida oqituvchining pedagogik
va oquvchilarning oquvbilish faoliyatini faollashtirishni talab etadi.
Ozbekiston Respublikasidagi talim muassasalarining
xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etishi, strategik jihatdan juda kop va keng
kolamdagi dolzarb muammolarni hal etish zaruratini keltirib chiqaradi.
TIMSS - The Trends in International Mathematics and
Science Study- matematika va tabiiy fanlarni ozlashtirish sifatini Xalqaro
monitoringlash va baholash tizimi IEA oqitish natijalarini baholashning xalqaro
assotsiatsiyasi tomonidan tashkil etilgan. Bu tadqiqot oquvchilarning matematik
va tabiiy fanlar boyicha boshlangich maktabning 4 sinfi va tayanch maktabning 8
sinf oquvchilarining ozlashtirish darajasini dunyoning turli mamlakatlarida
qiyosiy organishni maqsad qilib qoygan va olingan natijalarga muvofiq har bir
mamlakatning talim tizimining oziga xos xususiyatlari va yutuqlarini etirof
etadi.
TIMSS xalqaro baholash tizimining asosiy maqsadi har
tort yilda boshlangich maktabning 4 sinfi va tayanch maktabning 8 sinf
oquvchilarining matematik va tabiiy fanlar boyicha ozlashtirish darajasini
nafaqat bilim, konikma va malakalarini, balki shu fanlarni ozlashtirishga
bolgan qiziqishi va motivatsiyasining ortish darajasini tadqiq etadi.
Tadqiqotning etiborga molik tomoni oquvchilarning 4 yil davomida 4 sinf
oquvchilari 8 sinfda tahsil olayotgan davrida takroran tadqiq etilishidan
olingan natijalar oquvchilarning keyingi yuqori sinflarda oqishni
muvaffaqiyatli davom ettirishi prognoz qilinadi.
Xalqaro
baholash dasturi PISA - Programme for International Student
Assesment Respublikamizning 15 yoshli
oquvchilarining oqish, matematika va tabiiy yonalishdagi fanlardan savodxonlik
darajasini baholashga moljallangan bolib, u oquvchilarning matematik va tabiiy
fanlardan ozlashtirgan bilim, konikma va malakalarini hayoti va muammoli
vaziyatlarda muvaffaqiyatli qollash darajasini tadqiq etishni nazarda tutadi.
Tadqiqotning predmeti oquvchilarda umumiy, tayanch va
fanga doir xususiy kompetensiyalarning shakllanganlik darajasini fanlar
integratsiyasi va hayotda uchraydigan muammoli vaziyatlarni hal etishga
qaratilgan megakompetensiyaga asoslangan oquv va test topshiriqlari vositasida
aniqlash sanaladi.
Tadqiqotning asosiy obekti esa, dunyodagi turli
mamlakatlarning talim muassasalarida talim-tarbiya jarayoni umumiy xususiyatga
egaligi etiborga olingan holda osmir yoshdagi oquvchilarning ijtimoiy muhitga
moslashishi, turli manbalar vositasida oquvchilarning mustaqil bilim olish
faoliyatining rivojlanganlik darajasini organishni nazarda tutadi.
PISA tadqiqotlarining asosiy vazifasi aniq olchov
vositasi yordamida dunyoning talim sohasidagi ustuvor yonalishlari boyicha
erishilgan natijalarni tahlil etish, talim siyosati boyicha ilmiy asoslangan
xulosalar yasash, istiqboldagi vazifalar asosida talimni rivojlantirish yol
xaritasini shakllantirishni nazarda tutadi.
PISA boyicha tadqiqotlar asosan uchta: oqish va matnni
tushunish savodxonligi, matematik savodxonlik, tabiiyilmiy
savodxonlik yonalishlari boyicha oquvchilarning umumiy ravishda oquv va
intellektual konikmalarini egallaganlik darajalarini aniqlaydi.
PISA tadqiqotlarining asosiy maqsadi umumiy orta talim
maktablarida tahsil olayotgan oquvchilar fan sohalari boyicha jamiyatda oz
ornini topishga imkon beradigan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir
xususiy kompetensiyalarni egallanganlik darajasini aniqlash va baholash
sanaladi.
Mazkur tadqiqotda oquvchilar tomonidan talimtarbiya
jarayonida organilayotgan obektning mazmunmohiyati, sababoqibat boglanishlarini
tushunishi, matnni sharhlash, ijodiy va muammoli masala va mashqlarni ishlay
olishi, izlanish, tahlil, sintez, abstraksiyalash, modellashtirish, tasniflash,
qiyoslash, umumlashtirish va xulosa yasash kabi oquv va aqliy operatsiyalarni
bajarish kabilarni amalga oshirish nazorat qilish belgilangan.
Mazkur tadqiqotda obekt sifatida qatnagan oquvchilar
uchun tuzilgan oquv va test topshiriqlari keng miqyosda mushohada yuritishni,
oquv muammolarini avval ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarini yangi va
kutilmagan vaziyatlarda qollash orqali hal etishi, qabul qilgan xulosalarni
himoya qilishi va sharhlashi zarur.
Xalqaro baholash dasturi PISA tadqiqotni quyidagi
vositalar yordamida amalga oshiradi:
Oquv topshiriqlaridan iborat test toplami;
Oquvchilar uchun ozi tahsil olayotgan talim muassasasi haqida anketa
savollari;
Maktab rahbarlari uchun ozi pedagogik faoliyat yuritayotgan talim
muassasasi haqida anketa savollari;
Test va anketa savollarini otkazayotgan rahbar uchun anketa savollari;
Talimni boshqarish organlari xodimlari uchun anketa savollari;
Test topshiriqlarini tayyorlash va olingan natijalarni matematik
statistik tahlil qilish yuzasidan korsatmalar;
Mazkur topshiriqlar va meyoriy hujjatlar xalqaro
Konsorsium rahbariyati tomonidan yetakchi xalqaro tashkilotlar va xalqaro
baholashda ishtirok etadigan mamlakatlarning vakillari bilan hamkorlikda ishlab
chiqiladi.
Test topshiriqlari kitobcha shaklida bolib, unda
muayyan muammo mazmuni va hal etish yuzasidan oltitagacha turli qiyinchilik
darajasiga ega javoblar, ochiq va yopiq test topshiriqlari majmua sifatida chop
etiladi.
Testlarning qiyinligi reproduktiv, produktiv, qisman
izlanishli va kreativ darajada, ochiq testlarda oquvchilar oz fikrlari va
nuqtai nazarini bayon etishi, zarur hollarda namunada berilgan togri deb
hisoblangan oltita variantdan birini belgilashi zarur.
Test topshiriqlarini bajarib bolgandan song,
oquvchilar yarim soat muddatida talim muassasi, atrof muhitga va insonlarga
munosabati, oilasi va oz qiziqishlari haqida anketa savollariga javob berishi
kozda tutilgan.
Xalqaro baholash dasturidan asosiysi TALIS - Teaching
and Learning International Survey - rahbar va pedagog kadrlarning umumiy orta
talim muassasalarida oqitish va talim olish muhitini hamda oqituvchilarning ish
sharoitlarini organish va baholash uchun tatbiq etiladi.
PISA (Programme for International Student Assesment)ni
respublikamizda joriy etilgan uzluksiz talim tizimida ham qollash maqsadga
muvofiq.
TALIS -
Teaching and Learning International Survey nimalarni tadqiq etadi?
TALIS turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik
jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslangan tadqiqot bolib, Xalqaro
iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti tomonidan tasis etilgan. Mazkur
dastur quyidagi vazifalarni hal etishni nazarda tutadi:
Maktabda pedagogik faoliyat yuritayotgan oqituvchilar va talim
muassasalari rahbarlarini talim-tarbiya jarayonini tahlil etishga yonaltirish,
talim siyosatining asosiy aspektlari boyicha talim sifati korsatkichlarini
aniqlash mezonlarini ishlab chiqish;
Xalqaro konsorsium, oqituvchilar assosiatsiyasi, mamlakatlararo
hamkorlikni yolga qoyish;
Anketa savollariga yozilgan javoblarni tahlil etish, talim sifati
korsatkichlariga bevosita tasir korsatadigan omillarni aniqlash,
foydalanilmayotgan resurslarni belgilash, ular yuzasidan taqdimot, korsatma va
hisobotlar tayyorlash;
Xalqaro va milliy talim tizimini rivojlantirish yuzasidan axborot
tanqisligining oldini olish, malumotlar bazasi va dasturiy taminotini
tayyorlash, talim tizimi amaliyotida oqitish sharoitlari va sifati, oqitish
jarayoni samaradorligiga oqituvchining kasbiy pedagogik tayyorgarlik
darajasining tasiri yuzasidan mezonlar ishlab chiqish.
Mazkur halqaro baholash dasturlari Respublikamiz
talim tizimini mazmunan yangilash, innovatsion talim muhitini yaratish, talim
sifatini orttirishni talab etadi va quyidagi vazifalarni amalga oshirish
zaruratini keltirib chiqaradi:
Pedagogik kadr tayyorlaydigan oliy talim muassasalarining bakalavriat va
magistratura bosqichi oquv rejasiga xalqaro va milliy talim tizimini
rivojlantirish paradigmalari bilan tanishtirish, oqitishni xalqaro baholash
dasturlari talablarini amalga oshirishga zamin tayyorlaydigan oquv kurslarini
kiritish;
Oliy talim muassasalarining bakalavriat va magistratura bosqichi
talabalari, ilmiy izlanuvchilarni xalq talimi tizimida talim sifatini baholash
sohasidagi xalqaro tadqiqotlarning muammolari yuzasidan ilmiy izlanishlarga
maqsadli jalb etish;
Xalqaro baholash dasturlari PIRLS TIMSS va PISA talablari asosida oqish,
ozbek tili va adabiyoti, matematika va tabiiy oquv fanlari boyicha oquv va
nostandart adaptiv topshiriqlarini shakllantirish, oquvchilarning mustaqil ish
daftarlarini bosma shaklda va modulli oqitish tizimiga asoslangan elektron
variantini tayyorlash axborot texnologiyalari vositasida baholash mexanizmini
ishlab chiqish;
Xalqaro baholash tizimi TALIS (Teaching and Learning International
Survey) talablari asosida pedagog kadrlarning kasbiy kompetentligini aniqlash
uchun kvalimetrik diagnostika anketa sorovnomasini tayyorlash va on-lain tizimi
vositasida aniqlash;
Pedagog kadrlar tomonidan ozining kasbiy kompetentligini mustaqil
nazorat qilish va oz-ozini baholash imkonini beradigan kvalimetrik diagnostika
topshiriqlaridan iborat metodik va elektron talim resurslarini ishlab chiqish
zarur;
Xulosa qilib aytganda talim sifatini taminlashda
talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir
xususiy kompetensiyalarini zamon talablariga mos nazorat qilish va baholash
bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri sanaladi.
TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI
1. Talabalarning
bilimini baholashning didaktik maqsadini aniqlang.
2. Talabalarning
bilimini nazorat qilish va baholashning talimiy funksiyasini izohlang.
3. Talabalarning
bilimini nazorat qilish va baholashning tamoyillarini sharhlang.
4. Talabalar
mustaqil talimni bajarishda oquv faoliyatining qaysi shakli ustuvor boladi?
5. Joriy, oraliq
va yakuniy nazorat topshiriqlari majmuasida topshiriqlarning murakkablik
darajasi qanday nisbatlarda bolishi lozimligini aniqlang.
6. Talabalarning
ozlashtirish monitoringida baho qanday afzallikka ega bolishini tushuntiring.
7. Kredit-modul
tizimining funksiyalarini ananaviy tizimga qiyoslang. Oxshashlik va afzallik
tomonini aniq korsating.
8. Kredit-modul
tizimida oquv moduli yuzasidan nazariy materiallarni talabalar ongiga
yetkazishning oziga xos xususiyatlarini sharhlang.
9. Joriy,
oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlari bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda
shakllantirilishi lozimligini izohlang.
10. Sifatli talimni amalga oshirish uchun
kerakli bolgan metodik bilim, konikma, malaka va kompetensiyalaringizni tahlil
qiling va kamchiliklarni bartaraf etish uchun nimalarga etibor qaratish
lozimligi yuzasidan yol xaritasi tuzing.
2-mavzu: TALABALARNING
AUDITORIYADAGI OQUV BILISH FAOLIYATINI BAHOLASH.
Reja:
1.
Kredit-modul tizimida talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va
kompetensiyalarini nazorat qilish va baholashning oziga xos xususiyatlari.
2.
Kredit-modul tizimida maruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgulotlarida
talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va kompetensiyalarini nazorat qilish
va baholash didaktik funksiyalari.
Professor-oqituvchi dastlab oliy talim muassasasi
oldidagi davlat va ijtimoiy buyurtma, oqitiladigan kursning bolajak kadrlarni
tayyorlashdagi ornini etiborga olgan holda talim mazmunini namunaviy va ishchi
dastur orqali tahlil qiladi, auditoriya va auditoriyadan tashqari tashkil
etiladigan oquv mashgulotlarini yaxlit holda rejalashtiradi.
Auditoriyada tashkil etiladigan oqitish shakllari
jumlasiga maruza (kirish maruzasi, muammoli maruza, umumlashtiruvchi maruza),
laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlari kiradi.
Talabaning oquv moduli boyicha toplaydigan kredit
birligining asosiy qismi maruza (kirish maruzasi, muammoli maruza,
umumlashtiruvchi maruza), laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarida
bajariladigan oquv va test topshiriqlari vositasida toplanadi.
Shu sababli, professor-oqituvchi maruza, laboratoriya,
amaliy, seminar mashgulotlarining mazmunan uzviyligi va bir-birini toldirishi
va taqoza etishini etiborga olgan holda oquv moduli boyicha toplaydigan kredit
birligi oquv va test topshiriqlari majmuasini HEMIS axborot tizimidagi oquv
topshirigi blokiga joylashi zarur. Shuni qayd etish kerakki, mazkur
topshiriqlar B.Blum oquv taksonomiyasi talablariga asosan shakllantirilishi va
joriy, oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlari majmuasida takrorlanmasligi lozim.
|
|
Maruza
|
|
Laboratoriya mashguloti
|
|
|
Amaliy mashgulot
|
|
Seminar mashguloti
|
|
Maruza, laboratoriya, amaliy, seminar
mashgulotlari yakunida erishish lozim bolgan quyidagi jadvalga mos identiv oquv
maqsadlari shakllantirilishi lozim.
|
Mashgulotining maqsadi:
|
|
|
Mashgulot davomida quyidagi yakuniy natijaga erishish
nazarda tutilmoqda:
|
|
|
Talabalar bilishi
kerak:
|
|
|
|
|
|
Talabalar tushunishi
kerak:
|
|
|
|
|
|
Talabalar qollay olishi
kerak:
|
|
|
|
|
|
Talabalar tahlil qila
olishi kerak:
|
|
|
|
|
|
Talabalar sintezlay olishi
kerak:
|
|
|
|
|
|
Talabalar baholay
olishi kerak:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Mashgulot uchun belgilangan identiv oquv maqsadlariga
talabalarning erishilganlik darajasini aniqlash uchun nazorat topshiriqlarini
shakllantirish lozim.
Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida talim-tarbiya jarayoniga qator
vazifalar, jumladan, talim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy
usullarni joriy etish, zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalari va talim
texnologiyalarining mustahkam integratsiyasini taminlash, kredit-modul tizimi
otish orqali talim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida
individuallashtirish, vebinar, onlayn, blended learning (aralash talim),
flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini amaliyotga keng joriy
etish, talim jarayonida elektron resurslar salmogini bosqichma-bosqich oshirib
borish, elektron oquv adabiyotlar yaratish, ularni mobil qurilmalarga yuklab
olish maqsadida kutubxonalarda QR-kod yordamida elektron resurslar haqidagi
axborotlarni joylashtirish tizimini yaratish korsatilgan.
Yuqorida korsatilgan vazifalar ichida eng asosiysi
kredit-modul tizimi otish orqali talim-tarbiya jarayonining samaradorligini
orttirish sanaladi.
Malumki, hozirgi kunda oliy talim muassasalarida
talim-tarbiya jarayoni ananaviy talim tizimiga asosan tashkil etilmoqda.
Ananaviy talim tizimining muayyan ijobiy tomonlari
bolishi bilan bir qatorda kamchiliklari ham mavjud va tizimning samaradorligi
past bolib, bugungi kun talablariga javob bermaydi.
Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish va talim
samaradorligini orttirish maqsadida kredit-modul tizimi otish belgilangan.
Kredit-modul tizimining nima afzalliklari mavjud degan
savolga javob topishga harakat qilamiz.
Oliy talim muassasalarida talabalarning ozlashtirgan
bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarini
Reyting tizimi nazoratlari vositasida yaxlit nazorat qilingan va baholangan.
Kredit-modul tizimida oquv dasturidan orin olgan talim
mazmuni modullarga ajratiladi va har bir modulga kredit birligi aniqlanadi.
Talaba oquv yili davomida oquv moduli boyicha belgilangan kredit birliklarini
toplashi lozim boladi.
Bu tizimning afzalligi shundaki, talaba har bir modul
boyicha belgilangan kredit birligi toplash orqali oquv moduli didaktik
maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va
oz oquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oquv motivlarini faollashtiradi.
Mazkur tizimda subekt-obekt emas, balki subekt-subekt munosabatlari vujudga
keladi.
Kredit
tizimida sinov birligi (kredit YeCTS - Yeuropean Credit Transfer
System) haqida tushuncha. YeCTS
kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir oquv
yili 2 semestrdan iborat ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida har
semestr 30 kredit toplab borishi zarur. Bakalavr dasturi odatda 4 yil
ekanligini hisobga olsak, talaba ushbu darajani qolga kiritishuchun jami 240
kredit, magistratura dasturini tugallash uchun esa 120 kredit toplashi kerak
boladi.
Kredit-modul tizimi oliy talim tizimini
modernizatsiyalash, jahon standartlariga moslashtirish imkonini berib, ananaviy
talim tizimiga nisbatan ancha mukammal, zamonaviy, hamma uchun tushunarli, aniq
olchov birligiga ega bolgan tizim sanaladi.
YeCTS kredit-modul tizimida talaba esa har bir semestr,
oquv yili davomida muayyan miqdorda kreditlar toplab borishi va tegishli
miqdordagi, yani 240 kreditni toplagandan song unga bakalavr, bakalavrni
tugatgandan song magistratura darajasini egallash uchun 120 kredit toplashi
kerak boladi.
YeCTS kredit-modul tizimida bir oquv yili uchun
kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir oquv yili 2 semestrdan iborat
ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida har semestr 30 kredit toplab
borishi zarur.
Professor-oqituvchilarning asosiy vazifasi oziga
oqitish yuklatilgan oquv modulining qaysi semestrda, talabalar qancha kredit
toplashi, shu kreditni egallashi uchun talabalar tomonidan bajariladigan
mustaqil talim va nazariy mashgulotlar yuklamalari, oquv va test
topshiriqlarini aniqlashi zarur.
Kredit-modul tizimida oqish yuklamasi YeCTS
kredit-modul tizimida 1 kredit ortacha 25-30 akademik soatlik oqish yuklamasiga
teng. Professor-oqituvchi oquv rejada oquv modulini oqitishga rejalashtirilgan
soatlarni etiborga olgan holda tegishli kredit miqdorini belgilaydi. Talaba
qolga kiritishi uchun malum miqdordagi oqish yuklamasini (learning workloads)
bajarishi zarur. Professoroqituvchi talabalarning oquv yuklamasini maruza,
laboratoriya, amaliy va seminar mashgulotlari, shuningdek, mustaqil talim
orqali bajaradigan oquv va test topshiriqlari, mustaqil ishlarning rejasiga
muvofiq shakllantiradi.
Talabaning oqish yuklamasi bu muayyan oquv
moduli boyicha B. Blum taksonomiyasiga asoslanib belgilangan oquv maqsadlariga
erishish uchun oqituvchi tomonidan shakllantirilgan barcha tizimli
topshiriqlarni bajarish uchun belgilangan vaqt. Modul boyicha 1 kredit oqish
yuklamasi 25-30 soat oraligida belgilangan. Odatda har bir OTM ozining ichki
qoidalarida belgilaydi va bu qoidalar OTM veb sahifasida shaffof tarzda
joylashtiriladi. Agar Siz oqiydigan modulga 3 kredit ajratilgan bolsa, talaba
ushbu oquv moduli boyicha belgilangan miqdordagi kreditlarni qolga kiritish
uchun semestr davomida 75-90 soatlik oqish yuklamasini bajarishi kerak boladi
(25*3=75; 30*3= 90). Shunday ekan, kredit-modul tizimini joriy etgan OTMlarda
talabalar har bir oquv moduli uchun belgilangan kreditlar miqdori belgilanib,
oquv yilining boshida har bir oquv moduli uchun talabalar oqish va organishga
qancha vaqt sarflash kerakligini, oquv topshiriqlarini silabus korinishida yoki
talabaning shu modul boyicha mustaqil ish daftari shaklida shaffoflikning bir
korinishi sifatida tavsiya etishi zarur.
Kredit-modul tizimi prinsiplari va ularni amalga
oshirish yollari.
Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga
oshirish prinsiplari sifatida quyidagilar:
1.
Talaba shaxsiga yonaltirilgan texnologiya asosida oquv moduli mazmunidan
kelib chiqqan holda kredit - modul tizimining didaktik va metodik taminotini
ishlab chiqishi lozim (student-centered yeducation);
2.
Talim-tarbiya jarayoni davomida tizimli, muntazam va shaffoflikka
asoslangan talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv
moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi
topshiriqlarini shakllantirish va amaliyotga joriy etish (transparent
yeducation) (shaffoflikni taminlash);
3.
Kredit-modul tizimi talabalari asosida talim-tarbiya jarayonining
moslanuvchanligini kuchaytirish, yani talabalarning ozlashtirgan bilim,
konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish
va baholash Reyting tizimi topshiriqlarini murakkablik darajasi (reproduktiv,
produktiv, qisman-izlanishli, kreativ) ni etiborga olgan holda talabalarning
muayyan kredit toplashiga imkon yaratish (improving flexiblity) (gibkost);
4.
Talim-tarbiya jarayoni davomida talabalar mobilligini kuchaytirish, yani
talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga
doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi
topshiriqlarini DTS (minimal- reproduktiv, produktiv daraja) va malaka
(maksimal- qisman-izlanishli, kreativ) talablar asosida shakllantirgan holda
talabalarning qiziqishi, ehtiyoji va hohishiga kora muayyan kredit toplashiga
imkon yaratish (improving student mobility) belgilangan. Quyida har bir tamoyil
tafsiflanadi.
Talaba shaxsiga yonaltirilgan talimni tashkil
etish
Talim tizimlarini odatda ikki toifaga bolish mumkin:
oqituvchiga yonaltirilgan va talaba shaxsiga yonaltirilgan talim.
Ularni oddiy qilib quyidagicha
tasvirlash mumkin:
Oqituvchiga yonaltirilgan talim tizimida talim-tarbiya
jarayoniga oqituvchi talimning meyoriy hujjatlari oquv dasturlariga, dars
jarayonlariga qatiy ravishda OTM, uni nazorat qiluvchi tashkilot va oqituvchi
pedagogik mahorati nuqtai nazaridan yondashiladi.
Bu jarayonda aksari hollarda oqituvchining axboroti
bilim olishning yagona manbai sifatida qaraladi, talabalar shu oquv moduli
davomida ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv
moduliga doir xususiy kompetensiyalarni qanday usulda organishi kerakligi
masalalarini belgilashda mehnat bozori vakillari va talabalarning qiziqishlari,
extiyojlari, fikrlari kop ham etiborga olinmaydi. Talim-tarbiya jarayoni
subekt-obekt munosabatlar asosida boshqarish va tashkil etish ancha markazlashgan
tarzda amalga oshiriladi. Talabalarning oquv-bilish faoliyati passiv tinglovchi
shaklida tashkil etiladi. Bu jarayonda talabalarda mustaqil fikrlash, oz
fikrlarini ifoda etish, munozaraga kirishish, muammolarga tanqidiy yondashish,
mustaqil qarorlar qabul qilish konikmalarini rivojlantirish imkoniyati
cheklanadi.
Talaba shaxsiga yonaltirilgan talimni amalga oshirishda
quyidagilarga etibor qaratish lozim:
1.
Talim-tarbiya jarayonida talabaning qiziqishi, oquv moduli asoslarini
organishga bolgan ehtiyoji, temperamenti va motivatsiyasini etiborga olgan
tavofutlab yondashishni amalga oshirish;
2.
Oquv modulining mazmuni etiborga olingan holda oquv modulilar
integratsiyasi va kasbiy yonaltirish orqali talabalarning barkamolligi va
raqobatbardoshligini taminlash;
3.
Talabalarning mustaqil bilim olish kompetensiyalarini tarkib toptirish
maqsadida mustaqil talim topshiriqlarini induktiv va deduktiv mantiqiy (bottom
up keng miqyosda) yonalishda amalga oshirish yollarini belgilash;
4.
Oquv modulining mazmuni va DTS meyorlarini nazarda tutgan holda
elektron-axborot resurslarni tayyorlash;
5.
Talim-tarbiya jarayonida talabaning oquv moduli davomida ozlashtirishi
lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy
kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning zamonaviy vositalari,
jumladan, suniy intellektni aniqlash maqsadida adaptiv test va oquv
topshiriqlardan foydalanish orqali talabalarning oz-ozini nazorat qilish va
baholashiga imkon yaratish;
6.
Oqituvchi bu jarayonda muvofiqlashtiruvchi, maslahatchi, tashkilotchi,
nazorat qilish va boshqarish funksiyalarini amalga oshiradi.
Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga
oshirishda bir-biri bilan uzviy bogliq bolgan akademik kredit va akademik modul
tushunchalarining mazmun-mohiyatini anglash zarur. Bu yerda professor-oqituvchi
oz oquv moduliidan talaba toplashi zarur bolgan kredit soni va uning
topshiriqlarini shakllantirish, muntazam holda maruza, laboratoriya, amaliy,
seminar mashgulotlari va mustaqil talimni muvofiqlashtirishi zarur.
Akademik kredit - oliy talimning muayyan
bosqichida ushbu talim darajasini qolga kiritish maqsadida talaba tomonidan
muntazam ravishda toplab boriladigan ramziy olchov birligi. Bu birlik talaba
malum miqdordagi oqish yuklamasini bajarganligi va muayyan oqish natijalarini muvaffaqiyatli
tarzda egallaganligini anglatadi.
Oquv dasturi mantiqiy tugallangan va yakuniy xulosa
yasash imkonini beradigan qism-modullarga ajratiladi, har bir modul boyicha
talabaning ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv
moduliga doir xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash uchun kredit
nazorat topshiriqlari, ularning maruza, laboratoriya, amaliy, seminar
mashgulotlari va mustaqil talim jarayonida toplash yollarini aniqlaydi.
Akademik modul - yaxlit, muayyan oquv
natijalariga erishishga qaratilgan, talabaning ozlashtirishi lozim bolgan
bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni
nazorat qilish va baholash Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil
oqish va organish harakatlari jamlanmasi. U odatda bir semestr davom etadi
lekin ayrim hollarda bir necha soatdan iborat bolishi ham mumkin.
ЕCТС tizimida har bir modul ozida muayyan miqdordagi
kreditlarni aks ettiradi.
Oquv moduli oquv rejada kozda tutilgan pedagogik va
ishlab chiqarish amaliyoti, bitiruv-loyiha ishi yoki magistrlik dissertatsiya
ishi bolishi mumkin.
Kredit-modul tizimi, bu - oqitish jarayonini maqsadga
muvofiq tashkil etish jarayoni bolib, oqitishning modul texnologiyalari
jamlamasi va kredit olchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Mazkur tizimni
pedagogik jarayonga qollash oqitish jarayoni shakllari: maruza,
laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida
uygunlashtirish, talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va
oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashda
reyting tizimidan maqsadga muvofiq foydalanish lozim. Ushbu jarayonni
professor-oqituvchilar yaxlit, uzviy va izchillikda tashkil etiladigan serqirra
hamda murakkab tizimli jarayon ekanligini tasavvur qilishi va loyihalashi
zarur.
Kredit-modul tizimida ananaviy oqitishdan voz kechish,
yani talabalarni passiv tinglovchi sifatida oquv malumotlarni tayyor holida
yetkazmasdan, balki talabalarni pedagogik jarayonning subekti sifatida mustaqil
bilim olish qobiliyatlarini rivojlantirish talab etiladi.
Oquv modulini oqitishda
professor-oqituvchi ozi oqitishga mutassadi bolgan oquv modulini shu kursga
ajratilgan kredit birlik asosida reyting tizimi uchun talabalarning
ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy
kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash uchun oquv topshiriqlari va
nostandart test topshiriqlarini tuzishi lozim.
Oquv modulini oqitishda kredit-modul
tizimi quyidagi didaktik maqsad va vazifalarni amalga oshiradi:
oliy
talimni rivojlantirish Konsepsiyasida belgilangan maqsad va vazifalarga
mos oquv jarayonini tashkil etishni amalga
oshiradi;
oquv rejadan orin olgan har bir oquv moduli, kursning
talabalarning kelgusidagi kasbiy faoliyatida tutgan orniga muvofiq kredit
birligini qiymatini aniqlash;
reyting tizimi uchun Blum oquv
maqsadlariga muvofiq talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka,
tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va
baholash uchun oquv topshiriqlari va nostandart test topshiriqlarini
shakllantirish;
oquv oquv modulii boyicha
bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni
talabalar tomonidan qiziqishi va ehtiyojlariga muvofiq toliq ozlashtirilishi
uchun oz oquv rejalarini individual tarzda tuzishlariga imkon yaratish;
oqitish jarayoni shakllari:
maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida
uygunlashtirish, talabalarning mustaqil talimi va ishining nisbatini orttirish,
mazkur jarayonni rejali va maqsadga muvofiq tashkil etish;
bolajak mutaxassislarga mehnat
bozorida qoyiladigan talablarni inobatga olgan holda oqitish jarayonini tashkil
etilishi va dasturlarni optimallashtirishning qulayligi va kooreksiyalash
imkoniyati mavjudligi.
Yuqoridagi maqsad va vazifalar
professor-oqituvchilardan maruza, laboratoriya, amaliy, seminar
mashgulotlarini nafaqat oqitishni innovatsion talim texnologiyalari asosida
olib borish, balki talabaning mustaqil talim va ishiga yangicha yondashish,
zamon talabidan kelib chiqib, mutaxassisning malaka talablaridan kelib chiqqan
holda tabalar tomonidan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid
xususiy kompetensiyalar, kasbiy va vitagen tajribalarni egallash, ularda
tabiiy-ilmiy savodxonlik, amaliy konikmalarni shakllantirish natijasida inson
kapitali yaratishni talab etadi.
Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv
jarayoni har semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan
oquv modulilar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan
amaliy oquv modulilarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy
toldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bolib
shakllanishi uchun nafaqat axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga
joriy qila olish malakasiga ega bolishi talab etiladi.
Modul asosida oqitish tizimida talabalar
bilimi,konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni
nazorat qilish va baholashda reyting baholash tizimidan foydalaniladi. Unda
talabaning barcha oquv faoliyati, yani auditoriya va auditoriyadan tashqari
mashgulotlarda olgan, ozlashtirgan bilimlari ball berish orqali baholanadi.
Kredit (kredit) - talabaning alohida talim
yonalishi yoki dasturi (kurs) boyicha oquv modulilarni oqib organishi va
ozlashtirishi uchun sarflangan oquv yuklamasining (vaqtning) olchov birligidir.
Kredit talabaning meyoriy hujjat bilan belgilangan, odatda bir hafta davomida
auditoriyada va mustaqil ravishda talim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt
olchovidir. Talabaga kredit malum bir oquv modulidan belgilangan topshiriqlarni
bajarib, yakuniy imtihondan muvaffaqiyatli otgandan song beriladi.Har bir
talaba kelgusida tanlagan yonalishi va mutaxassisligi boyicha diplomga ega
bolishi uchun kreditlarni yigib borishi lozim. Toplangan kredit talabaga butun
umr davomida ozining malakasini oshirib borish yoki qoshimcha oliy malumot
olishiga xizmat qilib boraveradi. Iqtisodiy tilda aytganda, toplangan kredit
talabaning akademik aktiviga aylanib boradi.
Xalqaro hamjamiyat talim tizimida bir nechta turdagi,
jumladan, Amerika Qoshma Shtatlari kredit tizimi Charlz Uilyam Yeliot (USCS);
Yevropa mamlakatlari kredit tizimi (YeCTS); Osiyo va Tinch okeani kredit tizimi
(UCTS); Buyuk Britaniya kredit tizimi (CATS) mavjud. Ular bir-biridan maqsad va
mazmunmohiyati bilan farq qilsa-da ishlash mexanizmida umumiylik mavjud.
Mazkur kredit texnologiyasi talim oluvchilarga ishchi
oquv rejaga kiritilgan tanlov oquv modulilarini tanlash, bu orqali individual
oquv rejasini shakllantirishda bevosita ishtirok etish huquqini beradi. Ularga,
nafaqat oquv modulilarni, balki professor-oqituvchilarni ham tanlash erkinligi
beriladi. Talabalarga oquv modulilarni tanlash imkoniyatining berilishi ijobiy
hol sanaladi. Bu oquv jarayonlarini baholashning oziga xos qiymat korsatkichi
bolib ham hisoblanadi.
Ananaviy oqitishdan farqli olaroq, kredit tizimida
majburiy oquv modulilardan tashqari tanlov oquv modulilari ham talabaning
individual ish rejasiga kiritiladi. Talabalar oqishdan haydalmaydi yoki
kursdan-kursga qoldirilmaydi. qaysi oquv moduli (kurs)dan belgilangan
kreditlarni toplay olmasa, faqat osha oquv modulining ozidan qayta imtihon
topshiradi, xolos. Oliy malumot togrisidagi diplom esa belgilangan kreditlar
toplagandan song beriladi.
YeCTS tizimi boyicha talabalarning bir yilda toplashi
lozim bolgan kredit miqdori 60 ni tashkil etadi. Bir oquv yili ikki semestrdan
iborat boladi deb olsak, talaba har semestrda 30 kredit toplab borishi lozim.
Bakalavriat dasturi 3-4 yillik bolsa, talaba bakalavr darajasini qolga
kiritishi uchun jami 180-240 kredit, 1-2 yillik magistratura dasturini
tugallashi uchun esa, 60-120 kredit toplashi majburiyat hisoblanadi.
Har bir talim muassasasi bakalavriyat bosqichida bir
semestrda oqish 15 hafta va attestatsiya uchun 6 (bir semestrda 3 hafta
imtihonlar uchun ajratilgan) hafta ajratadi. Shunda 4 yilda oqish haftalari
soni 144 tani, attestatsiyalar 24 haftani hamda umumiy tatillar bilan
hisoblaganda jami 204 haftani tashkil etadi. Barcha talim yonalishi va
mutaxassisliklar oquv rejalarida har bir bosqichda oquv modulilar ikki qismga,
yani asosiy va tanlov oquv modulilariga ajratilgan holda aks ettirilmoqda.
ЕCТС talabidan kelib chiqib, talabaga har yili 60 kreditdan 4
yil ichida jami 240 kreditni toplash majburiyatini yuklash rejalashtiriladi.
Shunda talaba 4 yil davomida maruza, amaliy hamda laboratoriya mashgulotlari va
imtihon jarayonlarida ishtirok etishiga 2880 soat, mustaqil talimga 4320 soat,
jami 7200 soat vaqt sarflashi lozim boladi.
Faraz qilaylik, 1 kredit = 12 akademik soat + 18 soat
mustaqil talimni tashkil etadi. Shu bois 1 kredit 30 soatga teng deb qaralib,
talabaning haftalik auditoriya yuklamasi 20 soatga teng. Malakaviy amaliyot
uchun ajratilgan kredit miqdori tegishli oquv moduli yoki oquv modulilar
hisobiga amalga oshirilishi kozda tutilgan.
Kredit-modul tizimining joriy etilishi oqituvchi va
talabaning hamkorlikda ishlashida muhim omil hisoblanadi. Modulli talimda
pedagog tinglovchining ozlashtirish jarayonini tashkil etadi, boshqaradi,
maslahat beradi, tekshiradi. Talaba esa yonaltirilgan obekt tomon mustaqil
harakat qiladi. Eng asosiysi talabalarning mustaqil talim olishiga qaratiladi. Mazkur jarayonda blended
learning (aralash talim), flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini
amaliyotga keng joriy etish talab etiladi.
Oquv jarayonida mustaqil talim olishning ahamiyati
ortadi va bu kelajakda mutaxassislarning mustaqilligi, ijodiy tashabbuskorligi
va faolligini oshirishga olib keladi. Kredit-modul tizimida universitet
talabalari har doim oqituvchi va kursdoshlaridan yordam hamda maslahat olish
imkoniyatiga ega boladi. Bu esa ozaro hamjihatlikni mustahkamlaydi va jamoada
ishlash konikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Kredit-modul oqitish tizimiga otish oliy talim
muassasasi professoroqituvchilariga bolgan majburiyat hamda talabni ham
oshiradi. Professoroqituvchilar Qarorda vazifa qilib belgilangan blended
learning (aralash talim), flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini
amaliyotga keng joriy etish uchun zarur bolgan metodik bilim, konikma, malaka
va kompenetsiyalarni egallashi lozim.
Yuqorida takidlab otilganidek, modulli oqitish tizimi
bilan oqituvchi nafaqat axborot beruvchi va nazorat qiluvchi funksiyalarini,
balki maslahatchi hamda muvofiqlashtiruvchilik vazifalarini ham bajaradi.
Pedagogik jarayonda oqituvchining yetakchilik roli saqlab qolinadi.
Kredit-modul oqitish tizimiga otish horijiy hamkorlar
bilan hamkorlikda ishlash, talabalar almashinuvining samaradorligini orttiradi.
Chunki bitta universitetda olingan kreditlar ikkinchisida hisobga olinadi va
talabalar kredit yoqotmasdan bir universitetdan boshqasiga otishi mumkin. Aynan
ushbu tizim talabalarning ilgor xorijiy universitetlarda oqishini davom
ettirishiga hamda murakkab byurokratik tosiqlarni olib tashlashga imkoniyat
yaratadi.
Oliy
talim muassasalarida talabalarga oquv kurslari va professor-
oqituvchilarini tanlash
imkoniyatining berilishi talim-tarbiya jarayonini tashkil etish va innovatsion
va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etishni
taqoza etadi.
Shuningdek, talabalarning mustaqil talimi va ishini
maqsadga muvofiq tashkil etilishiga ahamiyat qaratilishi kerak.
KREDIT-MODUL
TIZIMIDA TALABALAR BILIMI SIFATINI ANIQLASH MODEL
Kredit-modul tizimida
talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va kompetensiyalarini nazorat qilish
va baholashning oziga xos xususiyatlari.
Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida talim-tarbiya jarayoniga qator vazifalar
belgilangan. Mazkur vazifalar ichida eng asosiysi kredit-modul tizimi otish
orqali talim-tarbiya jarayonining samaradorligini orttirish sanaladi.
Malumki, hozirgi kunda oliy talim muassasalarida
talim-tarbiya jarayoni ananaviy talim tizimiga asosan tashkil etilmoqda.
Ananaviy talim tizimining muayyan ijobiy tomonlari
bolishi bilan bir qatorda kamchiliklari ham mavjud va tizimning samaradorligi
past bolib, bugungi kun talablariga javob bermaydi.
Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish va talim
samaradorligini orttirish maqsadida kredit-modul tizimi otish belgilangan.
Kredit-modul tizimining nima afzalliklari mavjud degan
savolga javob topishga harakat qilamiz.
Oliy talim muassasalarida talabalarning ozlashtirgan
bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarini
Reyting tizimi nazoratlari vositasida yaxlit nazorat qilingan va baholangan.
Kredit-modul tizimida oquv dasturidan orin olgan talim
mazmuni modullarga ajratiladi va har bir modulga kredit birligi aniqlanadi.
Talaba oquv yili davomida oquv moduli boyicha belgilangan kredit birliklarini
toplashi lozim boladi.
Bu tizimning afzalligi shundaki, talaba har bir modul
boyicha belgilangan kredit birligi toplash orqali oquv moduli didaktik
maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va
oz oquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oquv motivlarini faollashtiradi.
Mazkur tizimda subekt-obekt emas, balki subekt-subekt munosabatlari vujudga
keladi.
Kredit
tizimida sinov birligi (kredit YeCTS - Yeuropean Credit Transfer
System) haqida tushuncha. YeCTS
kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir
oquv yili 2 semestrdan iborat ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida
har semestr 30 kredit toplab borishi zarur.
Kredit-modul tizimi, bu oqitish jarayonini maqsadga
muvofiq tashkil etish jarayoni bolib, oqitishning modul texnologiyalari
jamlamasi va kredit olchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Mazkur tizimni
pedagogik jarayonga qollash oqitish jarayoni shakllari: maruza,
laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida
uygunlashtirish, talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va
oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashda
reyting tizimidan maqsadga muvofiq foydalanish lozim. Ushbu jarayonni
professor-oqituvchilar yaxlit, uzviy va izchillikda tashkil etiladigan serqirra
hamda murakkab tizimli jarayon ekanligini tasavvur qilishi va loyihalashi
zarur. Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv jarayoni har semestrda
2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan oquv modulilar osondan
murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan amaliy oquv modulilarga
qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy toldirish prinsipi asosida
shakllantiriladi. Modulga asoslangan modullarning silabusi maxsus sxema asosida
ishlab chiqiladi va quyidagilarni oz ichiga qamrab oladi:
Oquv modulining oquv maqsadi hamda vazifalari
mutaxassisning kelgusidagi pedagogik faoliyatda tutgan ornini toliq
yoritilishi;
Oquv
moduli silabusida talabaning oquv modulini boshlanishi va
yakunlashida egallanishi lozim
boladigan malakasiga qoyiladigan talablar;
Oquv moduli silabusida oquv kurslarini modulga
ajratish, modul tarkibiga kirgan har bir mavzuning qisqacha mazmuni, yani
maruza mavzulari, seminar va amaliy mashgulotlarning rejasi, mustaqil talimni
baholash uchun mojallangan oquv va test topshiriqlari;
Oquv modulini oqitish jarayonida foydalaniladigan
texnologiyalarning qisqacha bayoni, talabalar tomonidan bajariladigan oquv
topshiriqlari, bilimlarni baholashning turlari bolishi lozim.
Oliy
talim muassasalarida talabalarga oquv kurslari va professor-
oqituvchilarini tanlash imkoniyatining
berilishi talim-tarbiya jarayonini tashkil etish va innovatsion va
axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etishni
taqoza etadi.
Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi
talablari asosida tashkil etish barobarida talabalarning bilim sifatini
aniqlashni amalga oshirish uchun professor-oqituvchi quyidagi ishlarni
bosqichma-bosqich bajarishi lozim:
Ozingiz oqitishga mutassadi bolgan oquv modulining ishchi dasturida
keltirilgan talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan bilim, Oquv modulining
malaka va kompetensiyalarga aniqlik kiritish va ularni talabalar tomonidan
ozlashtirish darajasini aniqlash uchun foydalanilayotgan nazorat
topshiriqlarini tahlil qilish;
Oquv modulining ishchi dasturida keltirilgan talabalar tomonidan
egallanishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarga aniqlik
kiritish;
organilayotgan kurs mazmunini modullarga ajratish va modul davomida
talabalar tomonidan egallashi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va
kompetensiyalarni aniqlash;
modul tarkibidagi har bir mavzu mazmunini tahlil qilish va talabalar
tomonidan egallashi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni
aniqlash;
mavzu mazmunini tahlil qilish va modul (reja)larga ajratish, mavzuning
har bir modulini talabalar tomonidan ozlashtirishi uchun oquv topshiriqlarini
tuzish;
modul mazmuni boyicha talabalar tomonidan bilim, konikma, malaka va
kompetensiyalarni egallanganlik darajasini aniqlash uchun nazorat
topshiriqlarini tuzish;
Oquv modulini oqitishda modulli yondoshuvni amalga
oshirish quyidagi didaktik maqsadlarga erishishga imkon beradi:
1.
Oquv modulini kichik modullarga ajratish Blum taksonomiyasi boyicha
identiv oquv maqsadlarning shakllantirish, talim-tarbiya jarayonidan kozlangan
natijalarga bosqichma-bosqich erishish;
2.
Blum taksonomiyasi boyicha belgilangan oquv maqsadlariga erishish uchun
modulni organishda foydalaniladigan innovatsion va axborot texnologiyalarni
aniqlash;
3.
Modul mazmuniga bogliq holda taqdimot va nazorat topshiriqlarini
maqsadga muvofiq tayyorlash;
4.
Moduldan orin olgan mavzular organiladigan mashgulotlarni innovatsion va
axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda loyihalash;
5.
Maruza, amaliy va laboratoriya mashgulotlarda talabalar tomonidan
bajariladigan oquv va nazorat topshiriqlaridan foydalanib kurs silabusi,
oquvmetodik majmua, metodik va didaktik taminotini talab darajasida ishlab
chiqish va amaliyotga joriy etish.
Mazkur oquv modulini oqitishda talabalarning kasbiy
tayyorgarlik sifatini aniqlash bosqichlarini quyidagicha tasavvur qilish
mumkin.
TALABALARNING
BILIMINI ANIQLASH JARAYONINING DIDAKTIK TAMINOTINI SHAKLLANTIRISH BOSQICHLARI
|
|
|
|
MODUL MAZMUNI BOYICHA
TALABALAR
TOMONIDAN BILIM,
KONIKMA, MALAKA VA
KOMPETENSIYALARNI EGALLANGANLIK
DARAJASI, KASBIY
TAYYORGARLIK SIFATINI
ANIQLASH UCHUN NAZORAT
TOPSHIRIQLARINI TUZISH
VA AMALIYOTGA JORIY ETISH
|
|
|
|
|
MAVZU
MAZMUNINI TAHLIL QILISH VA MODUL
(REJA)LARGA
AJRATISH, MAVZUNING HAR BIR
MODULINI TALABALAR TOMONIDAN
OZLASHTIRISHI LOZIM BOLGAN BKMXKKT
ANIQLASH UCHUN OQUV VA TEST
TOPSHIRIQLARINI TUZISH
|
|
|
|
|
MODUL
TARKIBIDAGI HAR BIR MAVZU MAZMUNINI
TAHLIL QILISH VA TALABALAR TOMONIDAN
EGALLASHI LOZIM BOLGAN
BILIM, KONIKMA, MALAKA VA KOMPETENSIYALARNI ANIQLASH
|
|
|
ORGANILAYOTGAN KURS MAZMUNINI MODULLARGA
AJRATISH
VA MODUL DAVOMIDA TALABALAR TOMONIDAN
EGALLASHI
LOZIM BOLGAN BILIM, KONIKMA, MALAKA VA
KOMPETENSIYALARNI ANIQLASH
|
|
|
OQUV MODULINING ISHCHI DASTURIDA KELTIRILGAN
TALABALAR
TOMONIDAN EGALLANISHI LOZIM BOLGAN
BILIM, KONIKMA, MALAKA VA KOMPETENSIYALARGA
ANIQLIK
KIRITISH VA ULARNI TALABALAR TOMONIDAN
OZLASHTIRISH DARAJASINI ANIQLASH UCHUN
FOYDALANILAYOTGAN
NAZORAT TOPSHIRIQLARINI TAHLIL QILISH
|
|
|
|
|
|
|
|
Xulosa qilib aytganda, kredit-modul
tizimida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, oquv moduliga doir
xususiy kompetensiyalar asosida kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash uchun
muayyan tayyorgarlikni amalga oshirishi lozim.
TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI
1.
Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan
biri bolgan student-centered yeducation tamoyilining ahamiyatini tushuntiring.
2.
Kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan
transparent yeducation tamoyilini sharhlang.
3.
Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan
biri bolgan improving flexiblity tamoyilini izohlang.
4.
Kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan
improving student mobility tamoyilining talabalar faoliyati uchun qanday
ahamiyati borligini dalillang.
5.
Talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv
moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi
topshiriqlarini murakkablik darajasi qaysi talablarga javob berishi lozimligini
aniqlang.
6.
Oquv modulini oqitish samaradorligini orttirishda kredit-modul
tizimining didaktik maqsad va vazifalarini qayd eting.
7.
Talabalarning bilimini aniqlash jarayonining didaktik taminotini
shakllantirishning birinchi bosqichida amalga oshiriladigan ishlarni izohlang.
8.
Oquv modulini oqitishda modulli yondoshuvni amalga oshirish qaysi
didaktik maqsadlarga erishish imkonini beradi?
9.
Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi talablari asosida
tashkil etish barobarida talabalarning bilim sifatini aniqlashni amalga
oshirish uchun professor-oqituvchi qaysi ishlarni bosqichma-bosqich bajarishi
lozim?
10.
Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi talablari asosida
tashkil etish maqsadida tayyorlangan oquv-metodik majmuangizni tahlil qiling va
kamchiliklarni bartaraf etish yollarini belgilang.
3-mavzu. TALABALARNING AUDITORIYADAN TASHQARI OQUV
FAOLIYATINI BAHOLASH. REJA:
1.
Talabalarning mustaqil tahsili va ishini tashkil etish va otkazishning
oziga xos xususiyatlari.
2.
Modul boyicha rejalashtirilgan kurs ishini nazorat qilish va baholash.
3.
Bitiruv malakaviy ishi, oquv-malakaviy amaliyot (mehnat faoliyati)ini
nazorat qilish.
4.
Talabalarning auditoriyadan tashqari oquv faoliyatini baholashda oquv
topshiriqlari (reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ (ijodiy)
murakkablik)ni ishlab chiqish metodikasi.
Oliy talimda talim-tarbiya jarayoni nafaqat
auditoriyada, balki auditoriyadan tashqari shakllarda ham tashkil etiladi. Ular
jumlasiga mustaqil talim va ish, kurs ishi, pedagogik, oquv va ishlab chiqarish
amaliyoti, bitiruv ishi, loyiha ishi kiradi.
Talabalar mustaqil talimi quyidagi asosiy didaktik
maqsadlarni amalga oshirishni kozda tutadi:
-
talabalar tomonidan oquv materiallarini mustaqil organish, yangi bilim
ozlashtirish usullarini egallash, obekt va jarayonlarga xos xususiyatlarni
mustaqil tahlil qilish va asosli qarorlar qabul qilish;
-
auditoriyada tashkil etilgan va otkazilgan mashgulot: maruza,
laboratoriya, amaliy va seminarlarda ozlashtirilgan bilimlarni rivojlantirish,
mustahkamlash, tizimlashtirish, umumlashtirish va xulosa yasash;
-
meyoriy-huquqiy hujjatlar, malumotlar, ilmiy-nazariy, ilmiy-ommabop va
maxsus adabiyotlar, darslik ustida mustaqil ishlash, malumotlarni tanlash va
saralash, oquv materialini konstruksiyalash va maqsadga muvofiq loyihalashni
organish;
-
talabalarning burch va masuliyatini kuchaytirish, mustaqil bilim olish
faolligi, ijodiy tashabbusini rivojlantirish;
-
ozlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qollash, tahliliy,
tanqidiy, ijodiy, mustaqil fikr yuritish konikmalarini rivojlantirish,
shaxsning oz-ozining oquv faoliyatini tahlil qilish va korreksiyalash yol
xaritasini tuzish va amalga oshirish yollarini belgilash;
Oqituvchi auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan
oqitish shakllari tizim hosil qilishi va bir-birini toldirishi va taqoza
etishni nazarda tutgan holda ozining pedagogik faoliyati, unga uzviy bogliq
holda talabalarning esa oquv-bilish faoliyatini loyihalashtiradi va tashkil
etadi.
Yuqorida qayd etilganidek, oqituvchi ozining pedagogik
faoliyatini tashkil etishda dastlab:
oliy talim muassasasi oldidagi vazifalar;
oqitiladigan oquv modulining mutaxassisni tayyorlashdagi orni;
talim-tarbiya jarayoniga qoyiladigan zamonaviy yondashuvlardan
kelib chiqadigan talablar;
oquv modulii boyicha otkaziladigan oqitish shakllarini tashkil etishga
qoyiladigan talablarni uzviy ravishda tasavvur etishi zarur.
Talabaning mustaqil talim yuklamasi oquv rejasida
muayyan oquv modulini ozlashtirish uchun belgilangan oquv ishlarining ajralmas
qismi hisoblanadi. Talabaning mustaqil talimi auditoriya va auditoriyadan
tashqarida (oquv yuklamasida ajratilgan auditoriya soatini inobatga olmagan
holda) bevosita oqituvchi rahbarligida mustaqil ish yoki talabaning oquv moduli
(modul) boyicha mavzularni mustaqil oqib-organishi tarzida amalga oshiradigan
oquv ishlari majmuini anglatadi.
Mustaqil talim oquv materialini mustaqil ozlashtirish,
murakkablik darajasi turlicha bolgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni
auditoriya hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida
nazariy bilim, amaliy konikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan
tizimli faoliyat. Mustaqil ishoqituvchining topshirigi va rahbarligida oquv
vazifasini hal etadigan talimning faol metodi. Mustaqil ish qoyilgan maqsad
bilan bogliqlikda talabalarning aniq faoliyatini tashkil etish va amalga
oshirishdir. Talabaning mustaqil ishlari uning yuqori darajadagi faollik,
ijodiylik, mustaqil tahlil, tashabbuskorlikka hamda barcha vazifalarni oz
vaqtida va mukammal tarzda bajarishga asoslangan faoliyatidir. Mustaqil talim
talabalar tomonidan u yoki bu fan boyicha darslik yoki dastur materiallaridan
bir qismini, kredit-modul tizimida esa oquv materialini mustaqil
ozlashtirilishidir.
Mustaqil talim har bir talabaning individual
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Psixolog va
pedagoglarning takidlashicha, talaba bilim olishda mustaqillikka orgatilmasa,
uning olgan bilimlari yuzaki boladi. Mustaqil talim darslik, qoshimcha
adabiyotlar, ommaviy, kompyuter axborot vositalari, kartografik va korgazmali
qollanmalar, internet malumotlardan foydalangan holda ijodiy izlanishdir.
Mustaqil talimdan kozlangan asosiy maqsad nazariy va amaliy bilimlarni
egallash, qonuniyatlarni belgilash, tabiat va jamiyat komponentlari orasidagi
ozaro tasir va boglanishlarni aniqlash, mustaqil bilim olish konikmalarini
hosil qilishdan iborat.
Talaba mustaqil ishlash jarayonida, materialini qabul
qilish, qayta ishlash, uning muhim jihatlarini ajratish, yangi ozlashtirgan
bilimlarni avvalgilari bilan boglash, taqqoslash, takrorlash va ularni amalga
tatbiq qilish sharoitida faol, ijodiy, mustaqil faoliyati shakllanadi hamda rivojlanadi.
Mustaqil talim talabalar tomonidan u yoki bu fan
boyicha darslik yoki dastur materiallaridan bir qismini, kredit-modul tizimida
esa oquv materialini mustaqil ozlashtirilishidir.
Professor-oqituvchilar tomonidan maruzada
ozlashtirilgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyat, shuningdek
yangi vaziyatlarda qollash maqsadida mustaqil talim shakllarini belgilashi
zarur.
Oliy talimda talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma,
malakalarni tanish va odatiy vaziyatda qollash orqali kompetensiyalarni tarkib
toptirish maqsadida amaliy, laboratoriya va seminar mashgulotlarida maruzada
ozlashtirilgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyatda qollash
orqali mustahkamlanadi.
Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini
tashkil etish, nazorat qilish va baholashda professor-oqituvchilar
quyidagilarga etibor qaratishi talab etiladi.
Mustaqil ish turi va shakli muayyan talim yonalishi
(mutaxassislik) hamda oquv moduli (modul)larning xususiyatidan kelib chiqqan
holda belgilanadi.
Mustaqil talim uchun taklif etilgan mavzular hamda
mustaqil ish topshiriqlari va ularni bajarish boyicha korsatmalar talaba uchun
ishlab chiqilgan oquv moduli dastur (sillabus)da oz aksini topishi lozim.
Mustaqil ish uchun taqdim etilgan oquv topshiriqlari variativ tavsifga ega
bolishi tavsiya etiladi. Oquv moduli (modul) boyicha mustaqil talimga
ajratilgan soatlarning mustaqil ish tarzida bajarilishi kozda tutilgan oquv
birligi hajmi (kredit) masul kafedra muhokamasidan otkazilishi, yigilish qarori
bilan tasdiqlanishi hamda professor-oqituvchi tomonidan tuzilgan sillabusda
mustaqil ish shakli va turi mazkur hajm (kredit)ga mos kelishi lozim. Didaktik
jarayon, xususan talabalarning auditoriyadan tashqari ishlarni jadallashtirish,
talabalarning mustaqil talim olish samaradorligini oshirish maqsadida oquv
davrining I semestrida tyutorlar, ARM xodimlari va oquv moduli masullari
tomonidan mazkur jarayonni amalga oshirish tartibi boyicha davriy ravishda (shu
jumladan, kredit haftaligi doirasida) oquv seminarlari tashkil etiladi.
Talabalarning modul yuzasidan mustaqil ish topshiriqlari va uni bajarish
muddatlari elektron platformada qatiy belgilanadi. Uzrli sabablarsiz mustaqil
ishni bajarish muddatini otkazib yuborgan talabaning oquv faoliyati natijalari
tekshirilmaydi va baholanmaydi. Uzrli sabablar esa dekanat (registrator ofis)
tomonidan organib chiqilishi, dekan yoki kafedra mudiri ruxsati bilan inobatga
olinishi hamda topshiriq bajarilishi uchun yakuniy nazorat otkazilishiga qadar
qayta topshirish muddati belgilanishi mumkin.
Mustaqil talim boyicha oquv faoliyati natijalari
baholan-magan talaba yakuniy nazoratlarga kiritilmaydi yoki shartli ravishda
topshirish muddati belgilanadi. Oquv moduli (modul) boyicha oraliq va yakuniy
nazorat savollarining 1/2 qismi mustaqil oqib-organish uchun tavsiya etilgan
mavzular va adabiyotlar asosida tuzilishi tavsiya etiladi.
Oquv moduli (modul)ning auditoriya yuklamasini bajarish
vaqtida talabalarning mustaqil ishlari nazorat qilinmaydi. Talaba mustaqil ish
topshiriqlarini bajarish yuzasidan oquv moduli dastur (Sillabus)da korsatilgan
kontakt soatida oflayn yoki onlayn tarzda bir yoki ikki marotaba maslahat
olishi mumkin.
Talaba mustaqil ish topshiriqlarini bajarishda akademik
va etik talablarga rioya etishi (plagiatga yol qoymaslik,
professor-oqituvchilar, talabalar bilan tolerant munosabatda bolish, kichik
guruhlarda hamkorlikda ishlash, masuliyatlilik) shart.
Oquv moduli (modul) yuzasidan talabalar bajaradigan
mustaqil ish topshiriqlari variativ tavsifga ega bolishi lozim. Mustaqil ish
topshiriqlarining 1/3 qismi kichik guruhlarda hamkorlikda ishlash
(kooperativlik)ga moljallangan bolishi kerak. Mustaqil talim uchun taklif
etiladigan mavzular va mustaqil ish topshiriqlari oquv moduli (modul)ga
ajratilgan kreditlar soni hamda talabaning vaqt budjetini inobatga olgan holda
belgilanishini nazarda tutish lozim.
Talaba tomonidan elektron tizim (platforma)ga yuklangan
mustaqil ish topshiriqlari aniq belgilangan muddatda professor-oqituvchi
tomonidan tekshirilishi va natijasi talabaga malum qilinishi shart. Mustaqil
talim natijalarini baholash oquv moduli (modul)ning umumiy baholash (100
ballik) tizimida aks ettiriladi va oquv moduli dastur (sillabus)ning baholash
mezonlarida unga ajratilgan ball aniq korsatib qoyiladi.
Oqishi kochirilgan yoki tiklangan talabalar
ozlashtirilmagan oquv moduli (modul)larni qayta oqish tartibida ozlashtiradi.
Istisno tariqasida, oquv modulining semestrdagi yuklamasi 6 (olti) kreditdan
oshmaydigan akademik farqli oquv moduli (modul)lar talabaning arizasiga kora va
dekan roziligi bilan 100% mustaqil talim shaklida ozlashtirilishi mumkin.
Kredit-modul tizimida talabalar mustaqil talimini tashkil
etishning didaktik maqsadi va vazifalari sifatida quyidagilarni belgilash
mumkin:
talabalarning mustaqil talimini tashkil etishdan asosiy maqsad oquv
moduli (modul) boyicha ozlashtirilgan bilimlarni mustahkamlash, boyitish,
amaliy konikma va malakalarni takomillashtirish, axborot bilan ishlash,
oz-ozini rivojlantirish, kognitiv, kreativ, hamkorlikda ishlash
kompetensiyalarini shakllantirishdan iboratdir.
talabalarda oz-ozini rivojlantirish, mustaqil bilim olish va innovatsion
faoliyatni shakllantirishga imkon beruvchi kompetensiyalarni egallash maqsadi
bilan bogliqlikda mustaqil oquv faoliyatini amalga oshirish;
bilim, konikma va malakalarni mustaqil egallash, muammoni shakllantira
olish va uni hal etishning maqbul yolarini izlab topishga qobiliyatli kreativ
shaxsni tarbiyalash;
talabalarda oquv dasturini toliq ozlashtirishga doir motivatsiyani hosil
qilish;
talim oluvchilarda bilim olishga doir masuliyatni oshirish;
talabalarda umummadaniy va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishga
imkon berish;
talim oluvchilarda mustaqil bilim olish, oz-ozini boshqarish va oz-ozini
rivojlantirishga qobiliyatlilikni shakllantirish uchun sharoit yaratish.
Oquv materiallarining talabalar tomonidan mustaqil
ozlashtirilishini takomillashtirishmasdan zamonaviy talim oldiga qoyilgan
vazifalarni talab darajasida bajarishning umuman imkoni yoq.
Mustaqil bilim olish nazariyasi va texnologiyada ham
pedagogik tamoyillar asosiy rolni oynaydi. Mustaqil bilim olayotgan subektni
talim jarayonida hech kim oqishga majbur etmasdan ularning oquv
motivatsiyalarini rivojlantirish maqsadga muvofiq.
Mustaqil bilim olish texnologiyasini yaratish bir necha
alohida muammmolarni hal etishni kozda tutadi. Ular orasida muntazam bilim
olishning maqsadini qoyish muammosi alohida ajralib turadi. Agarda talim olish
umumiy rivojlanishni taminlashga xizmat qilsa, mustaqil bilim olishning maqsadi
esa kasbiy shakllanish yoki kasbiy mahoratni ostirishga xizmat qilish bolib
hisoblanadi.
Mustaqil bilim olishni taminlashga imkon beradigan
topshiriqlar bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga oid kompetensiyalar,
umumiy va xususiy tushuncha shuningdek, sabab va qadriyatli yunalishlarni
ozlashtirishi past darajali va qoniqarsiz bolgan talabalar uchun qulay
sharoitni yaratishni kozda tutadi. Birgina muvaffaqiyatni his etish ham
talabani mustaqil bilim olishga undovchi psixologik holatni yuzaga keltiradi.
Talabaning mustaqil ishi uning auditoriyada va undan
tashqarida, oqituvchi rahbarligida yoki oqituvchi ishtirokisiz amalga
oshiriladigan mustaqil ish majmuini anglatadi. Mustaqil talimni B. Blum
taksonomiyasiga oid maqsadga muvofiq tashkil etilishi mavjud muammolarni hal
qilishga yordam beradi.
Hozirda talim oluvchilar orasida mustaqil talimni
tashkil etishdagi muammolar quyidagilar:
-professor-oqituvchining talabalarning mustaqil talimi
va ishining didaktik taminoti tizimli ishlab chiqilmaganligi;
-professor-oqituvchi tomonidan mustaqil ish vazifalarni
hamma talabalarning toliq bajarishi lozimligi togrisida talabni amalga
oshirmasligi;
-talabalarda oziga bolgan ishonchning
yoqligi;
-talabalar nutq madaniyatining yaxshi
rivojlanmagani;
-talabalarning mustaqil ishini baholashda vaqtning
yetishmasligi sababli uning metodikasining ishlab chiqilmaganligi, yani
taqdimotlar himoyasining tashkil etilmasligi;
Mustaqillik-shaxsning alohida xususiyati, layoqati,
faolligi diqqatini jamlash qobiliyati, qoyilgan maqsadga erishish yolida bor
kuchini sarf etish kabi xususiyatlar birligidir.
Yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash bugungi kunning
dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Talabalarga yuqori darajadagi bilimni
oquv auditoriyasidagi mashgulotlar toliq bera olmaydi. Buni amalga oshirishda
mustaqil oquv faoliyati toldiruvchi rivojlantiruvchi vazifasini bajaradi.
Mustaqil talim ozlashtirilgan bilim, konikma va
malakalarni mustahkamlash, qoshimcha malumot yoki materialni mustaqil organish
maqsadidagi oquv shakli. Talabalar oqituvchining bevosita ishtirokisiz yoki
bilvosita boshqaruvida, u bergan vazifa, darslik asosida individual bajaradigan
ishi mustaqil ish hisoblanadi.
Talabalarning mustaqil ishi oquv jarayonining ajralmas
qismidir. Mustaqil faoliyat muayyan oquv modulidan oquv dasturida belgilangan
hamda talaba tomonidan ozlashtirilishi lozim bolgan bilim, konikma va
malakalarni shakllantirishni amalga oshirishga xizmat qiladi, oqituvchi
maslahati va tavsiyalari asosida auditoriya yoki auditoriyadan tashqarida
bajariladi. Oquv modulining xususiyatidan kelib chiqib, mustaqil ish turlari
boyicha topshiriqlar ishlab chiqiladi.
Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim
vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi Talabalar mustaqil ishini tashkil etish
togrisidagi 34-sonli buyrugi bilan tasdiqlangan Talabalar mustaqil ishini
tashkil etish, nazorat qilish va baholash tartibi togrisidagi Namunaviy nizomda
quyidagilar aniq belgilangan:
talabalar mustaqil ishining maqsad va
vazifalari;
talaba mustaqil ishining tashkiliy
shakllari;
talaba mustaqil ishining axborot
taminoti;
talaba mustaqil ishini nazorat qilish va
baholash.
Mazkur nizomda talabalar mustaqil ishining maqsad va
vazifalari, shakllari, axborot taminoti, nazorat qilish turlari va baholash
mezonlari korsatib berilgan. Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim
vazirligining 2009 yil 14 avgustdagi 286-sonli buyrugining 1-ilovasida
Talabalar mustaqil ishini tashkil etish va nazorat qilish boyicha yoriqnomada
talabalar mustaqil ishini samarali olib borish uchun yanada kengroq va
chuqurroq malumot berilgan. Mazkur buyruqda talabalarning tadqiqot otkazish
qobiliyati, kreativ fikrlashini rivojlantirish nazarda tutilgan.
Talabalar mustaqil talimining asosiy vazifasi mustaqil
ravishda malumotlar topish usuli bilan bilim olishni rivojlantirish, oquv
jarayoniga ijodiy yondashishga faol qiziqishni shakllantirishdan iborat.
Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil talimini
baholash boyicha aniq tavsiya bolmaganligi sababli mazkur jarayon uchun tavsiya
ishlab chiqildi.
Mustaqil ishni baholash mezonlari 5 baho asosida ishlab
chiqildi va talabalar uchun ragbatlantirish darajalari ham belgilandi.
Malumki, talabalar mustaqil talimni amalga oshirgandan
song, bajargan ishi yuzasidan ustozdan ragbat kutadi agar ragbat avvaldan
shakllantirilib talabalarga tavsiya etilsa, ularni ichki oquv motivatsiyasi
ortadi.
Mustaqil ishni
baholash mezonlari[1]
|
Mustaqil ishni baholash mezonlari
|
Toliq
|
Qisman
|
Kamchiligi bor
|
Kamchi-
ligi kop
|
|
1. Mustaqil
ishning didaktik maqsadi aniqlangan.
2.
Mustaqil ish rejasi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.
3. Maqsadga
muvofiq amalga oshirilishi kerak bolgan ishlar aniqlangan.
4.
Mustaqil ish mazmuniga muvofiq Mental xarita shakllantirilgan.
5.
Mustaqil ish mazmuni va maqsadiga muvofiq xulosa shakllantirilgan.
|
1
1
1
1
1
|
0,8
0,8
0,8
0,8
0,8
|
0,6
0,6
0,6
0,6
0,6
|
0,4
0,4
0,4
0,4
0,4
|
|
Jami:
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Ball
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Ragbat
|
Balli lider,
ortoqlaringizga yordam
bering, kichik konsul-
tantlik vazifasini bajaring.
|
Siz buning uddasidan
chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam qoldi
|
Oz kuchingizga bolgan
ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara olasiz
|
Loqaydlik va
erinchoqlikni yenging. Topshi-
riqni bajara
olasiz
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Talabalar mustaqil ravishda kurs
ishlari, kurs loyihasi, bitiruv malakaviy ishi va magistrlik
dissertatsiyalarini tayyorlayotganlarida qoyilgan muammolarni chuqur tahlil
qilib, ozlarining mustaqil asoslangan fikr va xulosalarini chiqarishlari kerak.
Quyida kurs ishlari, kurs loyihasini
baholash mezonlari berilmoqda.
Kurs ishini
baholash mezonlari[2]
|
Mustaqil ishni baholash mezonlari
|
Toliq
|
Qisma n
|
Kamchili gi bor
|
Kamchilig i kop
|
|
1.
Kurs ishining didaktik maqsadi aniqlangan.
2.
Kurs ishi rejasi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.
3.
Maqsadga muvofiq amalga oshirilishi kerak bolgan ishlar aniqlangan.
4.
Kurs ishi mazmuniga muvofiq modellashtirishni amalga oshirilgan.
5.
Mustaqil ish mazmuni va maqsadiga muvofiq xulosa shakllantirilgan.
|
1
1
1
1
1
|
0,8
0,8
0,8
0,8
0,8
|
0,6
0,6
0,6
0,6
0,6
|
0,4
0,4
0,4
0,4
0,4
|
|
Jami:
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Talabalarga tavsiyalar
|
|
Ball
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Ragbat
|
Balli lider,
ortoqlaringizga yordam bering, kichik konsultantlik
vazifasini bajaring.
|
Siz buning
uddasidan chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam qoldi
|
Oz kuchingizga bolgan
ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara
olasiz
|
Loqaydlik va
erinchoqlikni yenging. Topshiriqni bajara olasiz
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kredit-modul tizimida oquv
modullaridan tashkil etiladigan talim tarbiya jarayonida mustaqil ish muayyan
mavzu mazmunini loyihalashtirish va modellashtirish shaklida ham tavsiya
etilishi mumkin.
Loyiha ishini bajarish jarayonida
talaba aqliy operatsiyalar bolgan tahlil qilish, sintezlash, abstraksiyalash,
qiyoslash, taqqoslash, umumlashtirish va xulosalashni bajaradi.
Loyiha ishini muvaffaqiyatli
bajarish kelgusida start-ap loyihalariga aylantirish imkonini beradi.
Loyiha ishini
baholash mezonlari
|
Loyiha ishini baholash mezonlari
|
Toliq
|
Qisman
|
Kamchilig i bor
|
Kamchiligi kop
|
|
1.
Loyiha ishining muammosi togri aniqlangan.
2.
Muammoni hal etish yuzasidan asosli qaror qabul qilingan.
3.
Loyiha ishining muammosi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.
4.
Loyiha ishi mazmuni maqsadga muvofiq amalga oshirilgan.
5.
Loyiha ishining muammosiga
muvofiq
Mental xarita shakllantirilgan.
|
1
1
1
1
1
|
0,8
0,8
0,8
0,8
0,8
|
0,6
0,6
0,6
0,6
0,6
|
0,4
0,4
0,4
0,4
0,4
|
|
Jami:
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Talabalarga tavsiyalar
|
|
Ball
|
5
|
4
|
3
|
2
|
|
Ragbat
|
Balli lider,
ortoqlaringizga
yordam bering,
kichik konsultantlik vazifasini bajaring.
|
Siz buning
uddasidan chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam
qoldi
|
Oz kuchingizga
bolgan ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara
olasiz
|
Loqaydlik va
erinchoqlikni yenging. Topshiriqni bajara olasiz
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Zamonaviy pedagogik texnologiyaga
kora, talim oluvchilar oqish jarayonida iloji boricha mustaqil organishlari
kerak, pedagog esa bu mustaqil mehnatni boshqarish, talabalarga kerakli
materiallarni berib borishi lozim.
Kredit-modul tizimida oquv
modullaridan tashkil etiladigan talim tarbiya jarayonida foydalaniladigan
mustaqil talimni quyidagi ikki guruhga bolish mumkin:
1. Auditoriyada tashkil etiladigan mustaqil
talim;
2. Auditoriyadan tashqarida bajariladigan
mustaqil talim;
3. Auditoriyada tashkil etiladigan mustaqil
talim oquv modulining nazariy masalalarini talabalar axborot va lokal
texnologiyalar vositasida organadi. Professoroqituvchi mazkur nazariy
masalalarning 60%ini talabalar tomonidan mustaqil ozlashtirishi uchun metodik
korsatma tayyorlashi lozim. Oquv topshiriqlar Blum taksonomiyasiga muvofiq
shakllantirilishi va baholash mezoni aniq korsatilgan bolishi lozim.
Auditoriyadan tashqarida
bajariladigan mustaqil talimda talabalar pedagoglar tomonidan berilgan
topshiriqlarni oqituvchining ishtirokisiz mustaqil bajaradilar. Pedagog
birinchi mashgulotning ozidayoq talabalarga oquv moduli uchun ajratilgan soat,
mustaqil ishning turlari, nazoratning usul va shakllari hamda muddati,
natijalarni baholash mezonlari, mustaqil ishning ahamiyati va zarurligini
tushuntiradi.
Mustaqil talimda talaba faqatgina
pedagogdan bilim olmay, ozaro bir-biridan tengdosh-tengdoshga rukni asosida ham
organadi.
Auditoriyadan tashqarida
bajariladigan mustaqil ishlar quyidagi turlarda amalga oshiriladi:
- maruza, amaliy
mashgulotlar, seminar va laboratoriyalar yuzasidan tayyorlangan standart va
nostandart oquv va test topshiriqlarni bajarishga tayyorgarlik korish; -oquv
rejadagi oquv modullarning maruza mashgulotlarida
mustaqil tahsil olish belgilangan
mavzularini mustaqil organish;
- internetdan
kerakli malumotlarni izlab topish va saralash;
- kurs ishlari,
kurs loyihalari, bitiruv malakaviy ishlarni tayyorlash;
- axborot-resurs
markazi katalogi orqali mustaqil ravishda adabiyotlarni izlash va saralash;
- oquv
audioyozuvlarini eshitish, video-materiallarni korish;
- organilayotgan
mavzu boyicha darslik, oquv qollanmalarni organish; - nazorat ishlarini
bajarish;
- mavzular boyicha
dokladlar, referatlar va esselar yozish;
- seminar va
konferensiyalarda maruza qilishga tayyorgarlik qilish;
- amaliy
mashgulotlarda berilgan masala va misollarni yechish;
- oquv
materiallarini tizimli organish maqsadida albom, jadval, sxema, Mental xarita
rebus, testlar va krossvord tuzish;
- organilayotgan
mavzular boyicha alohida talaba yoki bir guruh talabalar korgazmali qollanmalar
tayyorlashi;
- mustaqil
organilayotgan savollarni konspektlash;
- maruzada olingan
bilimlarni mustahkamlash maqsadida testlar yechish;
- ijodiy va ilmiy
ishlarni bajarish;
- talabalarning
ilmiy jamiyatlar va togaraklarda ishtirok etishi;
- tanlovlar va
olimpiadalarda qatnashish;
- otgan amaliyot boyicha
hisobotlar, talabalar konferensiyalariga ilmiy maruzalar tayyorlash;
- hisob-kitob va
grafik ishlarni bajarish;
- joriy, oraliq va
yakuniy nazoratlarga tayyorgarlik korish;
- monografiya,
qoshimcha va ilmiy-ommabop adabiyotlarni konspektlash.
Shartli ravishda mustaqil ishlarni
tort turga ajratiladi:
1.
Yozma mustaqil topshiriqlarga quyidagilar kiradi: hisoblash uchun
berilgan vazifalarni bajarish, umumlashtiruvchi va takrorlanuvchi jadvallarni
toldirish, texnologik xaritalarni ishlab chiqish, laboratoriya, amaliy ishlar
togrisida hisobotlar tuzish, turli organayzerlar asosida talabalar faoliyatini
tashkil etish va boshqalar.
2.
Grafik mustaqil topshiriqlarga quyidagilarni kiritish mumkin: turli
loyihalarni tayyorlash, chizmachilik ishlarini eskizlashtirish, kesmalar va
kesishmalarni tasvirlash (ayrim detal va tugunlarni chizib korsatish va
hokazo), sxemalar, grafiklar, diagrammalarni tuzish, kuzatish natijalarini
tasvirlash va shunga oxshash vazifalarni oz ichiga oladi.
3.
Amaliy xarakterdagi mustaqil topshiriqlarga quyidagi vazifalarni
kiritish mumkin: talabalar oqituvchining topshirigi asosida mustaqil ishni
bajarish jarayonida obektlar ustida kuzatish otkazish, tajribalar tashkil
etish, buyum va mahsulotlarni tayyorlash, jihoz va asbob-uskunalarni tamirlash,
mahsulotga ishlov berish, hisoblash, yangi moslamalarni loyihalash, maket va
modellar, namunalar tayyorlash.
4.
Loyihalashga asoslangan mustaqil topshiriq jumlasiga muayyan muammo
yuzasidan ilmiy tadqiqot olib borish, natijalarni rasmiylashtirish va taqdimot
tayyorlash kiritiladi.
Talabalarning mustaqil talimi va
ishi topshiriqlarining murakkablik darajasi talabalar tomonidan bajariladigan
bajariladigan oquv maqsadlariga erishish natijalariga asosan aniqlanadi.
Malumki, talim-tarbiya jarayonida
oquv topshiriqlari tort darajada qollaniladi.
Oson (reproduktiv) (I) - talabalar
tomonidan oquv materiali qayta ishlanmasdan, savollarga javob berish,
darslikdagi oquv materialidan foydalanib matn tuzish, shu oquv materiali asosda
jadval shakllantirish, hodisa, voqea, qonun va atamalarning mohiyatini
yoritishni talab qiladigan daraja;
Ortacha qiyin (produktiv) (II) mustaqil
ish topshiriqlari talabalar tomonidan oquv materiali qayta ishlanib, obektlarni
tahlil qilish, sintezlash, taqqoslash, bir nechta qonun va qonuniyatlarni bir
vaqtda qollab, umumlashtirish orqali xulosa yasashni talab qiluvchi daraja;
Qiyin (qisman-izlanishli) (III) mustaqil
ish topshiriqlari talabalar tomonidan avval ozlashtirilgan bilim, konikma va
malakalarni yangi kutilmagan vaziyatlarda qollash, obektlarni tahlil qilish,
sintezlash, qiyosiy taqqoslash, qonun va qonuniyatlarni qollab, umumlashtirish
orqali Mental xarita tuzish asnosida xulosa yasashni talab qiluvchi daraja;
Eng qiyin (kreativ) (IY) - mustaqil ish
topshiriqlari talabalar tomonidan avval ozlashtirilgan bilim, konikma va
malakalarni kutilmagan vaziyatlarda vujudga keltirilgan oquv muammolarni hal
etishda ijodiy qollash, tahlil, sintezlash, qiyosiy taqqoslash, umumlashtirish,
xulosa yasash kabi aqliy operatsiyalarni bajarish, start-ar loyalarni
shakllantirishni talab etuvchi daraja;
Xulosa qilib aytganda,
kredit-modul tizimida sifatli talimni taminlash maqsadida
professor-oqituvchilar oquv moduli mazmunidan kelib chiqqan holda Blum oquv
maqsadlari talablari asosida talabalarning auditoriya va auditoriyadan tashqari
mashgulotlar uchun standart va nostandart oquv va test topshiriqlar majmuasini
shakllantirishi va amaliyotga joriy etish uchun HEMIS elektron axborot
tizimining talabalar faoliyatini boshqarish blokida topshiriqlar rukniga
joylashtirishi lozim.
TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI
1. Kredit-modul
tizimida talabalar mustaqil talimini tashkil etishning didaktik maqsadi va
vazifalarini izohlang.
2. Amaliy,
laboratoriya va seminar mashgulotlarining samaradorligi qaysi korsatkichlar
bilan aniqlanishini tushuntiring.
3. Talim-tarbiya
jarayonida test topshiriqlarining qanday murakkab darajalarda qollaniladi?
4. Talabalarning
mustaqil talimi qaysi oqitish shakllarida qollanishini aniqlang.
5. Auditoriyada
tashkil etiladigan oqitish shakllarida talabalarning mustaqil talimining
didaktik maqsadi va vazifalarini aniqlang.
6. Auditoriyadan
tashqari tashkil etiladigan oqitish shakllarida talabalarning mustaqil
talimining didaktik maqsadi va vazifalarini aniqlang.
7. Talabalarning
maruzada ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyatda
qollashi uchun mustaqil talim qaysi shakllarda amalga oshiriladi?
8. Talabalarning
maruzada ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarni yangi vaziyatlarda qollashi
uchun mustaqil talim qaysi shakllarda amalga oshiriladi?
9. Talaba
mustaqil ishni bajarish jarayonida oquv-bilish faoliyatining qaysi jihatlari
rivojlanadi?
10. Mustaqil talim jarayonida talabalarga
tavsiya etiladigan oquv topshiriqlarining murakkablik darajalarini sharhlang.
AMALIY
MASHGULOTLAR MAZMUNI
1-amaliy mashgulot: Baholash
turlari (joriy, oraliq, yakuniy va xalqaro). Baholash tamoyillari va mezonlari.
AMALIY MASHGULOT
TOPSHIRIQLARINI BAJARISH ALGORITMLARI:
1.
Ozingiz oqitadigan oquv modulining ishchi dasturini tahlil qiling. Unda
talaba egallanishi nazarda tutilgan bilim, konikma va malakalarni tahlil
qiling.
2.
Talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan mazkur bilim, konikma va
malakalarni Blum taksonomiyasiga muvofiq kurs yuzasidan oquv maqsadlariga
aylantiring.
.............................................oquv
moduli boyicha oquv maqsadlari
1-jadval
|
Oquv maqsadlari
|
Oquv
maqsadlarining mazmuni
|
|
Bilish
|
aniqlashi;
tariflashi;
qayta
ishlashi; aytib berishi;
mohiyatini
tushuntirishi;
oziga
xos xususiyatlarini ajratib korsatishi;
|
|
Tushunish
|
Umumlashtirish;
Qayta
ishlash;
Asosiy goyani
qayta ishlash;
Misollar
keltirish;
Himoya
qilish;
|
|
Amaliyotga
qollash
|
Moslashtirish;
Qayta
ishlash;
Loyihalash;
Modellashtirish;
Qayta
aytib berish;
|
|
Tahlil
|
Taqqoslash
Qismlarga
ajratish
Ajratib
korsatish
Qiyoslash
|
|
Sintez
|
.Guruhlarga
ajratish
Umumlashtirish
Rekonstruksiya
|
|
Xulosalash
|
Baholash
Tanqidiy
fikr yuritish
Fikrga
qarshi fikr bildirish
Qollab-quvvatlash
Inkor etish
|
3.
Oquv moduli mazmunidagi modullar davomida talabalar tomonidan
egallanishi lozim bolgan mazkur bilim, konikma va malakalarni Blum
taksonomiyasiga muvofiq modul uchun oquv maqsadlariga aylantiring.
.............................................kursdan
1-modul boyicha oquv maqsadlari
2-jadval
|
Oquv maqsadlari
|
Oquv
maqsadlarining mazmuni
|
|
Bilish
|
aniqlashi;
tariflashi;
qayta
ishlashi; aytib berishi;
mohiyatini
tushuntirishi;
6. oziga
xos xususiyatlarini ajratib korsatishi;
|
|
Tushunish
|
Umumlashtirish;
Qayta
ishlash;
Asosiy
goyani qayta ishlash;
Misollar
keltirish;
Himoya
qilish;
|
|
Amaliyotga
qollash
|
Moslashtirish;
Qayta
ishlash;
Loyihalash;
Modellashtirish;
Qayta aytib
berish;
|
|
Tahlil
|
|
|
|
Taqqoslash
Qismlarga
ajratish
Ajratib
korsatish
Qiyoslash
|
|
Sintez
|
Guruhlarga
ajratish
Umumlashtirish
Rekonstruksiya
|
|
Xulosalash
|
Baholash
Tanqidiy
fikr yuritish
Fikrga
qarshi fikr bildirish
Qollab-quvvatlash
Inkor
etish
|
4.
Modul boyicha belgilangan oquv maqsadlarini mavzularning mazmunini
etiborga olgan holda mashgulotning oquv maqsadlarini aniqlang.
.............................................kursdan
1-modul tarkibidagi ..................... mavzu boyicha oquv
maqsadlari
3-jadval
|
Oquv maqsadlari
|
Oquv
maqsadlarining mazmuni
|
Mashgulotdagi
nazorat turi
|
Reyting
tizimidagi test topshirigi turi
|
|
Bilish
|
1.
aniqlashi;
2.
tariflashi;
3.
qayta ishlashi;
4.
aytib berishi;
5.
mohiyatini
tushuntirishi;
6.
oziga xos
xususiyatlarini ajratib korsatishi;
|
Test
topshirigi
Ogzaki
javob
Klaster
tuzish
Ogzaki
javob
Ogzaki
javob
Klaster
tuzish
|
Reprod
uktiv
Produk tiv
Qisma nizlanis hli
Kreativ
|
|
|
|
|
daraja
|
|
Tushunish
|
Umumlashtirish;
Qayta
ishlash;
Asosiy
goyani qayta ishlash;
Misollar
keltirish;
Himoya
qilish;
|
Klaster
tuzish
Klaster
tuzish
Venn
diagramma
Masalalar
yechish
Venn
diagrammasi
|
Produk
tiv
Qisma nizlanis hli
Kreativ daraja
|
|
Amaliyotga
qollash
|
Moslashtirish;
Qayta
ishlash;
Loyihalash;
Modellashtirish;
Qayta
aytib berish;
|
Ogzaki
javob
Klaster
tuzish
Klaster
tuzish
Klaster
tuzish
Ogzaki
javob
|
Reprod
uktiv
Produk
tiv
Qisma nizlanis hli
Kreativ daraja
|
|
Tahlil
|
Taqqoslash
Qismlarga
ajratish
Ajratib
korsatish
Qiyoslash
|
Venn diagrammasi
Klaster
tuzish
Klaster
tuzish
Venn
diagrammasi-
ni
tuzish
|
Qisma nizlanis hli
Kreativ daraja
|
|
Sintez
|
Guruhlarga
ajratish
Umumlashtirish
Rekonstruksiya
|
Klaster
tuzish
Venn
diagrammasini tuzish Klaster
|
Qisma nizlanis
|
|
|
|
tuzish
|
hli
Kreativ daraja
|
|
Xulosalash
|
Baholash
Tanqidiy
fikr yuritish
Fikrga
qarshi fikr bildirish
Qollab-quvvatlash
Inkor
etish
|
Ogzaki
javob
Ogzaki
javob
Ogzaki
javob
Ogzaki
javob
Ogzaki
javob
|
Reprod
uktiv
Produk
tiv
Qisma nizlanis hli
Kreativ daraja
|
Mazkur amaliy mashgulotda
tinglovchilar berilayotgan namunalar asosida ozlari oqitadigan oquv moduli
mazmunidan kelib chiqqan holda oquv taksonomiyasi talablariga muvofiq
nostandart test topshiriqlarini shakllantirish talab etiladi. Quyida talim
sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasi jarayonida
foydalanish uchun tavsiya etiladigan nostandart test namunalari berilmoqda.
Fan oqituvchilari kredit-modul
tizimida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga
doir xususiy kompetensiyalarini Reyting tizimiga muvofiq joriy, oraliq, yakuniy
nazorat orqali baholaydi. Ushbu jarayonda nazorat topshiriqlari B. Blum
taksonomiga muvofiq shakllantirish maqsadga muvofiq. Quyida B. Blum
taksonomiyasiga binoan bilish, tushunish, amalda qollash, tahlil, sintez va
xulosa oquv maqsadlariga erishish darajasini aniqlashga oid topshiriqlardan
namunalar berilmoqda.
Davlatni yuqori marralar sari yetaklovchi, jamiyatni umumiy
maqsad va manfaatlarini ozida mujassamlashtirgan alohida strategiyasining
mavjud bolishi osha davlat va jamiyat uchun rivojlanish sari qoyiladigan
dastlabki qadami bolib hisoblanadi. Jahonning rivojlangan mamlakatlari qatoriga
kirish, milliy manfaatlarni royobga chiqarish kabi umummilliy maqsadlar
birinchi navbatda davlatning aniq strategiya va dasturlari orqali amalga
oshadi.
Ozbekiston oz mustaqilligini qolga kiritgach,
taraqqiyotning beqiyos katta imkoniyatlari ochildi. Zero, milliy resurslarni
mushtarak maqsadlari yolida safarbar etish, ozining rivojlanish yolini ozi
mustaqil belgilashi kabi imkoniyatlar istiqlolning dastlabki davrlaridan
boshlab paydo boldi. Eng asosiysi, milliy mustaqillik tufayli xalqimiz siyosiy
mutelik, qaramlik asoratidan qutildi. Davlat suvereniteti natijasida
jamiyatimizni isloh etish va zamonaviy siyosiy taraqqiyot jarayonlarini amalga
oshirish uchun mustahkam zamin va siyosiy, ijtimoiy, manaviy hamda huquqiy
asoslarni bosqichma-bosqich barpo qilish uchun keng imkoniyatlar paydo boldi.
Ozbekiston istiqlol tufayli oz taraqqiyotining mutlaqo yangi bolgan tarixiy
davriga qadam qoydi. Mana shu davrning eng muhim xususiyatlaridan biri shunda
ediki, endilikda xalqimiz ozining tub manfaatlari va ehtiyojlaridan kelib
chiqib, rivojlanish strategiyasini belgilab olish va uni mustaqil amalga
oshirishdek tarixiy ahamiyatga ega bolgan shart-sharoitlarga erishdi.
Har qanday faoliyatning yakunida kutilgan natijalarni olish
uni aniq strategiya asosida olib borishni taqozo etadi. Strategiya tushunchasi
yunon tilidan στρατηγία
sarkardaning sanati iborasidan olingan bolib, dastlab harbiy ibora sifatida
keng qollanilgan. Keyinchalik esa, mazkur ibora turli maqsadlarni ozida
jamlagan va osha maqsadlarga erishish yolidagi umumiy hatti-harakatlar majmui
olaroq qayd etilgan. Jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari faoliyatiga etibor
qaratadigan bolsak, strategiyaning turli nom va iboralar bilan atalganini
korish mumkin. Masalan, taraqqiyot modeli, rivojlanish yollari, dasturlari,
milliy dasturlar va h.k.
Dunyo tarixida, rivojlanishning Yapon
modeli, AQSH modeli, Shved modeli, Turk modeli va boshqa ozining natijadorligi
bilan alohida ajralib turuvchi modellarni korsatish mumkin.
Mustaqillikning dastlabki yillari sobiq ittifoqdan qolgan
siyosiy boshqaruvdan butunlay voz kechish va yangi demokratik mezonlarni,
zamonaviy bozor munosabatlariga asoslangan taraqqiyot yolini (strategiyasini)
tanlash asosiy vazifa sifatida belgilab olindi. Mazkur vazifadan kelib chiqib,
Taraqqiyotning ozbek modeli ishlab chiqildi. Modelni yaratishda rivojlangan
mamlakatlar tajribasi, taraqqiyot yoli, turli dasturlar keng organilib, xalqaro
tajriba va milliy xususiyatlardan kelib chiqqan holda rivojlanishning eng muhim
besh tamoyili belgilandi. Mazkur besh tamoyilning asosiy mazmuni quyidagilardan
iborat etib belgilandi:
Birinchi tamoyil, iqtisodiyotning
siyosatdan ustuvorligi, yani iqtisodiy islohotlar hech qachon siyosat ortida
qolmasligi kerak, u biror mafkuraga boysundirilishi mumkin emas. Mazkur
tamoyilga kora, ham ichki, ham tashqi iqtisodiy munosabatlarni mafkuradan xoli
qilish zarur;
Ikkinchi tamoyil, amalga
oshiriladigan islohotlar davlat tomonidan aniq dasturlar asosida
muvofiqlashtirilishi, davlat bosh islohotchi bolishi lozim. Davlat
islohotlarning ustuvor yonalishlarini belgilab berishi, ozgartirishlar
siyosatini ishlab chiqishi va uni izchillik bilan otkazishi, jtalab etiladi;
Uchinchi tamoyil, qonun,
qonunlarga rioya etish ustuvor bolishi lozim. Buning manosi shuki, demokratik
yol bilan qabul qilingan yangi Konstitutsiya va qonunlarni hech istisnosiz
hamma hurmat qilishi va ularga ogishmay rioya etishi lozim;
Tortinchi tamoyil, aholining
demografik tarkibini hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy siyosatni otkazish.
Bozor munosabatlarini joriy etish bilan bir vaqtda aholini ijtimoiy himoyalash
yuzasidan oldindan tasirchan choralar korilishi lozim. Bu bozor munosabatlariga
otishda aholining ijtimoiy imkoniyatlari etiborga olinishini taminlaydi;
Beshinchi tamoyil, bozor
iqtisodiyotiga otish obyektiv iqtisodiy qonunlarning talablarini hisobga olgan
holda, otmishdagi inqilobiy sakrashlarsiz, yani evolyutsion yol bilan, puxta
oylab, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak.
Tarixiy taraqqiyot shundan dalolat
beradiki, qabul qilingan milliy dasturlar, loyihalar, strategiya va modellarni
muayyan davr otgandan song yangi davr ehtiyojlaridan kelib chiqib
modernizatsiya qilish, takomillashtirish yoki yangi strtagegiyani yaratish
ehtiyoji paydo boladi. Ana shu ehtiyojdan kelib chiqib, Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yilning 7-fevral kungi Ozbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish boyicha Harakatlar strategiyasi togrisidagi Farmoni bilan
20172021 yillarda Ozbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yonalishi boyicha Harakatlar strategiyasi qabul qilindi.
Mamlakatimiz prezidenti Shavkat Mirziyoyevning goyasi va
tashabbusi bilan joriy etilgan, Ozbekistonni har tomonlama taraqqiy ettirish,
dunyoning ilgor demokratik davlatlari qatoridan joy olishi va jahon maydonida
munosib orin egallashi asosiy maqsad etib belgilangan mazkur Strategiya
mamlakatning yaqin istiqboldagi taraqqiyot yolining bosh ustuvor hujjati
sifatida xalqaro jamoatchilik, nufuzli ekspert-mutaxassislar, davlat va jamoat
arboblari, siyosatshunoslar tomonidan yuqori baholandi.
Harakatlar strategiyasida Ozbekistonni rivojlantirishning beshta
ustuvor yonalishi belgilab berilgan bolib, ularning har birida mamlakatda
yangi bosqichdagi demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
samaradorligini taminlashga oid aniq chora-tadbirlar oz aksini topgan.
1.
Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish deb nomlangan
birinchi yonalishda demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni
modernizatsiya qilishda parlament hamda siyosiy partiyalarning rolini yanada
kuchaytirish, davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish, davlat xizmatining
tashkiliy-huquqiy asoslarini rivojlantirish, "Elektron hukumat"
tizimini takomillashtirish, davlat xizmatlari sifati va samarasini oshirish,
jamoatchilik nazorati mexanizmlarini amalda tatbiq etish, fuqarolik jamiyati
institutlari hamda ommaviy axborot vositalari rolini kuchaytirish nazarda
tutilgan.
2.
Qonun ustuvorligini taminlash va sud-huquq tizimini yanada isloh
qilish deb nomlangan ikkinchi yonalishda sud hokimiyatining chinakam
mustaqilligini hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya
qilish kafolatlarini mustahkamlash, huquqbuzarliklarning oldini olish ishlarida
samaradorlikni oshirish, sudlarni chinakam Adolat qorgoniga aylantirish yuridik
yordam va huquqiy xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash, sud-huquq tizimida
yangi yonalishdagi islohotlarni amalga oshirish chora-tadbirlari belgilangan.
3.
Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirish deb
nomlangan uchinchi yonalishda milliy valyuta va narxlarning barqarorligini
taminlash, valyutani tartibga solish, Ozbekistonga xorij investitsiyalarini
keng jalb qilish, yetakchi xalqaro va chet el moliyaviy institutlari bilan
aloqalarni kengaytirish, eksportga moljallangan tovarlar ishlab chiqarishga
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, mamlakatning xalqaro reyting va
indekslardagi ornini yuksaltirish, umuman, mamlakat iqtisodini jadal
rivojlantirish boyicha tegishli vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari
muhim orin tutadi.
4.
Ijtimoiy sohani rivojlantirish deb nomlangan tortinchi yonalish
aholi, ayniqsa yoshlarning bandligini taminlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya
qilish va salomatligini saqlash, fan, talim, madaniyat va sport sohasini
takomillashtirish, yoltransport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga
qaratilgan.
5.
Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bagrikenglikni taminlash,
chuqur oylangan, ozaro manfaatli va amaliy ruhdagi tashqi siyosat yuritish
deb nomlangan beshinchi yonalish doirasida esa, davlatning mustaqilligini,
hududiy yaxlitligini himoya qilishga oid chora-tadbirlarni royobga chiqarish,
Orol fojiasining oqibatlarini yumshatish, shuningdek, dunyoning barcha
davlatlari, ayniqsa, birinchi navbatda, qoshni davlatlar bilan ozaro teng
manfaatlarga asoslangan dostona aloqalar va mustahkam hamkorlikni yolga qoyish
kabi tinchlikparvar siyosatga tayangan chora-tadbirlar amalga oshirilishi
belgilangan.
Bugungi davrda Yangi Ozbekiston Inson qadri ustuvor bolgan jamiyat
va xalqparvar davlat degan muhim goya negizida barpo etilmoqda. Davlatimiz
Rahbari belgilab bergan bu ulugvor maqsad asosida xalqimiz yangidan-yangi
islohotlarning haqiqiy muallifiga aylanib bormoqda. Harakatlar strategiyasida
belgilangan maqsad va vazifalar jamiyat taraqqiyotida ozining aniq natijalarini
korsatgandan song, 2022 yildan boshlab yangi davr chaqiriqlaridan kelib chiqqan
holda Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot
strategiyasi sari tamoyili asosida
keyingi besh yillikda mamlakatimizda amalga oshiriladigan islohotlarning zarur siyosiy-huquqiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-marifiy asoslarini
yaratib berishga qaratilgan Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasi qabul qilindi.
Harakatlar strategiyasi doirasida amalga oshirilgan ishlar
kolami haqida gapirganda otgan davr mobaynida davlat va jamiyat hayotining
barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan 300 ga yaqin qonun, 4 mindan
ziyod Ozbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari qabul qilindi. Shuningdek,
inson huquqlarini taminlash, davlat organlarining hisobdorligi va ochiqligini
kuchaytirish hamda fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot
vositalarining roli, aholi va jamoat birlashmalarining siyosiy faolligini oshirish
boyicha tizimli ishlar amalga oshirildi. Milliy iqtisodiyotni isloh qilish
borasida tashqi savdo, soliq va moliya siyosatini liberallashtirish,
tadbirkorlikni qollab-quvvatlash va xususiy mulk daxlsizligini kafolatlash,
qishloq xojaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashni tashkil etish hamda
hududlarni jadal rivojlantirishni taminlash boyicha tasirchan choralar korildi.
Fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish va
kambagallikni qisqartirish davlat siyosatining ustuvor yonalishi sifatida
belgilanib, aholini yangi ish orinlari va kafolatli daromad manbai, malakali
tibbiy va talim xizmatlari, munosib yashash sharoitlari bilan taminlash sifat
jihatidan yangi bosqichga kotarildi. Songgi besh yillik islohotlarning
natijasida mamlakatimizda Yangi Ozbekistonni barpo etishning zarur
siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-marifiy asoslari yaratildi. Jahon
miqyosidagi murakkab jarayonlarni va mamlakatimiz bosib otgan taraqqiyot
natijalarini chuqur tahlil qilgan holda keyingi yillarda Inson qadri uchun
tamoyili asosida xalqimizning farovonligini yanada oshirish, iqtisodiyot
tarmoqlarini transformatsiya qilish va tadbirkorlikni jadal rivojlantirish,
inson huquqlari va manfaatlarini sozsiz taminlash hamda faol fuqarolik
jamiyatini shakllantirishga qaratilgan islohotlarning ustuvor yonalishlarini
belgilash ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda Keng jamoatchilik muhokamasi natijasida
Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari tamoyiliga asosan
ishlab chiqilgan quyidagi yettita ustuvor yonalishdan iborat 2022-2026
yillarga moljallangan Yangi Ozbekistonning taraqqiyot strategiyasi (keyingi
orinlarda Taraqqiyot strategiyasi) va uni Inson qadrini uluglash va faol
mahalla yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi qabul qilindi. Mazkur
ikki hujjatning huquqiy asosi sifatida Ozbekiston Respublikasi Prezidentining
20.01.2022 yildagi PF-60-son Farmonini keltirish mumkin.
2022−2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston
Taraqqiyot strategiyasi 7 ta yonalish va 100 ta maqsaddan tashkil topgan. 2022
yilda strategiyani amalga oshirishga oid Davlat dasturi doirasidagi tadbirlarga
55 trln som va 11,7 mlrd dollar ajratilishi belgilangan.
Taraqqiyot strategiyasi quyidagi
yonalishlarni oz ichiga olgan:
Birinchi yonalish: inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik
jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish;
Ikkinchi yonalish: Ozbekistonda adolat va qonun ustuvorligi
tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish;
Uchinchi yonalish: milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori
osish suratlarini taminlash;
Tortinchi yonalish: adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini
rivojlantirish;
Beshinchi yonalish: manaviy taraqqiyotni taminlash va sohani yangi
bosqichga olib chiqish;
Oltinchi yonalish: milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy
muammolarga yondashish;
Yettinchi yonalish: Ozbekiston xavfsizligi va mudofaa salohiyatini
kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish;
Harakatlar strategiyasidan farqli olaroq, Yangi
Ozbekistonning taraqqiyot strategiyasi Ozbekistonni keyingi 5 yilda
rivojlantirishning 7 ta ustuvor yonalishi doirasida 100 ta
maqsadga erishishga qaratilgan va 2022 yilda amalga oshirilishi lozim bolgan 398
ta chora-tadbirni oz ichiga olgan. Ushbu maqsadlarga erishish yolida amalga
oshiriladigan say-harakatlar ham aniq. Ular, oz navbatida, samaradorlik va
natijadorlikni nazorat qilishni anchayin osonlashtiradi. Boshqacha qilib
aytganda, rejalashtirilgan islohotlar natijadorligini taraqqiyotning
maqsadlariga erishganlik darajasiga muvofiq ravishda baholash tizimi joriy
etilmoqda.
Taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqishda va qabul
qilishda Harakatlar strategiyasiga nisbatan mamlakatimiz aholisining ishtiroki
sezilarli darajada ortdi. Bu bilan hujjatning yanada xalqchilligi taminlandi.
Bunga, xususan faqatgina uchta asosiy elektron platformaga jamoatchilik
muhokamalari yakuni boyicha kelib tushgan 17 mingdan ziyod
fikr-mulohazalar yaqqol dalil bola oladi. Bunda, Harakatlar strategiyasi
doirasida boshlangan xalq bilan muloqot tizimi muhim rol oynaganini alohida
etirof etish joiz. Chunki, aynan Harakatlar strategiyasida belgilab berilgan
ishlarni amalga oshirish jarayonida davlat organlarining aholi bilan
togridan-togri muloqoti yolga qoyildi, yildan-yilga shaffoflik ortib bordi. Bu
esa oz-ozidan aholining davlat organlariga nisbatan munosabatini tubdan
ozgartirdi, uning faolligi, islohotlarga ishonchi va daxldorligini kuchaytirdi.
Eng muhimi, fuqarolar tomonidan davlat organlari oldiga masala qoyish
imkoniyatlari yanada kengaydi.
Strategiyada yaqin va orta istiqbolda mamlakatimizning
rivojlanish tendensiyalari qanday bolishi, bu boradagi ustuvor vazifalar
belgilangan. Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari degan
tamoyil asosida islohotlarning uzviyligi va davomiyligini taminlashga alohida
etibor qaratilgan. Jumladan, Harakatlar strategiyasi har bir sohada ulkan
islohotlarni amalga oshirish bilan boshlangan bolsa, Taraqqiyot strategiyasida
esa mazkur islohotlar uzviyligi taminlangani holda davom ettiriladi, toplangan
katta tajriba va imkoniyatlar asosida islohotlar yanada qatiylik va jadallik
bilan takomillashtirilib boriladi. Bunda natijadorlik koeffitsiyenti ortib,
olib boriladigan islohotlarning samaradorligi ortadi.
Taraqqiyot strategiyasini ijro qilish boyicha mexanizm
takomillashtirildi. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyevning 20222026
yillarga moljallangan
Yangi Ozbekistonning taraqqiyot
strategiyasi togrisidagi farmoni bilan strategiyani amalga oshirish boyicha
milliy komissiya tarkibi tasdiqlandi. Etiborli jihati shundaki, ushbu komissiya
tarkibi mamlakatdagi davlat organlari masullari va jamoatchilik faollaridan
tarkib topgan. Komissiya azolari Taraqqiyot strategiyasining bevosita amalga
oshirilishi va tegishli mutassaddilar ustidan bu borada nazoratning
taminlanishiga masul etib belgilangan.
Taraqqiyot strategiyasining har bir bosqichini amalga
oshirishda jamoatchilik nazorati ishtirokining kuchaytirilayotgani ham etiborga
molik. Tabiiyki, bunday nazoratni amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar
yaratilayotgani esa alohida diqqatga sazovor. Turli jabhalaru sohalarning
raqamlashtirilishi, shuningdek, elektron platformalar tashkil qilinishining
rejalashtirilishi, eng avvalo ushbu tashkilotlarning oz faoliyatida
samaradorlikka erishishi uchun xizmat qilsa, boshqa tomondan aholining davlat
organlari faoliyatidan qoniqish hissini shakllantirishga turtki boladi.
Shuningdek, ushbu shaffoflik va ochiqlik jamoatchilik nazoratini samarali
amalga oshirish imkonini ham beradi. Undan tashqari, barcha darajadagi davlat
organlarining xalq vakillari deputatlar oldidagi hisobdorligi
ortayotganligi ham davlat organlari ustidan nazoratning kuchayishi,
mutassaddilarning oz vazifalariga masuliyat bilan yondashishlariga xizmat
qiladi.
Donishmanlar aytganidek
hayot bir joyda toxtab turmaydi. Qabul qilingan har qanday qonun, qaror va
boshqa meyoriy hujjatlar vaqt otib oz tasirchanligini kamaytirishi, davrning
yangi chaqiriqlariga mos kelmasligi mumkin. Shu jihatdan olib qaraganda, 2023-yil
11-sentabrda qabul qilingan Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston -
2030 strategiyasi togrisidagi 158-son Farmoni bugungi davr chaqiriqlaridan
kelib chiqib, hamda kelajak rejalarni belgilash uchun yangi huquqiy vosita
sifatida etirof etish va qabul qilish mumkin.
Farmon bilan Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasini
amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi
natijalari asosida ishlab chiqilgan Ozbekiston 2030 strategiyasi tasdiqlandi.
Hujjatda quyidagi asosiy goyalar aks ettirilgan:
barqaror iqtisodiy osish orqali daromadi ortachadan yuqori bolgan
davlatlar qatoridan orin olish;
aholi talablariga va xalqaro standartlarga toliq javob beradigan talim,
tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimini tashkil qilish;
aholi uchun qulay ekologik sharoitlarni yaratish;
xalq xizmatidagi adolatli va zamonaviy davlatni barpo etish;
mamlakatning suvereniteti va xavfsizligini kafolatli taminlash.
Ozbekiston 2030 strategiyasi doirasida oz dolzarbligini
yoqotmagan barcha maqsadlarga erishish, shuningdek, Yangi Ozbekistonni
rivojlantirish strategiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish
taminlanadi. Nazorat savollari:
1.
Yangi Ozbekistonda davlat va jamiyat hayotida olib borilayotgan
islohotlarning mazmun-mohiyatini tushuntiring.
2.
2022-2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston taraqqiyot
strategiyasining jamiyat rivojidagi orni va ahamiyati izohlang.
3.
Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan asosiy yonalish, maqsad va
vazifalardan kelib chiqib Yangi Ozbekistonni barpo etishning siyosiy-huquqiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy marifiy asoslariga doir fikrlaringizni bayon
qiling.
4.
Strategiyada belgilangan yonalishlarning sohangizga moslarini aniqlang
va ularni oz xulosalaringizda korsatib bering.
Bugun dunyoning barcha mintaqalarida globallashuv jarayoni
ijtimoiymadaniy hodisalarga ozining turlicha tasirini otkazmoqda. Bunday
tasirning bir xil emasligi dunyo mamlakatlarining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy,
axborot, manaviy salohiyatlari va geosiyosiy omillar bilan chambarchas bogliq.
Olamda yuz berayotgan bu kabi shiddatli jarayonlarning avj olishi sharoitida
milliy manaviyatga qaratilgan tahdidlar tobora oshib bormoqda. Buning asosiy
sababi manaviyatning millat ongi, dunyoqarashi va mentalitetini tashkil etish
bilan bogliqdir. Ularni turli xil zamonaviy usul va vositalar yordamida
ozgartirish orqali millatni, mamlakatni va uning barcha boyliklarini qolga
kiritish mumkin boladi. Manaviyatning inqirozga yuz tutishi, albatta,
mamlakatning taraqqiyotdan orqada qolishiga, boshqa davlatlarning izmida
bolishiga olib keladi.
Manaviyat inson axloqi va odobi, bilimlari, istedodi
qobiliyati, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, etiqodi, dunyoqarashi,
mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy boglangan, jamiyat taraqqiyotiga
ijobiy tasir etadigan mushtarak tizimidir.
Mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq manaviyat,
yoshlar tarbiyasi, barkamol avlod, komil insonni shakllantirish masalalari
davlat siyosatining ustuvor yonalishlari qilib belgilandi. Chunki har qanday
davlatning, har qanday jamiyatning kelajagi, uning taraqqiyoti, jahonda oz
orniga ega bolishi masalalari uning yoshlarining bilimi, salohiyati,
dunyoqarashi, manaviyatiga togridan-togri bogliqdir.
Shu orinda takidlash joizki, manaviyatning mohiyati va
amaliy ahamiyati, ayniqsa, jamiyat taraqqiyotining burilish davrlarida yaqqol
kozga tashlanadi. Davlatning kuchi va qudratini manaviy jihatdan barkamol
bolgan kishilargina belgilaydi. Manaviyatga etibor bermagan mamlakatda katta
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy bohronlar sodir boladi. Jamiyat hayotidagi barcha
bohronlarning tomiri ham kishilarning manaviy kamoloti darajasi va holatiga
borib taqaladi. Xalqi manaviy jihatdan qashshoq bolgan va u oqilona boshqarilmagan
mamlakat, tabiiy boyliklari behisob bolsa ham, hech qachon buyuk davlat bola
olmaydi. Bu fikrlar togriligi insoniyat jamiyati taraqqiyotining har qadamida
tola isbotlanadi. Shu sababli ham hozirgi kunda jahondagi rivojlangan
mamlakatlar, mustaqil taraqqiyot yoliga otib olgan yosh davlatlar jamiyat
azolarining manaviy kamoloti masalasiga birinchi darajali ahamiyat berib
kelmoqdalar.
Oz taqdiri va kelajagi uchun qayguruvchi har qanday
jamiyat, har qanday mamlakat yoshlarga munosabat masalasida ularning hayotini
manaviy boy, sermazmun qilish, har tomonlama yetuk, barkamol inson bolib
yetishishidan manfaatdordir. Shuning uchun yoshlarning jismoniy, manaviy va
intellektual qobiliyatlarini namoyon qila olishlari uchun keng imkoniyatlar
yaratib berilmoqda. Yoshlarimizning siyosiy ongli, manaviy barkamol, sharqona
odob-axloqli, faol, masuliyatli, ona-Vatanga sadoqatli bolib yetishishi jamiyat,
davlat taqdiri uchun goyat muhimdir.
Inson hayoti tajribasi, faoliyati, bilimi, ilmi,
odob-axloqi, hatti-harakati bilan ozining manaviy olamini boyitib boradi. Aqlan
va axloqan boyib borgan sari oz oldiga oliyjanob vazifalarni qoyib, unga
erishish uchun harakat qiladi. Harakat esa manaviy zaminni talab qiladi.
Manaviy kamolot jarayonida inson xarakteri toblanadi.
Manaviy kamolot otmishdan qolgan meros va qadriyatlarni
organish, rivojlantirish, yangi bosqichga kotarish orqali amalga oshadi. Bir
davrga, millatga, dinga, mafkuraga xos bolgan manaviyat mezonlarini
mutlaqlashtirish, ularga korkorona etiqod qilish ham shaxs va jamiyat kamoloti
imkoniyatlarini cheklab qoyadi. Manaviy kamolot asosida adolatga tayanish
yotadi. Adolatli jamiyatgina komil insonni tarbiyalashga imkon yaratadi. Komil
insonlar esa jamiyat taraqqiyotini taminlaydigan asosiy omildir. Bu avvalo va
asosan komil inson darajasiga kotarilishi lozim bolgan yoshlarga taalluqlidir.
Axloqan barkamol, bilimli va tajribali, ilm asoslarini
chuqur egallagan, adolatparvarlik, insonparvarlik etiqodi kuchli rahbar
shaxslar yuksak manaviy fazilatlarning sohibi bola oladilar. Bu fazilatlarning
barchasi birgalashib, jamiyatning dunyoqarashi, etiqodi, xalqning milliy ongi
shakllanishiga, mustahkamlanib, rivojlanishiga olib keladi. Manaviy kamolot,
uning barcha qirralari ozaro bogliqligi, bir-biriga bevosita yoki bilvosita
tasir etib turishi asosida davom etadi. Inson, jumladan yoshlar kamolotini manaviyatning
yuqoridagi tomonlaridan birortasisiz toliq tasavvur etish mumkin emas. Uning
mohiyati ham shu sifatlarning mushtarak birligi asosida shakllanadi va kamol
topib boradi.
Manaviy kamolot jamiyat taraqqiyotining inson faoliyati,
ongi bilan bogliq bolgan subyektiv omillari tobora kengayib, chuqurlashib,
rivojlanib borishini bildiradi. Talaba-yoshlarimizning kelajakda oz sohasining
yetuk mutaxassisi bolib yetishishlarida, jamiyat taraqqiyotiga munosib
hissalarini qoshishlarida, birinchi navbatda, ularning manaviy kamoloti, har
jihatdan mukammal insonlar bolib shakllanishlari goyat muhim ahamiyat kasb
etadi.
Malumki, mamlakatimizni demokratik tamoyillar, ilm-fan
yutuqlari asosida modernizatsiya qilish bilan birga, muqaddas dinimizni, milliy
ozligimizni asrabavaylab yashashni maqsad qilib qoyganmiz. Sharqona manaviy
ahloqning asosiy mezoni bizga qadimdan meros bolib kelayotgan urf-odatlar,
ananalar hamda koplab xalqlar falsafasining asosi bolib yaratilgan umuminsoniy
qadriyatlar hisoblanadi. Bu tushunchalar Sharq falsafasida insoniyat uchun, har
bir xalq, oila va shaxs uchun bebaho boylik va mulk sifatida baholanadi.
Shu orinda takidlash lozimki, sharq xalqlari hayotida
zamin, oila, ota-ona, bolalar, qarindosh-urug, umuman olganda, davlat
mustaqilligiga sadoqat, insonga hurmat, ishonch, xotira, vijdon, erkinlik kabi
tushunchalar keng mano kasb etadi. Agar inson ozini xalqning bir zarrachasi deb
hisoblasa, xalqni oylasa va uning manfaati yolida mehnat qilsagina, manaviy
ahloqqa aloqador boladi.
Hozirgi umumjahon yangilanishlar jarayoni avval muayyan
mamlakat, keyin bir guruh davlatlar, ayni chogda esa barcha mamlakatlar
taqdiriga, jamiyatlar va jamoalar, alohida insonlar hayotiga bevosita va
bilvosita tasir korsata boshladi.
Dunyo yangilanishlari jarayonida har bir
davlat oz taraqqiyot yolini ozi belgilab, jamiyatdagi ilmiy-marifiy va manaviy
salohiyatni takomillashtirmoqda.
Ozbekistonda ham bu ozgarishlar jarayonlari oqimida ozining
betakror ijtimoiy-siyosiy, manaviy yangilanish dasturlari yaratilib, ularda
inson manfaatlari ustuvorlikka ega bolib, bu jamiyatdagi barkamol avlod,
qolaversa, har bir farzandimizning manaviy-axloqiy yetukligiga bogliq.
Kelajakda huquqiy demokratik davlat barpo etish va xalqimiz
uchun munosib turmush tarzini yaratish oliy maqsadimizdir. Bu maqsadlarga
erishishimiz xalqimiz, ayniqsa yoshlarimizga, ularning manaviy-axloqiy
tarbiyasiga bevosita bogliq. Jamiyatimizni isloh qilish, milliy qadriyatlarimiz
va haqiqiy tariximizni tiklash, milliy goyamizga ega bolish jarayonida
yoshlarni manaviy-axloqiy ruhda tarbiyalash dolzarb masalalardan bolib, u
tarbiyaviy ishlar majmuida asosiy orinni egallaydi.
Songgi yillarda yoshlarning manaviy-mafkuraviy tafakkurini
rivojlantirish davlat siyosati darajasiga kotarildi. Buni amaldagi hukumat
tomonidan mazkur sohaga qaratilgan etiborning ortib borayotgani, qabul
qilinayotgan qaror va boshqa huquqiy hujjatlardan korish mumkin. Shunday
hujjatlardan biri bu qabul qilinishi kutilayotgan Yangi Ozbekiston marifatli
jamiyat konsepsiyasi va uni amalga oshirish milliy dasturidir. Davlatimiz
rahbari SH Mirziyoyev ishlab chiqiladigan konsepsiyadan kutiladigan natijalar haqida
toxtalib otgan.
Bu, avvalo, manaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos
ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va marifiy
yuksalishiga erishish imkonini beradi.
Oz navbatida, bu jamiyat azolarining ongi va tafakkurini, hayot
falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
Bunda, aholi, ayniqsa, yoshlarning intellektual salohiyati va
dunyoqarashini yuksaltirish, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuygusi
bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalash oliy maqsaddir.
Ilm-fan, madaniyat va sanat, adabiyot va badiiy ijod sohalarining
mamlakatimiz taraqqiyotidagi orni va tasirini yanada oshirishga qaratilgan
alohida dasturlar qabul qilinadi.
Ijodkor ziyolilarga doimiy etibor qaratish, ularni moddiy va manaviy
jihatdan qollab-quvvatlash, mehnat va yashash sharoitlarini yaxshilashga
qaratilgan ishlar davom ettiriladi.
Madaniyat va sport muassasalari, teatr va muzeylarning moddiy-texnik
bazasini yanada yaxshilash boyicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshiriladi.
Hududlarning madaniy yuksalishi, xalq hunarmandchiligini ravnaq
toptirishga qaratilgan manzilli ishlarni tizimli asosda olib boriladi.
Mamlakatimizda diniy bagrikenglik va millatlararo totuvlikni taminlash,
fuqarolarimizni turli mafkuraviy tahdidlardan, zararli oqim va goyalardan
himoya qilish masalalari bundan buyon ham diqqat markazida boladi.
Muqaddas dinimiz, ezgu fazilatlarimizning mujassam ifodasi sifatida
qadrlanadi. Yurtimizda turli diniy konfessiyalar uchun zarur sharoit yaratishga
qaratilgan siyosat izchil davom ettiriladi.
Yaratilajak konsepsiya avvalo, manaviy-axloqiy
qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu
orqali jamiyatning madaniy va marifiy yuksalishiga erishish imkonini beradi.
Jamiyat azolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini
kengaytirishga xizmat qiladi.
Tarbiyada uzilishga yol qoyib bolmasligi, odamlarning
yoshi, kasbi, bilimi darajasi va manaviy qiyofasiga qarab marifiy ishlarning
samarali uslublarini joriy qilish lozimligini hayotning ozi korsatmoqda. Shu
sababli targibot-tashviqot ishlarini ham ommaviy, ham muayyan ijtimoiy
guruhlar, ham individual tarzda olib borish zarurati yuzaga kelmoqda. Manaviy
tarbiyani togri yolga qoyishda ommaviy axborot vositalari katta tasir kuchiga
ega. Ochigi, ularning bu imkoniyatlaridan yetarli darajada samarali foydalana
olmayapmiz. Ijtimoiy tarmoqlarda songgi paytlarda kuzatilayotgan turli goyaviy
va mafkuraviy xurujlarga aks tasir korsatishning aniq tizimi shu paytgacha
izchil yolga qoyilmaganligi nihoyatda tashvishli hol. Ayniqsa, ommaviy
madaniyat niqobi ostida milliy ozligimiz va qadriyatlarimizga mutlaqo yot
urf-odatlar singdirilayotgani hech bir qolipga sigmaydi. Ularning kopchilik
shakllari nikoh toylarida joriy qilina boshlaganiga guvoh bolib turibmiz.
Televideniye va radio kanallardagi badiiy kengashlar
faoliyatini tanqidiy organish va tahlil qilish lozimga oxshaydi. Telekanallar
soni oshishi bilan birga ulardagi korsatuvlarning manaviy-marifiy darajasini
yuksaltirish muammoligicha qolmoqda. Xorijiy televideniyelardan andoza olgan
holda turli xil shoular, tanlovlar, chet el teleseriallari va ularning
syujetlari asosidagi milliy seriallar, kliplar namoyish etilishi, kop hollarda
oilaviy mojarolar, xudbinlik mavzulari atrofida oralashib qolinayotgani endi ulgayib
kelayotgan yoshlarimizga oz tasirini korsatmasdan qolmayotgani shubhasiz.
Albatta, bu orinda davr va zamon, inson va uning dunyoqarashidagi sifat
ozgarishlarini hisobga olgan holda oz faoliyatini isloh qilib, yangicha
sharoitda ham salmoqli miqdordagi mushtariylarga ega davriy matbuot nashrlari
borligini etirof etish joiz. Lekin ular ham sanoqli.
Odamlarning matbuot nashrlariga qiziqishini qayta tiklash
muhim muammolardan biriga aylandi. Menimcha, ushbu masala yechimi uchun jiddiy
ijtimoiy tadqiqotlar otkazilishi, ular
yakunlari tahlil va xulosalar asosida tahririyatlar faoliyati isloh qilinishi,
matbuot nashrlarining ijtimoiy tarmoqlardagi ommabopligini oshirish boyicha
tizimli choralar belgilanishi va amalga oshirilishi maqsadga muvofiq boladi.
Xulosa qilib aytganda, yangi Ozbekistonni va unda marifatli
jamiyatni yaratish hammamizga va har birimizga kop jihatdan bogliq. Avvalo,
barchamiz bunyod etilayotgan yangi jamiyatimizga munosib bolish uchun boy
tarixiy madaniyatimiz va milliy qadriyatlarimizga asoslangan holda zamonaviy
bilim va konikmalar bilan mustahkamlangan salohiyatga ega bolishimiz lozim. Shu
sababli ham keng miqyosdagi manaviy-marifiy ishlarni amalga oshirishda
huquqiytashkiliy shaklidan qati nazar, jamiyatimizning ushbu sohaga mutasaddi
subyektlarini ozaro uzviy va muvofiqlashgan faoliyati tizimli yolga qoyilishini
davrning ozi talab qilmoqda.
Dunyoda kechayotgan globallashuv jarayoni ijtimoiy-siyosiy
hayotning barcha jabhalariga kirib bormoqda. Xususan, globallashuv sharoitida
axborot omilining yetakchi oringa chiqayotganligi bois bunday sharoitda
yoshlarimizni turli global tahdidlardan himoya qilish, ularni goyaviy
tahdidlarga qaram bolmaydigan manaviy barkamol shaxs sifatida shakllanishlarini
taminlash har qachongidan ham muhim. Chunki globallashuv ijobiy jihatlari bilan
bir qatorda salbiy xususiyatlarga ham ega bolib, bular birinchi navbatda mafkuraviy
tahdidlarning hech qanday chegaralarsiz kirib kelishi bilan xarakterlanadi. Shu
orinda Mamlakatimiz Prezidenti Sh.Mirziyovning fikriga etibor qaratish zarur:
Bugungi tez ozgarayotgan dunyo insoniyat oldida, yoshlar oldida yangi-yangi,
buyuk imkoniyatlar ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari korilmagan turli
yovuz xavf-xatarlarga ham duchor qilmoqda. Garazli kuchlar sodda, gor bolalarni
oz ota-onasiga, oz yurtiga qarshi qayrab, ularning hayotiga, umriga zomin
bolmoqda. Bunday keskin, tahlikali sharoitda biz ota-onalar, ustoz-murabbiylar,
jamoatchilik, mahalla koy bu masalada hushyorlik va ogohlikni yanada
oshirishimiz kerak. Bolalarimizni birovlarning qoliga berib qoymasdan, ularni
ozimiz tarbiyalashimiz lozim.
Bu borada hukumat tomonidan qabul qilinayotgan qator
meyoriy hujjatlar masalaning ota jiddiy va dolzarb ekanligidan dalolat beradi.
Jumladan, 2018 yilning 14 avgustida Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Yoshlarni
manaviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga talim-tarbiya
berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga kotarish chora-tadbirlari
togrisidagi qarori ham mazkur masalaga davlat darajasidagi etiborning
yaqqol korinishidir. Mazkur qarorda, yosh avlod ongiga Vatanga sodiqlik va uning
taqdiri uchun daxldorlik hissini singdirishga, ularda yot goya va qarashlarning
salbiy tasiriga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirishga qaratilgan
chora-tadbirlar bugungi kunda yetarli darajada samara bermayapti deya
takidlanadi hamda masalaning yechimi sifatida aniq dastur ishlab chiqilishi,
ushbu dasturning boshida yoshlarni yot goyalar tasiridan himoya qilish, ularni
milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, diniy bagrikenglik va
millatlararo totuvlik ruhida tarbiyalashning bugungi kundagi zarurligi asoslab
berilgan.
Global axborotlashuv yoshlarimizning dunyoqarashi,
tafakkuriga, milliymadaniy qadriyatlarga ham turli xil yollar bilan tasir
korsatishga intilayotganligi ijobiy mohiyat kasb etishi bilan birga, salbiy
oqibatlarni ham keltirib chiqarish ehtimoli namoyon bolmoqda. Ushbu jarayonning
bunday tasirini yoshlar hayotidagi pozitiv ozgarishlarga mos meyor darajasi
bilan taqqoslab olib borish, aksincha, uning buzilishi holatini farqlash va
hisobga olish muhim. Ayniqsa, axborot kolami tez suratlar bilan ortib, mustaqillik
tufayli yoshlarimizning yangi-yangi axborot maydonlariga kirish imkoniyatiga
ega bolayotgan bir davrda, muayyan millat yoki xalqqa xos bolgan fikrlar,
qarashlar axborot tizimi orqali butun dunyoga tarqatilmoqda.
Axborotning tasir kuchini bugun yer kurrasining barcha
mintaqasida sezish mumkin. Buni ayniqsa XXI asrning boshlarida juda kop
mamlakatlar oz tajribalaridan otkazib korishdi. Axborotning salbiy tasiri
doirasiga tushib qolgan ayrim mamlakatlar esa oz boshlaridan ogir jarayonlarni
otkazishdi. Asrimizning ilk yillarida rivojlanayotgan ayrim MDH mamlakatlari
(Qirgiziston, Gruziya, Ukraina) yoki Shimoliy Afrika mamlakatlari (Misr,
Liviya, Tunis) kabi davlatlar tarixda
rangli inqiloblar nomi bilan tarixda
qolayotgan aksiyaning qurboniga aylanishganini butun dunyo kordi. Ushbu
davlatlardagi sodir bolgan jarayonlarga baho berayotgan ekspertlar hokimiyat
almashuvi roy berdi deyishadimi, yoki hukumat tepasida noqonuniy rahbar orniga
legitim hukumat keldi deyishadimi farqi yoq. Eng asosiysi mazkur hodisalar
oqibatida mamlakat iqtisodiy, siyosiy, manaviy va boshqa jihatlardan katta
zarar korgani shubhasiz. Yuqorida nomlari keltirilgan mamlakatlarda amalga
oshirilgan rangli inqiloblarning katta kolamda avj olib ketishiga tashqaridan
korsatilgan tasir asosiy sabab sifatida etirof etiladi. Bu tasirning asosiy
kuchi yoshlarga qaratilganligi va axborot omiliga tayanishini etiborga olsak,
undan himoyalanishning asosiy sharti sifatida zararli axborot muhitidan
himoyalanish zarurligi ayon boladi. Shubhasiz yaqin otmishda jahoda sodir
bolgan voqealarni kuzatib, u arab bahori boladimi, turli rang nomlari bilan
ataladigan rangli inqiloblar boladimi hammasining boshlanishi tashqaridan tiqishtirilgan
axborot tasirida amalga oshirilgani malum bolmoqda. Bu esa ozining yorqin
kelajagini taminlashga intilayotgan jamiyatlardan yanada hushyorroq bolishni
taqozo etadi.
Demak, dunyo miqyosida axborot xavfsizligi omili yetakchi
mavqe egallab, milliy taraqqiyotning kelajagi ana shu omilning naqadar
taminlanganligi darajasi bilan olchanar ekan, davlat hokimiyati organlari ushbu
masala yechimida muhim orin tutishlari lozim.
1.
Uchinchi ming yillik boshiga kelib jahon hamjamiyati taraqqiyoti
axborotlashuvning faol rivojlanayotgan jarayonlari bilan uzviy bogliq holda
osib bormoqda. Bugungi fan-texnika taraqqiyotining hosilasi sifatida axborot
kolamining kengayib borishi globallashuvning tarkibiy qismi sifatida
globallashayotgan dunyoda tafakkur globallashuvini belgilab bermoqda. Ushbu
jihat axborot omili bilan chambarchas bogliq bolib, tabiiy ravishda malumot
almashinuvning globallashuvini taminlamoqda.
2.
Malumot almashinuv, ayirboshlash kabi axborot sohasidagi ustuvorlikni
taminlaydigan bu omillar jamiyat azolari ongiga kuchli tasir otkazish va uni
boshqara olish imkoniyatlarini kengaytirdi. Xususan, jahon media-xoldinglari
egalari voqea-hodisalarni yoritishda muayyan guruh, siyosiy tashkilot yoki
muayyan davlat mafaatlarini taminlash maqsadida urgularni ozgartirish yoli
bilan ham tomoshabin yoki eshituvchida roy bergan voqelikka nisbatan ozlari
istagan munosabatni shakllantirish qudratiga ega. Yoshlar manaviyatiga kuchli
tasir korsatadigan garb turmush tarzini targib etishni oz oldiga maqsad qilib
qoygan ayrim tashkilot, korsatuv va eshittirishlar axborot tizimi vositasida
kishilar ongiga istagan fikrlar, qadriyatlar, korsatmalarni singdirishga
intiladi. Internet esa virtual voqelikni shakllantirib, undan
foydalanuvchilarda madaniyatning yangi korinishi kibermadaniyatni qaror
toptirmoqda. Global axborotlashuv bois bugungi voqelikning shiddatli tus
olayotganligi tabiiy ravishda har qanday davlat oldida axborot xavfsizligini
taminlash masalasini qoymoqda. Axborot xavfsizligini taminlash masalasi dunyo
miqyosida global jarayonlarning rivojlanib borayotganligi sharoitida ozligi,
milliyligi, davlatchilik ananalarini saqlab, rivojlantirib borishdan manfaatdor
taraqqiyparvar mamlakatlar orasida qizgin muhokama qilinayotgani ham bejiz
emas. Bunday muhokamalarda axborotning yoshlar manaviy taraqqiyotidagi ijobiy
rolini takidlash bilan birga uning jamiyat axloqiy barkamolligiga salbiy tasiri
kuzatilayotganligi ham takidlanmoqda. Insoniyat uchun bunday tahdidli holatlar
kuchayayotganligi sharoitda ziyolilar bilan birga qatorda davlat hokimiyati
organlari oldida yoshlar ongi va qalbida milliy goyaga sodiqlik hislarini
rivojlantirish talab etilib, ushbu jihatlar mustaqillikni mustahkamlash, milliy
ozlikni himoya qilish, madaniy oziga xoslikni asrash va axborot xurujlaridan
himoyalanish vositasi sifatida ham muhim.
3.
Axborot xavfsizligini taminlash sharoitida yoshlar manaviyatini
oshirishda davlat hokimiyati organlari tomonidan quyidagi jihatlarga etibor
qaratilishi muhim:
4.
Yoshlar manaviyati bugungi axborot xavfsizligini taminlash sharoitida
kuchli goyaviy immunitet rivojini talab etib, jamiyatning madaniy-manaviy
sohalari uchun masul davlat tashkilotlari ushbu masalaga alohida diqqat-etibor
qaratishi zarur;
5.
Goyaviy-informatsion tahdidlar mavjudligi, shuningdek, yoshlarning
manaviy rivojlanishiga xizmat qiluvchi axborotning tanqisligi sharoitida
yoshlar ongida axborot vakuumi paydo bolish ehtimoli yuqori. Bunda davlat
hokimiyati organlari Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan maqsadli
vazifalar ijrosini taminlash muhim;
6.
Bugungi global axborotlashuv sharoitida jamiyatning axborot xavfsizligi
milliy xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida namoyon bolayotganida, ushbu
jihat davlat hokimiyati organlarining doimiy nazoratida bolishi lozim.
7.
Demokratik-huquqiy rivojlanish sharoitida yoshlarni dunyoning barcha
informatsion oqimlaridan axborot olish imkoniyati kengayadi. Bunda milliy
manaviyatni yuksaltiruvchi axborotlar bilan birga, manaviyat tubanlashuviga
olib keladigan axborot oqimlari kirib kelish ehtimoli ham kuchayadi. Bunday
sharoitda davlat hokimiyati organlari davlatga qarashli va nodavlat OAV
faoliyatida goyaviy immunitetni rivojlantirishga xizmat qiluvchi korsatuv,
eshittirish va maqolalar tarqalishini taminlashlari muhim ahamiyatga ega;
8.
Fuqarolik jamiyati asoslari mustahkamlanayotgan bugungi kunda aksariyat
davlat organlarining funksiyasi fuqarolar qoliga otadi. Lekin, otish davrining
ayrim ziddiyatlari hamda bazi muammolar mavjud sharoitda davlat ozining bosh
islohotchilik mavqeidan kelib chiqib, hokimiyat organlari OAV faoliyatini
umummaqsad sari yonaltirishi lozimki, bu jihat davlat va fuqarolar ortasidagi
birlikni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
2022-2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston taraqqiyot
strategiyasida belgilangan ustuvor yonalishlar va unda keltirilgan 100
maqsadning asosiy mohiyati
Yangi Ozbekistonni rivojlangan mamlakatlar
qatoriga kirish, inson qadrini uluglash, qonun ustuvorligiga tom manoda
erishish, inson kapitalini rivojlantirish, taraqqiyotning manaviy negizlarini
mustahkamlash, davlat va jamiyat xavfsizligini taminlash kozda hamda inson
huquqlariga rioya qilgan holda, xalqaro huquq meyorlariga tayanib tashqi
siyosat olib borishni nazarda tutadi.
Yangi Ozbekistonda yangi milliy siyosiy-huquqiy,
ijtimoiy-manaviy tizim shakllanmoqda. YAni, Inson, uning huquqlari,
erkinliklari, ayniqsa, qadri eng muhim qadriyat degan tamoyil etirof etilmoqda.
Eng asosiysi: Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasida yillar davomida amal
qilib kelgan davlat jamiyat inson tamoyili inson jamiyat davlat
tamoyiliga ozgartirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev taqdim etgan Yangi
Ozbekistonning 2022 2026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasi
loyihasida belgilab berilgan ustuvor yonalishlar va eng muhim vazifalarning
atroflicha tahlili shundan dalolat beradi.
Yangi hujjat Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi endi
Yangi Ozbekistonning poydevorini tiklash va binosini qurishga qaratilgan. Bu
buyuk bunyodkorlik jarayoni 2026 yilgacha bolgan davrni qamrab oladi va
yilma-yil amalga oshirib boriladi. Eng avvalo Yangi Ozbekiston taraqqiyot
strategiyasi, degan nomning mazmun-mohiyatiga toxtalib otish joiz. Bu nomning
kelib chiqishi, bir qator muhim omillarga borib taqaladi.
Birinchi omil: ushbu nom Yangi Ozbekiston taraqqiyot
strategiyasi Harakatlar strategiyasining mantiqiy davomi ekanini anglatadi.
Agar Harakatlar strategiyasida 5 ta ustuvor yonalish belgilab olingan bolsa,
Taraqqiyot strategiyasida ham ushbu ustuvor yonalishlar davomiyligi saqlab
qolingan. Shu bilan bir qatorda, taraqqiyot ozgarishlarining yangi tarixiy
bosqichda davom ettirilishi kozda tutilgan holda, Taraqqiyot strategiyasiga 2
ta yangi ustuvor yonalish qoshildi. Bulardan biri manaviy taraqqiyotni taminlash
bilan bogliq bolsa, ikkinchisi Ozbekistonning dunyoda yuz berayotgan global
muammolarga munosabati negizida belgilangan yangi ustuvor yonalishdir.
Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan
taraqqiyot strategiyasida quyidagi yettita ustuvor yonalish nazarda
tutilgan: birinchi ustuvor yonalish inson qadrini yuksaltirish va erkin
fuqarolik
jamiyatini yanada rivojlantirish
orqali xalqparvar davlat barpo etish; ikkinchi ustuvor yonalish mamlakatimizda
adolat va qonun ustuvorligi
tamoyillarini taraqqiyotning eng
asosiy va zarur shartiga aylantirish; uchinchi ustuvor yonalish milliy
iqtisodiyotni rivojlantirish, uning osish
suratlarini
zamon talablari darajasida taminlash; tortinchi ustuvor yonalish adolatli
ijtimoiy siyosat yuritish, inson
kapitalini rivojlantirish; beshinchi
ustuvor yonalish manaviy taraqqiyotni taminlash, ushbu sohani
tubdan isloh etish va yangi bosqichga olib
chiqish;
oltinchi ustuvor yonalish umumbashariy
muammolarga milliy
manfaatlardan kelib chiqqan holda yechim
topish; yettinchi ustuvor yonalish mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa
salohiyatini kuchaytirish, ochiq va pragmatik, faol tashqi siyosat olib borish.
Ikkinchi omil: Yangi Ozbekiston taraqqiyot
strategiyasida Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari
tamoyili ilgari surilayotgani bejiz emas. Chunki, avvalo, Harakatlar
strategiyasidagi har bir yonalishni taraqqiyotning yangi bosqichida mantiqiy va
izchil asosda rivojlantirish hamda yangi ustuvor yonalishlarda muhim
natijalarga erishish kozda tutilmoqda.
Taraqqiyot strategiyasida asosiy etibor, bir tomondan,
fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga doir qonunlar, kodekslar, konsepsiya va
dasturlar qabul qilinishiga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Shu bilan bir
qatorda, unda qonun ustuvorligini taminlash, konstitutsiyaviy islohotni hayotga
izchil tatbiq etish, milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, kuchli ijtimoiy
siyosatni amalga oshirish, manaviyatni rivojlantirish, shuningdek, global
muammolarga Ozbekistonning munosabati, xavfsizlik va tashqi siyosat borasidagi
muhim vazifalar qamrab olingan.
Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasidagi yettita
ustuvor yonalishning bosh goyasi inson qadrini taminlashdir. Chunki,
Prezidentimizning saylovoldi dasturidagi asosiy goya ham Inson qadri uchun tamoyili
edi.
Uchinchi omil: inson qadrini joyiga qoyishni qonuniy
va tashkiliy-huquqiy yollar bilan hayotimizning barcha sohalarida milliy,
mintaqaviy va xalqaro hamkorlik darajalarida qanday qilib amalga oshirish
kerak? Taraqqiyot strategiyasida bu dolzarb savolga juda koplab aniq
maqsadlarga qaratilgan amaliy javoblar bor.
Tortinchi omil: Yangi Ozbekiston tarraqqiyot
strategiyasining nafaqat nomlanishi, ayni chogda unda belgilangan ustuvor
yonalishlar va muhim vazifalar ham milliy yoki mintaqaviy miqyosdagina emas,
balki global darajada ulkan ahamiyatga molik xalqaro hujjatlar bilan uygun va
hamohangdir.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti 2015-2030 yillarda Barqaror
taraqqiyot maqsadlarini elon qilgan. Bu xalqaro hujjat ozbek tilida Barqaror
taraqqiyot maqsadlari yoki Barqaror rivojlanish maqsadlari, degan nomlar bilan
malum.
Ozbekiston tashqi xalqaro munosabatlarning teng huquqli
azosi sifatida ozining BMT Barqaror taraqqiyot maqsadlari bilan hamohang holda
rivojlanishi, bu boradagi oziga xos orni va ahamiyati, yanada muhimi, ibratli
tajribasini butun dunyoga korsata oldi. Oz navbatida, Yangi Ozbekiston
tarraqqiyot strategiyasi ushbu muhim taraqqiypravar jarayon uzluksiz davom
etayotganidan dalolat beradi.
Bugungi kunda xalqaro hamjamiyat tomonidan Taraqqiyot
huquqi togrisidagi konvensiya loyihasi ishlab chiqilyapti. Qolaversa, 35 yildan
buyon Taraqqiyot huquqi togrisidagi deklaratsiya amal qilmoqda. Shu manoda,
Ozbekiston Prezidenti taqdim etayotgan Taraqqiyot strategiyasi xalqaro
hamjamiyatning rivojlanish tendensiyalariga, butun dunyoning taraqqiyot
trendlariga tola mos keladi.
Jamoatchilik muhokamalari yakunlari boyicha kelib tushgan
taklif va tavsiyalar asosida maromiga yetkazilganidan song davlatimiz rahbari
tomonidan imzolanishi kutilayotgan Yangi Ozbekistonning 2022-2026 yillarga
moljallangan taraqqiyot strategiyasi togrisidagi farmon asosida:
birinchidan,
Yangi Ozbekistonning 2022-2026 yillarga moljallangan
taraqqiyot strategiyasi; ikkinchidan,
Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan
taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish boyicha
yol xaritasi; uchinchidan, Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan
taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish boyicha milliy komissiya tarkibi
tasdiqlanadi.
Xususan, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi
loyihasining 11maqsadida Xalq bilan muloqotning samarali mexanizmlarini
takomillashtirish muhim vazifa etib belgilanmoqda. Xalq bilan ochiq muloqotning
mexanizmlarini yanada takomillashtirish, muhim qarorlarni jamoatchilik fikrini
inobatga olgan holda qabul qilish amaliyotini kengaytirish, davlat organlariga
kelib tushgan murojaatlarni korib chiqish jarayonini raqamlashtirish,
murojaatlarni tezkor va sifatli korib chiqilishini taminlash kozda tutilmoqda.
Eng asosiysi, Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga
moljallangan taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish boyicha yol
xaritasi loyihasida Davlat xalqqa xizmat korsatishi shart goyasini tatbiq
etishni nazarda tutuvchi Xalqchil davlat milliy dasturini ishlab chiqish
vazifasi zimmamizga yuklangani bejiz emas. Ushbu Dastur loyihasi, ilgor xorijiy
davlatlarning tajribasini inobatga olgan holda, belgilangan muddatda ishlab
chiqiladi va taqdim etiladi.
Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasining
12-maqsadi Tasirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning
tashkiliy-huquqiy asoslarini takomillashtirish deb nomlangani bejiz emas.Zero,
bu orinda ommaviy axborot vositalarining roli va jurnalistlarning kasbiy
faoliyati himoyasini yanada kuchaytirish, odamlarni qiynayotgan muammolar hamda
islohotlarning ijrosi ahvolini organishda ijod ahli mehnatidan samarali
foydalanish kozda tutilmoqda. Bularning barchasi, oz navbatida, yurtimizda
tasirchan jamotchilik nazoratini ornatishga xizmat qiladi.
Turli yosh toifasi uchun moljallangan oquv kurslari hamda
onlayn dasturlar ommalashtiriladi. Xalq talimi va professional talim tizimining
tegishli darsliklariga media savodxonlik boyicha mavzular joriy qilinadi.
Shaxsiy va sir saqlanishi lozim bolgan malumotlarni internet tarmogida oshkor
qilish bilan bogliq daxlsizlik huquqlari buzilishining oldini olish ham kozda
tutilgan. Bunda Jinoyat kodeksi va Mamuriy javobgarlik togrisidagi kodeksning
daxlsizlik huquqlari bilan bogliq moddalariga tegishli qoshimcha va
ozgartirishlar kiritish togrisidagi qonun loyihasi tayyorlanadi.
Strategiyaning 90-maqsadida BMT organlari va institutlari,
global va mintaqaviy iqtisodiy, moliyaviy va gumanitar tashkilotlardagi
faoliyatni kuchaytirish haqida soz boradi. YAni, Ozbekistonni BMT tuzilmalari
orqali dunyo hamjamiyatiga keng tanitish; Ozbekiston rahbariyatining BMT
doirasidagi tashabbuslarini amalga oshirishni taminlash; BMT va uning
muassasalari bilan iqtisodiy-moliyaviy va konsultativ hamkorlikni
rivojlantirish bunda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, BMT va uning
ixtisoslashgan muassasalari bilan madaniygumanitar hamkorlikni jadallashtirish;
BMTning Inson huquqlari yolida harakatga davat tashabbusini ilgari surish uchun
barcha sheriklar bilan yaqin hamkorlikni davom ettirish istiqbollari korsatib
berilmoqda.
Umuman olganda, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi
loyihasi negizida bir qancha yangi dasturlar, yangi konsepsiyalar, yangi qonun
hujjatlari qabul qilinishi nazarda tutilmoqda. Bu bilan mamlakatimizning
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik rivojlanishining keyingi
bosqichida amalga oshiriladigan islohotlar keng qamrab olinmoqda. Shunday ekan,
Taraqqiyot strategiyasining tasdiqlanishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi
Ozbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo etish hamda erkin fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish orqali inson qadrini uluglashga qaratilgan ulkan
maqsad va vazifalarimizga erishish imkonini beradi.
Shu orinda taraqqiyot strategiyasida korsatib berilgan
ustuvor yonalishlar va maqsadlarni korsatib otish ehtiyoji tugiladi. Ular
quyidagilardan iborat:
I. Inson
qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali
xalqparvar davlat barpo etish
1-maqsad: Mahalla instituti
faoliyatining samaradorligini oshirish, uni jamoatchilik boshqaruvi va
nazoratining tayanch boginiga aylantirish.
2-maqsad: Xalq deputatlari
Kengashlarini hududlarda mavjud muammolarni hal qilishdagi asosiy boginga
aylantirish.
3-maqsad: Mahalliy davlat
hokimiyati organlari faoliyatining institutsional asoslarini zamon talablariga
moslashtirish.
5-maqsad: Ixcham, professional,
adolatli, yuqori natijadorlikka xizmat qiladigan davlat boshqaruvi tizimini
joriy qilish.
6-maqsad: Davlat boshqaruvi
tizimida mamuriy apparatni ixchamlashtirish va ish jarayonlarini
maqbullashtirish.
7-maqsad: Mamlakatimizdagi
islohotlarni izchil davom ettirishda Oliy Majlis palatalari va siyosiy
partiyalar rolini yanada oshirish.
8-maqsad: Norma ijodkorligi
jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qatiy ijrosini
taminlash.
9-maqsad: Elektron hukumat
tizimini rivojlantirish, elektron davlat xizmatlarining ulushini 100 foizga
yetkazish hamda byurokratiyani bartaraf etish.
10-maqsad: Davlat fuqarolik
xizmati tizimini zamonaviy standartlar asosida tashkil etish.
11-maqsad: Xalq
bilan muloqotning mexanizmlarini takomillashtirish.
12-maqsad: Tasirchan jamoatchilik
nazoratini amalga oshirishning tashkiliyhuquqiy asoslarini takomillashtirish.
II. MAMLAKATIMIZDA
ADOLAT VA QONUN USTUVORLIGI
TAMOYILLARINI
TARAQQIYOTNING ENG ASOSIY VA ZARUR SHARTIGA AYLANTIRISH
13-maqsad: Mulkiy huquqlarning
daxlsizligini ishonchli himoya qilish hamda davlat organlarining mulkiy
munosabatlarga noqonuniy aralashuvini cheklash.
14-maqsad: Qonun ustuvorligi va
konstitutsiyaviy qonuniylikni taminlash hamda inson qadrini ushbu jarayonning
bosh mezoni sifatida belgilash.
15-maqsad: Davlat organlari va
mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini ornatish hamda
fuqaro va tadbirkorlik subyektlarining odil sudlovga erishish darajasini
oshirish.
16-maqsad: Jamoat xavfsizligini
taminlash, huquqbuzarliklarning sodir etilishiga sabab bolgan
shart-sharoitlarni oz vaqtida aniqlash va bartaraf etishning samarali tizimini
yaratish.
17-maqsad: Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
yangi qiyofasini shakllantirish va ularning faoliyatini xalq manfaatlari, inson
qadr-qimmati, huquq va erkinliklarini samarali himoya qilishga yonaltirish.
18-maqsad: Sud va boshqa organlar
hujjatlarining oz vaqtida va toliq ijrosini taminlash.
19-maqsad: Advokatura
institutining inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya
qilishdagi salohiyatini tubdan oshirish, shuningdek, aholi va tadbirkorlik
subyektlarining malakali huquqiy xizmatlarga bolgan talabini toliq qondirish.
20-maqsad:
Faol fuqarolik jamiyatini rivojlantirish hamda fuqarolar ortasida
qonunga hurmat va itoat qilish hissini
shakllantirish.
III.
MILLIY IQTISODIYOTNI JADAL RIVOJLANTIRISH VA YUQORI
OSISH
SURATLARINI TAMINLASH
21-maqsad: Iqtisodiyot
tarmoqlarida barqaror yuqori osish suratlarini taminlash orqali kelgusi besh
yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotni 1,6 baravar va 2030 yilga borib
aholi jon boshiga togri keladigan daromadni 4 ming AQSH dollaridan oshirish
hamda daromadi ortachadan yuqori bolgan davlatlar qatoriga kirish uchun zamin
yaratish.
22-maqsad: Milliy iqtisodiyot
barqarorligini taminlash va yalpi ichki mahsulotda sanoat ulushini oshirishga
qaratilgan sanoat siyosatini davom ettirib, sanoat mahsulotlarini ishlab
chiqarish hajmini 1,4 baravarga oshirish.
23-maqsad: Geologiya-qidiruv
ishlari hajmini keskin oshirish, sohaga xususiy investorlar va ilgor xorijiy
kompaniyalarni keng jalb qilish.
24-maqsad:
Iqtisodiyotni elektr energiyasi bilan uzluksiz taminlash hamda
Yashil iqtisodiyot texnologiyalarini barcha
sohalarga faol joriy etish, iqtisodiyotning energiya samaradorligini 20 foizga
oshirish.
25-maqsad: Raqamli iqtisodiyotni
asosiy drayver sohaga aylantirib, uning hajmini kamida 2,5 baravar oshirishga
qaratilgan ishlarni olib borish.
26-maqsad: Mamlakatda
investitsiya muhitini yanada yaxshilash va uning jozibadorligini oshirish,
kelgusi besh yilda 120 milliard AQSH dollari, jumladan 70 milliard dollar
xorijiy investitsiyalarni jalb etish choralarini korish.
27-maqsad: Iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni
kopaytirish maqsadida, kelgusi 5 yilda fond bozori aylanmasini 200 million AQSH
dollaridan 7 milliard AQSH dollariga yetkazish.
28-maqsad: Respublikaning eksport
salohiyatini oshirish orqali 2026 yilda respublika eksport hajmlarini 30
milliard AQSH dollariga yetkazish.
29-maqsad: Tadbirkorlik
faoliyatini tashkil qilish va doimiy daromad manbalarini shakllantirish uchun
sharoitlar yaratish, xususiy sektorning Yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 80
foizga va eksportdagi ulushini 60 foizga yetkazish.
30-maqsad: Qishloq xojaligini
ilmiy asosda intensiv rivojlantirish orqali dehqon va fermerlar daromadini
kamida 2 baravar oshirish, qishloq xojaligining yillik osishini kamida 5 foizga
yetkazish.
31-maqsad: Suv resurslarini boshqarish
tizimini tubdan isloh qilish va suvni iqtisod qilish boyicha alohida davlat
dasturini amalga oshirish.
32-maqsad: Chorvachilik ozuqa
bazasini kengaytirish va ishlab chiqarish hajmini 1,5 2 baravar kopaytirish.
33-maqsad: Hududlarni mutanosib
rivojlantirish orqali hududiy iqtisodiyotni 1,4 1,6 baravarga oshirish.
34-maqsad: Hududlarning
muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilma tizimini hamda xizmat
korsatish va servis sohalarini rivojlantirish.
35-maqsad: Ozbekiston boylab
sayohat qiling dasturi doirasida mahalliy sayyohlar sonini 12 million nafardan
oshirish hamda respublikaga tashrif buyuradigan xorijiy turistlar sonini 9
million nafarga yetkazish.
36-maqsad: Barcha transport turlarini uzviy boglagan
holda yagona transport tizimini rivojlantirish, yirik shaharlar ortasida kunlik
transport qatnovlari asosida manzilga yetib borish va qaytib kelish
imkoniyatini yaratish.
IV. ADOLATLI
IJTIMOIY SIYOSAT YURITISH, INSON KAPITALINI
RIVOJLANTIRISH
37-maqsad: Har bir fuqaroga
davlat hisobidan aniq kasb-hunarga oqish imkoniyatini yaratish. Kasbga oqitish
kolamini 2 baravar oshirib, jami 1 million nafar ishsiz fuqaroni
kasb-hunarlarga oqitish va bu jarayonda nodavlat talim muassasalarining
ishtirokini 30 foizga yetkazish.
38-maqsad: Maktabgacha talimdagi
qamrov darajasini hozirgi 67 foizdan kamida 80 foizga yetkazish.
39-maqsad: Maktabgacha talim
tizimida talim sifatini yangi bosqichga olib chiqish.
40-maqsad: Maktabgacha talim
tizimida budjet mablaglarining maqsadli va samarali sarflanishini taminlash.
41-maqsad: Maktablarni
rivojlantirish milliy dasturini joriy etish orqali xalq talimi tizimida
qoshimcha 1,2 million oquvchi orni yaratish.
42-maqsad: 2026 yilga qadar oquv
dasturlari va darsliklarni ilgor xorijiy tajriba asosida tola qayta korib
chiqib, amalda joriy etish.
43-maqsad: Malakali
oqituvchilarning oylik maoshlarini bosqichma-bosqich 1 000 AQSH dollari
ekvivalentiga yetkazish.
44-maqsad: Maktablarda talim
sifatini oshirish, pedagog-kadrlarning bilimi va malakasini xalqaro darajaga
olib chiqish.
45-maqsad:
Qoraqalpogiston Respublikasi va Xorazm viloyatida boshlangich sinf
oquvchilarini bosqichma-bosqich bepul ovqat bilan taminlash.
46-maqsad: Oliy talim bilan
qamrov darajasini 50 foizga yetkazish va talim sifatini oshirish.
47-maqsad: 2026 yilga qadar 10 ta
salohiyatli oliy talim muassasasini QS va TNE xalqaro reytinglariga kirishga
maqsadli tayyorlash.
48-maqsad: Qariyb 100 ming orinli
talabalar turar joylarini barpo etish.
49-maqsad: 2026 yilgacha nodavlat
oliy talim tashkilotlari sonini kamida 50 taga yetkazish.
50-maqsad: El-yurt umidi
jamgarmasi orqali erkin va ijodiy fikrlaydigan yoshlarni nufuzli xorijiy
oliygohlarga oqishga yuborish kolamini 2 baravarga oshirish, bunda yoshlarning
50 foizini texnik, aniq fanlar va IT sohalariga oqitish.
51-maqsad: Iqtisodiyotga innovatsiyalarni
keng joriy qilish, sanoat korxonalari va ilm-fan muassasalarining kooperatsiya
aloqalarini rivojlantirish.
52-maqsad: Global innovatsion
indeksda Ozbekiston Respublikasining ornini yaxshilash va 2030 yilga qadar
top-50 mamlakatlari qatoriga kirish.
53-maqsad: Aholi uchun majburiy
ijtimoiy kafolatlarni taminlash, ehtiyojmand qatlamlarning ijtimoiy himoyasini
kuchaytirish.
54-maqsad: Pensiya taminoti tizimini
takomillashtirish.
55-maqsad: Korsatilayotgan tibbiy xizmatlarni aholiga
yanada yaqinlashtirish va qulayligini oshirish maqsadida respublika hududlarida
tibbiyot klasterlarini tashkil etish.
56-maqsad: Aholiga
korsatilayotgan tibbiy xizmat sifatini oshirish, budjet mablaglaridan samarali
foydalanish, tibbiy xizmatlarni markazlashtirish va aholini tibbiy sugurtalash
amaliyotini joriy qilish.
57-maqsad: Tibbiy
asbob-uskunalarga texnik xizmat korsatish tizimini takomillashtirish.
58-maqsad: Dori-darmon va tibbiy
buyumlar muomalasini tartibga solish hamda aholiga arzon va sifatli mahsulotlar
yetkazib berish tizimini takomillashtirish.
59-maqsad: Birlamchi
tibbiy-sanitariya xizmatida aholiga malakali xizmat korsatish sifatini
yaxshilash, sohaga ajratiladigan mablaglarni oshirish.
60-maqsad: Reproduktiv yoshdagi
va homilador ayollar, bolalar uchun yuqori texnologik tibbiy yordam korsatish
tizimini takomillashtirish.
61-maqsad: Tibbiy xizmatlardagi
xususiy sektorning ulushini 25 foizga yetkazish.
62-maqsad: Mamlakatda ishlab
chiqariladigan dori-darmon va tibbiyot vositalarining ulushini 80 foizga
yetkazish.
63-maqsad: Sanitariya-epidemiologik
osoyishtalik va jamoat salomatligi xalqaro maqomga ega laboratoriyalarini
tashkil etish.
64-maqsad: Hududlarda birlamchi
tibbiy xizmatni bir qadam tamoyili asosida tashkil etish.
65-maqsad: Malakali
shifokorlarning oylik maoshlarini bosqichma-bosqich 1 000 AQSH dollari
ekvivalentiga yetkazish.
66-maqsad: Nogironligi bolgan
shaxslarni qollab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish, ularning
hayot sifati va darajasini oshirish.
67-maqsad: Jismoniy tarbiya va
sport bilan muntazam shugullanadigan fuqarolarning sonini oshirish.
68-maqsad: Olimpiya va Paralimpiya
harakatini rivojlantirish.
69-maqsad: Xotin-qizlarni
qollab-quvvatlash, ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini taminlash.
70-maqsad: Yoshlarga oid davlat
siyosatini takomillashtirish.
V. MANAVIY
TARAQQIYOTNI TAMINLASH VA SOHANI YANGI
BOSQICHGA OLIB
CHIQISH
71-maqsad: Ezgulik va
insonparvarlik tamoyiliga asoslangan Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot
strategiyasi sari goyasini keng targib etish orqali jamiyatda soglom
dunyoqarash va bunyodkorlikni umummilliy harakatga aylantirish.
72-maqsad: Aholiga axborot-kutubxona xizmatini
korsatishni yanada rivojlantirish, kitobxonlikni keng ommalashtirish hamda
Kitobsevar millat umummilliy goyasini royobga chiqarish.
73-maqsad: Buyuk ajdodlarimizning
boy ilmiy merosini chuqur organish va keng targib etish.
74-maqsad: Jamiyatda millatlararo
totuvlik va dinlararo bagrikenglik muhitini mustahkamlash.
75-maqsad: Tasviriy va amaliy
sanat hamda dizayn yonalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik
didini yuksaltirish.
76-maqsad: Madaniyat va sanat sohalarini
yanada rivojlantirish, madaniyat muassasalari va obyektlarining moddiy-texnika
bazasini yaxshilash.
77-maqsad: Ozbekiston tarixini
organish va targib qilishni yanada rivojlantirish.
78-maqsad: Milliy kino sanatini
rivojlantirish.
VI. MILLIY
MANFAATLARDAN KELIB CHIQQAN HOLDA UMUMBASHARIY MUAMMOLARGA YONDASHISH
79-maqsad: Aholi salomatligi va
genofondiga ziyon yetkazadigan mavjud ekologik muammolarni bartaraf etish.
80-maqsad: Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish,
shahar va tumanlarda ekologik ahvolni yaxshilash, Yashil makon umummilliy
loyihasini amalga oshirish.
81-maqsad: Ormonlar maydonini
kengaytirish.
82-maqsad: Ekstremizm va
terrorizmga qarshi kurashishning samarali mexanizmlarini shakllantirish.
83-maqsad: Davlat xizmatida halollik
standartlarini joriy etish.
84-maqsad: Korrupsiyaga moyil
soha va tarmoqlarni aniqlash, korrupsiyaviy omillarni bartaraf etish tizimining
samaradorligini oshirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni
shakllantirish.
85-maqsad: Mamlakatda yangi ish
orinlari yaratish, aholi daromadlarini oshirish va shu orqali 2026 yil yakuniga
qadar kambagallikni kamida 2 baravarga qisqartirish.
86-maqsad: Xavfsiz, tartibli va
qonuniy mehnat migratsiyasini taminlash hamda samarali migratsiya siyosatini
yuritish.
87-maqsad: Vatandoshlar jamoat
fondi orqali xorijiy davlatlardagi yurtdoshlarimiz bilan doimiy va samarali
aloqalar ornatish.
88-maqsad:
Pandemiyalarga qarshi kurashish ishlarining samaradorligini
oshirish.
VII.
MAMLAKATIMIZ XAVFSIZLIGI VA MUDOFAA SALOHIYATINI
KUCHAYTIRISH,
OCHIQ, PRAGMATIK VA FAOL TASHQI SIYOSAT OLIB BORISH
89-maqsad: Fuqarolarning axborot
olish va tarqatish erkinligi borasidagi huquqlarini yanada mustahkamlash.
90-maqsad: Davlatning mudofaa
qobiliyatini yanada mustahkamlash, Qurolli Kuchlarning jangovar shayligini,
uning imkoniyatlari va qobiliyatini kuchaytirish. 91-maqsad: Harbiy
xizmatchilar, ularning oila azolarining ijtimoiy himoyasini har tomonlama
kuchaytirish.
92-maqsad: Favqulodda
vaziyatlarning oldini olish va bartaraf etishning samarali tizimini yaratish.
93-maqsad: Mamlakatning xalqaro
munosabatlardagi teng huquqli subyekt sifatidagi rolini oshirish.
94-maqsad. Markaziy Osiyoda
xavfsizlik, savdo-iqtisodiy, suv, energetika, transport va madaniy-gumanitar
sohalardagi yaqin hamkorlikni sifat jihatidan yuqori bosqichga olib chiqish.
95-maqsad: Ananaviy hamkorlarimiz bilan munosabatlarni
yanada rivojlantirish, tashqi aloqalar geografiyasini kengaytirishga ustuvor
ahamiyat qaratib, iqtisodiy diplomatiyani kuchaytirish.
96-maqsad: Ozbekistonning
Birlashgan Millatlar Tashkiloti organlari va institutlari, global va mintaqaviy
iqtisodiy, moliyaviy va gumanitar tashkilotlardagi faoliyatini kuchaytirish.
97-maqsad: Jahon savdo
tashkilotiga azo bolish va Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi bilan integratsiya
jarayonlarini chuqurlashtirish.
98-maqsad: Jahon hamjamiyatida
mamlakatimiz imidjini oshirishga qaratilgan axborotlar yetkazish
samaradorligini oshirish.
99-maqsad: Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy
faoliyatning normativ-huquqiy bazasini hamda xalqaro hamkorlikning
shartnomaviy-huquqiy asoslarini takomillashtirish.
100-maqsad: Ozbekiston Respublikasining xorijdagi
diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari tomonidan Ozbekistonning
chet ellardagi fuqarolariga xizmat korsatish tizimini takomillashtirish.
Konstitutsiya tushunchasi
lotincha soz bolib, tartib, qoida, tuzish degan manolarni anglatadi. Konstitutsiya
iborasi 17 asrda paydo bolgan bolsada uning mazmunini ifodalovchi voqelik
davlat paydo bolganidan mavjud. Ilmiy publitsistik adabiyotlarda
konstitutsiyani paydo bolishi AQSH ning 1778 yilda qabul qilingan
konstitutsiyasi bilan bogliqligi takidlanadi.
Ammo tarixiy haqiqat ornida takidlash
joizki, dunyodagi mavjud konstitutsiyalar tarixi AQSH ning konstitutsiyasi
bilan boglash, tarixiy voqelikka mos kelmaydi. Birinchidan, Agar konstitutsiya
jamiyatda ornatilgan tartib, qoidalar majmuasini ifodalovchi tushuncha ekan,
uni davlat tarixidan ajratib bolmaydi.
Konstitutsiya davlat paydo bolgandan
boshlab paydo bolgan. Masalan, Rim huquqi,
Dao, Logs, Avesto, Xamurappi qonunlari,
Siyosatnoma, Temur tuzuklari,
Shayboniynoma, Boburnoma, Hidoya va xokazolar oz ornida
konstitutsiya yani asosiy qonun vazifasini bajargan. Demak, davlat paydo
bolishi bilan jamiyatda yashash tartib va qoidasini belgilovchi bosh qonunlar
mavjud bolgan. Konstitutsiyani paydo bolishi davlatlar paydo bolishidan
boshlanadi.
Ikkinchidan, AQSH konstitutsiyasi qabul
qilinishidan oldin Buyuk Britaniyada 1653 yilda boshqaruv quroli deb atalmish
konstitutsiya qabul qilingan. Ana shu ikkita tarixiy haqiqat ilmiy publitsistik
adabiyotlarda tarixiy haqiqat sifatida umumetirof etilgan fikrni inkor etadi.
Demak, dunyo konstitutsiyalar tarixi ikki yuz yilni emas, bir necha ming
yillikni (5-3) tashkil etadi.
Mamlakat mustaqilligining asosiy
shartlaridan biri uning bosh qonuni bolgan Konstitutsiyasining yaratilishi va
amaliyotga joriy etilishi bilan bevosita bogliqdir. Shu bois, Ozbekiston
mustaqillikning dastlabki davridan boshlab ozining asosiy qonunini ishlab
chiqish va qabul qilishga strategik vazifa sifatida etibor qaratdi. Aslini
olganda Konstitutsiya loyihasini yaratish Mustaqillik deklaratsiyasini qabul
qilishdan keyinoq boshlangan edi. Chunki deklaratsiyada, Ushbu deklaratsiya
Ozbekistonning yangi Konstitutsiyasini ishlab chiqish uchun asosdir deb qayd
qilingan edi va shu sessiyada mamlakatning birinchi prezidenti I.Karimov
boshchiligida 64 kishidan iborat Konstitutsiya loyihasini tayyorlovchi
komissiya tuzildi. Bu tarkib Oliy Kengashning 10 sessiyasida qisman
ozgartirildi. Komissiyaga sharafli shu bilan birga masuliyatli vazifa yuklandi.
Sharafliligi shunda ediki bu birinchi bor mustaqil davlat Konstitutsiyasi
loyihasi tayyorlayotgan edi. Masuliyati ham shundan kelib chiqib, birinchi
marta hech kimdan kochirmasdan, hech kimning aralashuvisiz, barcha demokratik
talablarga, jahon andozalariga mos keluvchi hujjat
Ozbekiston xalqi vakillari tomonidan ishlab
chiqilishi kerak edi. Sir emas, avvalgi Ozbekiston Konstitutsiyalari, Ittifoqda
yaratilgan Konstitutsiyalarni aynan takrorlash asosida tayyorlanar edi. Endi
mustaqil Konstitutsiya yaratish oz zimmamizga tushdi.
Bu yerda shunday masuliyatli vazifani
bajara olamizmi yoki yoqmi degan savol paydo bolib bu gururimiz, or-nomusimizga
ham bogliq edi.
Komissiya shu goyat muhim vazifani
muvaffaqiyatli bajarish uchun, uni togri yonaltirish, oldiga togri vazifalarni
qoyish hal qiluvchi masala edi. Bu masalani Komissiya raisi, moxirona hal
qildi. Konstitutsiya loyihasini tayyorlovchi komissiya azolarini birinchi
yigilishida 32 kishidan iborat ishchi guruhi tashkil etildi. Konstitutsiyada
nazarda tutilayotgan turli bolimlarni tayyorlash uchun 6 ta kichik guruhlar
tashkil etildi. Ularning tarkibiga 50 nafar mutaxassislar jalb etildi.
Shu yerda bir narsani aytib otish
kerakki, loyihani tayyorlashda oddiy yoldan bormoqchi, yana boshqa davlatlarga
xos xolatlarni loyihaga kiritmoqchi, boshqa davlatlardan aynan andoza olmoqchi
bolganlar ham boldi. Komissiya raisiga shu vaqtda Argumenti i fakti gazetasida
elon qilingan Rossiya Konstitutsiyasi loyihasini Ozbekiston Konstitutsiya
loyihasi sifatida taqdim etish xollari ham boldi. Lekin bunday kozboyamachilik,
masuliyatsizlikni sezgan komissiya raisi, taqdim qilingan loyihani mutlaqo rad
etib, Ozbekistonga qanday Konstitutsiya kerakligini yirik huquqshunosga
korsatib berdi.
Mustaqil Ozbekistonning
Konstitutsiyasini qabul qilish vazifasi ota jiddiy masala bolib, mamlakatning
taraqqiyoti uchun, demokratik islohotlarni amalga oshirish, ozi tanlagan
mustaqil taraqqiyot yolidan borish uchun ham zarur edi. Konstitutsiyani qabul qilish
borasida ham turli-xil nuqtai nazar tarafdorlari ham oz emas edi. Xususan, ular
iqtisodiyot nochor ahvolga tushib qolgan va islohotlar mushkul kechayotgan bir
sharoitda Konstitutsiya, uning Konsepsiyasi masalasini kun tartibiga qoyish
bevaqt boladi va Konstitutsiya bilan bogliq bu baxs-janjallarning barchasi
siyosiy oyindan, siyosiy ehtiroslar kurashidan boshqa narsa emas, hozirgi
paytda bor kuch-gayratni, zarur ishlarni bajarishga muhim muammolari asta-sekin
hal qilishga qaratish kerak, deb Konstitutsiyani qabul qilishni ikkinchi
darajali,
zarur bolmagan bir hujjat sifatida korish
kayfiyatini uygotishga urunishlar boldi. Bu ota qaltis vaziyatda keng
jamoatchilikning etiborini chalgitishdan boshqa narsa emas edi. Bu bilan
ikkinchi bir nuqtai nazar ham yashirish ekanligini takidlash lozim. U eski,
sovet davri Konstitutsiyasi bilan yashashga bolgan moyillik, uni zimdan saqlab
qolishga bolgan urunishlardan beri bolganligini ham unutmaslik kerak. Yoki
faqat tanqidga etiborni qaratish, bolgan bolmagan holda inkor etish yolini
tutishda yaqqol korish mumkin bolganligi bilan bogliq.
Har qanday mamlakatda Konstitutsiya xalq
ongi, tafakkuri, ijodi maxsulidir. Uning ijodkori xalq. Uning loyihasini ham
xalq vakillari ishlab chiqadi va qabul qiladi. Lekin ana shu xalq
ijodkorligidan, uning ongidan, ruxiyatidan, qarashlaridan togri foydlanish
hamma vaqt ham amalga oshavermaydi. Loyihani umumxalq muhokamasi davridagi
vaziyat va muhokama jarayoni Ozbekiston Konstitutsiyasini mukammal hujjat
sifatida qabul qilishiga bevosita tasir qilgan desak xato bolmaydi.
Birinchidan, aytish kerakki, Ozbekiston
Konstitutsiyasi loyihasi, boshqa mamlakatlardagi muhokamadan mutloqa farq qilib
ikki bosqichda otkazildi. Buni Ozbekistonning jahon Konstitutsiyaviy
qonunchiligi yaratilishi tajribasiga qoshgan hissasi ham desa boladi.
Komissiya qarori bilan loyiha 1992 yil
26 sentabrda umumxalq muhokamasi uchun elon qilindi. Muhokama haqiqiy
demokratik asosida otdi. Ommaviy axborot vositalarida muhokama uchun koplab
vaqt va sahifalar ajratildi.
Konstitutsiya loyihasi muhokamasida
koplab xolisona, har taraflama hujjatni takomillashtirishga qaratilgan asosli
takliflar bilan birga, masalani chuqur mohiyatiga yetmasdan qilingan yuzaki,
asossiz takliflar, xatto loyihadagi norma va qoidalarni faqat tanqid
qilishdangina iborat chiqishlar ham bolgan. Masalan, bir fan arbobi
Konstitutsiya loyihasidagi barcha tillarda etirof etilgan prinsip, suverenitet,
Ratifikatsiya va denonsatsiya sozlarini loyihadan chiqarib, orniga ozbekcha
atamalarni ishlatilishni taklif etgan.
Muhokama natijasida tushgan koplab
mulohazalar etiborga olinib, loyihaning tuzatilgan va takomillashgan korinishi
1992 yil 21 noyabrda yana muhokama uchun elon qilindi. Elon qilingan loyihada
koplab fikrlar, takliflar etiborga olinganligini korgan, Ozbekiston aholisida
oz kuchiga, komissiyaga ishonch kuchaydi va loyihani muhokamasida yanada
faolroq, qizginroq ishtirok etdi.
Komissiya muhokama natijasini etiborga olib, loyihani yanada
takomillashtirdi va 1992 yil 8 dekabrda u Oliy Kengash deputatlari tomonidan
qizgin muhokama qilingach, qabul qilindi.
Ikkinchidan, Konstitutsiyaning mukammal
bolishini sababi, loyihani tayyorlashda komissiya raisi tomonidan aniq va togri
vazifalarni qoya bilish, tushgan taklif va mulohazalardan xalqning istaklarini
aniq bilib olish va muhokamada barchaga teng imkoniyatlar yaratib berilganlik
boldi desak xato bolmaydi.
Umuman insoniyat tarixi shuni
korsatadiki, millatni, davlatni yagona qonun, tartib-qoidalar asosida
boshqarishda uni tashkil etadigan tuzilmalar, tashkilotlar bolmasa, u holda
bunday davlatni umri uzoqqa bormaydi, nari borsa jamoat tashkilotga aylanib qoladi,
yoki boshqa bir kattaroq davlatning qaramiga, ayrim jinoiy guruhlarning
qogirchogiga aylanib qolishi mumkin. Shuning uchun ham rivojlangan davlatlarga
etibor bersak, avvalom bor faqat davlat idoralariga va ularni qonunlarga sozsiz
itoat etishiga, yoki qonun nomidan ish korayotgan davlat organlariga,
xizmatchilariga duch kelamiz. Davlat idoralarining ayniqsa qurolli kuchlarning,
huquq-tartibot organlarning xavfsizlik idoralarining qanchalik mavjud bolishi
va ular faoliyat yuritishi uchun zarur mablaglar, resurslar, kadrlar bilan
taminlanishi, ushbu idoralarni boshqarishning oqilona yolga qoyilishi har
qanday millatning kelajagini belgilab beradi.
Hayot bir joyda toxtab turmaydi. Bugungi globallashib
borayotgan dunyo insoniyatga yangi chaqiriqlar, tahdidlar va ozgarishlarni
taqdim etmoqda. Bunday vaziyatda davr ruhiga mos rivojlanish, taraqqiy etgan
davlatlar qatoriga qoshilish, turli tahdidlar ortib borishi sharoitida milliy
xususiyatlarni saqlab qolgan holda rivojlanishni taminlash kabi masalalardan
kelib chiqib qonunchilikni zamon talablariga integratsiya qilish zarurati
ortishi tayin. Shu jihatdan, asosiy qonunimiz hisoblangan Konstitutsiyani modernizatsiya
qilish ehtiyoji tugildi. Ehtiyojdan kelib chiqib, yangi tahrirdagi Ozbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi 2023 yil 30 aprel kuni otkazilgan Ozbekiston
Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilindi.
Konstitutsiyaning yagona manbai va muallifi xalq bolishi
kerak, degan goya loyihani ishlab chiqishda asosiy mezon vazifasini otadi.
Natijada esa aholidan 220 mingdan ziyod takliflar kelib tushdi va muhimi,
ularning aksariyati qonun loyihasidan orin egalladi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 1-moddasida Ozbekiston
ijtimoiy davlat tamoyili mustahkamlanganligini alohida aytish zarur. Bosh
qomusda davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari bilan bogliq normalar 3
barobarga kopaytirilib, aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand toifalarini
uy-joy bilan taminlash boyicha davlatning majburiyatlari, mehnatga haq
tolashning eng kam miqdorini belgilashda insonning munosib yashashini taminlash
hisobga olinishi, kafolatlangan tibbiy yordam, davlatning talimning barcha shakllariga
gamxorlik qilishi va oqituvchi maqomi Konstitutsiya darajasida mustahkamlandi.
Malumki, davlatlarning doimiy dostlikka asoslangan
munosabatini rivojlantirish hamda jahon va mintaqa darajasida tinchlikni
taminlash xalqaro munosabatlarning dolzarb masalalaridan sanaladi. Shu manoda,
yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz 18-moddasida Ozbekiston Respublikasi
davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan ikki va kop tomonlama munosabatlarni
har taraflama rivojlantirishga qaratilgan tinchliksevar tashqi siyosatni amalga
oshirishi qatiy belgilanganligini takidlash zarur.
Qayd etish joizki, tinchliksevar siyosat deganda,
davlatlarning siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy tizimlari va ularning rivojlanish
darajasidan qati nazar, erkinlik, tenglik, adolat va insonning asosiy
huquqlarini hurmat qilish, davlatlar va xalqlar ortasida tinchlikni
mustahkamlash tushuniladi.
Bosh qonunimizning 21-moddasida Hech kimga uning
roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas,
degan normaning mustahkamlangani ham ota muhim ahamiyatga ega. Mazkur norma
jismoniy va yuridik shaxslar faqat Konstitutsiya va qonunchilik hujjatlarida
majburiy etib belgilanganidan tashqari, boshqa biror-bir majburiyatni
bajarishga burchli emasligini, davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari
ham ularga qoshimcha majburiyatlarni yuklash vakolatiga ega emasligini anglatadi.
Bu esa amaliyotda ayrim holatlarda uchrab turadigan biror-bir qonunda
korsatilmagan majburiyatni yoki qandaydir vazifani (masalan, jamoat ishlariga
jalb qilish, ish vaqtidan tashqari yoki dam olish kunlari ishlash) tashkilot
rahbari tomonidan xodimga yuklash kabi salbiy holatlarga qatiyan chek qoyadi.
Takidlash lozimki, dunyodagi barcha ozbeklar ozaro madaniy
aloqalarni saqlab qolish maqsadida chet elda taxminan 500 dan ortiq ozbek
milliy-madaniy markazlari faoliyat yuritadi. Shundan kelib chiqib, yangi
tahrirdagi Konstitutsiyamizning 23-moddasida Davlat xorijda yashayotgan
vatandoshlar bilan aloqalarni saqlab qolish hamda rivojlantirish togrisida
xalqaro huquq normalariga muvofiq gamxorlik qiladi, degan norma belgilandi. Bu
chet elda yashayotgan, ishlayotgan, talim olayotgan yurtdoshlarimizning Ozbekiston
bilan doimiy aloqada bolishiga, tili, madaniyati, urf-odatlari va ananalarini
saqlab qolish hamda rivojlantirishga, ozlarining tarixiy Vatani - Ozbekiston
obrosini yanada oshirishga oz hissasini qoshishlariga xizmat qiladi.
Yashash huquqi har bir insonning ajralmas va tabiiy huquqi
bolib, u mamlakatda olim jazosini belgilash, tayinlash va ijro qilishni inkor
etadi. Olim jazosi eng ogir jinoiy jazo bolib, u qollaniladigan deyarli barcha
davlatlarda ota ogir, inson hayotiga qasd qiladigan jinoyatlar uchungina kozda
tutilgan. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 25-moddasida Ozbekiston
Respublikasida olim jazosi taqiqlanadi degan norma mustahkamlangan. Shu orinda
aytish kerak, 1994 yili qabul qilingan Jinoyat kodeksidagi 33 ta modda boyicha
olim jazosi tayinlanishi mumkin edi. Keyinchalik jinoiy jazolar
liberallashtirilib, 2008 yilgacha qonunchilikka muvofiq ikki turdagi jinoyat,
yani javobgarlikni ogirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oldirish va
terrorizm jinoyatlarini sodir etganlik uchun olim jazosi qoldirilgan. 2008 yil
1 yanvardan barcha jinoyatlar uchun olim jazosi bekor qilingan. Konstitutsiyaga
kiritilgan ozgartish nafaqat olim jazosini bekor qilishni, balki qatiy ravishda
Ozbekistonda olim jazosi taqiqlanishi va qayta tiklanmasligini kozda tutadi.
Konstitutsiyaga bu norma kiritilishi bilan Ozbekiston insonparvarlik goyalariga
sodiqligini namoyon etadi, ijtimoiy-siyosiy hayotimizda olim jazosini qaytarish
boyicha har qanday tashabbuslarga barham beradi. Pirovardida esa har bir
insonning, hatto, u jinoyat sodir etgan bolsa ham, yashash huquqining
kafolatlanishiga xizmat qiladi.
Aytish lozimki, muayyan jinoyat ishi boyicha
surishtiruvchi, tergovchi tergov harakatlari, sud esa sud tergovi orqali
dalillar toplaydi. Ayrim holatlarda toplangan dalillarni baholashda ularga
nisbatan shubha paydo bolishi mumkin. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada ushbu
norma bunday vaziyatda aybdorlikka oid barcha shubhalar gumon qilinuvchi,
ayblanuvchi, sudlanuvchi va mahkumning foydasiga hal qilinishini qatiy
mustahkamlab qoyildi. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 32moddasida Qonuniy
asoslarda Ozbekiston Respublikasi hududida bolib turgan har kim mamlakat boylab
erkin harakatlanish, turar va yashash joyini tanlash huquqiga ega, bundan
qonunda belgilangan cheklovlar mustasno, degan norma ham kiritilganligi alohida
etiborga sazovor.
Sir emaski, mamlakatimizning yaqin otmishida erkin
harakatlanish huquqini asossiz cheklovchi qonunosti hujjatlari mavjud edi.
Masalan, bazida fuqarolarimiz poytaxtga kelish uchun yollardagi nazorat
postlaridan pasportsiz ota olmas edi, ularning bilim olishi, davolanishi,
ishlashi yoki qarindoshlarini korishi uchun poytaxtga kelib turishida ham
qiyinchiliklar mavjud edi. Fuqarolarimizning xorijga chiqishi uchun esa
ruxsatnoma (stiker) rasmiylashtirish talab etilardi. Bunday tosiqlarning
aksariyati Harakatlar strategiyasi doirasida bartaraf etildi, xususan, yollarda
nazorat postlari olib tashlandi, propiska, xorijga chiqish uchun ruxsatnoma
(stiker) rasmiylashtirish tartibi bekor qilindi. Bu esa Ozbekiston hududida
bolib turgan har kim respublikaning xohlagan joyiga borish, sayohat qilish,
bilim olish, ishlash, tadbirkorlik qilishi imkoniyatini beradi.
Huquqiy davlatning eng muhim vazifalaridan biri mulk huquqi
daxlsizligini taminlash hamda mulkdor huquqlarini amalga oshirish va himoya
qilish uchun zarur iqtisodiy-huquqiy shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir.
Shu munosabat bilan yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 47-moddasida quyidagi
normalar oz aksini topdi: Har kim uy-joyli bolish huquqiga ega. Hech kim
sudning qarorisiz va qonunga zid tarzda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas.
Uy-joyidan mahrum etilgan mulkdorga uy-joyning qiymati hamda u korgan
zararlarning orni qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda oldindan hamda
teng qiymatda qoplanishi taminlanadi. Mazkur modda bilan uy-joy mulkdorlariga
nisbatan ikki turdagi muhim konstitutsiyaviy kafolat belgilandi: sud kafolati
va uy-joy uchun kompensatsiya olish kafolati.
Sud kafolati uy-joyga nisbatan mulk huquqi sud qarorisiz
mahrum etilishiga yol qoyilmasligini anglatadi. Bu kafolat uy-joyga nisbatan
mulk huquqi mulkdorning erki-xohishidan qati nazar, majburiy tarzda bekor
bolayotganda qollanilishi nazarda tutilgan. Bunda sud tomonidan mulk huquqining
bekor bolishiga sabab boluvchi holatlar amaldagi qonun hujjatlari asosida
obyektiv tarzda korib chiqiladi. Mazkur tartib mulkdor har qanday holatda ham
asossiz ravishda uyjoyidan mahrum etilmasligini kafolatlaydi.
Ikkinchi kafolat mulkdorning iqtisodiy manfaatlari
himoyasiga yonaltirilganligi bilan etiborlidir. Mazkur norma qonunda
belgilangan hollarda va tartibda uy-joyidan mahrum etilgan mulkdorning shu
uy-joy va yetkazilgan zarar uchun teng qiymatda kompensatsiya olishini
kafolatlaydi.
Bu normaning kiritilishi uy-joy mulkdori huquqlarini
kafolatli taminlashga, uy-joylarni noqonuniy olib qoyilishi bilan bogliq nizoli
holatlarning oldini olishga, sud himoyasini kengaytirishga xizmat qiladi.
Konstitutsiyada davlat organlari tomonidan insonga nisbatan
qollaniladigan huquqiy tasir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va
qonunlarda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli bolishi aniq
belgilab qoyildi.
Qayd etish lozimki, qabul qilingan qonunlarning asosiy
maqsadi inson, uning huquq va erkinliklarini royobga chiqarish va himoya
qilishdan iborat bolib, kimgadir ortiqcha majburiyat yoki xarajat yuklamasligi
kerak. Aksincha, qonunlar insonlar ogirini yengil qilib, turmush tarzi farovon
kechishini taminlashi lozim.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2022 yil 20 iyunda
Konstitutsiyaviy komissiya azolari bilan uchrashuvda Konstitutsiyaviy sud
faoliyatini yanada takomillashtirish, fuqarolar va yuridik shaxslarning muayyan
ishda sud tomonidan ularga nisbatan qollanilgan qonunning Konstitutsiyaga
mosligini tekshirish haqidagi shikoyatlarini korib chiqish Konstitutsiyaviy
sudning vakolati sifatida
Konstitutsiyada aks ettirilishi lozimligini
takidlagan edi.
Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib, yangi tahrirdagi Bosh
qomusimizning 133moddasiga fuqarolar va yuridik shaxslar, agar sud orqali
himoya qilishning boshqa barcha vositalaridan foydalanib bolingan bolsa, sudda
korib chiqilishi tugallangan muayyan ishda sud tomonidan oziga nisbatan
qollanilgan qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligi togrisidagi shikoyat bilan
Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudiga murojaat qilishga haqli
ekanligiga oid maxsus norma kiritildi.
Fuqarolar va yuridik shaxslarga Konstitutsiyaviy sudga
murojaat qilish huquqi berilganligining ahamiyati shundaki, Konstitutsiyaga zid
bolgan qonunlar amaliyotda qollanilayotgan bolsa, ularning Konstitutsiyaga
muvofiqligini vaqtida taminlashga, Konstitutsiyaga nomuvofiq qonunlar bilan
kelgusida boshqa shaxslar huquqlari buzilishining oldini olishga, Bosh qomus
ustunligini taminlashga, Konstitutsiyaviy sud faoliyatini yanada
takomillashtirishga xizmat qiladi.
Shu orinda yangilangan Konstitutsiyada belgilangan asosiy
ozgarishlar haqida qisqacha malumot berish ehtiyoji tugiladi. Xalqimiz
takliflari asosida Konstitutsiya loyihasidagi moddalar soni amaldagi 128 tadan
155 taga, normalar soni
275 tadan 434 taga oshdi. YAni Asosiy
Qonunimizning 65 foiz matni jamoatchilik takliflari asosida yangilandi. Agar
yonalishlar kesimida qaraydigan bolsak, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy
va ijtimoiy huquqlar borasidagi normalar qariyb
3 baravar kopaydi. Inson huquqlari va
erkinliklari kafolatlari esa 3,5 baravardan koproqqa, oilaga bagishlangani esa
2 baravar ortganligini korishimiz mumkin.
3 ta yangi bob (amaldagi Oila bobiga qoshimcha bolalar va
yoshlar, Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar bobiga qoshimcha madaniy va ekologik
huquqlar, alohida advokatura bobi) qoshildi.
Konstitutsiyaning 15 ta normasida davlat shart-sharoitlar
yaratishi, 16 ta normasida davlat kafolatlashi, 4 ta normada davlat qaygurishi
alohida korsatib otilayotganligining oziyoq davlatning maqsadi inson
huquqlarini taminlash ekanligini korsatib turibdi.
Konstitutsiyada inson sozi amaldagi Konstitutsiyaga
nisbatan 3 baravar kop, bolalar sozi qariyb 3 baravar kop, yoshlar sozi 6 baravar
ortiq, ayollar, xotin-qizlar sozlari 2 baravar kop, nogironligi bor shaxs,
aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand toifalari, intellektual mulk, inklyuziv
talim degan sozlar esa birinchi marta qollanildi.
Yangilangan Konstitutsiyaning eng muhim jihatlaridan biri
ilm-fanni, talimni rivojlantirishga katta etibor berilgani bilan izohlanadi.
Talim va ilm-fanga oid normalar qariyb ikki baravar kopaydi.
Talim degan sozning ozi 20 marta qollanilyapti, avvalgi
Konstitutsiyamizda faqat 2 martagina ishlatilgan edi holos. Davlat uzluksiz
talim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat talim
tashkilotlari rivojlanishini taminlashi, davlat maktabgacha talim va tarbiyani
rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratishi mustahkamlandi.
Xulosa qilib aytganda, kiritilgan ozgartish va
qoshimchalarning siyosiyhuquqiy ahamiyati, kolami va hajmidan kelib chiqib,
ushbu Konstitutsiyani Yangi tahrirdagi Konstitutsiya deb aytish uchun barcha
asoslar yetarli.
Bugungi kunda jamiyatning maʼnaviy
taraqqiyotiga boʼlgan eʼtibor har qachongidan ham kuchayib bormoqda.
Buning sababi oddiy. Maʼnaviyat millatni taraqqiyotga yetaklovchi,
davlatning qudratini oshiruvchi muhim omil sanaladi. Zero, insonning
jamiyatdagi oʼrni uning moddiy boyliklari bilan emas, balki yuksak maʼnaviy
qiyofasi bilan belgilanadi.
Jahonda insoniyatning taraqqiyoti,
kelajagini shubha ostiga qoʼyuvchi tahdidlar kuchayib bormoqda. Ularning
orasida eng xatarlisi bu shubhasiz maʼnaviy tahdidlardir. Zero,
mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoev taʼbiri bilan aytganda Bugungi tez oʼzgarayotgan
dunyo insoniyat oldida, yoshlar oldida yangi-yangi, buyuk imkoniyatlar
ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari koʼrilmagan turli yovuz
xavf-xatarlarga ham duchor qilmoqda. Gʼarazli kuchlar sodda, gʼoʼr
bolalarni oʼz otaonasiga, oʼz yurtiga qarshi qayrab, ularning
hayotiga, umriga zomin boʼlmoqda. Bunday keskin, tahlikali sharoitda biz
ota-onalar, ustoz-murabbiylar, jamoatchilik, mahalla koʼy bu masalada
hushyorlik va ogohlikni yanada oshirishimiz kerak.
Bolalarimizni birovlarning
qoʼliga berib qoʼymasdan, ularni oʼzimiz tarbiyalashimiz lozim.
Soʼnggi yillarda yurtimizda milliy maʼnaviyatni
yanada rivojlantirish boʼyicha qator qarorlar qabul qilinib, yangi Oʼzbekistonning
yangi maʼnaviy qiyofasini yaratish yoʼlida izchil islohotlar olib
borilmoqda. Bu oʼzgarishlar maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni
davlatimiz siyosatida yanada yuksak oʼringa koʼtardi.
Biroq, bugun dunyoda keskin kurash va
raqobat hukm surmoqda, manfaatlar toʼqnashuvi kuchaymoqda. Globallashuv
jarayonlari insoniyat uchun beqiyos yangi imkoniyatlar bilan birga kutilmagan
muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.
Аchinarli jihati,
milliy oʼzlik va maʼnaviy qadriyatlarga qarshi tahdid va xatarlar
tobora ortmoqda.
Mazkur tahlikali vaziyatda yoshlarni maʼnaviyatli
qilib tarbiyalash, ularni kitob mutolaasiga jalb qilish, yoshlar oʼrtasida
mutolaa madaniyatini manzilli qoʼllabquvvatlash va rivojlantirish eng
asosiy masala hisoblanadi. Chunki, barkamol avlodni voyaga yetkazishda
kitobning tarbiyaviy ahamiyati beqiyos. Аynan mutolaa insonga bilim va
axborot beradi, uning maʼnaviy olamini boyitadi.
Bugungi kunda badiiy, maʼrifiy,
ilmiy-ommabop, tarbiyaviy, yoshlarning maʼnaviy salohiyatini oshirishga
qaratilgan adabiyotlarni chop etish, ular bilan taʼlim muassasalarini taʼminlash
hayotiy zaruratdir. Qolaversa, kutubxonalarni yanada yangilash, ijtimoiy
ahamiyatga ega boʼlgan adabiy asarlar sonini koʼpaytirish va sifatini
yaxshilash lozim. 2021 yilning 19 yanvarь kuni Prezidentimiz raisligida
maʼnaviy-maʼrifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish, bu borada
davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini kuchaytirish masalalariga bagʼishlab
oʼtkazilgan videoselektor yigʼilishida davlatimiz rahbari bu masalaga
alohida toʼxtalib, agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot boʼlsa,
uning joni va ruhi maʼnaviyat ekanini taʼkidladi.
Ijtimoiy-maʼnaviy muhitni ilmiy
asosda tahlil qilishni davrning oʼzi talab etayotgani, jamiyatimizda maʼnaviy-maʼrifiy
ishlar shunday asosda yoʼlga qoʼyilmagani uchun ham kutilgan natijani
bermayotganini aytgan holda, Respublika
Maʼnaviyat va maʼrifat
markazi ishini tanqidiy oʼrganib chiqib, faoliyatini tubdan
takomillashtirish zarurligi qayd etdi.
Hozirgi kunda maʼnaviyat targʼiboti
bilan oʼnlab tashkilotlar shugʼullanishi hech kimga sir emas. Lekin,
ularning faoliyati aniq muvofiqlashtirilmayotgani, yagona tizimga birlashmagani
sababli bir-birini takrorlash holatlari kuzatilyapti. Shu sababli, Respublika
Maʼnaviyat va maʼrifat markazi barcha hududiy kengashlarning,
vazirlik, idora va tashkilotlarning maʼnaviy-maʼrifiy faoliyatini
muvofiqlashtirib borish zarurati paydo boʼladi.
Yana bir muhim jihat shuki, bugun talim
muaasasalarida yoshlarga taʼlim va tarbiya berish bilan bir qatorda,
ularga maʼrifat va maʼnaviyatni chuqur oʼrgatish har qachongidan
ham muhimroq. Bu borada joylarda yashab ijod qilayotgan professoroʼqituvchi
va yozuvchilarni keng jalb qilish, ularning ijod va isteʼdodlaridan unumli
foydalanish yuqori samara berishi tayin.
Umuman olganda, maʼnaviyat eng muhim
va hamma shugʼullanishi kerak boʼlgan masala hisoblanadi. Shunday
ekan, jamiyatga yangi nur, yangi ziyo kirib borishi har bir jamiyat aʼzosining
ham asosiy ishiga aylanishi lozim. Zotan, har qaysi davlat, har qaysi xalq
intellektual salohiyati, yuksak maʼnaviyati bilan qudratlidir.
2022-2026 yillarga moʼljallangan Yangi Oʼzbekistonning
taraqqiyot
strategiyasida 7 ta asosiy
yoʼnalishning beshinchisi Maʼnaviy taraqiyotni taʼminlash va
sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi boʼlib, bejizga maʼnaviy
taʼlim tarbiya masalasi alohida ustuvor yoʼnalish sifatida
belgilanmagan. Shu oʼrinda, beshinchi ustuvor yoʼnalish va unda
belgilangan asosiy maqsadlarni keltirib oʼtish joiz.
MANAVIY
TARAQQIYOTNI TAMINLASH VA SOHANI YANGI BOSQICHGA OLIB CHIQISH
71-maqsad: Ezgulik
va insonparvarlik tamoyiliga asoslangan Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot
strategiyasi sari goyasini keng targib etish orqali
jamiyatda soglom
dunyoqarash va bunyodkorlikni umummilliy harakatga aylantirish.
72-maqsad: Aholiga axborot-kutubxona xizmatini
korsatishni yanada rivojlantirish, kitobxonlikni keng ommalashtirish hamda
Kitobsevar millat umummilliy goyasini royobga chiqarish.
73-maqsad: Buyuk
ajdodlarimizning boy ilmiy merosini chuqur organish va keng targib etish.
74-maqsad: Jamiyatda
millatlararo totuvlik va dinlararo bagrikenglik muhitini mustahkamlash.
75-maqsad: Tasviriy
va amaliy sanat hamda dizayn yonalishlarini rivojlantirish, aholining
badiiy-estetik didini yuksaltirish.
76-maqsad: Madaniyat
va sanat sohalarini yanada rivojlantirish, madaniyat muassasalari va
obyektlarining moddiy-texnika bazasini yaxshilash.
77-maqsad: Ozbekiston
tarixini organish va targib qilishni yanada rivojlantirish.
78-maqsad: Milliy kino sanatini
rivojlantirish.
Jamiyatning maʼnaviy takomiligi boʼlgan
ehtiyoj davlatimiz tomonidan qabul qilinayotgan turli huquqiy hujjatlarda ham oʼz
aksini topmoqda. Jumladan, Oʼzbekiston Respublikasi prezidentining 2021 26
martdagi Maʼnaviyat va ijodni qoʼllab-quvvatlash maqsadli jamgʼarmasini
tashkil etish toʼgʼrisidagi PQ-5039-son Qarorini keltirish mumkin.
Qarorda quyidagi muhim vazifalarning
ijrosiga qaratilgan chora-tadbirlar belgilangan:
➢
Uzluksiz maʼnaviy tarbiya kontseptsiyasi asosida maktabgacha taʼlim,
umumiy oʼrta taʼlim, oʼrta maxsus va oliy taʼlim
bosqichlari uchun metodik qoʼllanma, uslubiy tavsiyalar, maʼnaviy-axloqiy
tarbiya nazariyasi va metodikasini boyitishga qaratilgan ilmiy-amaliy
adabiyotlar yaratish, ularni nashr etish va joylarga yetkazish;
➢
milliy merosimiz, buyuk ajdodlarimizning jahon tamadduniga qoʼshgan
ulkan hissalarini dunyo miqyosida keng targʼib qilishga qaratilgan
chora-tadbirlarni amalga oshirish;
➢
sohaga Raqamli targʼibot tizimini joriy qilish maqsadida
IT-parklar, innovatsion markazlar va frilanserlar bilan hamkorlikda
mobilь ilovalar, kompyuter oʼyinlari, animatsion mahsulotlar
yaratish;
➢
joylarda maʼnaviy-maʼrifiy muhitni oʼrganish, hududiy maʼnaviyat
va maʼrifat kengashlari faoliyatini rivojlantirishga koʼmaklashish,
targʼibot-tashviqot ishlarining samaradorligini oshirish maqsadida tashkil
etilgan ekspertlar guruhlarini qoʼllab-quvvatlash;
➢
maʼnaviy-maʼrifiy sohani, adabiyot va kitobxonlikni har
tomonlama rivojlantirish, bu boradagi ishlar samaradorligini oshirishga
qaratilgan tashabbuslarni qoʼllab-quvvatlash;
➢
mamlakatimiz va xalqaro miqyosda ilmiy-maʼrifiy tadbirlar, adabiy
anjumanlar, festivallar, tanlovlar, xalq
sayillari, adabiy-musiqiy kechalar oʼtkazish;
➢
maʼnaviy-maʼrifiy, adabiy-badiiy kitob va plakatlar nashr
etish, zamonaviy targʼibot vositalari va media mahsulotlar yaratish;
➢
Xalq taʼlimi vazirligi tizimidagi taʼlim muassasalari
direktorlarining maʼnaviy-maʼrifiy ishlar boʼyicha oʼrinbosarlari
va ijodiy-madaniy masalalar boʼyicha targʼibotchilar uchun qisqa
muddatli oʼquv kurslari tashkil etish;
➢
mahalliy hokimliklar bilan birgalikda olimlar va mutaxassislarni jalb
etgan holda sohada faoliyat koʼrsatayotgan targʼibotchilar malakasini
oshirishga qaratilgan seminar-treninglar tashkil qilish;
➢
maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni rivojlantirishga qaratilgan yangi loyihalar,
kitob, risola va maqolalar, tadbirlar stsenariylarini yaratish boʼyicha
ijtimoiy buyurtmalarni shakllantirish hamda bu ishlarga jalb etilgan olim va
mutaxassislarni moddiy ragʼbatlantirish;
➢
Oʼzbekiston Yozuvchilar uyushmasi tomonidan tavsiya etiladigan
adiblarning ijod namunalarini, jumladan yosh mualliflarning birinchi
kitoblarini nashr etish;
➢
Oʼzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzolarining ijodiy
kechalarini oʼtkazish, adabiyotimiz rivojiga munosib hissa qoʼshgan
uyushma aʼzolariga moddiy yordam koʼrsatish;
➢
xalqimizning qadimiy tarixi, boy madaniyati, asriy anʼana va
qadriyatlari tarannum etilgan, milliy maʼnaviyatimizning mazmun-mohiyati
teran badiiy ifodasini topgan mumtoz va zamonaviy adabiyotimizning munosib
namunalarini xorijiy
tillarga tarjima qilish hamda jahon axborot
tarmogʼida keng targʼib etish;
➢
milliy adabiyotni rivojlantirish, adabiy jamoatchilik tomonidan eʼtirof
etilgan hamda mamlakat ijtimoiy hayotida muhim ahamiyatga ega boʼlgan
badiiy asarlar mualliflarini moddiy jihatdan ragʼbatlantirish;
➢
Oʼzbekiston yozuvchilar uyushmasi hamda uning taniqli aʼzolari
ijodiy faoliyatiga bagʼishlangan veb-saytlarni yaratish va ularni yangilab
borish.
Yana bir muhim hujjat - bu qabul qilinishi
kutilayotgan Yangi Oʼzbekiston maʼrifatli jamiyat kontseptsiyasi va
uni amalga oshirish milliy dasturidir. Davlatimiz rahbari Sh Mirziyoev ishlab
chiqiladigan kontseptsiyadan kutiladigan natijalar haqida toʼxtalib oʼtgan.
Bu, avvalo, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos
ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va maʼrifiy
yuksalishiga erishish imkonini beradi.
Oʼz navbatida, bu jamiyat aʼzolarining ongi va tafakkurini, hayot
falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
Bunda, aholi, ayniqsa, yoshlarning intellektual salohiyati va
dunyoqarashini yuksaltirish, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuygʼusi
bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalash oliy maqsaddir.
Ilm-fan, madaniyat va sanʼat, adabiyot va badiiy ijod sohalarining
mamlakatimiz
taraqqiyotidagi oʼrni va taʼsirini yanada oshirishga qaratilgan
alohida dasturlar qabul qilinadi.
Ijodkor ziyolilarga doimiy eʼtibor qaratish, ularni moddiy va maʼnaviy
jihatdan qoʼllab-quvvatlash, mehnat va yashash sharoitlarini yaxshilashga
qaratilgan ishlar davom ettiriladi.
Madaniyat va sport muassasalari, teatr va muzeylarning moddiy-texnik
bazasini yanada yaxshilash boʼyicha kompleks chora-tadbirlar amalga
oshiriladi.
Hududlarning madaniy yuksalishi, xalq hunarmandchiligini ravnaq
toptirishga qaratilgan manzilli ishlarni tizimli asosda olib boriladi.
Mamlakatimizda diniy bagʼrikenglik va millatlararo totuvlikni taʼminlash,
fuqarolarimizni turli mafkuraviy tahdidlardan, zararli oqim va gʼoyalardan
himoya qilish masalalari bundan buyon ham diqqat markazida boʼladi.
Muqaddas dinimiz, ezgu fazilatlarimizning mujassam ifodasi sifatida
qadrlanadi. Yurtimizda turli diniy konfessiyalar uchun zarur sharoit yaratishga
qaratilgan siyosat izchil davom ettiriladi.
Yaratilajak kontseptsiya avvalo, maʼnaviy-axloqiy
qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu
orqali jamiyatning madaniy va maʼrifiy yuksalishiga erishish imkonini
beradi. Jamiyat aʼzolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va
dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
Tarbiyada uzilishga yoʼl qoʼyib
boʼlmasligi, odamlarning yoshi, kasbi, bilimi darajasi va maʼnaviy
qiyofasiga qarab maʼrifiy ishlarning samarali uslublarini joriy qilish
lozimligini hayotning oʼzi koʼrsatmoqda. Shu sababli targʼibot-tashviqot
ishlarini ham ommaviy, ham muayyan ijtimoiy guruhlar, ham individual tarzda
olib borish zarurati yuzaga kelmoqda.
Maʼnaviy tarbiyani toʼgʼri
yoʼlga qoʼyishda ommaviy axborot vositalari katta taʼsir kuchiga
ega. Ochigʼi, ularning bu imkoniyatlaridan yetarli darajada samarali
foydalana olmayapmiz. Ijtimoiy tarmoqlarda soʼnggi paytlarda
kuzatilayotgan turli gʼoyaviy va mafkuraviy xurujlarga aks taʼsir koʼrsatishning
aniq tizimi shu paytgacha izchil yoʼlga qoʼyilmaganligi nihoyatda
tashvishli hol. Аyniqsa, ommaviy madaniyat niqobi ostida milliy oʼzligimiz
va qadriyatlarimizga mutlaqo yot urfodatlar singdirilayotgani hech bir qolipga
sigʼmaydi.
Xulosa oʼrnida aytish joizki, bugungi
tahlikali davrda maʼnaviyat va maʼrifat faqat shu soha xodimlarining,
oʼqituvchi va murabbiylarninggina emas, balki barchaning burchi boʼlishi
lozim. Masalaga ana shu jihatdan qarab, Hech bir ota-ona oʼz farzandiga goʼzal
tarbiyadan koʼra buyuk meros qoldira olmaydi hadisi sharifi va
xalqimizning: Bir bolaga yetti mahalla ota-ona maqoliga amalda rioya qilsak,
hech qanday kuch maʼnaviyatimizga raxna sola olmaydi. Nazorat uchun
savollar va topshiriqlar.
1.
Sizning fikringizcha yoshlarga maʼnaviy-maʼrifiy taʼlim
tarbiya berishda qaysi omil va vositalar kuchliroq samara beradi?
2.
Oʼzingiz yashayotgan hudud yoki mahallada alohida maʼnaviy
qadriyatlar mavjudmi?
3.
Yaratilajak Maʼrifatli jamiyat kontseptsiyasida qaysi maʼnaviymafkuraviy
jihatlar ustuvorlik kasb etishi lozim deb hisoblaysiz?
Axborot tizimi tushunchasi bu inson
faoliyatining malum bir sohasida axborotni tоplash, saqlash, izlash, unga
ishlov berish xamda undan foydalanish imkonini berishni tashkillashtirishni
оz ichiga oladi.
Avtomatlashtirilgan axborot
tizimi (AAT) bu axborotni tоplash, kiritish, qayta ishlash, saqlash va
axborotni foydalanuvchiga yetkazib berish bosqichida kompyuter bazasini
qоllovchi axborot tizmidir.
Axborot tizimlarini (AT) qurish
prinsiplari va arxitekturasi nisbatan doimiy hisoblanadi, ammo faoliyat
turliligi, zamonaviy axborot texnologiyalarining qоllanilish shakllari,
axborot texnologiyalarining sinflanishining usullari kоp turliligini
tugdiradi.
Axborot
tizimlari masshtabi bоyicha yagona, guruxli, korporativ va global axborot
tizimlariga bоlinadi.
Yagona axborot tizimlari avtonom
kompyuterda tashkil etiladi (tarmoqdan foydalanilmaydi). Bunday tizimlar umumiy
axborot fondi bilan boglangan bir qancha sodda dasturlardan iborat bоlib,
bir vaqtning оzida faqat bitta foydalanuvchi foydalanishiga
mоljallangan. Bunday tizimlar lokal malumotlarni boshqarish tizimlari
yordamida yaratiladi. Shunday malumotlar bazalariga misollar: Clarion, Clipper,
FoxPro, Paradox, dBase i Microsoft Access.
Guruhli axborot tizimlari
axborotdan ishchi guruh azolari tomonidan jamoa bоlib foydalanishga
asoslangan bоlib lokal hisoblash tarmoqlari bazasida quriladi.
Bunday tizimlarni yaratishda ishchi guruhlar uchun
mоljallangan malumotlar bazalari serverlaridan foydalaniladi
(SQL-serverlar). SQL-serverlarning yetarlicha turlari mavjud: tijorat va erkin.
Bulardan eng taniqlilari Oracle, DB2, Microsoft SQL Server, InterBase, Sybase,
Informix.
Malumotlar bazasi serveri
kompyuter tarmoq tugunidagi maxsus dasturiy taminotdir (dastur). U korporativ
tarmoqdagi sоrovlarni qabul qilish va qayta ishlashga mоljallangan.
Aniq resursni boshqaruvchi kompyuter shu resursningt serveri deb ataladi. Ushbu
kompyuterdan foydalanuvchi - mijozdir.
Korporativ axborot tizimlari
ishchi guruhlar uchun mоljallangan axborot tizimlarining rivojlangan
kоrinishi bоlib, yirik kompaniyalarning foydalanishiga
yоnaltirilgan va maydon jihatidan katta tarmoqni tashkil etishi mumkin.
Ular asosan bir nechta sathlardan iborat iyerarxik strukturaga ega
bоlishadi. Bunday tizimlar maxsus serverli mijoz-server yoki kоp
sathli arxitekturali tizimlar toifasiga kiradi. Bunday tizimlarni qurishda
malumotlar bazalari serverlaridan foydalaniladi. Odatda yirik axborot
tizimlarida ushbu serverlar kоp tarqalgan: Oracle, DB2 i Microsoft SQL
Server.
Global AT davlat
yoki qita maydonini qamrab oladi. Ushbu ATga Internet global tarmogi misol
bоladi.
Darajasi yoki
faoliyat doirasiga kоra davlatlar, maydonlar (mintaqaviy), sohalar,
birlashmalar, korxonalar yoki uyushmalar, texnologik jarayonlarga
bоlinadi.
Davlat axborot tizimlari davlat
menedjerlari tomonidan mamlakatning iqtisodiy muammolarini yechishda qaror
qabul qilishga mоljallangan. Ular kompyuter majmualari, kompyuter axborot
tizimlari va iqtisodiy-matematik usullarini modellashtirishni qоllash
asosida yaratiladi.
Korxonani
boshqarish axborot tizimlari (korporativ) - korxonaning ishlab chiqarish
xоjalik faoliyatini boshqarishda qarorlarni qоllash uchun
qоllaniladi.
Milliy
axborot tizimini shakllantirishda axborot tizimlari majmuasini yaratish va
integratsiyalash usullari.
Milliy axborot tizimi (MAT)-
Davlat organlari axborot tizimlari, hududiy axborot tizimlari xamda yuridik va
jismoniy shaxslar axborot tizimlari оz ichiga olgan tizimdir (№ 560-II
11 dekabr 2003 yildagi Оzbekiston respublikasi Qonuniga tayanib).
Axborot kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalangan holda davlat organlarining fuqarolarga masofadan
turib malumotlarga murojat etish rivojlanmoqda.
Zamonaviy
AKT asosida davlat organlari malumotlariga masofadan murojat qilishning asosiy
maqsadi quyidagilarni taminlaydi:
- idora
va mahkamalarning internet tarmogidagi saytlari, tоliq va оz
vaqtida tegishli bоlgan yangiliklarni chop etish, foydalanishda qulaylik,
shu bilan birga ularning tarkibidagi malumotlarga ruxsatni;
- davlat
hokimiyati organlari faoliyati haqidagi xabarlarga jamoat huquqlarini
formallashgan infrastrukturasi, Fuqaro va tashkilotlarga qaratilgan davlat
xizmatlarini;
- markaziy
idoralarga fuqarolar tomonidan telefon orqali murojaatlarini amalda tadbiq
etishni;
- fuqarolarga
xizmat kоrsatuvchi davlat tashkilotlari va fuqarolar bilan birgalikda
ishlovchi davlat organlari uchun fuqarolarni qоllab-quvvatlovchi yagona
yordamchi-malumot tizimni yaratishni;
- Оzbekiston
Respublikasi davlat hukumati organlarining Web saytlari uchun internet
tarmogida server texnologiya hududlarini yaratish.
Zamonaviy AKT vositalaridan
foydalangan holda davlat organlari xizmatlarini taqdim etish:
- kоp
funksiyali markazga asoslangan holda davlat xizmatlarini taqdim
etish;
- internet
tarmogidan foydalangan holda davlat xizmatlarini taqdim
etish;
- yuridik
ahamiyatga ega bоlgan yagona infrastrukturani yaratish;
- alohida
davlat organlari оrtasida malumotlarni almashish jarayonlarini
avtomatlashtirish maqsadida, shu bilan birga davlat organlarining Yagona Oynaga
murojatini formatlashtirish, qaysiki hududiy joylashgan axborot tizimini taqdim
etuvchi, davlat hokimiyatlari оrtasida оzaro axborot tizimida
malumotlarni taminlash, hududiy оzini boshqaruvchi organlar axborot
tizimi va elektron holatdagi davlat organlari xizmatlari axborot tizimi
qiziqishlari;
- davlat
organlarining оzaro orasidagi, fuqarolar bilan birgalikda va organlar
bilan birgalikdagi zamonaviy identifikatsiya usullaridan va raqamli
imzolardan foydalangan holda axborot tizimlarini
tashkil etish;
- idoralararo
himoyalangan hujjatlar almashinuvini rivojlantirish;
- davlat
organlari rejalari va monitoringini joriy etish;
- elektron
hukumat asosida normativ huquqiy bazasini yaratish.
Milliy axborot tizimi
(MAT). MAT uning tarkibiga kiruvchi axborot tizimlari bilan xalqaro
axborot tizimlarining mosligini inobatga olgan holda yaratiladi.
Yagona avtomatlashtirilgan
axborot tizimini yaratish MMA ni yuritishda harajatlarni qisqartirishga olib
keladi. Malumotnomalarni dolzarblashtirish va markaziy qоllab quvvatlash
korxona uchun bir necha оzaro bogliq bоlmagan axborot tizimlarida
yanada iqtisodiy usul hisoblanadi. Kelgusida bu ham samara beradi, yangi tadbiq
etilgan axborot tizimlarini vositalari iqtisodida ifodalanadi. Mavjud adekvat
MMA bazalari va zarur malumotnomalarni dastlabki tayyorlash korxonadagi boshqa
AT-loyihalarni tadbiq etish bilan bogliq moliyaviy yuklamalarni kamayishiga
olib keladi.
MAT yagona tizimidan foydalanish
sоrovnoma xizmati sifatining yaxshilanishiga olib keladi, malumotlar
butun, faol va ziddiyatlarsiz bоladi. Natijada eski va yaxlit
bоlmagan axborotdan foydalanish natijasida bоladigan extimoliy
moliyaviy yоqotishlar hajmi kamayadi.
Nihoyat, MAT yagona tizimidan
foydalanish tashkilotga yagona axborot muhitini yaratish imkonini beradi. Turli
avtomatlashtirilgan tizimlar оrtasida tezkor malumot almashish imkoniyati
paydo bоladi, tashkilot barcha tuzilmasining kelishilgan ish sharoiti
yaxshilanadi.
AKTni oʻquv jarayoniga kiritish nimaga olib
keladi?
Talim jarayoniga
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish jarayoni jamiyatni
axborotlashtirishning bir qismidir. Birinchidan, biz axborotlashtirish nimani
anglatishini aniqlaymiz va axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga tarif
beramiz.
Zamonaviy jamiyatni
axborotlashtirish, shuningdek, talim faoliyatining barcha shakllari zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) takomillashtirish va ommaviy
tarqatish jarayonlari bilan tavsiflanadi.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT) - axborotni uzatish, saqlash, toʻplash va
tarqatishning turli xil qurilmalari, mexanizmlari, usullari va algoritmlarini
tavsiflovchi umumlashtiruvchi tushuncha.
Bunday texnologiyalar axborotni
uzatish va oʻqituvchi va talabaning zamonaviy ochiq va masofaviy talim
tizimlarida oʻzaro tasirini taminlash uchun faol qoʻllaniladi.
Shu bilan birga,
axborot-kommunikatsiya (AK) texnologiyalari kunduzgi oʻquv jarayonida qoʻllaniladi.
Eng koʻp ishlatiladigan texnologiyalarga quyidagilar kiradi:
- kompyuter va multimedia
proektori yordamida namoyish etiladigan elektron darsliklar va qoʻllanmalar;
- interfaol doskalar;
- elektron
entsiklopediyalar, malumotnomalar, darsliklar va qoʻllanmalar;
- trenajyorlar va sinov
dasturlari;
- internetning talim
resurslari;
- Rasmlar va rasmlar bilan
DVD va CD disklar;
- Video va audio
uskunalar;
- Elektron laboratoriya
maydonchalari.
Talimning har qanday shaklida AK
texnologiyalaridan foydalanishning ijobiy va salbiy tomonlarini koʻrib
chiqing.
Taroziga soling:
- Qogoz tashuvchilarning
ulkan tejamkorligi, bu sayyoramizning oʻrmon resurslariga kamroq
xarajatlarni keltirib chiqaradi;
- Oʻquv
materiallarini namoyish qilish chegaralarini kengaytirish;
- Hujjatlarni tayyorlashda
oʻqituvchining ishini engillashtirish;
- Talabalar uchun uydan
ishlash imkoniyati, agar kerak boʻlsa, Skype darslarining jonli
translyatsiyalari orqali.
Kamchiliklari:
- Talim jarayonining
energiya resurslari (elektr energiyasi)bilan taminlanishiga bogliqligi;
- Koʻp sonli
zamonaviy va qimmat uskunalarga ehtiyoj;
- Ishda ishlatiladigan
uskunalarga qimmat texnik xizmat koʻrsatish.
Talim jarayonida AK
texnologiyalaridan foydalanishning asosiy va shubhasiz argumenti bu oʻquv
materialini namoyish qilish imkoniyatlarining chegaralarini kengaytirishdir.
Hozirgi vaqtda bu juda dolzarb.
Yadro fizikasi, optik
texnologiyalar, kimyo sanoati va inson hayotining boshqa koʻplab
tarmoqlari va texnologiyalarining rivojlanishi talabalar va talabalar tomonidan
ilgor texnologiyalar bilan tanishish va oʻrganish zarurligiga olib keldi.
Men oddiy bir misol keltiraman:
"inson koʻzi aslida malumot uzatuvchi elektromagnit toʻlqinlarning
tarqalishini koʻrib chiqa olmaydi. Kompyuter texnologiyalari bu boʻshliqni
bartaraf etishga qodir va har kuni hamma joyda va hamma joyda axborot uzatish
qanday sodir boʻlishini aniq koʻrsatib beradi"
AK texnologiyalarini joriy etish
umumtalim, oʻrta va oliy oʻquv yurtlarida oʻquv jarayonini oʻtkazish
uchun koʻproq imkoniyatlar ochadi. Mana bu imkoniyatlardan bazilari:
- Talabaning
elektron kundaligiga, baholash statistikasiga, uy vazifalariga va oʻtgan
material mavzulariga ochiq kirish (Login va parol bilan);
- Talabaga
bulut bulutli xizmatlaridan foydalangan holda taqdimotlar va videolar shaklida
bajarilgan uy vazifalarini namoyish etish imkoniyati beriladi Mail.ru va
Microsoft OneDrive. Bu yoʻlda yoʻqolishi yoki unutilishi mumkin boʻlgan
elektron vositani (flesh-karta, CD-disk) uy vazifasini taqdim etish zanjiridan
chiqarib tashlaydi. Ammo talabaga bunday imkoniyatni berish uchun maktab
kompyuterlarining Internetga barqaror ulanishi talab qilinadi.
- Elektron
kundalik, elektron sinf jurnali, uy vazifalariga kirish va boshqalarni oʻz
ichiga olgan maktab portallari.bu qogoz ommaviy axborot vositalarini oʻquv
jarayonining aylanmasidan chiqarib tashlashga imkon beradi.
- Reaktivlar
va elektr energiyasi bilan bevosita ishlashdan tashqari laboratoriya ishlari,
tajribalar yoki daqiqali tajribalar oʻtkazish. Bu elektr toki urishining
noxush oqibatlarini, zaharli tutun bilan zaharlanishni, kimyoviy kuyishlarni va
boshqalarni yoʻq qiladi.bundan tashqari, kompyuter yordamida tajriba oʻtkazish
natijasida talaba har doim kerakli natijaga olib keladi. Agar kislota tasirida
litmus testi qizil rangga aylanishi kerak boʻlsa, bu sodir boʻladi.
Aslida, biror narsa notoʻgri ketishi mumkin. Masalan: litmus qogozi juda
eski va reaktsiya toʻgri ketmaydi. Bularning barchasi laboratoriya
ishlarida notoʻgri kuzatuvlar va xulosalarga olib keladi.
Xulosa qilamizki, hozirgi vaqtda
talim jarayonida AKTdan foydalanish juda muhim va juda zarurdir.
1.2.
Raqamli texnologiyalar. Aqlli talim konsepsiyasining maqsad va vazifalari.
Raqamli texnologiyalar jarayoni
yangi raqamli texnologiyalarni ancha yuqori suratlarda joriy etishni nazarda
tutadi. Toʻliq raqamlashtirish atamasi, shuningdek, olingan birlamchi
malumotlarni foydali bilimga aylantirish jarayonini oʻzida mujassam etgan
boʻlib, keyinchalik ular turli maqsadlarda, shu jumladan inson
faoliyatining turli tizimlarida mehnat xarajatlarini kamaytirish uchun
takomillashtirish tendentsiyalari va zamonaviy rivojlanish tendentsiyalarida
foydalanish mumkin.
Raqamlashtirish qaysi sohalarda
qoʻllanilishi va nima uchun malum bir sanoat va inson hayotida zarur boʻlishi
mumkinligini koʻrib chiqamiz, shuni takidlash kerak:
Turli axborot sohalari va
tarmoqlari, jumladan, kompyuter fanlari va xavfsizlik.
- Oliy,
qoʻshimcha, oʻrta talim va bolalar bogʻchalari sohasida. Hatto
maktabgacha talim muassasalarida ham texnologiyani joriy etish bolalarning
bilim olishiga tasiri jihatidan ijobiy natija berishi mumkin.
- Sogʻliqni
saqlash, reabilitatsiya, jismoniy tarbiya va sportda.
- Turizm
va mehmonxona biznesida.
- Energetika
va energetika sohasida.
- Bank
va moliya sohasida.
- Qishloq
xoʻjaligi va agrosanoat majmuasida.
- Global
raqamlashtirish mashinasozlik, kemasozlik va aviatsiya sanoatining turli
sohalarida ham yordam beradi.
Shuningdek, u madaniyat va xizmat
koʻrsatish sohasidagi vaziyatni sezilarli darajada oʻzgartirishi
mumkin.
Qoʻllanilish sohalari.
Yangi texnologiyalar qayerda qoʻllanilishidan qatiy nazar, bunday amalga
oshirish kontseptsiyasi quyidagi maqsadlarga erishishdan iborat:
- Global
raqamlashtirishning ajralmas qismi boʻlgan ochiq axborotni joriy etish.
- Inson hayotining
ijtimoiy va siyosiy omillarini takomillashtirish.
- Biznes-jarayonlarni
tezlashtirish va takomillashtirish, bu nafaqat egasining moliyaviy
investitsiyalarini kamaytiradi, balki muntazam ishlarni bajarish uchun vaqt va
kuchini tejaydi.
Shunday qilib, iqtisodiyot, energetika, biznes, ijtimoiy va
boshqa sohalarni raqamlashtirish aholi turmush sifatining doimiy ravishda
yaxshi tomonga oʻzgarishiga olib keladi.
Yangi texnologiyalarni joriy
etishning global jarayoni muvaffaqiyatining yaqqol koʻrsatkichi ochiq
axborotning keng va ishonchli qabul qilinishidir. Ammo, afsuski, mamlakatimizda
yosh xususiyatlari va mentaliteti, shuningdek, yangi texnologiyalar har bir
inson hayotiga joriy etilmaganligi sababli bunday jarayonni barcha bosqichlarda
amalga oshirish mumkin emas.
Rivojlanish bosqichlari. Mamlakatimizda
raqamli rivojlanish nafaqat hayot sifatiga, balki mehnat munosabatlari va inson
hayotining boshqa sohalariga, umuman iqtisodiyot tarmoqlariga ham tasir koʻrsatadigan
oʻziga xos xususiyatlarga ega. Ularni quyidagi bosqichlarda aniqlash
mumkin:
Uy xoʻjaligi. Bu birinchi va eng tezkor qadamdir,
chunki uni moliyalashtirish ahamiyatsiz va koʻplab yoshlar turli kundalik
jarayonlarni osonlashtirish uchun yangi imkoniyatlardan foydalanishga
intilishadi.
Ikkinchi bosqich ishlab chiqarishning turli sohalariga
yangi texnologiyalarni joriy etishni nazarda tutadi. Bu allaqachon koʻproq
mehnat va resurslarni talab qiladi. Ammo bunday texnologiyalardan
foydalanmasdan, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligi haqida
gapirish mumkin emas.
Shu bilan birga, davlat organlari
va biznesda yangi imkoniyatlardan foydalanish koʻlami ortib bormoqda. Bu
nafaqat barcha jarayonlarni tezlashtiradi, balki xato omilini ham kamaytiradi,
va bazi hollarda olingan foydani oshiradi.
Afzalliklar. Keng
tarqalgan raqamlashtirishning afzalliklarini hisobga olgan holda, quyidagilarni
takidlash kerak:
-
Yangi mutaxassisliklarning paydo boʻlish imkoniyati.
-
Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida mehnat unumdorligini oshirish.
-
Aholining hayot sifatini oshirish.
-
Byurokratiya va korruptsiya koʻrinishlarini kamaytirish.
Ammo, shu bilan birga, ushbu harakat kontseptsiyasi va
turli xil elektron va boshqa innovatsiyalarni joriy etish quyidagi jarayonlar
va hodisalar bilan tavsiflanishi mumkin boʻlgan bir qator kamchiliklarni
keltirib chiqaradi:
-
Ish joylarini qisqartirish.
-
Kiberjinoyat xavfining ortishi.
-
Yangi texnologiyalarni joriy etish nuqtai nazaridan katta moliyaviy
investitsiyalar.
Ammo salbiy jarayonlar va
oqibatlar jamiyatga, mamlakat iqtisodiyotiga va umuman jahon tuzilishiga tasir
qilish nuqtai nazaridan afzalliklar bilan qoplanadi.
Koʻrinib turganidek, raqamlashtirishning iqtisodiyotga
tasiri faqat ijobiydir. Biroq, ish oʻrinlari sonini kamaytirish zaruratini
hisobga olgan holda, har qanday innovatsiyalarni kiritish mumkin boʻlgan
salbiy tasirlarni minimallashtirish uchun ehtiyotkorlik bilan rejalashtirish
bilan birga boʻlishi kerak.
Ammo elektron qurilmalar va
universal Internet ulanishi malumotlar yoʻqolishi xavfini tugʻdirishini
hisobga olinsa, tarmoqlar ham kiberjinoyat, ham texnik nosozlik nuqtai
nazaridan malumotlar xavfsizligini taminlash uchun raqamlashtirish bilan bir
vaqtda rivojlanishi kerak. Blokcheyn tizimi va blokcheyn texnologiyalari
buni amalga oshirish uchun moʻljallangan (Sifrovizatsiya: chto eto, seli,
vidi, otrasli, etapi razvitiya (rosinfostat.ru)).
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining Yangi Oʻzbekiston mamuriy islohotlarini amalga oshirish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida gi 2022-yil 24-dekabrdagi PF-269-son
Farmoni bilan Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi negizida Raqamli texnologiyalar vazirligi tashkil etilgan.
Vazirlik faoliyatining asosiy
vazifalari va yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:
- axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalar sohasida, elektron hukumatni joriy etishda
yagona davlat siyosati amalga oshirilishini taminlash, axborot
texnologiyalarini rivojlantirishning jahon darajasidan kelib chiqqan holda
milliy axborot-kommunikatsiya tizimini tatbiq etish va rivojlantirish yuzasidan
kompleks dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
- telekommunikatsiya
infratuzilmasini yanada rivojlantirish va modernizatsiya qilish, shu jumladan,
Internet tarmogʻiga keng polosali ulanishni kengaytirish, telefon aloqasi,
televideniye va radioeshittirishning raqamli tizimlariga toʻliq oʻtishni
taminlash, aloqa va telekommunikatsiyalar sohasidagi faoliyatni, shuningdek,
radiochastotali spektrdan foydalanishni davlat yoʻli bilan boshqarish,
litsenziyalash va nazorat qilish borasidagi funksiyalarni amalga oshirish;
- elektron hukumatni
tatbiq etish, vazirliklar, idoralar, kompaniyalar va uyushmalarning, mahalliy
davlat hokimiyati organlarining axborotlashtirish va interaktiv davlat
xizmatlarini takomillashtirish borasidagi faoliyatini idoralararo
muvofiqlashtirish, monitoring qilish, baholash va nazorat qilish boʻyicha
davlat dasturlarining amalga oshirilishini taminlash, shuningdek, davlat
axborot resurslari hamda malumot bazalarini shakllantirish, saqlash va
foydalanishning yagona tizimini vujudga keltirish, idoralararo axborot
tizimlarini yaratish va boshqarish;
- Internet tarmogʻining
milliy segmenti yanada shakllantirilishini taminlash, mamlakatimizning turli yoʻnalishlardagi
zamonaviy veb-resurslarini, shu jumladan, aholining, xususan, yosh avlodning
axborotga boʻlgan va intellektual talab-ehtiyojlarini qondirish maqsadida
tarmoq resurslarini rivojlantirish uchun zarur texnik va qulay
shart-sharoitlarni yaratish;
- raqobatdosh
dasturiy mahsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini
hamda ularga koʻrsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga koʻmaklashish
va uning muvofiqlashtirilishini taminlash, iqtisodiyotning real sektori
tarmoqlarida va istemolchilarda zamonaviy dasturiy mahsulotlar, axborot
tizimlari va axborot resurslarini joriy etish;
- axborot xavfsizligini taminlash va
kommunikatsiya tarmoqlari, dasturiy mahsulotlar, axborot tizimlari va
resurslarini himoya qilishning zamonaviy texnologiyalarini tatbiq etish
chora-tadbirlarini amalga oshirish, axborot resurslarini himoya qilish boʻyicha
texnik infratuzilmani yanada rivojlantirish;
- zamonaviy
kommunikatsiya vositalari sohasida ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni,
kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil qilish,
dasturiy mahsulotlar, axborot tizimlari va malumotlar bazalarini ishlab chiqish
va tatbiq etish, axborot xavfsizligini taminlash va axborotkommunikatsiya
texnologiyalarining boshqa sohalarida shunday ishlarni tashkil etish;
aloqa, axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalar sohasida xalqaro hamkorlikni yoʻlga qoʻyish,
ustuvor loyihalarni amalga oshirish, radiochastotalik spektrdan samarali
foydalanish uchun hamda vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yoʻnalishlar
boʻyicha xorijiy investitsiyalarni jalb etish.
Industry 4.0 yoki aqlli
ishlab chiqarish (IioT) informatsion inqilobning yangi bosqichini
nazarda tutadi, u asosan оzaro aloqalarni taminlash, avtomatlashtirish,
mashinalar va real vaqtda malumotlarga ishlov berishga yоnaltirilgan.
Industry 4.0 ishlab chiqarishga mоljallangan bоlib, taminot zanjiri
yоnaltirilgan kompaniyalar uchun yanada yaxlit va takomillashtirilgan
ekotizimni yaratish uchun jismoniy ishlab chiqarish va aqlli raqamli
texnologiyalar, kompyuterni оrganish va katta malumotlar bilan ishlaydi. Bugungi
kunda ishlayotgan har bir kompaniya va tashkilot turli xil bоlsada,
ularning barchasi umumiy muammoga duch keladi. Bular turli jarayonlarga,
hamkorlarga, mahsulotlarga va insonlar orqali real vaqt rejimida ulanish va
malumotlarga kirishni taminlaydi.
Bugungi
kundagi axborotlashgan jamiyatda tоrt xil Industry inqilobi mavjud.
Birinchi sanoat inqilobi.
Mazkur inqilob 1700-yillarning
oxirlarida - 1800-yillarning boshlarida rоy berdi. Bu vaqt mobaynidagi ishlab
chiqarish insonlar tomonidan suv va bug motorlaridan oqilona foydalanish yoki
uy hayvonlari yordami bilan amalga oshirilgan. Bu esa yildan yilga
optimallashib texnik qurilmalarga yuklatilgan.
Ikkinchi sanoat inqilobi.
XX asrning boshida dunyo
pоlatni joriy etish va fabrikalarda elektr energiyasidan foydalanish
bilan ikkinchi sanoat inqilobiga kirdi. Elektr energiyasini ishlab
chiqaruvchilar Industryning samaradorligini oshirishga imkon berdi va zavod
mashinalarini yanada mobilliroq qilish imkonini berdi. Ushbu bosqichda,
mahsuldorlikni oshirish uchun ommaviy ishlab chiqarish konsepsiyalari joriy
etildi, masalan, konveyer lentasi.
Uchinchi sanoat inqilobi.
1950 yillar oxiridan boshlab,
uchinchi sanoat inqilobi asta-sekin paydo bоldi, chunki ishlab
chiqaruvchilar оzlarining fabrikalarida kоproq elektron va
oxiroqibat kompyuter uskunalaridan foydalana boshladilar. Ushbu davr mobaynida
ishlab chiqaruvchilar analog va mexanik texnologiyalarga kamroq etibor
qaratadigan va raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirish dasturlari haqida
kоproq malumotga ega bоlgan оzgarishni boshladilar.
Tоrtinchi sanoat inqilobi yoki Industry 4.0.
Sоnggi bir necha оn
yilliklar ichida, Industry 4.0 deb nomlanuvchi tоrtinchi Industry
inqilobi paydo bоldi. Industry 4.0 sоnggi оn yilliklar
davomida raqamli texnologiyalar va Internet of Things (IoT) orqali оzaro
boglanish, real vaqtda malumotlarga kirish va kiber-fizikani joriy etish
yоli bilan butunlay yangi darajaga qaratdi. Industry 4.0 ishlab
chiqarishga nisbatan tоliq, оzaro bogliq va yaxlit yondashuvni
taklif etadi. Jismoniy raqamli aloqa bilan boglaydi va bоlimlar,
hamkorlar, yetkazib beruvchilar, mahsulot va insonlar bilan оzaro
aloqalarni yaxshilashga imkon beradi. Industry 4.0 biznes egalariga
оzlarining ishlarining har bir jihatini yaxshiroq nazorat qilish va
tushunish imkonini beradi va samaradorlikni oshirish, jarayonlarni yaxshilash
va оsishini oshirish uchun ularni tezkor malumotlardan foydalanishiga
imkon beradi.
IIoT
yoki Industry 4.0 bilan bogliq yuzlab konsepsiyalar va atamalar mavjud:
Korxona Resurslarini rejalashtirish (ERP) - tashkilotda axborotni
boshqarish uchun ishlatilishi mumkin bоlgan biznes jarayonlarini
boshqarish vositalari;
IoT (Internet of Things) - narsalarning Interneti, sensor yoki
mashinalar va Internet kabi jismoniy obyektlar оrtasidagi aloqalar bilan
bogliq;
IIoT - ishlab chiqarishga aloqador bоlgan narsalar uchun
sanoatlashgan Internetni anglatadi, bu insonlar, malumotlar va mashinalar
оrtasidagi aloqalarni nazarda tutadi;
Katta malumot - katta malumot tuzilishi, saqlanishi, tashkil
etilishi, tendensiyalar, uyushmalarning imkoniyatlarini aniqlash uchun tuzilgan
malumotlarning katta majmuini bildiradi;
Suniy aql - kompyuterning topshiriqlarni bajarish qobiliyatiga va
tarixiy ravishda inson ongining malum darajasiga ega bоlgan qarorlarni
qabul qilishga qaratilgan tushunchadir;
M2M - mashinadan mashinaga оtadi va simsiz yoki simli
tarmoqlar orqali ikkita alohida mashina оrtasidagi aloqani anglatadi;
Raqamlashtirish - axborotning turli xil turlarini raqamli
formatga yigish va konvertatsiya qilish jarayoniga tegishlidir.
Aqlli fabrika - aqlli zavod, Industry 4.0 texnologiyalar,
yechimlar va yondashuvlarni ishlab chiqishga mablag talab qiladi;
Mashinali оqitish - kompyuterlarning suniy aql bilan
yaxshilashi kerakligini anglatadi;
Bulutli hisoblash - Cloud Computing - axborotni saqlash,
boshqarish va qayta ishlash uchun Internetda joylashgan оzaro bogliq
bоlgan uzoq serverlardan foydalanish amaliyotiga ishora qiladi;
Malumotlarni qayta ishlash rejimi - real vaqtda, haqiqiy vaqtda
malumotlarni qayta ishlash, avtomatlashtirilgan malumotlarni uzatish uchun
kompyuter tizimlari va mashinalarining imkoniyatlarini anglatadi va natijalar
real vaqt tizimiga yetkazish imkonini beradi;
Ekosistema - ishlab chiqarish nuqtai nazaridan ekotizim, barcha
faoliyatlarning potensial ulanishini anglatadi - inventarizatsiya va
rejalashtirish, moliyaviy hisobot, mijoz munosabatlari, taminot zanjiri
boshqaruvi va ishlab chiqarish kоrsatkichlarini оz ichiga oladi;.
Jismoniy tizimlar (SPS) - shuningdek, bazan kiber ishlab
chiqarish deb ataladigan kiber-fizikaviy tizimlar ishlab chiqarish jarayonining
barcha jihatlarida real vaqtda malumotlarni tоplash, tahlil qilish va
oshkoralikni taminlaydigan texnologiya Industry 4.0 ni qоllab-quvvatlovchi
sanoat muhitini nazarda tutadi.
Ishlab chiqarishda Industry 4.0
ning manosini chuqurroq tushunishga yordam beradigan uchta usul mavjud:
1.
Taminot zanjiri boshqaruvini optimallashtirish. Industry 4.0
texnologiyalari korxonalarni taminot zanjiri bоylab malumotlarni
yaxshiroq tushunishga, boshqarishga va kоrishga imkon beradi. Taminot
zanjiri boshqarish qobiliyatidan foydalanib, kompaniyalar mahsulot va
xizmatlarni bozorga tezroq, arzonroq va kamroq samarali raqobatchilarga
nisbatan yaxshiroq ega bоlish uchun yetkazib berishlari mumkin
2.
Tahlil qilish. Industry 4.0 texnologiyalari ishlab
chiqaruvchilarga yuzaga kelishi mumkin bоlgan muammolarni qachon yuzaga
kelishini oldindan taxmin qilish imkonini beradi. Ishlab chiqarish korxonasida
IoT tizimlari bоlmasa, profilaktika parvarishi muntazam yoki vaqtga
asoslangan bоladi. Boshqacha aytganda, bu qоl mehnatidir. IoT
tizimidan foydalangan holda, profilaktika texnikasi juda kоp
avtomatlashtirilgan va optimallashtirilgan. Tizimlar muammolar paydo
bоlganda yoki mexanizmlarni aniqlab olishlari kerak va ular sizni jiddiy
muammolarga duch kelmasidan oldin mumkin bоlgan muammolarni hal qilish
imkoniyatini berishi mumkin. Predistive analytics kompaniyaga nafaqat nima
bоldi?, nima uchun bunday bоldi? kabi reaktiv savollarni berishga
imkon bermaydi.
3.
Aktivlarni kuzatish va optimallashtirish. Industry 4.0
texnologiyalari ishlab chiqaruvchilarning taminot zanjiri har bir bosqichida
aktivlar bilan yanada samarali bоlishiga yordam beradi, bu esa ularni
yanada yaxshiroq taminlash imkonini beradi, sifat va optimallash
imkoniyatlarini logistika bilan bogliq. Fabrikada IoT dan foydalanish orqali
xodimlar butun dunyo bоylab оz aktivlarini yaxshiroq
kоrishadi. Aktivlarni boshqarish, topshirish, tasniflash va sozlash kabi
standart aktivlarni boshqarish vazifalari sodda va real vaqtda boshqarilishi
mumkin.
Industry 4.0 mahsulotining davri va
taminot zanjiri, sotish, inventarizatsiya, rejalashtirish, sifat, dizayn va
mijozlarga xizmat kоrsatish tizimini оz ichiga oladi. Ularning har
biri malumot beradi, ishlab chiqarish va biznes jarayonlar bоyicha
tegishli qarashlarni yangilaydi va juda boy va оz vaqtida
tahlilchilardir.
Industry 4.0 dan foydalanishning ayrim afzalliklari
qarab chiqamiz:
1)
Amazon kabi kompaniyalar logistika va taminot zanjiri boshqaruvini
takomillashtirishda davom etar ekan, biz ishimizni yaxshilashimiz va
optimallashtirishga yordam beradigan texnologiyalar va yechimlarni
investitsiyalashimiz kerak. Muvaffaqiyatli bоlish uchun mijozlarga Amazon
kabi kompaniyadan olishlari mumkin bоlgan xizmat darajasini (yoki
yaxshiroq) taminlash imkonini beradigan tizimlar va jarayonlarga ega
bоlishimiz kerak.
2)
Zamonaviy, innovatsion texnologiyalarga investitsiya kiritadigan
kompaniyalar 4.0 yangi xodimlarni jalb qilish va saqlash uchun eng yaxshi
imkoniyatga ega.
3)
Sanoatning 4.0 yechimiga investitsiya kiritadigan kompaniyalar
samaradorlikni oshirish, bоlimlararo hamkorlikni kuchaytirish, bashoratli
va tahlillarni amalga oshirish, shuningdek, operatorlar, va menejerlarga, real
vaqtda malumotlarni va malumotlardan yanada samarali foydalanish imkonini
beradi.
4)
Jiddiy muammolarga duch kelmasdan oldin muammolarni hal qilishga imkon
beradi. Internet bilan boglangan mashinalar va avtomatlashtirish taminot
zanjirini boshqarishda va saqlab turish bilan bogliq muammolarni hal qilishda
faolroq bоlishga yordam beradi.
5)
Xarajatlarni kamaytirish, daromadni oshirish. Industry 4.0 ishlab
chiqarish jarayonlari va taminot zanjirining barcha jihatlarini boshqarish va
optimallashtirishga yordam beradi. Bu ish yuzasidan aniqroq va tezkor qarorlar
qabul qilishga tоgri keladigan malumotlarni real vaqtda olish imkonini
beradi, natijada ishning samaradorligi va rentabelligi oshadi.
1.3.
Korxona resurslarini rejalashtirish (ERP). Mijozlar bilan ozaro munosabatlarni
boshqarish (CRM). Biznes samaradorligini boshqarish (BPM).
Enterprise Resource Planning
System (ERP) Korxona resurslarini rejalashtirish tizimi korxonaning ichki va
tashqi resurslarini (yetarli fizik aktivlar, moliyaviy, material-texnik va
inson resurslari) boshqarish uchun integrallashgan tizim.
ERP tizimining maqsadi korxona
ichidagi barcha xоjalik bоlinmalar (biznes-funksiyalar) orasida
axborot oqimiga tasir etish va boshqa korxonalarni qоllab-quvvatlash
xisoblanadi.
Qoidaga kоra markazlashgan
malumotlar bazasida qurilgan
ERP tizimi korxonaning standartlashtirilgan yagona
axborot makonini shakllantiradi.
ERP tizimi asosida barcha
korporativ biznes malumotlarni оz ichiga oluvchi va korxonaning istalgan
zarur xodimlar sonining ularga mos ravishda berilgan xuquqlari bilan bir vaqtda
murojatini taminlovchi malumotlarning yagona omborini yaratish prinsipi yotadi.
ERP-tizimi quyidagi funksiyalar tоplamini
оz ichiga oladi:
ishlab chiqariluvchi buyumlarning tarkibini xamda ularni ishlab
chiqarish uchun zarur bоlgan jarayonlar va material resurslarni
aniqlovchi konstruktorlik va texnologik spetsifikatsiyalarni olib borish;
ishlab chiqarish va savdo rejalarini shakllantirish;
maxsulot ishlab chiqarish rejasini bajarish uchun yetkazib berish
muddati va xajmini, materiallar va extiyot qismlarga extiyojni rejalashtirish;
zaxira va sotib olishni boshqarish: shartnomalarni yuritish, sotib
olishni markazlashtirilgan amalga oshirish, sex va omborxona zaxiralarini
optimallashtirish va qayd etishni taminlash;
ishlab chiqarish quvvatini yiriklashtirilgan rejalashtirishdan, to
aloxida stanoklar va uskunalarni ishlatilishigacha rejalashtirish;
moliyaviy va boshqaruv qaydlari, moliyaviy rejani tuzish va uni
bajarilishi nazoratini amalga oshirishni kiritgan xolda moliyani tezkor
boshqarish;
loyixalarni, ularni amalga oshirish uchun zarur bоlgan resurslar
va bosqichlarni rejalashtirishni оz ichiga olgan xolda, boshqarish.
ERP tizimining MRPII
(manufacturing resource planning ishlab chiqarish resurslarini rejalashtirish)
tizimidan asosiy farqlari:
ishlab chiqarish tiplarining, hamda tashkilotlar va korxonalar faoliyati
turlarining kоp sonliligi;
faoliyatning turli yоnalishlari bоyicha resurslarni
rejalashtirish;
korporativ strukturalar orqali guruxli avtonom ishlovchi korxonalarni
boshqarish imkoniyati;
boshqaruv va moliyaviy rejalashtirish quyi tizimlariga etiborning
kоproqligi;
transnatsional korporatsiyalarni boshqaruv funksiyalarining mavjudligi;
korxonaning axborotli infrastrukturasini yaratishga, egiluvchanlikka,
ishonchliligiga, turli dasturiy platformalar bilan moslashishiga etiborning
kоproq qaratilganligi;
korxonada qоllaniladigan ilovalar va boshqa tizimlar bilan
integratsiyasi;
dasturiy vositalari bilan integratsiyasi yoki tizimda mavjudligi;
rivojlangan sozlash vositalari va apparat dasturiy vositalarini
konfiguratsiyalashning mavjudligi.
ERP II tizimi bu internet
texnologiyalari taqdim etadigan axborot kanallari yordamida mijozlar va
kontragentlar bilan korxonaning torroq оzaro tasir etish imkoniyatini
beruvchi ERP tizimi metodologiyasi.
ERP tizimini tadbiq etish sabablari:
Moliyaviy axborotni integratsiyalash
Buyurtmalar xaqida axborotni integratsiyalash
Ishlab chiqarish jarayonini standartlashtirish va tezlashtirish
Omborxona zaxiralarini kamaytirish
Personal bоyicha axborotni standartlashtirish
Mijozlar bilan оzaro
munosabatlarni boshqarish (Customer Relationship Management - CRM) tushunchasi
1990 yil boshlaridan qоllanila boshlagan.
Shundan buyon CRM ga tarif berish uchun kоp
urinishlar bоlgan.
1.
CRM dasturiy taminot va oddiy Internet imkoniyatlari metodologiyasi
uchun axborot sanoati tushunchasi. Bu esa korxonaga mijozlar bilan оzaro
munosabatni tashkillashtirilgan yоl bilan boshqarishga yordam beradi.
2.
CRM bu kompaniya bilan uning mijozlarini оzaro munosabatlari
paketlarini, shu jumladan sotuv va xizmat kоrsatish jarayonlarini
boqarishdir. CRM ilovalari kompaniya mijozlarini tushunish va оzaro
munosabatlari yaxshilanishini taminlaydi.
3.
CRM bu tashkilotlarda boshlangich sotuvni rejalashtirish xamda keyingi
sotuvni aktivatsiyalash uchun qоllaniladigan integratsiyalashgan axborot
tizimidir. CRM potensial va real mijozlar bilan ishlashni barcha aspektlarini,
yani call sentrlarni (qоngiroqlar), sotuvni oldinlash (forsirovaniye),
marketing, texnik qоllab-quvvatlash va joylarda xizmat kоrsatishni
qamrab oladi.
4.
CRM bu mijozlarni aniqlash, jalb etish va ushlab qolish bоyicha
integratsiyalashgan yondoshuv. Tashkilotlarga bir qancha kanallar,
bоlimlar, biznes mutaxassisliklari va gegrafiyasi bоyicha mijozlar
bilan оzaro munosabatlarni boshqarish va koordinatsiyalash imkonini
beradi. CRM tashkilotlarga xar bir mijoz bilan оzaro munosabatlarni
qadrlashni maksimallashtirishga yordam beradi va yuqori korporativ
samaradorlikka olib keladi.
5.
CRM bu foydani, daromadni va mijozlarni qoniqtiruvchi biznes strategiY.
U mijozlar segmenti atrofida tashkil etiladi. Mijozlar extiyojlari
bоyicha оzgarishlarni stimullashtiradi, bu esa mijozni qoniqtiradi
va xarakat markaziga uni jalb etadi.
CRM-tizimi (Customer
Relationship Management - Mijozlar bilan оzaro munosabatlarni boshqarish)
korporativ axborot tizimi bоlib, biznesni yuritish uchun zamonaviy
instrumentdir. U nafaqat sotish jarayoni va mijozlar bilan оzaro
munosabatlarni avtomatlashtirish imkonini beradi balki, ularni ishini shunday
tashkil etadiki, korxona maksimal natija olishini taminlaydi.
IT kompaniyalar, qoidaga
kоra, marketing, sotish va biznesning xizmatlar funksiyalarini
avtomatlashtirilgan dasturiy ilovalarni tavsiflash uchun CRM terminini
qоllaydilar.
CRM-tizimi oxirga vaqtlarda
CRM-tizimi termini ostida CRM konsepsiyasini amalga oshirishga
yоnaltirilgan dasturiy taminot (DT) tushuniladi.
Biroq CRM dasturiy maxsulot xam emas va texnologiya
xam emas. CRM
bardosh (ustoychiviy) biznesni qurishga
yоnaltirilgan konsepsiya va yadrosi mijozga-yоnaltirilgan yondoshuvni
tashkil etuvchi biznes strategiyadir. CRMning 4 ta turi mavjud:
Strategik
Operatsion
Analitik
Aralash
Strategik CRM bu yadrosi mijozga
yоnaltirilgan biznes strategiya bоlib, uning maqsadi daromad
keltiruvchi mijozlarni ushlab qolishdan iborat.
Operatsion CRM - buyurtmachi
jarayonlarini, yani sotish, marketing va mijozga xizmat kоrsatishni
avtomatlashtirishga qaratilgan.
Analitik CRM strategik va taktik
maqsadlar uchun mijozlar xaqida malumotlarni intellektual yigishga qaratilgan.
Aralash (qоshma) CRM -
kompaniya, sheriklar va istemolchilar tanlovini optimallashtirish maqsadida
texnologiyalarni tashkillashtirilgan chegaralarda qоllaydi.
CRM-tizimlar imkoniyatlari:
Mijozlar xaqida aktual axborotga murojat etish;
Mijozlarga tezkor xizmat kоrsatish va bitimlar tuzish;
Mijozlar bilan оzaro munosabatlar sxemasini shakllantirish, xujjat
aylanishini avtorizatsiyalash;
Zarur bоlgan barcha xisobot malumotlarini va analitik axborotlarni
tezkor olish;
Menedjerlarni operatsion xarajatlarini kamaytirish;
Menedjerlar ishini nazorat qilish;
Xodimlar va bоlimlar orasida kelishilgan оzaro munosabatlar;
Asosiy prinsiplar:
Mijozlar bilan оzaro munosabatlar xaqida yigiladigan
malumotlarning yagona axborot omborining mavjudligi.
Оzaro munosabatlarning kоp kanallarining qоllanilishi:
sotish nuqtalarida xizmat kоrsatish, telefon qоngiroqlari, elektron
pochta, tadbirlar, uchrashuvlar, veb-saytlarda registratsiya formalari, reklama
xavolalari, chatlar, ijtimoiy tarmoqlar.
Mijozlar xaqida yigilgan axborot taxlili va qaror qabul qilish uchun
malumotlarni tayyorlash. Masalan: mijozlarning kompaniya uchun axamiyatliligi
asosida ularning segmentatsiyasi, u yoki bu prom-aksiyalarga potensial javoblar
(otklik), kompaniyaning u yoki
bu maxsulotlarga extiyojlar prognozi CRM-tizimlarining qоllanilish
soxalari:
Xizmat kоrsatish;
Ishlab chiqarish;
Kоtara va chakana savdo;
Sugurta va moliya;
Telekommunikatsiya va transport;
Qurilish.
Mijozlar bilan munosabatlarni
boshkarish uchun CRM tizimini tanlashning asosiy kriteriyalari:
Biznes maksadlariga va kompaniyaning strategiyasiga tizimning funksional
imkoniyatlari mosligi;
Boshka korporativ axborot tizimlari bilan integratsiyasi;
Kompaniya extiyojlariga yunaltirib CRM tizimiga kushimcha funksiyalarni
qоshish imkoniyati;
CRMning texnik talablarga mosligi;
CRM tizimiga egalik qilish uchun umumlashgan narxi (litsenziyalar,
tadbiq qilish, qоllab quvvatlash narxi)
Sizning xududingizda tadbiq qilish va qоllab-quvvatlash
bоyicha xizmat kоrsatish imkoniyatlarining qulayligi
CRM tizimi оzi mustaqil
ravishda dasturiy maxsulot bоlishi mumkin yoki ERP tizimi tarkibiga modul
sifatida kirishi mumkin (masalan, CRM tizimi ERP tizimi moduli Microsoft
Dynamics AX).
Biznesni boshqarish nuqtai
nazaridan CRM tadbiqidan kutiladigan samaradorlik shunda ayon bоladiki,
qaror qabul qilish jarayonini avtomatlashtirish xisobiga pastroq darajaga
оtkaziladi va unifikatsiyalashtiriladi. Buning xisobidan sоrovlarga
reaksiya tezligi oshadi, vositalarning aylanma (oborot) tezligi oshadi.
Biznes samaradorligini boshqarish (BPM)
Business Performance
Management (BPM) (biznes samaradorligini boshqarish) egalik qiluvchilarni,
menedjerlarni, personallarni va tashqi kontragentlarni umumiy
integratsiyalashgan boshqaruv muxiti chegaralarida birlashtirish yоli
bilan barcha darajada оz faoliyatining samaradorligini boshqarish va
kompaniyaning оz xolatini baxolashni yaxshilash qobiliyatiga
yоnaltirilgan, boshqaruv qarorlarini qabul qilishning jarayonga
yоnaltirilgan, yaxlit yondoshuv.
BPM tizimi ishtirokchilar orasida
ishlar oqimini taqsimlaydi, shu orqali biznes jarayonlarni boshqarishni
taminlaydi. Оz-оzidan biznes jarayonlarni avtomatlashtirish,
tizimni tadbiq qilishning ustuvor maqsadi deb qaralmaydi va xisob-kitoblar bu
yerda BPM tizimi tadbiqidan sоng kompaniyaning biznesjarayonlarni
boshqarishda instrument paydo bоlishi uchun qilinadi.
1.7-rasm.
BPM tizimlari xususiyatlari.
BPM asosida uzluksiz siklni
boshqarish goyasi yotadi. U оz ichiga quyidagilarni oladi:
rivojlanish maqsadlarni aniqlash;
bu maqsadlarga eriish uchun cheklovlarni aniqlash faktorlarini
modellashtirish;
qоyilgan maqsadga erishish uchun olib boruvchi xarakatlarni
rejalashtirish;
samaradorlikning asosiy kоrsatkichlari xolati va ularning rejadan
ogishini kuzatish imkonini beruvchi doimiy monitoring;
samaradorlikning tabiatini yaxshiroq xis etish imkonini beruvchi
erishilgan natijalar taxlili;
boshqaruvchilarga kelgusi qarorlarni qabul qilish uchun yordam beruvchi
xisobotlarni tuzish.
Analitika vositalari va
arxitekturasi BPM- tizimi tarkibida uchta qavatni ajratib kоrsatiladi.
Malumotlarni boshqarish va malumotlar ombori qavati. Bular
tashkilotning qayd etish tizimlaridan integratsiyalashgan instrumentlar
yordamida axborot bilan tоldiriladi;
VRM- ilovalar qavati. Boshqaruv va xisobotlarni tayyorlashning
integratsiyalashgan qоllab- quvvatlash uchun amaliy modullardan tashkil
topgan;
Xisobotlar va taxlil qavati.
Tayyor VRM-instrumental yechim
(BI) va amaliy (VRM) komponentlardan tashkil topgan.
BI-instrumentlar malumotlar omborini yaratish va tоldirish, taxlil
va xisobotlarni chop etish uchun qоllaniladi.
VRM-ilovalar boshqaruv funksiyalarini va xisobot
kоrsatkichlalarini qоllab-quvvatlash uchun qоllaniladi.
Istalgan BPM - tizimi modulli
tashkil etishini nazarda tutadi va оz ichiga quyidagilarni oladi:
jarayonlarni kоrish, tavsiflash, taxlil qilish uchun
mоljallangan grafik funksiyalari.
VRM jarayonlarining nazoratlarini amalga oshirish topshiriqlarini
bajaruvchi server.
jarayonni bajarish davomida оzgartirish funksiyalarini bajaruvchi
tezkor ishlash vositalari.
monitoring va boshqaruv instrumentlari
VRM-tizimi ikki pogonali biznes analitikaga ega:
Birinchi pogonada biznes-faolligi monitoringi- Business Activity
Monitoring (VAM) instrumentariysi mavjud. Bunda real vaqtda jarayon
natijaviyligi asosiy kоrsatkichlarining taxlili orqali biznes
jarayonlarini boshqarish sodir bоladi.
Ikkinchi pogonada avtomatlashtirilgan biznes-jarayonlarni BI (Busines
Intelligent) taxlili sodir bоladi. Biznes- jarayon taxlili, uni doimo
mukammallashtirish uchun amalga oshiriladi.
VRM tizimlarini tadbiqining afzalliklari:
Malumotlarni kоrish va taxlil qilish uchun turli ilovalar va
malumotlar omboridan bitta tizimda axborotlarni konsolidatsiyalash.
Moliyalashtirish, rejalashtirish, modellashtirish va taxlilning samarali
funksionallari uchun moliyaviy ilovalar.
Barcha mutaxassislarning rejalashtirish va bashorat qilishdagi
urinishlarini yagona baoshqaruv tizimiga birlashtirish.
Qоshma korxonalar va filiallardan zarur bоlgan malumotlarni
yigish vaqtini qisqartirish.
Kоp sonli turli kоrsatkichlardan foydalanish xisobidan
kompaniya faoliyati xaqida tоlq tasavvurga ega bоlish.
Big data - bu strukturalangan va
strukturalanmagan malumotlarni, konkret masalalar va maqsadlarda ularni
qоllash uchun, ishlov berish metodlari, turli instumentlar va
yondashuvlardir. Strukturalanmagan malumotlar - bu malum tartibda
tashkillashtirilmagan yoki oldindan aniq strukturaga ega bоlmagan
axborot.
Katta malumotlar terminini Nature
jurnalining redaktori Klifford Linch 2008 yilda, dunyoda axborot xajmlarining
оsishiga bagishlangan maxsus nashrida kiritgan edi. Shunga qaramasdan,
albatta Katta malumotlar oldinroq xam mavjud edi.
Mutaxassislarning fikricha Big
data darajasiga kuniga 100 Gb ortiq barcha malumotlar oqimi kiradi. Bugunda bu
oddiy termin ostida ikkitagina sоz yotadi malumotlarga ishlov berish va
saqlash. Zamonaviy dunyoda Big data - katta miqdordagi malumotlarni taxlil
qilish uchun yangi texnologiyalar paydo bоlishi bilan bogliq
ijtimoiy-iqtisodiy fenomen.
Inson aniq va unga kerakli bоlgan natijalarni olish
uchun va ularni kelajakda samarali qоllashi uchun katta xajmdagi
axborotlarga ishlov beriladi. Big data - bu muammoni yechimi va ananaviy
malumotlarni boshqarish tizimlariga alternativdir.
Big datada qоllaniladigan texnika va taxlil
metodlari.
-
Data Mining;
-
Kraudsorsing;
-
Malumotlarni siljitish va integratsiya;
-
Mashinali оqitish;
-
Suniy neyron turlar;
-
Tasvirlarni tanish;
-
Bashoratli analitika;
-
Imitatsion modellashtirish;
-
Fazoviy;
-
Taxlil;
-
Statistik.
Katta
malumotlarga ishlov berishning bazaviy prinsipi.
Malumotlarga ishlov berishni taminlovchi gorizontal
masshtablashtirish - katta malumotlarga ishlov berishning bazaviy prinsipi.
Malumotlar xisoblash tugunlariga taqsimlangan, ishlov berish esa ishlab
chiqaruvchanlikning gradatsiyasiz amalga oshiriladi.
Texnologiyalar:
-
NoSQL
-
MapReduce
-
Hadoop
-
Apparatli yechim
Katta malumotlar uchun Uch V
deb nomlanuvchi ananaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin.
-
Volume fizik xajmning kattaligi.
-
Velocity natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor
ishlov berishning tezligi.
-
Variety turli tipdagi malumotlarga bir vaqtda ishlov berish
imkoniyati. Turli malumotlar hajmi va tez kelib tushadigan sonli axborotlarga
ananaviy instrumentlar bilan ishlov berish imkoniga ega emas. Malumotlar
tahlilining оzi inson kоra olmaydigan aniq va sezilmas
qonuniyatlarni kоrish imkonini beradi. Bu bizning hayotimizda barcha
sohalarni davlat boshqaruvidan to ishlab chiqarish va tekommunikatsiyalarning
optimallashtirish imkonini beradi.
Big data
marketingni
Big data orqali marketologlar nafaqat ishlarida
kоmaklashadigan, balki natijalarni prognozlaydigan instrumentga ega
bоldilar. Masalan: Malumotlar tahlili yordamida RTB- auksion modeliga
asoslanib faqatgina maslahatga qiziqtira olgan auditoriyani reklamasini
chiqarish mumkin.
Big data marketaloglarga оzlarining
istemolchilarini bilish va maqsadli yangi auditoriyani jalb etish, mijozlarning
qoniqganligini baholash, mijozlarni kоpaytirishni yangi usullarini
qоllash va talabga ega bоlgan loyihalarni amalga oshirish.
Big data dunyoni оzgartiradimi?
Texnologiyalardan qocholmaymiz va berkina olmaymiz. Big
data sekin asta bizning shaharlarimizga, uylarga, xonadonlarga va gadjetlarga,
kirib borib dunyoni оzgartirmoqda. Texnologiya qanday tezlikda planetani
qamrab olishini aytish murakkab.
2.3-rasm.
Big datani rivojlanish davri
Kоplab BigData
instrumentlari mavjud. Ulardan eng mashhurlarini kоrib chiqamiz.
NoSQL (faqat SQL emas),
informatikada malumotlar bazasi omborini amalga oshirishga yоnaltirilgan,
malumotlarga SQL tili vositalari yordamida kirish huquqi mavjud bоlgan
ananaviy relyatsion MBBTlarda foydalaniladigan modellardan sezilarli darajada farq
qiluvchi bir qator yondashuvlarni anglatuvchi termin. Ananaviy MBBTlar
tranzaksion tizimdan ACIDni talab etishiga mоljallanadi: atomarlik
(atomicity), muvofiqlik (consistency), ajratilganlik (isolation), ishonchlilik
(durability). NoSQLda esa ACID оrniga BASE xossalar tоplami
kоrib chiqilishi mumkin:
- bazaviy
foydalanuvchanlik (Basic avalaibility) har bir sоrovning tugallanishi
kafolatlanadi (muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz).
- moslashuvchan
holat (softstate) malumotlarning muvofiqligiga erishish uchun yangi malumotlar
kiritilmasa ham tizimning holati vaqt оtishi bilan оzgarishi
mumkin.
- oxir oqibat
muvofiqlik (eventualconsistency) malumotlar malum vaqt nomuvofiq bоlishi
mumkin, ammo malum vaqtdan sоng muvofiqlashadi.
BASE termini SAP teoremasi
muallifi Erik Bryurer tomonidan taklif etilgan. Bu teoremaga kоra
taqsimlangan hisoblashlarda uchta xossadan faqat ikkitasini taminlash mumkin:
malumotlar muvofiqligi, foydalanuvchanlik yoki bоlinishga chidamlilik. Tabiiyki,
BASE asosidagi tizimlardan ixtiyoriy ilovalarda foydalanish mumkin emas:
birjaviy va bank tizimlari ishlashi uchun tranzaksiyalardan foydalanish zarur
hisoblanadi. Shu bilan bir vaqtda, ACID xossalari qanchalik istalgan
bоlmasin, amazon.com kabi kоp millionlab veb-auditoriya ega
bоlgan
tizimlarda taminlashning deyarli ilojisi yоq. Shu
tariqa, NoSQL-tizimlar loyihalovchilari malumotlar muvofiqligini SAP
teoremasiga kоra qolgan ikki xossani taminlash uchun qurbon qiladi. Bazi
MBBTlar, masalan, Riak, hatto alohida sоrovlar uchun ham, tranzaksiyani
muvaffaqiyatli tasdiqlash uchun zarur bоlgan tugunlar sonini belgilash
yoli bilan talab etilayotgan foydalanuvchanlikmuvofiqlik xarakteristikalarini
sozlash imkoniyatini beradi. NoSQL yechimlari faqat masshtablashuvni hisobga
olgan holda loyihalashtirilishi bilan farqlanmaydi.
NoSQL-yechimlarning boshqa оziga xos
xususiyatlari quyidagilar hisoblanadi:
- Turli
tipdagi omborxonalarning qоllanilishi.
- Chizmasini
keltirmagan holda malumotlar bazasini ishlab chiqa olish imkoniyati.
- Kоp
protsessorlilikdan foydalanish.
- Chiziqli
masshtablanuvchanlik (protsessorlarni qоshish mahsuldorlikni oshiradi).
- Innovatsionlik:
faqat SQL emas malumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun kоp
imkoniyatlar ochadi.
- Ishlab
chiqish vaqtini qisqarishi.
- Tezlik: hatto malumotlar kam
bоlganda ham oxirgi foydalanuvchilar tizimning javob qaytarish vaqtining
yuz millisekunddan millisekundgacha kamayishini baholashlari mumkin1.
Hadoop
BigDataning asos bоluvchi texnologiyalaridan biri hisoblanadi2.
Ishlanmani Nutch loyihasi- Javada ishlovchi erkin dasturiy qidiruv mashinasi
uchun taqsimlangan hisoblashlarning dasturiy infrastrukturasini qurish
maqsadida Dug Katting (Doug Cutting) 2005-yilning boshida boshlagan. Google
hodimlari Djeffri Din va Sanjay Gemavatlarning MapReduce hisoblash konsepsiyasi
haqida chop etilgan ishi Netch loyihasining goyaviy asosi bоldi. Yangi
loyiha loyihaning asoschisi farzandining оyinchoq fili sharafiga nomlangan3.
Hadoop texnologiyasi kompyuter klasterlari yordamida, paradigmadan foydalangan
holda malumotlarni saqlash va qayta ishlash imkoniyatini beruvchi dasturiy
freymvorkdan iborat.
MapReduce. MapReduce bu bazi
taqsimlangan topshiriqlar tоplami klasterini tashkil etuvchi (nodlar deb
ataluvchi) kоp sonli kompyuterlardan foydalangan holda hisoblashlar uchun
freymvork. MapReduce ishi ikki qadamdan tashkil topadi: Map va Reduce. Map -
qadamda kiruvchi malumotlarga dastlabki ishlov berish amalga oshiriladi. Buning
uchun (asosiy tugun deb ataluvchi - masternode) kompyuterlardan biri
topshiriqning kiruvchi malumotlarini oladi, ularni qismlarga bоladi va
dastlabki ishlov berish uchun (ishchi tugunlarworkenode) boshqa kompyuterlarga
uzatadi. Bu qadamning nomi shunday nomlangan yuqori tartibdagi funksiyadan
olingan4 Reduce- qadamda dastlabki
1 NoSQL//
Википедия:
сайт. Режим
доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/NoSQL
(дата
обращения 07.06.2016).
2 Apache
Hadoop // Apache Hadoop: сайт. Режим
доступа: http://hadoop.apache.org
3 Hadoop //
Википедия:
сайт. Режим
доступа:
https://ru.wikipedia.org/wiki/Hadoop
4 MapReduce //
Википедия:
сайт. Режим
доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/MapReduce
ishlov berilgan malumotlarni yigilishi amalga
oshiriladi. Asosiy tugun ishchi tugunlardan javoblarni oladi va shular asosida
natijani- avvaldan ifodalangan topshiriqning yechimini shakllantiradi.
Bu yondashuv low-end yoki middle-end
serverlar asosida yuqori mahsuldor klaster qurish imkonini beradi. Bu esa bitta
yuqori mahsuldor serverga nisbatan sezilarli darajada past narxdagi yechimni
taminlaydi.
Yana bir mashhur instrument SAP HANA (High-Performance
Analytics
|
|
|
Appliance) hisoblanadi[3].
Bu malumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun yuqori mahsuldor NewSQL
platforma bоlib, uning asosida SAP SE kompaniyasi tomonidan ishlab
chiqilgan va bozorga olib chiqilgan platformadan, malumotlarni ustun - ustun
qilib saqlash prinsipidan foydalanuvchi In-Memory Data Grid (IMDG) (sekin
ishlovchi disk tizimostisiga murojaat qilmagan holda butun MBni tezkor xotiraga
joylashtirish va shu yerda qayta ishlash qobiliyati) hisoblash texnologiyasi
yotadi. HANA arxitekturasi tranzaksiyalarni tezkor qayta ishlash bilan birga
murakkab analitik sоrovlar bilan ishlashni ham taminlab, bu topshiriqlar
yechimlarini yagona platforma doirasida birlashtiradi6. Bu MBda
barcha malumotlar tezkor xotirada ustun ustun qilingan va siqilgan holda
saqlanadi. Chunki hamma operatsiyalar ham diskga murojaat qilishni talab
qilmaydi va juda tez bajariladi, indekslarga, moddiylashtirilgan tasavvurlarga,
oldindan hisoblanuvchi summalar va boshqa agregatlarga ehtiyoj yoqoladi, bu esa
ananaviy tizimlarga nisbatan MB hajmini 95% ga kamaytirish imkonini beradi.
Tranzaksion va analitik ilovalar bir vaqtning оzida MBning bitta
nusxasida ishlashi mumkin. SAP MBning ustun-ustun qilib saqlash bilan
parallelizmni qоllab-quvvatlash (Multiversion Consurrence Control
mexanizmlari yordamida) va qоyish hamda yangilash operatsiyalarining
mahsuldorligi kabi asosiy muammolarini yechishga erishdi. HANA geoaxborot va
matn malumotlarni qayta ishlash, OLAP, graflar tahlili va boshqalar kabi MBning
bir qator qоshimcha xizmatlarini taqdim etadi.
Data-sentr turli kompaniyalarning
joylashtirilgan yuqori texnologik qоriqlanuvchi maydondir. Oddiy qilib
aytganda data-sentr bu оzgacha serverlar uyi. Data-sentr Xalqaro
aloqalarni amalga oshirish uchun maxsus ximoyalangan kanallarni taqdim etadi.
Data-sentr kafolatli xavfsizligi, ximoyalanganligi, xamda maksimal tezligi
xozirgi vaqtda jaxon bozorida tijoratli talabga ega.
Data-sentr asosiy xizmatlari.
Stoykalar ijarasi
Serverlar ijarasi
Colocation (serverolarning fizik
joylashuvi)
VPS
Qоshimcha
xizmatlari.
Rezervli nusxalash (bekap)
Cloud yechimlar
Administratsiyalanuvchi server
server
Masofaviy ishchi stol
Data-sentrlarda
qоllaniladigan texnologiyalar
Ishonchli data sentrlarning asosiy texnik
xarakteristikalari quyidagilar:
Data-sentr joylashtirish uchun
mоljallangan maxsus binoning mavjudligi
Kafolatlangan elekrtomanba va
konditsionerlash tizimi.
Sanoat ventilyatsiyasi tizimi.
Оt оchirishning
avtomatlashtirilgan tizimi.
Qоriqlash va nazoratga
ruxsatning mavjudligi.
Dizelli generatorning mavjudligi.
Server qurilmalariga personal,
xamda mijozlar uchun 24/7 ruxsati. GRID texnologiya konsepsiyasi.
GRID - computing (sоzma-sоz - reshetkali
xisoblashlar) nomini olgan yangi internet-texnologiya, tadqiqotchilar fikricha
Internetning rivojlanishidagi navbatdagi qadami deb xisoblaydilar.
GRID texnologiya konsepsiyasi yirik masshtabli axborot-xisoblash
loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter resurslarini
integratsiyalovchi global infrastrukrura konsepsiyasi deb qaralishi mumkin.
GRID - birgalikda umumiy resurslarni ishlatuvchi
korxonalar va aloxida mutaxassislardan tashkil topgan, global taqsimlangan
virtual tashkilotlar chegaralarida resurslarga va ular bilan bogliq
bоlgan xizmatlarga kollektiv bоlinuvchi rejimda ularga ruxsatni
(dostup) taxmin qiladi.
GRID malumotga ishlov berish uchun universal
infrastrukturadir. Bu nafaqat konkret amaliy masalalarni yechish imkonini
beradi, balki u turli xizmatlar faoliyati (Grid Services)ni taqdim etuvchi
servis xizmatdir. Masalan: zarur resurslarni qidirish, resurslar xolati xaqida
axborotlarni yigish, malumotlarni saqlash va yetkazib berish.
Qanday masalalar sinfi uchun GRID
ning qоllanilishi yechimning yangi sifatini berishi mumkin?
Katta xajmli malumotlarga ommaviy ishlov berish
Malumotlarni kоpparametrli taxlili
Masofaviy superkompyuterlarda modellashtirish
Katta malumotlar tоplamini realistik
vizuallash
Katta xajmlardagi xisoblashlar bilan murakkab
biznes ilovalar
GRIDning
qоllanilishi
GRID- texnologiyalari davlat
boshqaruvi tashkilotlarida, mudofa, kommunal tоlovlar soxasida, xamda
xususiy kompaniyalarda, masalan moliya va energetikada faol qоllanmoqda.
GRIDning qоllanilish soxasi xozirda yadroviy fizika, atrof-muxit
muxofazasi, ob-xavoni oldindan aytib berish va klimat оzgarishlarini
modellashtirish, biologik modellashtirish, farmatsevtikani qamrab oladi.
Metakompyuting termini 20 asr
90-yillar boshida yuqori tezlikdagi tarmoq infrastrukturasi rivojlanishi bilan
birga paydo bоldi va tashkilot lokal tarmogida bitta masalani yechish
uchun bir qancha turli xisoblash resurslarni birlashtirishga qaratilgan edi.
U vaqtlarda metakompyuterlarni qurishning asosiy maqsadi
turli quvvatli va turli arxitekturali xisoblash tizimlari bоyicha ishlar
qismlarini optimal taqsimlashdan iborat bоlgan.
Keyinchalik metakompyuting
texnologiyalari soxasidagi tadqiqotlar lokal yoki global tarmoqda kоp
sonli (bir necha minggacha) kompyuterlarning xisoblash resurslariga bir xil
ruxsat berish tomoniga rivojlantirilgan. Meta-kompyuter komponentlari oddiy
shaxsiy kompyuterlar bоlganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam
bоlishi mumkin.
Qaysi masalalar meta kompyuterlarda yechish uchun tоgri
keladi?
Metakompyuterlarda xisoblash
tugunlari deyarli bir-biri bilan оzaro tasir etmaydigan va ishning asosiy
qismini avtonom rejimda amalga oshiradigan kоrib chiqish (pereborniy tip)
va qidiruv tipidagi masalalarini yechish uchun tоgri keladi. Bu xolda
ishning asosiy sxemasi taxminan quyidagicha: xisoblash tugunida (foydalanuvchi
kompyuteri) joylashgan maxsus agent bu kompyuterning ishlamay turganlik faktini
aniqlaydi, meta-kompyuterning boshqaruv tuguni bilan boglanadi va undan
navbatdagi ishlar xajmini oladi. Berilgan ishlar xajmi bajarilishi
bоyicha xisob tugagach, xisoblash tuguni faktik bajarilgan ishlar
tоgrisida xisobotni qaytaradi yoki qidiruv maqsadiga erishilganligi
xaqida signal yuboradi.
Metakompyuter tushunchasi
malumotlarni uzatishni yuqoritezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan,
geografik taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual
kompyuter deb atash mumkin. Aloxida qurilmalari metakompyuterning tashkil
etuvchi qismlari bоlib, bir vaqtning оzida foydalanuvchilarga
ulanish nuqtasi bоlib xizmat qiladi.
Metakompyuterli yondashuv va bugungi,
masofadan ruxsat beruvchi, dasturiy vositalar orasida qanday farq bor?
Metakompyuterda ruxsat (dostup)
shaffofdir, yani foydalanuchi bitta, ammo uning stolida turgan quvvatliroq
mashinadan foydalanayotganligi tasavvurga ega bоladi va uning shaxsiy
kompyuterida qabul qilingan modeli chegarasida unda ishlashi mumkin.
Metakompyuter shakllari.
Stol superkompyuteri.
Foydalanuvchi оzining masalalarini masofaviy xisoblash qurilmalarida
muvaffaqiyatli xisoblashi uchun va boshqa tipdagi resurslarga chiqishi uchun
zarur bоlgan xisoblash resurs xajmi bilan ishni boshlash (zapuskat)
imkoniga ega bоladi.
Intellektual instrumental
kompleks. Kоpgina amaliy soxalardagi amaliyot tajribalari shuni
kоrsatadiki, tezkor xisoblashning оzi yetarli emas, balki real
vaqtda datchiklardan kelayotgan katta xajmdagi malumotlarni yigish, kechayotgan
xolatni taxlil qilishni ishlab chiqish, yechimlarni chiqarish va boshqaruv
tasirlarini amalga oshirish zarur.
Bularning barchasi boshqaruvni,
turli kоrinishdagi malumotlarga ishlov berishni, jarayonlarni
modellashtirish, real vaqtda vizuallashni tor integratsiyasini talab etadi. Bu
turdagi xisoblash komplekslari intelektual instrumentlar deb nom olgan.
Tarmoqli superkompyuter.
Metakompyuting goyasi bunday yondashuvda mantiqiy yakunlanishigacha olib
boriladi, aynan: turli quvvatdagi aloxida hisoblash qurilmalarini tarmoq
yordamida shaffof choksiz (besshovnogo) birlashtirish yоli bilan barcha
mavjud xisoblash resurslarini masshtablashtirishdir. Bunday konstruksiyaning
tashkil etuvchi elementlari superkompyuter, server, ishchi stansiya va xattoki
shaxsiy kompyuterlar xam bоlishi mumkin. Bu shaklning ajralib turuvchi
xususiyati shundaki, agregatsiyalangan arxitekturaning yigilgan resurslari
bitta masala doirasida qоllanilishi mumkin.
Cloud xisoblashlar deganda odatda
foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis
kоrinishida taqdim etilishi tushuniladi.
Foydalanuvchilarga xizmatlarga, hisoblash
resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan
holda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etishdan iborat.
Suniy
intellektning paydo boʻlish tarixi. Suniy intellektning qoʻllanilish
sohalari.
Suniy intellekt (SU)-bu
kompyuter, robotlashtirilgan kompleks, yoki biror analitik tizimni inson kabi
tafakkur qilishga oʻrgatish usullarini oʻrganadigan zamonaviy fandir.
Suniy intellekt termini Lisp
nomli dasturlash tili ixtirochisi Djon Makkarti nomi bilan bogʻliq. U 1956
yilda Karnegi-Mellon universitetidabirinchi boʻlib suniy intellekt asosida
yaratilgan dasturni namoyish qildi.
Aqilli robotlar toʻgʻrisida
1924 yilda Karel Chepak london teatrida Universal robotlar nomli pesasini qoʻydi.
Namoish qilingan pesa publikasi xayron qoldirdi va robot degan soʻz halq
ichiga kirib mixlanib qoldi.
1943-45 yillarda neyron
tarmoqlarini tushunish va yaratishga asos solindi, 1950 yilda Alan Tyuring
tomonidan ilmiy nashrda intellektual shaxmat oʻyinining taxliliga bagʻishlangan
ilmiy ishi chop etildi. 1958 yilda esa birinchi su'iy intellektni dasturlash
tili Lisp paydo boʻldi.
1960 yildan 1970 yillargacha boʻlgan
davrda qator olimlar tabiiy tillarni yaxshi tushuna oladigan kompyuterlar
yaratilganligini isbotladilar. 1965 yilda Eliza deb nomlangan ingliz tilida
gapira oladigan birinchi robotni yaratdilar. Usha davrlarda SU yoʻnalishi
AQSh, SSSR va boshqa davlat va harbiy tashkilotlarini oʻziga jalb qila
boshladi.
1969 yilda Stenford universiteti
olimlari Sheki nomli SU li robotni yaratishdi. Ushbu robot mustaqil
xarakatlanishi, malumotlarni qabul qilishi va oddiyroq masalalarni echa olardi.
1997 yilda kompyuter Dip Blyu va
shaxmat dasturini yaratishdi. Ushbu kompyuter Jaxon chempioni Garri Kasparovni
yutib oldi.
Intellektual mashinaga yutqazgan
Garri Kasparov shunday degan edi: Agar intellektual mashina shaxmatdan
kuchlilar kuchlisini yutib olsa, demak u eng yaxshi muzika yoza oladi, eng
yaxshi kitoblarni xam yoza oladi.
Suniy intellekt (SU)
kompyuterlarga shaxsiy tajribasiga asoslanib oʻqish (oʻrganish) hamda
berilayotgan parametrlarga moslasha olish va ilgarilari faqat insongina echa
oladigan masalalarni echiish imkonini beradi. SU amalga oshirilgan koʻp
xollarda-shaxmat oʻynay oladigan kompyuterdan tortib to xaydovchisiz
avtomobillarni boshqarishgacha barchasi uchun chuqur oʻqitish (glubokoe
obuchenie) va tabiiy tillarni ishlash (obrabotki estestvennogo yazika)
imkoniyatlari juda muximdir. Ushbu texnologiyalarga tayanib kompyuterlarni
katta xajmli malumotlarni qayta ishlash va ulardagi qonuniyatlarni aniqlashga oʻrgatish
mumkin.
Yuqorida keltirilganidek Suniy intellekt-bu kompyuter,
robotlashtirilgan kompleks, yoki biror analitik tizimni inson kabi tafakkur
qilishga oʻrgatish usullarini oʻrganadigan zamonaviy fandir.
Insoniyat suniy intellekt orqali XXI asr global
muammolariga ilm-fanda yangi imkoniyatlarni kashf etishi orqali ijobiy echimlar
topishi bilan bir qatorda hayot tarzining tibbiyot, talim, energetika, qishloq
hoʻjaligi, shaxarsozlik va boshqa barcha sohalarida sifatli xizmat koʻrsatish
imkoniyatlariga erishadi.
Suniy intellekt atamasining koʻplab
ta'riflari mavjud boʻlib, umumlashtirgan xolda, uni insonning mantiqiy va
ijodiy funksiyalarini bajaruvchi intellektual suniy tizim deb atash mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasida 2020 yilning Ilm,
ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili deya nomlanishi
respublikamizda raqamli iqtisodiyotga oʻtish va axborot texnologiyalarni
rivojlantirishga alohida e'tibor qaratayotganidan dalolat beradi. Albatta bu
xalqimiz manfaati yoʻlidagi ijobiy inqilobiy burilishdir.
Respublikada axborot texnologiyalaridan keng
foydalanishni ragʻbatlantirish orqali raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish, har bir sohaga innovasiyalarni joriy etish va mavjud
normativ-huquqiy, ma'muriy hamda barcha boshqa mavjud toʻsiqlarni bartaraf
etish maqsadida 2017 - 2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar
strategiyasi doirasida bir qator muhim normativ-huquqiy hujjatlar ishlab
chiqildi. Jumladan:
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 2
martdagi PF-5953-son 2017 2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha harakatlar
strategiyasini Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yilida
amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisidagi Farmoni;
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018 yil 13 dekabrdagi PF-5598son Oʻzbekiston Respublikasi
davlat boshqaruviga raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat hamda axborot
tizimlarini joriy etish boʻyicha qoʻshimcha choratadbirlar toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 7 maydagi
PQ-4708-son Matematika sohasidagi talim sifatini oshirish va
ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 28
apreldagi PQ-4699son Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 30
avgustdagi PQ-4433son Yoshlarni ilm-fan sohasiga jalb etish va ularning
tashabbuslarini qoʻllabquvvatlash tizimini takomillashtirish
chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11
iyuldagi PQ-4391-son Oliy va oʻrta maxsus talim tizimiga boshqaruvning
yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019 yil 18 maydagi PQ-4321-son Raqamli iqtisodiyot va elektron
hukumat tizimi infratuzilmalarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 21
noyabrdagi PQ-4022son Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida raqamli
infratuzilmani yanada modernizasiya qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 2
sentabrdagi PQ-3927son Raqamli ishonch raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishni
qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasini tashkil etish toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 3
iyuldagi PQ-3832-son Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019
yil 15 iyuldagi VMQ-589-son Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari
texnologik parki faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi
qarori;
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019
yil 18 yanvardagi VMQ-48-son Oʻzbekiston Respublikasida aqlli shahar
texnologiyalarini joriy etish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisidagi
qarori.
SU muximligi nimalarda namoyon boʻladi?
- SI
malumotlarni ishlash hisobiga oʻqitish va izlash kabi takrorlanuvchi
jarayonlarni avtomatlashtirish imkonini beradi. Lekin SIni robotizasiyadan
farqi bor. Chunki robotizasiyaning negizini apparat vositalar tashkil etadi. SI
ning maqsadiqoʻl mexnatini avtomatlashtirish emas, balki yirik masshtabli
kompyuterlashtirilgan masalalarni ishonchli va uzluksiz bajarishdan iborat.
Bunday avtomatlashtirish tizimni dastlabki sozlash va masalalarni toʻgʻri
qoʻyish uchun inson ishtirokini taqazo etadi.
- SI
mavjud vositalarni intellektual qiladi. Odatda SI aloxida ilova siftida
yaratiladi. Yaratilgan SI ilovasi mavjud vositalarni takomillashtirish uchun
ularga integrasiya qilinadi. Avtomatlashtirish, muloqat qilish platformalari,
botlar va
aqilli kompyuterlar bilan katta hajmli malumotlarni
birlashtirish natijasida uyda va ofislarda ishlatiladigan turli
texnologiyalarni, ya'ni malumotlarni intellektual taxlilovchi tizimlaridan to
investision taxlil vositalarigacha yaxshilaydilar.
- SU
oʻqitishning progressiv algoritmlari qoʻllanilganligi tufayli va
malumotlarga mos ravishda programmalashtirilib borilishi asosida SU ushbu
algoritmlarga moslashadi. SU malumotlarning qonuniyatlarini aniqlaydiki ular
algoritmga ma'lum koʻnikmalarni oʻzlashtirish imkonini beradi:
algoritm klassifikator yoki peridikatorga aylanadi. Shunday qilib, xuddi
algoritm shaxmat oʻyinini oʻrganganidek, u tegishli vositalarni
taklif qilishga oʻrganishi mumkin.Bunda modellar yangi malumotlar
kelishiga qarab moslashib boradi.
- SU
bir nechta yopiq satxli neyron toʻrlari yordamida katta hajmli
malumotlarni chuqur taxlilini bajaradi. Bir necha yillar ilgari beshta yopiq
satxli yulgʻichlikni topish tizimini yaratish mumkin emas edi. Lekin
hisoblash quvvatlarini keskin oʻsishi tufayli va katta hajmli malumotlarni
paydo boʻlishi bilan hamma narsa oʻzgardi.Chuqur oʻqitish modeli
uchun katta hajmli malumotlar kerak boʻladi, chunki chuqur oʻqitish
ular asosida olib boriladi. Shuning uchun ham malumotlar hajmi qancha koʻp
boʻlsa, modelni aniqligi shuncha koʻp boʻladi.
- Chuqur
neyron toʻrlari SUga misli koʻrilmagan aniqliklarga erishishga
imkonnini beradi. Misol uchun Google Search qidiruv tizimi va Google Photos
hizmati bilan birga chuqur oʻqitish negizida ishlaydi, ushbu vositalardan
biz qancha koʻp foydalansak, ular shunchalik samarali boʻladi. Sogʻlikni
saqlash tizimida rak kasalligini MRT suratlarini SI texnologiyalari yordamida
(chuqur oʻqitish, tasvirlvrni klassifikasiya qilish, ob'uktlarni tanib
olish) tasxishlash aniqlik jihatidan yuqori kvalifikasiyaga ega boʻlgan
rentgenologlar xulosalaridan qolishmaydi.
- SI
malumotlardan maksimum foydani ajratib olish imkonini beradi. Oʻzoʻzini
oʻqita oladigan algoritmlarni paydo boʻlishi bilan malumotlarni oʻzi
ham intellektual mulk ob'ektiga aylanib qoldi. Malumotlar kerakli javoblarni
ham oʻz ichiga oladi-faqat ularni SI texnologiyalari yordamida topib olish
kerak xolos. Xozir malumotlar bir necha yillar oldingiga nisbatan ancha muxim
rol oʻynaganligi bois, ular raqobatni ta'minlashlari mumkin. Bir xil
texnologiyadan foydalanilganda va bir xil raqobat muxitida kim eng aniq
malumotlarga ega boʻlsa, oʻsha yutib chiqadi.
SI ni qoʻllash
sohasidagi muammolar. SI texnologiyalari ixtiyoriy sohani oʻzga
rtira oladi, lekin ularning imkoniyatlari ham cheksiz emas. SU ning imkoniyati
cheklangan, asosiysi xar qanday oʻqitish malumotlar asosida amalga
oshiriladi, boshqa usuli yoʻq. Bu esa malumotlardagi ixtiyoriy
noaniqliklar (xatoliklar) olingan natijalarda oʻz aksini topadi.
Zamonaviy SI tizimlari ma'lum
aniq ajratilgan masalalarni echishga moʻljallangan. Poker oʻyinini oʻynashga
moʻljallangan tizim pasyansni oʻynini yoki shaxmat oʻyinini oʻynay
olmaydi. Yulgʻichlikni aniqlashga sozlangan tizim, avtomobilni boshqara
olmaydi yoki huquqiy yordam koʻrsata olmaydi. Bundan tashqari sogʻliqni
saqlash sohasidagi yulgʻichliklarni aniqlashga moʻljallangan SI
tizimi kerakli aniqlik bilan soliqlardagi maxinasiyalarni aniqlay olmaydi.
Boshqa soʻz bilan aytganda ushbu tizimlar juda tor doiraga
ixtisoslashtirilgandir. Ular bitta konkret masalani echishga
ixtisoslashtirilgan va insonga xos koʻpmasalalik darajasidan ancha
yiroqdir.
Shunday
qilib, SU ning maqsadi bu kirishdagi malumotlarni taxlil qilish va olingan
natijalarni interpretasiya qilishga qodir boʻlgan dasturiy vositalarni
ishlashini ta'minlashdan iborat. SU hech qachon insonni oʻrnini bosa
olmasligini ta'kidlaymiz.
Suniy
intellektning qoʻllanilish sohalari.
2021 yilning 17 fevral kuni Suniy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish
chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining Qarori qabul qilindi.
Mazkur Qarordan koʻzlangan maqsadRaqamli Oʻzbekiston
2030 Strategiyasiga muvofiq suniy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng qoʻllash,
raqamli malumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini
ta'minlash, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay
shart-sharoitlar yaratishdir.
Shuningdek, ushbu hujjat suniy
intellektni qoʻllashning asosiy yoʻnalishlari va tamoyillarini,
shuningdek, yaqin va uzoq istiqbolda ushbu sohani kompleks shakllantirish uchun
shart-sharoitlarni belgilovchi Suniy intellektni rivojlantirish
strategiyasini ishlab chiqish, iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohada,
davlat boshqaruvi tizimida suniy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqish va
ulardan foydalanishda yagona talablar, javobgarlik, xavfsizlik va shaffoflikni
belgilovchi normativ-huquqiy bazani ishlab chiqish, aholi manfaatlari yoʻlida
davlat xizmatlari koʻrsatish sifatini yaxshilashni nazarda tutadi. Oʻz
navbatida, malumotlarni qayta ishlashda davlat organlarining samaradorligini
oshirish uchun suniy intellekt texnologiyalaridan keng foydalanish,
foydali texnologik echimlarni ishlab chiqish boʻyicha fundamental va
amaliy ilmiy tadqiqotlarni oʻtkazish va ularni keyinchalik
tijoratlashtirishni ragʻbatlantiruvchi suniy intellekt sohasida
innovasion ishlanmalarning mahalliy ekotizimini yaratish kabi
maqsad-vazifalarni amalga oshiriladi.
Qarorda suniy intellekt
texnologiyalarining qaysi sohalarda qay tarzda qoʻllanilishi, bu borada koʻzda
tutilgan vazifalar ham toʻliq oʻz aksini topgan.
Misol uchun, qishloq xoʻjaligi
sohasida: erni masofadan zondlash malumotlari asosida tuproq va qishloq xoʻjaligi
ekinlari holatini, shuningdek, qishloq xoʻjaligi texnikasi, shu jumladan,
kombaynlar ishini monitoring qilish jarayonida suniy intellekt
texnologiyalarini qoʻllash koʻzda tutilgan.
Bank sohasida esa tijorat
banklari faoliyatini monitoring qilish samaradorligini oshirish va ular
tomonidan tartibga solish talablari (SubTech va RegTech) bajarilishini
soddalashtirish, shuningdek, bank xizmatlari koʻrsatish sifatini tahlil
qilish, foydalanuvchilarni masofadan biometrik identifikasiyalash (Face-ID) va
kredit tavakkalchiliklarini baholash uchun suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash
vazifasi belgilangan.
Moliya sohasida esa
byudjet xarajatlari, pensiya, ijtimoiy va sugʻurta toʻlovlari,
shuningdek, nafaqa toʻlovlarini tahlil qilish va samaradorligini oshirish
uchun suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash nazarda tutilmoqda.
Soliq sohasida yuridik
shaxslarning soliq tushumlarini tahlil qilish, soliq toʻlovlaridagi
tafovutlarni aniqlashda suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash, transport
sohasida esa lokomotivlarni boshqarish jarayonida ularning harakatini
kuzatib borish va xavfli vaziyatlarda mashinistlarni ogohlantirishda, jamoat
transporti harakatini tahlil qilish va ularning optimal yoʻnalishlarini
aniqlashda, shuningdek, avtomobil harakatini va transportdagi tirbandliklarni
monitoring qilishda suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash vazifalari
belgilangan.
Shu oʻrinda
takidlash lozimki, mazkur Qaror 2020 yilgi -Ilm,
ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili Davlat dasturining
Iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarida belgilangan -
Raqamli iqtisodiyotni jadal rivojlantirish, inson faoliyatining barcha
sohalariga raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, jumladan sogʻliqni
saqlash va talim sohalariga, iqtisodiyotning real sektorida ishlab chiqarish va
boshqarish tizimlarini avtomatlashtirish, axborot tizimining yaxlitligi va
barqaror faoliyatini hamda axborot xavfsizligini ta'minlash bilan bogʻliq
vazifalar ijrosini ta'minlashga xizmat qilgani bilan ham ahamiyatlidir.
2.1. Buyumlar interneti (Internet of Things) va Aqlli
dunyo konsepsiyasi. Insoniyat оz tarixida uchta axborot inqilobini
amalga oshirgan.
Birinchisi - yozuvning kashf
etilishi bоlgan bоlsa, ikkinchisi - kitob bosishning ixtiro
qilinishi edi. Uchinchi axborot inqilobi esa Internet bоlgan.
Hozirda internet orqali
yozishmalar, videoqоngiroqlar va hatto savdo ishlarining bajarilishi
hamma uchun odatiy holga aylandi. Hatto hukumat ham оz funksiyalarining
muayyan qismini internet orqali bajarmoqda. Lekin, global tarmoqning imkoniyatlari
bu bilan ham cheklanib qolayotgani yоq. Qizigi shundaki, internetdan
foydalanishni endi nafaqat insonlar, balki, buyumlar ham uddalaydigan zamonga
qadam qоymoqda.
Aslida internetdan foydalanadigan
buyumlar zamonasi ham allaqachon boshlangan. Shu sababli ham bu soha buyumlar
interneti (Internet of Things) deb nomlanish olgan bоlib,
axborot texnologiyalari evolyusiyasi bir kun kelib bu jarayonga kirishishi
albatta tabiiy hol edi.
2.5-rasm.
Internet of Things komponentlari.
Buyumlar interneti (Internet of Things) konsepsiyasi.
Buyumlar interneti konsepsiyasi
hamda, termining оzi dastlab 1999-yilda Massachusets texnologik instituti
xodimi Kevin Eshton tomonidan оrtaga tashlangan edi. Unga kоra, biz
kundalik turmushda foydalanadigan eng oddiy rоzgor buyumlari, masalan,
choynak, eshik qulfi, muzlatgich singarilardan tortib, ijtimoiy ahamiyatga ega
bоlgan texnik vositalar, masalan, kоcha chiroqlari, eskalatorlar,
avtomobil tоxtash joylari (parkovka) va shahar xavfsizlik
xizmatlarigacha, yoki tibbiyotda qоllaniladigan yuqori texnologik qurilmalar
- masalan, kardiostimulyatorlardan boshlab, ishlab chiqarish jarayonlarini
boshqarishgacha bоlgan barcha-barcha jabhalarni internet bilan qamrab
olish kоzda tutilgan. Bunda, mazkur sohalarning internet qamrovi inson
ishtirokini istisno qilishi, yani, buyumlar inson ishtirokisiz ham internet
orqali оzaro muloqot qilishi nazarda tutiladi. Buyumlar internet
deyilishning sababi ham shunda.
Qayd etish joizki, buyumlar
orasida internet orqali muloqotga kirishgan eng birinchi buyum bu yana
оsha Massachusets texnologik instituti bitiruvchisi Jon Romkining tosteri
bоlgan edi. 1990-yilda Romki TCP/IP protokoli orqali ushbu buyumni tarmoqqa
ulagan va undan masofadan turib foydalanishga kirishgan. 2008yilda esa internet
endi haqiqatan ham buyumlarniki bоlib qoldi. Chunki, оsha yili
internetga ulangan buyumlar soni internetga ulangan insonlar sonidan oshib
ketgan edi. Bu raqam borgan sari оsishda davom etdi va 2018-yilga kelib,
jahon bоylab tarmoqqa ulangan buyumlar soni endilikda telefonlar sonidan
ham оzib ketgani iddao qilinmoqda.
Insonzotni buyumlarni internetga
ulash va ularni boshqarishda internetdan foydalanishga undaydigan ikki xil omil
mavjud. Birinchisi va eng dastlab namoyon bоlgani bu - erinchoqlikdir.
оsha Romki ham tosterni оrnidan turmay, yotgan joyida ishga
tushirib, tayyor nonushtaga chiqishni maqsad qilgan bоlsa kerak. Tasavvur
qiling, siz oshxona buyumlaringizni internetga ulaysiz va kun tartibingizdan
kelib chiqib, ularga qandaydir ssenariylar yuklab qоyasiz. Ular esa,
internet orqali оzaro muloqot qilib, sizga masalan, ertalabki soat 6-00
ga avvaldan choy qaynatib turadi, deraza pardalarini kоtaradi, xonani
shamollatib, televizorni kerakli kanalga qоyib yoqib qоyadi.
Ikkinchi jihat esa ancha jiddiy
va u xavfsizlik masalalari bilan bogliq. Tayinki, ayniqsa ayollar kоp
bora allaqachon uydan chiqib bоlib, keyin miyasiga lop etib uradigan
dazmolni оchirmay chiqqan bоlsam-a - degan holatga tushishgan.
Bazilar esa, uyda suv toshitib yuborib, pastki qavatdagi qоshnilarni ham
qiynab qоygan holatlar bоlgan. Buyumlarni internetga ulash bunday
salbiy holatlarni oldini olishga va kishiga xotirjamlik bagishlashga ham xizmat
qiladi. Оsha dazmolni basharti оchirmay chiqqan bоlsangiz ham,
uni masofadan turib, telefoningiz orqali оchirib qоyishingiz
mumkin. Yoki, shunday ssenariy qilasizki, dazmolga aytaylik ikki daqiqadan
kоp qоl tekkizilmasa, avtomatik ravishda оziniоzi
tokdan оchirsin. Suv toshib ketsa ham, bu jarayonni qayd etgan datchiklar
internet orqali uyga kiraverishdagi quvurdagi ventilni yopishga buyruq berishi
mumkin. Bundan albatta siz ham bexabar qolmaysiz (chunki, datchik sizga
internet orqali muloqotga chiqib, suv toshigani haqida xabar beradi; shu bilan
birga, ventil ham sizga aloqaga chiqib, suvni kirishdan berkitganini aytadi).
Bular oddiy, maishiy misollar.
Masalan, buyumlar internetiga
ulangan kamerani xonadoningiz oldiga оrnatsangiz, uyingizga chaqirilmagan
mehmon kelishi bilan u оz оzidan ishga tushib, poygakdagi insonni
suratga yoki videoga tushiradi va sizga yuboradi. Agar, оsha begona shaxs
eshikni ochishga urinsa bu haqida ham kamera eshik qulfiga xabar berib,
qоshimcha himoya vositalarini ishga jalb qilishi va hatto 02 ga оzi
qоngiroq qilishi mumkin. Bularning barchasi inson ishtirokisiz,
buyumlarning оzi tomonidan internet orqali bajariladi. Energiya tejamkorligi
borasida ham buyumlar interneti yaxshi samara berishi mumkin.
Masalan, siz xonada bоlgan
paytingizda, konditsioner sensori sizning borligingizni оzi sezib,
оzi ishga tushadi va sovita boshlaydi. Isitish va yoritish tizimini ham
shunday sozlash mumkin. Xullas, bu borada buyumlar interneti insonga juda
kоp imkoniyatlar taqdim etadi va ulardan qanday foydalanish odatda
insonning оz fantaziya darajasi bilan cheklanadi xolos.
Yuqorida aytgan jarayon, yani,
buyumlar internetini xonadonda qоllash hozirda Aqlli uy deb nomlanadigan
tushuncha ostiga birlashtirilgan. Bu jarayonning nisbatan yirikroq va muhimroq
kоrinishi Aqlli shahar konsepsiyasida namoyon bоlishi mumkin.
Masalan, bunda shaharning ijtimoiy ahamiyatga ega muhim qismlari transport
vositalari, svetoforlar, xavfsizlik tizimlari va ho kazolarning texnik
vositalarini ham buyumlar internetiga ulash mumkin. Masalan, svetoforlar va
avtomobilingiz internet orqali muloqot qilsa, sizga mashinangizdagi sensorli
ekran shaharning qaysi kоchalari tirband va qaysi kоchalari
nisbatan holi ekanini kоrsatib borishi mumkin. Ofisingiz ham aqlli ofis
tizimida loyihalangan bоlsa, masalan, mashinangiz ofisga yetishga ikki
daqiqa qolganda оzi internet orqali xonangizdagi chiroqqa,
konditsionerga, noutbukka sizning kelishingiz haqida xabar beradi. Ular esa
ishga tushib, xonaga kirishingizga tayyor turadi. Sizga bu gaplar ertakdek
tuyulayotgan bоlishi mumkin. Lekin, ishoning, bu kоz
оngimizda bоlib turgan reallikdir. Sizga bu hali uzoq kelajakdek
ham tuyulishi mumkin. Biroq, bir paytlar ota-bobolarimiz ot-aravalar
zamonasidan avtomobillar davriga qadam qоyishganidek, endi biz ham oddiy
buyumlardan internet orqali оzaro muloqot qila oladigan aqlli buyumlar
zamonasiga kirib kelmoqdamiz.
2.6-rasm. Internet of Things konsepsiyasi
Hozirda buyumlar interneti
istiqboli porloq bozor bоlishi bilan birgalikda, bu bozorni shiddat bilan
rivojlanishdan tоsib turgan ayrim muammolar mavjud. Birinchidan, hali
buyumlarni internet orqali оzaro muloqot qilishi uchun yagona xalqaro
standartning ishlab chiqilmagani. Natijada, buyumlarni internetga ulash
imkonini beradigan qilib chiqarayotgan aksar ishlab chiqaruvchilar оz
bizneslarini himoya qilish maqsadida, mahsulotlarni qandaydir xos yopiq
protokollarda ishlaydigan qilib, ichki standartlar asosida chiqarishmoqda. Bu
esa, uydagi hamma internet buyumlarni faqat оsha firmadan olishga majbur
qilishga mоljallangan. Lekin bu hol uzoqqa bormasligi aniq. Chunki, bozor
bunday оyinlarni yoqtirmaydi. Lekin, buyumlarning internet tilini standartlashtirishga
qaratilgan dastlabki muvaffaqiyatli urinishlar allaqachon mavjud. Masalan,
hozirda kоplab ishlab chiqaruvchilar WEB Z.0 texnologiyasiga boglana
oladigan buyumlarni ishlab chiqarishga оtishgan. Buyumlar internetining
ommalashishiga hozircha tоsqinlik qilayotgan eng katta omil esa,
internetli buyumlarning hozircha biroz qimmatligidir. Biz yuqorida tariflagan
aqlli uy sistemasidagi minimal tоplam, masalan, оzi ishga
tushadigan chiroq, eshik qulfi, kamera va suv toshishini aniqlovchi datchikdan
iborat tоplam оrtacha 200$ atrofida bоlib, sistemani yanada
kengaytirish yana ham xarajatlarning kоpayishiga olib keladi. Lekin, bir
paytlar kompyuterlar favqulodda qimmat bоlib, keyinchalik, masalan bir
necha barobar arzon bоlib ketgani singari, internetga ulana oladigan buyumlar
ham tobora arzonlashishi tabiiy. Chunki, buyogiga ishlab chiqaruvchilar orasida
raqobat aynan shu yоnalishda ketadi. Axir, Artel konditsionerining ham
reklamasida uning WI-fi bilan ishlashi bejizga urgu bilan takidlanmagan.
2.3.
Cloud (bulutli) xisoblashlar tushunchasi. Bulutli hisoblash modellari.
Cloud xisoblashlar deganda odatda
foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis
kоrinishida taqdim etilishi tushuniladi.
Sloud xisoblashlar konsepsiyasining
mohiyati foydalanuvchilar xizmatlariga, xisoblash resurslariga va ilovalariga
(operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali
masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etishdan iborat.
Bulutli hisoblash (Cloud
computing) axborotlarni qayta ishlash modellini оzida taqdim etadi, yani
masalalarni yechish jarayonida apparat va dastur resurslarini onlayn xizmat
sifatida foydalanuvchiga taqdim etadi. Bulutli hisoblash texnologiyasidan foydalanishning
asosiy afzalligi axborotlarga kirishni taminlaydigan yashirin murakkab
infrastrukturaga egaligi va uni oxirgi foydalanuvchi tomonidan qayta ishlash
vositasi hisoblanishida. Bu foydalanuvchilarga axborotlarni qayta ishlash
texnologiyalarining nozik farqlari tоgrisida оylamasdan
оzlarining majburyatlarini bajarish imkoniyatini beradi.
Bulut resurslarini tashkilot
xodimlarining ishlarini tashkil qilinishiga оxshash kоrinishda
tinglovchilarning оqish jarayonini ratsional tashkil qilish imkoniga ega
bоlish maqsadida talimda samarali foydalanish mumkin. Talimda bulut
texnologiyasidan foydalanishga misol sifatida talabalar,
professor-оqituvchilar va boshqalar uchun shaxsiy kabinetlar, elektron
kundalik va jurnallarni kоrsatish mumkin. Bulutli texnologiya axborot
texnologiyalarining barcha afzalliklaridan foydalanib turli xil ijtimoiy
dasturiy taminotlarga kirishni tashkil qilish imkonini beradi, ular mobil
оqishni tashkil qilish uchun platforma sifatida xizmat qilishi mumkin.
Shu bois bulutli texnologiyadan foydalanish оqish jarayoniga
sarflanadigan xarajatlarni kamaytirish, оquv materiallarini
shakllantirish, unga kirishni taminlash, оquv rejalarini tezkor
оzgartirish hisobiga оqish sifatini oshirish imkonini beradi.
Bulutli hisoblash texnologiyasidan foydalanilganda quydagi afzalliklarga ega bоladi:
-
zahira nusxa kоchirish ( malumotlar bulutda saqlab qolinadi, xato
agar kompyuter ishdan chiqqan taqdirda ham);
-
saqlash (bulut barcha turdagi malumotlarni saqlash imkoniyatini
foydalanuvchiga taqdim etadi);
-
kirish huquqi (bulutdagi malumotlarga kirish, mobil vositasidan kirish);
-
hamkorlik (bulut bir vaqtning оzida bir nechta
foydalanuvchilarning birgalikda ishlash imkoniyatini yaratadi, bu funksiya
yordami bilan guruh bоlib loyihalarni yaratish, mashgulotlarda professor
оqituvchilar va talabalar оrtasida hamkorlikda ishlashini optimal
rejalashtirish imkoniga ega bоladi);
-
Vaqtlar va resurslarga ongli munosabatni shakllanishi (professor
оqituvchilarga оquv materiallardan nusxa olishga vaqt va resurslar
sarflashga zaruriyat bоlmaydi, talabalar esa оquv materiallarga
onlayn kirish huquqiga ega bоladilar);
-
Topshiriqlar (talabalar bulutda оzining topshiriqlarini saqlashi,
professor оqituvchilar esa оziga maqul bоlgan vaqtda ularga
kirish huquqiga ega bоladilar).
2.7-rasm. Bulutli servislarning modellari
Bulutli
hisoblash quyidagi model kоrinishlarida joriy qilinishi mumkin:
-
Infostrucher as a Servise (IaaS) talab bоyicha
infostruktura kоrinishida taqdim etilishi mumkin.
-
Software-as-a-Service (SaaS) dasturiy taminotga kirish huquqini taqdim
etadi, yani olisda joylashgan serverlarni shaxsiy provayderlar orqali sozlash
va boshqarish imkonini beradi.
-
Platform as a Servise (PaaS) platforma asosida qurilgan
malumotlarni qayta ishlash fizik vositalar tоplami (serverlar, qattiq
disk va boshqalar). Talim berish jarayonida samarordorlikni oshirishda bulut
texnologiyasining SaaS modeli ham istiqboli hisoblanadi.
Bulutli xizmatlarni
tashkillashtirish uchun bugungi kunda kоplab internet tizimlari mavjud.
Ushbu tizimlarning eng kоp qоllaniladiganlari quyidagilardan
iborat:
-
Box.net;
-
Dropbox.com;
-
Diigo.com; - Smartsheet.com;
- Microsoft Office 365.
Ushbu va boshqa bulutli tizimlar
imkoniyatlarining qiyosiy tahlili quyidagi jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval. Bulutli malumotlarni
saqlash tizimlarining qiyosiy tahlili
|
Nomi
|
Bepul joy
hajmi,
GB
|
Malumotni
shifrlash usuli
|
Operatsion tizimlarni qоllab quvvatlashi
|
Internetda umumiy ulanish imkoniyati
|
Guruxli ishlash imkoniyati
|
Foydalanuvchi
kompyuterlar
soni
|
|
Drop box
|
2
|
SSL, AES 256
|
Windows,
Mac OS,
Linux,
Android, iOS
|
mavjud
|
Mavjud emas
|
|
|
Spider Oak
|
2
|
RSA 2048, AES 256
|
Windows,
Mac OS,
Linux,
Android, iOS
|
mavjud
|
Mavjud emas
|
|
|
MS Sky
Drive
|
7
|
SSL, AES 128
|
Android, iOS,
Windows,
Mac OS
|
mavjud
|
mavjud
|
|
|
Box. com
|
5
|
SSL, AES 256
|
Android,
Windows
Mobile,Ipad, Iphone
|
mavjud
|
mavjud
|
|
|
Wuala
|
5
|
AES 256,
RSA 2048,
SHA-256
|
Windows,
Mac OS,
Linux,
Android, iOS
|
mavjud
|
Mavjud emas
|
|
|
Adrive
|
50
|
SSL
|
Android, iOS
|
mavjud
|
mavjud
|
1
|
|
Yandeks. Disk
|
10
|
Net
|
Windows,
Mac OS,
Linux,
Android, iOS
|
mavjud
|
Mavjud emas
|
|
Bulutli
hisoblashning uchta shakli mavjud: Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va gibrid
bulutlar.
2.8-rasm. Bulutli servislarning turlari.
Davlat bulutlarga misollar -
Amazon Elastic COMPUTE Cloud (EC2), IBMning Blue Cloud, Sun Cloud, Google App
engine va Windows Azure hizmatlar tashkilotini оz ichiga oladi.
Foydalanuvchilar uchun, keng
miqyosdagi eng yaxshi iqtisodiy foyda beradi bulutlar turlari, sozlash uchun
ilovaarat, dastur va tarmoqli kengligi xarajatlarini provayder bilan qoplangan
bulutlar hisoblanadi. Bu haqi-boshiga-foydalanish model ekan va etkazilgan
faqat xarajatlar ishlatiladi quvvatiga asoslangan.
Bazi cheklashlar borki, jamoat
bulutlarni har birini tashkil etish uchun eng muvofiq bоlishi mumkin
bоlganlarigina olinadi. Model xosil qilish, konfiguratsiyani, xavfsizlik
va CLA оziga xos xususiyatini cheklaydi mumkin kamroqdan-ideal yоqligi
qoidalarga bоysunadi.
Xususiy bulutlar moslashuvchan
bоlib, avtomatlashtirish va monitoringlashtirish imkoniyatini beradi.
Xususiy bulutlar kоlamini odatda iqtisodiyot jihatdan qimmat
bоlishi mumkin. Bu kichik va оrta biznes uchun qоllaniladi.
Amaliy ishning maqsadi Virtual
realik (VR): asosiy tushunchalar, tamoyillari va tizimlar, Virtual reallikning
qurilmalari va tarkibiy qismlari,
кенгайтирилган
ҳақиқат (АR),
аралашган ҳақиқат
(МR),
катталаштирилган
ҳақиқат
кўзойнаклари,
катталаштирилган
ҳақиқат
линзалари boʻyicha
kоnikmasiga ega bоlish.
Nazariy
qism
Virtual reallik (VR):
asosiy tushunchalar. Virtual reallik texnologiyalari yaqinda paydo
bоldi va terminologiya hali yaxshi оrnatilmagan. Vikipediya
quyidagi tariflarni beradi.
Virtual reallik (VR)
- texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali:
kоrish, eshitish, teginish va boshqalar tasir kоrsatadigan dunyo.
Reallik sezgilarining ishonarli majmuasini yaratish uchun real vaqtda virtual
reallik xususiyatlari va reaksiyalarining kompyuter sintezi amalga oshiriladi.
Virtual reallik tizimlari odatiy
kompyuter tizimlariga qaraganda, odamning barcha sezgi organlariga tasir
kоrsatib, virtual muhit bilan оzaro aloqani simulyatsiya qiladigan
qurilmalar deb nomlanadi.
Bunday tizimlar hali ham mavjud
emas, ammo virtual reallikni yaratishda, ishlab chiquvchilar uning mavjudligini
taminlashga harakat qilishadi:
ishonarli - foydalanuvchiga yuz berayotgan voqealarning voqelik
hissi bilan yordam beradi;
interfaol - atrof-muhit bilan оzaro munosabatni
taminlaydi;
оqish uchun qulay - keng va batafsil dunyoni kashf
qilish imkoniyatini yaratadi;
mavjudlik tasirini yaratish - maksimal darajada sezgilarga
tasir kоrsatadigan, miya va foydalanuvchi tanasi jarayonga jalb qilingan
bоladi.
Virtual reallik turlari. VR
texnologiyasini rivojlantirishning ushbu bosqichida ular orasida quyidagi
turlarni ajratish mumkin.
Tоliq effekti bilan
VR texnologiyalari juda batafsil virtual olamning ishonchli
simulyatsiyasini taminlaydi. Ularni amalga oshirish uchun siz
foydalanuvchilarning harakatlarini aniqlay oladigan va ularga real vaqt
rejimida javob bera oladigan yuqori samarali kompyuter va tоliq effektini
taminlaydigan maxsus uskunalar kerak.
Tоliq effeksiz bilan
VR. Bularga ekranda uzatiladigan tasvir, ovoz va boshqarish
moslamalari, yaxshisi keng ekranli simulyatsiyalar kiradi. Bunday tizimlar
virtual voqelik deb tasniflanadi, chunki ular VR uchun talablarni tоliq
anglamasalar ham, tomoshabinga tasir qilish jihatidan boshqa multimedia
vositalaridan ancha ustundir.
Umumiy infratuzilishga ega
VR texnologiyasi. Ular orasida Second Life - milliondan ortiq faol
foydalanuvchilarga ega bоlgan ijtimoiy tarmoq elementlari bоlgan
uch оlchamli virtual dunyo, Minecraft оyini va boshqalar mavjud.
Bunday dunyolar tоliq VR effektini taminlamaydi (ammo, Minecraft Oculus
Rift vaaa Gear VR shlemlari asosida bunaka texnologiyani taminlaydi). Bunday
virtual olamda, boshqa foydalanuvchilar bilan оzaro aloqa yaxshi tashkil
etilgan, lekin kоpincha haqiqiy virtual reallik mahsulotlari uchun etarli
emas.
Virtual olam nafaqat оyin
sanoatida qоllaniladi: 3D Immersive Collaboration kabi platformalar
tufayli siz ishlarni tashkil qilishingiz va 3D maydonlarni оrganishingiz
mumkin - bu mavjudlik tasiri bilan hamkorlik deb nomlanadi. Tоliq VR
effekti va shu bilan birga foydalanuvchilarning оzaro tasirini taminlash
- VR rivojlanishining muhim yоnalishlaridan biri.
Internet texnologiyasiga
asoslangan VR. Bular asosan HTML ga оxshash bоladi va
Virtual Reality Markup Language оz ichiga oladi. Kelajakda virtual
voqelik, shu jumladan Internet texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilishi
mumkin.
VR
texnologiyasi qanday ishlaydi.
Virtual reallikga botirishning
eng keng tarqalgan vositalari bu ixtisoslashtirilgan shlemlar /
kоzoynaklar. 3D formatidagi video displeyda foydalanuvchi kоzlari
oldida kоrsatiladi. Tana korpusining aylanishini kuzatib boradigan
giroskop va akselerometr, sensorlarning оqishiga qarab ekrandagi tasvirni
оzgartiradigan kompyuter tizimiga malumotlarni uzatadi. Natijada,
foydalanuvchiga virtual dunyoda atrofga qarash va unda his qilish imkoniyati
mavjud bоladi.
Virtual reallik dunyosiga yanada
chaqqonroq kirish uchun VR moslamalari boshning holatini kuzatadigan sensorlar
bilan bir qatorda, kоzlar оquvchilarining harakatlarini kuzatadigan
va odamning har bir lahzada qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan,
shuningdek, odamning harakatlarini virtual tarzda takrorlash uchun kuzatadigan
tizimlardan foydalanishlari mumkin. dunyo. Bunday kuzatuv maxsus sensorlar yoki
videokamera yordamida amalga oshirilishi mumkin.
Ananaviy 2D-kontrollerlar
(sichqonchani, joystik va boshqalar) endi virtual reallik bilan оzaro
aloqa qilish uchun etarli emas, shuning uchun ular 3Dkontrollerlar bilan
almashtirildi (uch оlchovli kosmosda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar).
Fikr-mulohaza asboblari
foydalanuvchi virtual dunyoda sodir bоlayotgan barcha narsani tоliq
his qila oladigan qilib yaratilgan. Bunday qurilmalar sifatida tebranuvchi
joystiklar, burama stullar va boshqalar ishlatilishi mumkin.3
VR kurilmalari va
komponentlari. Odam kоrish qobiliyatining 80% malumotiga
ishonadi. Shuning uchun, VR tizimlarini ishlab chiquvchilari vizualizatsiyani
taminlaydigan qurilmalarga katta etibor berishadi. Qoida tariqasida, ular
stereo tovush moslamalari bilan tоldiriladi, teginish tasiri va hatto
hidlarni taqlid qilish ustida ish olib borilmoqda. Tam kurtaklariga tasiri
haqida hali xabar berilmagan.
Rasmlarni namoyish etish uchun kurilmalar
Virtual
reallik shlemi
Zamonaviy virtual reallik
shlemlari (HMD-display, head-mounted display, videoshlem) chap va оng
kоzlar uchun tasvirlarni namoyish etadigan bir yoki bir nechta displey,
tasvir geometriyasini sozlash uchun obyektiv tizimi va qurilmaning fazoda yоnalishini
kuzatadigan kuzatuv tizimini оz ichiga oladi. Tashqi kоrinishida,
ular kоzoynakka оxshaydi, shuning uchun ular VR headsets
(VRgarnitura) yoki virtual reallik kоzoynaklari deb nomlanadi. Ularni uch
guruhga bоlish mumkin:
1.
Tasvirga ishlov berish va chiqarishni taminlaydigan kоzoynaklar
(Android, iPhone, Windows Phone). Zamonaviy smartfon - bu uch оlchovli
tasvirlarni mustaqil ravishda qayta ishlashga qodir bоlgan yuqori
samarali qurilma. Kоrsatilgan smartfonlar ancha yuqori piksellar soniga
ega. Deyarli har bir smartfon qurilmaning kosmosdagi оrnini aniqlashga
imkon beradigan sensorlar bilan jihozlangan.
2.
Tashqi qurilmalar (PK, Xbox, PlayStation va boshqalar) tomonidan
tasvirga ishlov beriladigan kоzoynaklar. Tashqi qurilma yuqori ishlashga
ega bоlishi kerak va kоzoynaklar pozitsion sensorlar bilan
jihozlangan.
3.
Virtual reallik uchun avtonom kоzoynaklar (Lenovo Mirage Solo,
sovmestno s Google, Oculus Quest ot Facebook, Samsung Gear VR va boshqalar).
Shlemlar VR-ning tоliq tarkibiga
kiradigan asosiy tarkibiy qismdir, chunki ular nafaqat atrofdagi tasvirlarni va
stereo tovushni taminlaydi, balki foydalanuvchini atrofdagi voqelikdan qisman
izolyatsiya qiladi.
Bunday displeylar tovushni idrok
qilishning оziga xos mexanizmidan foydalanadi - parallaks (motion
parallax). Buning uchun tomoshabin uchun har bir vaqtning оzida, uning
ekranga nisbatan pozitsiyasidan kelib chiqib, uch оlchovli obektning
tegishli proyeksiyasi yaratiladi. Sahna atrofida harakatlanib, foydalanuvchi
uni har tomondan kоrib chiqishi mumkin, shu bilan birga sahnadagi barcha
narsalar bir-biriga nisbatan siljiydi.
Parallaks hodisasi tovushni idrok
qilishni sezilarli darajada yaxshilaydi. Faqatgina binokulyar kоrishdan
foydalanadigan 3D kinoteatrlari va 3D-TV dan farqli оlaroq,
MotionParallax3D texnologiyasi foydalanuvchiga 3D sahnasini har tomondan, xuddi
uning barcha obektlari reallikan ham kоrishga imkon beradi.
Tomoshabinning ekranga nisbatan siljishi, 3D kinoteatrda MotionParallax3D
tizimidagi tovush tasirini buzgan holda, bu effektni kuchaytiradi.
Parallaks mexanizmidan
foydalanuvchi tizim foydalanuvchi boshining eng kichik harakatlarini ushlab
turishi va ularni yuqori tezlik va aniqlik bilan kuzatishi kerak, shunda miya
tasvirlarning оzgarishi kechikishidan kelib chiqadigan obektlar geometriyasidagi
buzilishlarni sezmaydi. Kechikish 20 ms dan oshmasligi kerak, interfaol
оyinlar uchun - 11 ms dan oshmasligi kerak.
Ushbu qurilmalar, qoida
tariqasida, tоliq effektni taminlaydi, chunki ular displeylarda
takrorlanadi va foydalanuvchini atrof-muhitdan ajratib qоymaydi. Istisno
shakllari - bu virtual reallik xonalari (CAVE, cave automatic virtual
environment) xisoblanadi. Bunday xonalarda har bir devorga foydalanuvchi
joylashgan nuqtaga qarab hisoblanadigan stereoskopik rasm proyeksiyalanadi.
Natijada, bunday tasvir odamni har tomondan оrab oladi, uni оziga
botiradi. Bazi bir ekspertlarning fikriga kоra, VR xonalari VR shlemlariga
qaraganda ancha yaxshi: ular yuqori aniqlik bilan taminlaydilar, hatto bazi
birlarni ishdan chiqaradigan katta hajmli qurilmani kiyib olishning hojati
yоq va foydalanuvchi оzini doimiy ravishda kоrishi tufayli
оzini оzi aniqlash osonroq bоladi. Ovozni sezish uchun
kurilmalar
Kоp kanalli dinamik tizimi
tovush manbasini lokalizatsiya qilishga imkon beradi, shunda foydalanuvchi
virtual dunyoda eshitish yordamida navigatsiya qila oladi.
Tasir
va boshqa sezgilar.
Virtual reallik perchatkalari (malumot perchatkalari,
datagloves)
Ushbu perchatkalar qоllar
va barmoqlarning harakatlarini kuzatishga imkon beradigan sensorlar bilan
jihozlangan.
Texnik jihatdan buni turli xil
usullar bilan amalga oshirish mumkin: optik tolali kabellar, tortishish
moslamalari yoki piyezoyelektrik datchiklar, shuningdek elektromexanik
qurilmalar (masalan, potensiometrlar) . Masalan, EPFL i ETH Zurich olimlari
ultra yengil perchatkalarni ishlab chiqdilar (ogirligi barmoq uchun 8 grammdan
kam) va qalinligi faqat 2 mm. Ular оta real taktil geribildirim beradi va
batareyadan quvvatlanib, misli kоrilmagan harakat erkinligini taminlaydi.
Virtual reallik kostyumi.
Ushbu kostyum foydalanuvchining
butun tanasi holatidagi оzgarishlarni kuzatishi va tasirchan, harorat va
tebranish sezgilarini, shuningdek shlem bilan birgalikda - vizual va eshitish
vositasi bоlishi kerak.
1.3-rasm.
Virtual reallik kostyumi Hidlar va tam.
Xushbоy hidlarni sintez
qilish bоyicha ishlar bir yildan ortiq davom etmoqda, ammo natijalardan
foydalanish hanuzgacha keng tarqalgan emas. Tam sezgilarini etkazish sohasidagi
har qanday muhim yutuqlar haqida hozircha gap yоq.
Boshqarish
moslamalari.
Virtual muhit bilan оzaro
aloqa qilish uchun sichqonchani ichiga оrnatilgan joy va harakat sensorlar,
shuningdek tugmachalar va aylantirish gildiraklari bоlgan maxsus
joystiklar (geympadlar, wands) ishlatiladi. Endi bunday joystiklar tobora
simsiz bоlib kelmoqda.
Yuqorida aytib оtilgan
axborot perchatkalari va virtual reallik kostyumlari boshqarish moslamalari
sifatida ham ishlatilishi mumkin. Birlashtirish muammolari
Odatda yangi texnologiyalarni
joriy qilish bilan bоlganidek, istiqbolli bozorga chiqqan har bir yirik
etkazib beruvchilar оz mahsulotlarini ilgari surishga va texnik
echimlarni tarqatishga intilishadi. Shunga kоra, etakchi kompaniyalar VRgarnituralarini
chiqargan holda ular uchun maxsus tarkibni ishlab chiqadilar yoki buyurtma
qiladilar. Hozirgi vaqtda VR bozorining harakatlantiruvchi kuchi asosan
оyinchilar uchun virtual оyinlar bоlib, Oculus Rift, Samsung
Gear VR, HTC Vive, PlayStation VR va boshqalar chiqarildi.
Bir minigarnituraga
mоljallangan оyinlar va boshqa tarkiblarni boshqasida оynatib
bоlmaydi. Gamerlar turli xil ishlab chiquvchilarning minigarnituralari
оrtasida оyinlar joylashtirilguncha kutishmaydi. Sanoatchilar, reklama
beruvchilar va boshqa kоplab sohalarning vakillari VRni tezroq amalga
oshirishadi, agar ular qimmatbaho uskunalarni boshqa virtual reallik
kоzoynaklari uchun yangi, juda jozibali dastur ishlab chiqilganligi
sababli оzgartirish kerak emasligini bilsalar.
VR taminotchilari ular orasidagi
yaxshi yоlga qоyilgan hamkorlik virtual reallikni butunlay yangi
bosqichga olib chiqishi mumkinligini yaxshi bilishadi. Shu sababli, 2016 yil
dekabr oyida Global Virtual Reallik Uyushmasi (GVRA) - virtual reallik
shlemlarini ishlab chiqaruvchilarning notijorat tashkiloti bоlib, ushbu
sohani rivojlantirishda kompaniyalarning say-harakatlarini birlashtirishga
qaratilgan. Uni yaratishda Acer Starbreeze, Google, HTC VIVE, Oculus, Samsung i
Sony
Interactive Entertainment ishtirok etdi.
GVRA veb-saytiga kоra,
uyushmaning asosiy maqsadi VR sanoatining global оsishi va rivojlanishiga
hissa qоshish. Tadqiqot оtkazish va soha uchun eng muhim mavzular
bоyicha tavsiyalarni ishlab chiqish uchun ishchi guruhlarini yaratish
rejalashtirilgan. Oxir oqibat, ushbu guruhlar eng yaxshi tajribalarni ishlab
chiqadilar va ularni ochiq ravishda baham kоradilar.
Biroq, 2018 yil oktabr holatiga
kоra, yani. GVRA tashkil qilinganidan deyarli ikki yil оtgach,
assotsiatsiya veb-saytida 2016 yildan 2017 yilgacha bоlgan da VRni qamrab
olgan Virtual reallik va uning EVRopa uchun potensialini оrganish
maruzasi paydo bоldi. Kоrinishidan, yirik kompaniyalar
оrtasida global kelishuvlarga erishish VR texnologiyalarini tоgri
rivojlantirishdan kоra qiyin ish emas.
Biroq, uskunalarni birlashtirish bоyicha
harakatlar davom etmoqda.
Shunday qilib, 2017 yil 17-iyul
kuni NVIDIA, Oculus, Valve, AMD va Microsoft kompaniyalari VirtualLink
spetsifikatsiyasini taqdim etdi, bu yangi avlod VR-garnituralarini faqat bitta
yuqori tezlikda ishlaydigan USB kabelidan foydalangan holda kompyuterlarga va
boshqa qurilmalarga ulanish imkonini beradigan ochiq sanoat standartidir
(hozirda ishlatiladigan bir nechta simlar va ulagichlar оrniga).
Takidlanishicha, VirtualLink VR uchun maxsus ishlab chiqilgan. Bu shlem va
kompyuter ishlab chiqaruvchilariga yangi avlod virtual voqelikni yaratishga
imkon beradigan optimal kechikish va оtkazish qobiliyatini beradi.
Albatta, bu yoki boshqa usulda
birlashtirish vazifalari haligacha hal qilinadi, chunki boshqa texnologiyalarda
bоlgani kabi, asosiysi bu keyingi yillarda sodir bоladi.
Kengaytirilgan
haqiqat (AR): asosiy tushunchalar.
Kengaytirilgan haqiqat
texnologiyalari nisbatan yaqinda paydo bоldi, terminologiya hali
aniqlanmagan, bu Kengaytirilgan, virtual va boshqa voqeliklar maqolasida
batafsil tavsiflangan. Vikipediya quyidagi tariflarni beradi.
Kengaytirilgan voqelik
(augmented reality, AR) atrof-muhit tоgrisida malumotni
tоldirish va malumotni idrok qilishni yaxshilash maqsadida har qanday
sezgir malumotlarni idrok sohasiga kiritish natijasidir.
Kengaytirilgan
haqiqat atamasi 1990 yilda Boeing Tomom Kodelom tadqiqotchisi (Tom Caudell)
tomonidan ilgari surilgan.
Kоtarilgan voqelikning yana
bir qancha tariflari mavjud. Xususan, tadqiqotchi Ronald Azuma (Ronald Azuma)
1997 yilda uni shunday tizim deb belgiladi:
1) virtual va realni birlashtiradi; 2) real vaqtda
оzaro tasir qiladi; 3) 3D formatida ishlaydi.
Pol Milgram (Paul Milgram) va
Fumio Kishino (Fumio Kishino) tushunchalarida kengaytirilgan haqiqat aralash
haqiqatning bir qismi bоlib, uni gibrid voqelik (hybrid reality) deb
ham atashadi.
Ushbu konsepsiya 1994 yilda
taklif qilingan. Ammo, 2016 yildan boshlab, Microsoft оzining HoloLens
mahsulotini sotishda aralash haqiqat atamasidan faol foydalanishni boshladi. Va
endi, bazi ekspertlar (jihozlarni etkazib beruvchilar) shartlarni quyidagicha
tasniflaydilar:
Kengaytirilgan haqiqat (AR)
- har qanday qurilmalarning ekrani orqali har qanday raqamli malumotlarni
(rasmlar, video, matn, grafika va boshqalar) proyeksiyalash. Natijada, real
dunyo suniy elementlar va yangi malumotlar bilan tоldiriladi. Bu odatiy
smartfon va planshetlar, kengaytirilgan reallik kоzoynaklari, statsionar
ekranlar, proyeksion moslamalar va boshqa texnologiyalar uchun dasturlar
yordamida amalga oshirilishi mumkin.
1.4-rasm.
Kengaytirilgan haqiqat
Aralash haqiqat (MR) - uch
оlchovli virtual obektlarning proyeksiyasi yoki fizik kosmosdagi
gologrammalar. Virtual obekt atrofida harakatlanishga, uni har tomondan va
zarurat bоlganda ichkaridan tekshirishga imkon beradi. Bu, qoida
tariqasida, maxsus jihozlarni (kоzoynak yoki dubulga) talab qiladi. AR
texnologiyasi qanday ishlaydi
Barcha holatlarda kuchaytirilgan
haqiqatni yaratishning umumiy sxemasi quyidagicha: AR qurilmasining kamerasi
haqiqiy obektning rasmini oladi; qurilmaning dasturiy taminoti natijada paydo
bоlgan tasvirni aniqlaydi, tasvirga mos keladigan vizual qоshimchani
tanlaydi yoki hisoblaydi, haqiqiy tasvirni uning komplekti bilan birlashtiradi
va vizualizatsiya moslamasida yakuniy tasvirni namoyish etadi.
Biz kengaytirilgan voqelikni
yaratish texnologiyasini sanoat uskunalarini diagnostikasi yoki uni boshqarish
uchun foydalanish misolidan foydalangan holda batafsil kоrib chiqamiz.
AR bilan ishlab chiqarishda
ishlash uchun videokamera va tegishli dasturiy taminotga ega smartfon, planshet
yoki aqlli kоzoynaklar qоllaniladi. Agar videokameraning obektivi
obektga (jihozning bir qismi) qaratilgan bоlsa, dastur uni oldindan
belgilangan marker orqali yoki obektning shaklini tahlil qilgandan sоng
taniydi.
Obektni tanib, dasturiy taminot korxona
serverida yoki bulutda joylashgan uch оlchovli raqamli obektga ulanadi.
Keyin AR qurilmasi kerakli
malumotlarni yuklab oladi va uni obektning rasmiga qоshib qоyadi.
Natijada, korxona xodimi ekranda (yoki kоzoynak orqali) qisman jismoniy
haqiqatni, qisman raqamli kоrinishni kоradi. Shu bilan birga, ushbu
jihozni boshqaruvchi operator va tamirlash bоyicha mutaxassis bitta
obektga qarab, bajarilgan funksiyalarga muvofiq turli xil kengaytirilgan
voqelikni kоradilar. Tamirlash ustasi ish vaqti yoki, aytganda, xizmat
kоrsatiladigan asbobuskunaning malum bir tugunining ish harorati tоgrisidagi
malumotlarni kоrishi mumkin. AR qurilmasi operatorga obektni boshqarishga
yordam beradi - sensorli ekran, ovoz yoki imo-ishoralar orqali. Xodim
harakatlanayotganda AR displeyining hajmi va yоnalishi avtomatik ravishda
оrnatiladi, keraksiz malumotlar yоqoladi va yangi malumotlar paydo
bоladi.
Uch оlchovli raqamli model
CAD-dan foydalangan holda (odatda obektni rivojlantirish bosqichida) yoki ushbu
jihozni raqamlashtirish orqali yaratiladi. Ushbu raqamli dubl obektning holati
tоgrisida, оzi, axborot tizimlari va tashqi manbalardan olingan
malumotlarni tоplaydi. Uning yordami bilan kengaytirilgan reallik dasturi
kengaytirilib, obekt malumotiga yoki uning atrofidagi rasmga aniq malumotlarni
joylashtiradi.
1.5-rasm.
AR-ni INTERPIPE STEEL-da IT-Enterprise-ning SmartEAM yechimida qоllash
misol
AR
dasturlarini amalga oshirish
Kengaytirilgan voqelikni keltirib
chiqaradigan qurilmalarni quyidagi guruhlarga bоlish mumkin.
Mobil qurilmalar. Bularga
planshetlar, smartfonlar, kоzoynaklar va uzoq muddatda kattalashtirilgan
haqiqat linzalari kiradi.
Planshetlar va smartfonlar uchun
maxsus dasturiy taminot оrnatilgan bоlishi kerak. Masalan,
kengaytirilgan haqiqat brauzerlari, masalan, Wikitude, Layar, Blippar yoki
maxsus dasturlar (xususan, Windows Phone uchun City Lens) smartfonlar va planshetlarga
оrnatilishi mumkin. Ushbu brauzerlar foydalanuvchining joylashgan joyiga,
dоkonlarga, kafelarga, ijaraga berish punktlariga, xizmat kоrsatish
shoxobchalariga va boshqalarga yaqin bоlgan diqqatga sazovor joylarni kоrsatishi,
shuningdek boshqa foydali funksiyalarni bajarishi mumkin.
1.6-rasm. Kengaytirilgan haqiqat uchun mobil
qurilmalar
Kengaytirilgan haqiqat
kоzoynaklari - bu AR bilan ishlash uchun maxsus yaratilgan,
tоliq qurilma. Ular, aksariyat hollarda, gologrammalar va malumotlarni
real makonga tushira olishadi, ammo ularni jismoniy obektlarga boglashmaydi.
Aslida, bu faqat sizning kоzingiz oldida ekran. Eng mashhur
kоzoynaklar bu Google Glass (2018 yilda oddiy foydalanuvchilarga 2.0 va
3.0 versiyalari, kompaniyalar - 2017 yil versiyasi, Google Glass Enterprise
Edition). Vuzix Blade, Epson Moverio, Sony SmartEeglass ular bilan raqobatlashadi.
Google Glass bilan taqqoslaganda, ushbu va boshqa kengaytirilgan reallik
kоzoynaklari arzonroq va arzonroq - oddiy foydalanuvchilar ularni rasmiy
saytlarda sotib olishlari mumkin.
Ammo Microsoft HoloLens, Magic
Leap One va Meta 2 kоzoynaklari allaqachon aralash haqiqat
kоzoynaklari, yani. ular sizga haqiqiy dunyoga boglangan virtual obektlar
bilan ishlashga imkon beradi.
1.7-rasm. Kengaytirilgan haqiqat kоzoynaklari
Kоtarilgan haqiqat uchun
linzalar hali ham kelajak texnologiyasidir. Ishlab chiquvchilar linzalarni
boshqarish tizimi, miniatyura kamerasi, antenna, LED va boshqa optoyelektronik
tarkibiy qismlarni оz ichiga olgan shaffof ekranga aylantirishga harakat
qilishadi. Xususan, Samsung allaqachon aqlli kontaktli linzalar uchun patentni
topshirgan va Google ham ushbu yоnalishda ishlamoqda. Ammo bunday
qurilmalar 5-10 yildan keyin bozorga chiqadi.
1.8-rasm.
Kengaytirilgan haqiqat linzalari
Statsionar qurilmalar. Bu
televizor, kompyuter ekrani, Kinect kabi оyin kompyuteri bоlishi
mumkin. Televizor ekranida allaqachon kattalashtirilgan rasm kоrsatiladi
(bu kоpincha futbol va xokkey оyinlarini translyatsiya qilish
paytida rоy beradi), kompyuter uchun misol Google xaritasi Suniy
yоldosh rejimida, kоchalarning nomlari va diqqatga sazovor joylari
suniy yоldosh rasmiga оrnatilgan bоlsa. Bazan keng ekranli
ekranlardan foydalaniladi, shuningdek, tasvirlarni nafaqat ekranlarga, balki
istalgan sirtga ham suratga olishga qodir bоlgan proyeksion tizimlar
qоllaniladi.
Maxsus vositalar. Bularga,
masalan, harbiy uchuvchilar uchun maxsus dubulgalar kiradi. Uchuvchi uchun
muhim malumotlar dubulga oynasida aks etadi va u asboblar paneliga qaramasdan
sezishi mumkin va shu bilan qimmatli soniyalarni tejashga qodir. Kоpgina
bunday tizimlar boshni burish yoki uchuvchi qoshlarini siljitish orqali
nishonga olishga imkon beradi. Beshinchi avlod qiruvchi F-35 dubulgasi
shunchalik zamonaviy texnologiyalardan foydalanadiki, uchuvchi hatto
samolyotning shaffof bоlmagan tanasi orqali ham kоrish imkoniyatiga
ega. Bu dunyodagi eng qimmat dubulga bоlib, uning narxi 400 ming
dollardan oshadi va britaniyalik muhandislar allaqachon оrnatilgan tungi
kоrish tizimiga ega bоlgan harbiy uchuvchilar uchun dubulgani ishlab
chiqdilar.
Aqlli dubulga ning himoya
oynasida mototsiklning tezligi, yоnalishi, matnli xabarlari va boshqa
kоp narsalar aks ettirilgan. Shunga оxshash texnologiya malumotni
avtomobilning old oynasida aks ettirish uchun ishlatiladi.
Sоnggi 20 yil ichida Boeing
kabel simlarini ishlab chiqarish vaqtini kamaytiradigan va ularni ishlab chiqarishdagi
xatolarni bartaraf etadigan tizim izlamoqda. Bortli samolyot tizimlari simlar
va kabellar bilan оzaro boglangan kоplab tarkibiy qismlarni
оz ichiga oladi. Ularning Boeing 747 samolyotidagi umumiy uzunligi,
masalan, 250 kilometrni tashkil etadi.8 Simlar maxsus shablonga binoan
yotqizilib, ulanadi, shundan sоng ular оralgan va simlarning
uchlariga ulagichlar оrnatiladi. Bunday ish uzoq vaqt talab etadi va
xatolarga duch keladi. 2014 yil boshida kompaniya Google Glass kоzoynak
platformasida kengaytirilgan haqiqat echimini taqdim etdi. AR texnologiyasini
joriy etish orqali ishlab chiqarish vaqtini 25 foizga qisqartirish va xatolarni
50 foizga qisqartirish mumkin bоldi .
Virtual va
kengaytirilgan haqiqat. Virtual voqelikni kоpayish bilan
aralashtirib yubormaslik kerak. Ularning tub farqi shundaki, virtual yangi
suniy dunyoni quradi va kengaytirilgan haqiqat faqat individual suniy
elementlarni real dunyo idrokiga olib keladi.
1994 yilda Pol Milgram va Fumio
Kishino aralash haqiqatni (mixed reality, MR) virtual uzlyuksiz (VC)
chegaralari orasidagi hamma narsa deb belgilagan, bu erda virtual uzlyksiz
tоliq voqelikdan to tоlaligicha virtual muhitgacha chоzilgan.
haqiqat va uning ichidagi fazilat. "
YAni, ushbu konsepsiyada
kengaytirilgan haqiqat aralash haqiqatning faqat bir qismiga aylanadi, uni
gibrid haqiqat (hybrid reality) deb ham atashadi.
2018 yil may oyida Mountain
View-da bоlib оtgan har yilgi Google I / O (yoki I/O)
konferensiyasida (dona). Kaliforniya shtatidagi Clay Bavor (Clay Bavor), AR va
VR boshligi, VR/MR/AR/RR - bu alohida va aniq narsa emas. Bu turli xil nuqtalar
uchun qulay yorliqlardir (Ushbu yozuvdagi RR qisqartmasi haqiqiy voqelikni -
haqiqiy voqelikni anglatadi.
Kley Bayvor оz bayonotiga izoh berib,
quyidagilarni qоshimcha qildi:
Agar VR va AR spektrda ikkita
nuqta bоlsa, unda spektrni nima deb atashimiz kerak? Bu erda bazi goyalar
mavjud: immersiv hisoblash, mavjudlik bilan hisoblash, jismoniy hisoblash,
perseptiv hisoblash, aralash haqiqat yoki immersiv haqiqat. Ushbu texnologiya
yangi paydo bоlgan va biz hali ham tariflarni tanlash uchun uzoq
yоlni bosib оtmoqdamiz, ammo hozirga kelib uni immersiv hisoblash
deb ataymiz.
Bu holda immersive ning tarifi
odamga bir vaqtning оzida bir nechta idrok qilish kanallari
(kоrish, eshitish, teginish, hid) orqali tasir qilish bilan kоp
qirrali degan manoni anglatadi.
Kоrinib turibdiki, Pol
Milgram va Fumio Kishiro terminologiyasida aralashgan haqiqatni yaratadigan
barcha texnologiyalar, Kley Bayver bitta muddatda, afzalroq immersiv axborot
texnologiyalarini birlashtirishni taklif qilmoqda.
Ingliz tilidagi Vikipediyada
shuningdek kengaytirilgan haqiqat (Extended reality (XR ili
Cross Reality)) sahifasi mavjud bоlib, unda XR - bu butun hayot
spektrini, tоliq haqiqiy dan tоliq virtual gacha bоlgan
reallikning konsepsiyasida tushunarli bоlgan tushuncha bor- Pol Milgram
tomonidan joriy etilgan fazilatlar. YAni, bu ajratish, aslida, aralash haqiqat
atamasiga mos keladi.
Va shuningdek, XR yoki Cross
Reality (xoch-haqiqat yoki xoch-haqiqat deb tarjima qilinishi mumkin, hali
tarjima qilingan variant mavjud emas) davo qiladigan X-Reality (X Reality
(XR)) sahifasi keng jihozlarni qamrab oladi va virtual haqiqat (VR),
aralash haqiqat (MR), kengaytirilgan haqiqat (AR) uchun tarkib yaratishga imkon
beruvchi dasturiy taminot, shu jumladan sensorli interfeyslar, dasturlar va
infratuzilmalar! - kinematik voqelik (CR).
Ushbu sahifada shuningdek,
1960-yillarda boshlangan X-Reality va XR atamalarining paydo bоlishi
haqida hikoya qilinadi. 2016 yil may oyida Pixvana XR qisqartmasidan virtual,
aralash va kengaytirilgan haqiqat uchun umumiy atama sifatida foydalanishni
boshladi. Kevin Joys (Kevin Joyce), VRFocus bosh muharriri, 2018 yil 1 mart,
оzining AR, VR, MR, RR, XR: A Glossary to the Acronyms of the Future
maqolasida takidlaganidek: Yangi tendensiya har qanday Ushbu yangi
texnologiyalardan foydalanadigan tarkib XR deb belgilangan. Shu bilan birga, XR
qisqartmasi оzaro haqiqat ni aniqlash uchun ham qоllaniladi, bu AR,
MR va VR usullarini birlashtirgan har qanday apparat vositasi; masalan, Google
Tango.
Shunday qilib, bizda yana bir
umumlashtiruvchi atama mavjud (vositachilik va aralash haqiqat bilan birga) -
XR. Ammo bu hammasi emas.
Boshqa voqeliklar rоyxati quyidagilarni
оz ichiga olishi mumkin:
Visuo-haptic mixed reality
(VHMR) - bu vizual-taktil aralash haqiqat - virtual va real obektlarning
vizual va taktil hislarini birlashtirish qobiliyatiga ega bоlgan aralash
haqiqat tarmogi.
360 virtual haqiqat (yoki 360 VR,
yoki mobil VR), u interfaol va hayajonli tarkib sifatida, foydalanuvchini
tоliq оrab olgandek, gоyo u sahnaning оrtasida turibdi.
Ushbu tarkibni istalgan qurilmadan foydalanib kоrish mumkin va u
foydalanuvchiga istalgan yоnalishda qarashga imkon beradi ... Bu
foydalanuvchini passiv tomoshabindan faol tomoshabinga aylantiradi, chunki u
istalgan joyda tomosha qilish imkoniyatiga ega. Bunday tarkib deb nomlangan
vositadan foydalangan holda yaratiladi. 360 darajali tortishishni taminlaydigan
360 kamerali.
Biroq, skeptiklarning fikriga
kоra, biron bir yоnalishga qarash virtual voqelikka kirishni
anglatmaydi. 360 kameraga VR terminologiyasini qоllaydigan marketologlar,
hech bоlmaganda, bexosdan sоz birikmalaridan foydalanishadi. SR
(substitutional reality, almashtirish haqiqati) Yaponiyaning RIKEN
FizikaKimyoviy Tadqiqot Instituti laboratoriyalarida fantastika va voqelikni
bir-birlaridan ideal tarzda ajratib bоlmaydigan tarzda birlashtiradigan
haqiqatni almashtirish tizimi ishlab chiqilgan. Texnologik rivojlanishning
ushbu bosqichida bu atama sinonim deb qaralishi mumkin. Virtual reallik. Ammo
uzoq (yoki unchalik uzoq bоlmagan) kelajakni yaratish mumkin.
Simulated reality
(simulyatsiya qilingan yoki simulyatsiya qilingan haqiqat). Bu haqiqiy
haqiqatdan farq qilib bоlmaydigan faraziy voqelik. Simulyatsiya qilingan
voqelikda simulyatsiya ichida yashayotganlarini bilishi yoki bilmasligi mumkin
bоlgan ongli mavjudotlar bоlishi mumkin. Bu hozirgi tushunchadan,
texnologik erishish mumkin bоlgan virtual haqiqatdan juda farq qiladi.
Virtual voqelikni haqiqatdan ajratish oson; unda ishtirok etganlar hech qachon
boshdan kechirgan narsalarining tabiatiga shubha qilmaydilar. Simulyatsiya
qilingan voqelik, aksincha, haqiqatdan ajratish qiyin yoki imkonsiz
bоladi.
1.9-rasm.
Virtual va kengaytirilgan haqiqat
Bazan bir xil narsani
anglatadigan atamalarning kоpligi, qisman har bir kompaniyaning
kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari uchun оz nomlari bilan chiqishi.
Computer Vision - bu
kompyuterlar va boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar orqali tasvirlar va koʻrinishlarni
tushunish va aniqlash boʻyicha tizimdir. Ushbu texnologiyalar juda keng qoʻllaniladi
va bir nechta sohalarda foydalaniladi, masalan: San'at Computer Vision
texnologiyalari, san'atda muhim boʻlgan tasvir va rasm ma'lumotlarini
tushunish va oʻrganish uchun foydalaniladi.
1. Tibbiyot -
Tibbiyot sohasida, Computer Vision tizimlari, radiografiyalar va tomogrammalar
kabi tasvirlarni tushunish va aniqlash uchun foydalaniladi.
2. Transport
- Kompyuter Vision texnologiyalari, transport sohasida avtomobillarning
yurishi, avto yoʻlni tushunish, avtomobilni identifikatsiya qilish va
boshqa amallar uchun foydalaniladi.
3. Xavfsizlik -
Xavfsizlik sohasida, Computer Vision tizimlari, video nazorat, yagona nazorat
va yuk transport vositalarini kuzatish va aniqlash uchun foydalaniladi.
4. Reklama
- Marketingda, reklama va turli xil marketing kampaniyalarini tashkil etishda,
kompyuter Vision tizimlari tasvirlarni yoritish, ma'lumotlar toʻplamasi va
ma'lumotlar tahlil qilishda qoʻllaniladi.
Bunday kabi sohalar qanchalik
keng boʻlsa-da, Computer Vision tizimlari hali ham yanada rivojlana oladi
va yangi xususiyatlar va imkoniyatlar qoʻshib boriladi. Computer Vision
sohasi oʻrganish uchun quyidagi roadmap tuzilishi mumkin: Asosiy
algoritmlar va tushunchalar - Computer Vision sohasini oʻrganish uchun
asosiy algoritmlar va tushunchalar bilish kerak. Bu algoritm va tushunchalar
orqali, tasvirni tahlil qilish, aniqlash va tasvirni sinash mumkin.
1. Programmalash tillari - Computer Vision
sohasi oʻrganish uchun Python, MATLAB, R, C++, Java va boshqa tillarni oʻrganish
kerak.
2. Boʻsh ishchilar uchun uyali ilovalar
va kutubxonalar - OpenCV, TensorFlow, PyTorch, Keras va boshqa boʻsh
ishchilar uchun uyali ilovalar va kutubxonalar bilan tanishish kerak.
3. Data tahlil - Computer Vision sohasini oʻrganish
uchun data tahlili katta ahamiyatga ega. Bu maqsadda, numpy, pandas, scipy,
scikit-learn kabi ilovalarni oʻrganish kerak.
4. Kompyuter grafikasi va tasvir ishlash -
Computer Vision sohasini oʻrganish uchun kompyuter grafikasi va tasvir ishlash
asoslari kerak. Adobe Photoshop, GIMP kabi dasturlarni oʻrganishingiz
mumkin.
5. Amaliyot va loyihalar - Computer Vision
sohasini oʻrganish uchun amaliyot va loyihalar ustida ishlayotgan boʻlishingiz
kerak. Bu, oʻrganish jarayonida kompyuter Visiondagi muhim amallarni
bajarishga yordam beradi.
6. Tayyor kodlarni oʻrganish - Oʻzingizni
tajribangizni oshirish uchun tayyor kodlarni oʻrganishingiz kerak. Bunday
kodlar GitHub, Kaggle kabi platformalarda yoki boʻsh ishchilar uchun uyali
ilovalarda topilishi mumkin.
Siz bu roadmap orqali Computer
Vision sohasini oʻrganishga boshlay olasiz. Buni amaliyotda joriy qilish
va yangi xususiyatlar bilan yangilanish davom etadi. Computer Vision,
tasvirlarni va video xabarlarini tahlil qilish, aniqlash va tasvirni sinashga
yordam beradigan bir necha asosiy tushuncha va algoritm asosida yuritiladi.
Quyidagi asosiy tushunchalar va algoritmlar Computer Vision sohasida katta
ahamiyatga ega:
1. Tasvirni binarizatsiya qilish -
Tasvirni binarizatsiya qilish, tasvirlarning mavjud boʻlgan oʻq va
rangli elementlarini ayirishni tashkil etadi. Bunday binarizatsiya algoritmlari
orqali, tasvirlarning moslashuvchanligi va yuqori darajada aniqlash,
kengaytirish va koʻchirish imkoniyatlari mavjud.
2. Yuzani aniqlash - Yuzani aniqlash,
tasvirlarda yuzlarni aniqlash uchun qoʻllaniladi. Bu tushuncha uchun Face
Detection algoritmlari, masalan, Viola-Jones algorithm yoki Haar-Cascade
Classifier oʻrganish kerak.
3. Tasvir segmentatsiyasi - Tasvir
segmentatsiyasi, tasvirlarni tahlil qilish, tasvirlarning moslashuvchanligini
va elementlarini aniqlash, tasvirlarni bir nechaga boʻlish va qism qism
tahlil qilishni oʻz ichiga oladi.
4. Tasvir tahlili va sinash - Tasvir tahlili
va sinash, tasvirlarni tark etish, oʻlchash, shakllantirish, kengaytirish
va boshqa koʻplab amallarni bajargan holda, aniq natijalarga erishishni
ta'minlaydi.
5. Yigʻindilar tahlili - Yigʻindilar
tahlili, yigʻindilardagi obektlarni aniqlash va koʻrsatkichlarini oʻlchash
uchun qoʻllaniladi. Bu tushuncha uchun Cluster Analysis va Object Tracking
algoritmlari keng qoʻllaniladi.
6. Neiron tarmoqlari - Neiron tarmoqlari,
yagona yoki koʻp qatorlardan tashkil topgan ma'lumotlar tizimi orqali
malumotni ifodalash va tahlil qilish imkoniyatlarini taminlaydi.
7. Konvolutsiya neyron tarmoqlari -
Konvolutsiya neyron tarmoqlari, tasvirlarni aniqlash va sinash uchun moʻljallangan
holda yaratilgan, shu jumladan, tasvirlarni qism qism tahlil qilish, oʻlchash
va tark etish imkoniyatlariga ega. Tasvirni tanib olishga qanday oʻrgatilgan.
Kompyuter tasvirni odamlardan
juda boshqacha koʻradi va qayta ishlaydi. Kompyuter uchun tasvir shunchaki
piksellar toʻplamidir - vektor tasvir yoki rastr sifatida. Rastrli
tasvirlarda har bir piksel panjara shaklida, vektor tasvirda esa turli rangdagi
koʻpburchaklar shaklida joylashtirilgan.
Malumotlarni tashkil qilish
jarayonida har bir tasvir toifalarga boʻlinadi va jismoniy xususiyatlar
chiqariladi. Nihoyat, geometrik kodlash tasvirlarni tavsiflovchi teglarga
aylantiriladi. Ushbu bosqich - tasvirlarni yigʻish, tartibga solish,
etiketlash va izohlash - kompyuter koʻrish modellarining ishlashi uchun
juda muhimdir.
Chuqur oʻrganish malumotlar
toʻplami aniq ishlab chiqilgandan soʻng, tasvir tanib olish
algoritmlari tasvirlardan naqsh chizish ustida ishlash.
Yuzni tanish:
AI insonning yuz xususiyatlarini
xaritalash va ularni chuqur oʻrganish malumotlar bazasidagi tasvirlar
bilan taqqoslash orqali yuzlarni tanib olishga oʻrgatilgan.
Obektni
aniqlash:
Tasvirni aniqlash texnologiyasi tasvirning tanlangan
qismidagi qiziq ob'ektlarni aniqlashga yordam beradi. Vizual qidiruv birinchi
navbatda tasvirdagi ob'ektlarni aniqlash va ularni Internetdagi tasvirlar bilan
solishtirish orqali ishlaydi. Matnni aniqlash:
Tasvirni aniqlash tizimi,
shuningdek, tasvirlardan matnni aniqlash va optik belgilarni aniqlash yordamida
uni mashinada oʻqiladigan formatga aylantirishga yordam beradi.
Tasvirni
aniqlash tizimi jarayoni.
Quyidagi uchta qadam qaysi tasvirning fonini
tashkil qiladi tan olish ishlari.
1-jarayon: Malumotlar toʻplamini oʻrgatish
Tasvirni aniqlashning butun tizimi rasmlar, tasvirlar,
videolar va boshqalardan iborat oʻquv malumotlaridan boshlanadi. Keyin
neyron tarmoqlar naqshlarni chizish va hislarni yaratish uchun oʻquv
malumotlariga muhtoj.
2-jarayon: Neyron tarmogʻini oʻrgatish
Malumotlar toʻplami ishlab
chiqilgandan soʻng, ular neyron tarmoq algoritmiga kiritiladi. Bu tasvirni
aniqlash vositasini ishlab chiqish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. a
yordamida tasvirni aniqlash algoritmi neyron tarmoqlarga tasvirlar sinflarini
tanib olish imkonini beradi.
3-jarayon: Sinov
Tasvirni aniqlash modeli sinovdan oʻtgandek yaxshi.
Shuning uchun, oʻquv malumotlar toʻplamida mavjud boʻlmagan
tasvirlar yordamida modelning ishlashini sinab koʻrish muhimdir.
Malumotlar toʻplamining taxminan 80% dan foydalanish har doim oqilona
namunaviy trening qolganlari esa 20% model sinovlarida. Modelning ishlashi
aniqlik, bashorat qilish va foydalanish qulayligi asosida oʻlchanadi.
Tasvirni
aniqlashdan foydalanadigan sohalar.
Sun'iy intellektning tasvirni
aniqlash texnologiyasi sanoatning turli sohalarida tobora koʻproq
foydalanilmoqda va bu tendentsiya yaqin kelajakda ham davom etishi taxmin
qilinmoqda. Tasvirni aniqlashdan juda yaxshi foydalanadigan bazi sohalar:
2.1-rasm.
Tasvirni aniqlashdan foydalanadigan sohalar
Xavfsizlik
sanoati:
Xavfsizlik sohalari yuzlarni
aniqlash va aniqlash uchun tasvirni aniqlash texnologiyasidan keng foydalanadi.
Aqlli xavfsizlik tizimlari odamlarga kirishga ruxsat berish yoki rad etish
uchun yuzni aniqlash tizimlaridan foydalanadi.
Bundan tashqari, smartfonlarda
telefonlar yoki ilovalarni qulfdan chiqarishga yordam beradigan standart yuzni
tanish vositasi mavjud. Yuzni identifikatsiya qilish, tanib olish va malumotlar
bazasi bilan moslikni topish yoʻli bilan tekshirish tushunchasi yuzni
aniqlash.
Avtomobil
sanoati:
Tasvirni aniqlash oʻz-oʻzidan boshqariladigan va
avtonom avtomobillarning eng yaxshi ishlashiga yordam beradi. Orqa kameralar,
sensorlar va LiDAR yordamida yaratilgan tasvirlar tasvirni aniqlash dasturidan
foydalangan holda malumotlar toʻplami bilan taqqoslanadi. U boshqa
transport vositalarini, svetoforlarni, qatorlarni, piyodalarni va boshqalarni
aniq aniqlashga yordam beradi. Chakana savdo sanoati:
Chakana savdo sanoati tasvirni
aniqlash sohasiga kirishmoqda, chunki u yaqinda ushbu yangi texnologiyani sinab
koʻrmoqda. Biroq, tasvirni aniqlash vositalari yordamida u xaridorlarga
mahsulotlarni sotib olishdan oldin deyarli sinab koʻrishga yordam beradi.
Sogʻliqni
saqlash sanoati:
Sogʻliqni saqlash sohasi,
ehtimol, tasvirni aniqlash texnologiyasidan eng katta foyda keltiradi. Ushbu
texnologiya tibbiyot xodimlariga bemorlarda oʻsmalar, jarohatlar, insult
va boʻlaklarni aniq aniqlashda yordam beradi. Shuningdek, u koʻrish
qobiliyati zaif odamlarga matnga asoslangan jarayonlardan foydalangan holda
onlayn malumotlarni olish orqali malumot va koʻngilochar narsalardan koʻproq
foydalanishga yordam beradi.
Kompyuterni xuddi odamlar kabi
vizual malumotlarni idrok etish, shifrlash va tanib olishga oʻrgatish oson
ish emas. Tasvirni aniqlash modelini ishlab chiqish uchun sizga tonnalab
etiketli va tasniflangan maʼlumotlar kerak boʻladi
1. Normativ-huquqiy
hujjatlar loyihalari muhokamasi portalida
Vazirlar
Mahkamasining Aqlli shahar Konsepsiyasini tasdiqlash tоgrisidagi qaror
loyihasi taqdim etildi. Mazkur Konsepsiyaning maqsadi
- Оzbekistonda turmush sifatini oshirish hamda
hozirgi va kelajak avlodning iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va madaniy
ehtiyojlarni qondirishni taminlashga yоnaltirilgan Aqlli shahar
innovatsion texnologiyalarini tatbiq qilish yоli orqali joylarda
zamonaviy ishlab chiqarish va muhandislik-kommunikatsion infratuzilmalar
loyihalarini yaratishga doir asosiy yоnalishlarni belgilab olish deb
aniqlangan. Aqlli shaharning innovatsion texnologiyalarini belgilab bering.
2.
Aqlli shahar Konsepsiyasining qоyidagi asosiy yоnalishlarini
xususiyatlarini, sxemalarini, rivojlantiruvchi omillarini belgilab bering:
- Aqlli
transport;
- Elektron
militsiya
- Xavfsizlik
quyi tizimi;
- Aqlli
uy-joy;
- Aqlli
kommunal xоjaligi;
- Aqlli
suv taminoti;
- Aqlli
energetika;
- Sogliqni
saqlash aqlli tizimi;
- Aqlli
talim.
3.1-rasm. Aqlli uy sxemasi
3.3-rasm.
Aqlli transport sxemasi
3. Har
bir yоnalishi uchun qоyidagi konseptual jadvalini tоldiring.
|
Aqlli shahar
Konsepsiyasining asosiy
yоnalishlari
|
Maqsad va vazifalari
|
Kоllaniladigan texnologiyalar
|
Xususiyatlari
|
|
Aqlli transport
|
|
|
|
|
Elektron militsiya
|
|
|
|
|
Xavfsizlik quyi
tizimi
|
|
|
|
|
Aqlli uy-joy
|
|
|
|
|
Aqlli kommunal
xоjaligi
|
|
|
|
|
Aqlli suv taminoti
|
|
|
|
|
Aqlli energetika
|
|
|
|
|
Sogliqni saqlash
aqlli tizimi
|
|
|
|
|
Aqlli talim
|
|
|
|
4. Aqlli
talim sxemasini chizib, klaster yarating.
5. Aqlli
talimni tashkil etuvchi komponentlarini aniqlab, uning asosiy vazifalarini
belgilang.
Amaliy
bajarish uchun vazifalar.
GOOGLE CLASSROOM dan foydalanib оrganishni
boshqarish.
1. Google hisobingizni yarating.
2. Class.google.com orqali virtual sinf xonasiga
kiring.
3. Asosiy sahifada rol ni tanlang:
оqituvchilar kurslar yaratadilar va talabalar ularga qоshilishadi.
4. Kerakli maydonlardan - faqat kursning
nomi, boshqa variantlar оquv jarayonini tizimlashtirishga yordam beradi,
masalan, bir nechta bоlimlarni yaratishga yordam beradi.
3.3-rasm.
GOOGLE SLASSROOM da kursni yaratish
Har bir kurs avtomatik ravishda kod oladi, unga kоra
talabalar keyinchalik virtual auditoriyasini topishlari mumkin bоladi.
Kirish Android va IOS uchun Google Class mobil ilovasida ham mavjud.
1. Kursni yaratib, siz asosiy panelga оtasiz.
Gorizontal menyuda uchta yorliq mavjud:
1) Lenta, bunda, masalan, Facebook da
оxshashlik bilan barcha yangilanishlar kоrinadigan;
2) Zadaniya barcha materiallar bilan,
3) Polzovateli, unda sinfdoshlar va
оqituvchilar haqida malumotlar mavjud.
3.4-rasm.
GOOGLE dasturida asosiy kurs paneli
Muhokama qilinadigan savollar va
mavzular lentada elon qilingan, unga kirish qоlda sozlangan - beparvolik talabalar,
masalan, sharhlash funksiyasini оchirib qоyishlari mumkin. Shaxsiy
Google hisoblarining egalari kuniga 30 tagacha kurslar yaratishi, maksimal 100
ta kursga (kuniga 30 ta) qоshilishi va kursning eng kоp 200 ta
ishtirokchisiga (shu jumladan оqituvchilar va talabalarga) kirish
huquqiga ega bоlishi mumkin.
Google оquv jarayonini
kоp tomonlama qilishga harakat qildi. Rollarni taqsimlashning eng oson
usuli: оqituvchi - talaba. Birinchisi materiallarni joylashtiradi,
fayllarni biriktiradi, topshiriqlarni yaratadi, ikkinchisi malumotlar bilan
tanishadi, uy vazifasini bajaradi va baholar oladi. Agar kerak bоlsa, har
bir bosqichda sharhlar qоshiladi - masalan, vazifani qaytarish kerak
bоlganda, bironbir narsani qоshishni yoki tuzatishni sоrang.
Rollarni taqsimlashning biroz
murakkab versiyasi: оqituvchi, talaba, kurator, admin. Murabbiylar Sinfga
kirish huquqiga ega emaslar, ammo pochta orqali barcha malumotlarni qabul
qilib, talabalarning ish faoliyatini nazorat qilishlari mumkin. Menimcha, bu
birinchi navbatda trening оtkaziladigan kafedra rahbarlari uchun qulay.
Mamurlar kurslarni kоradi va domenda ishlaydi, ishtirokchilarni
qоshib olib tashlaydi.
1. Kurs materiallarini
qоshish uchun Vazifalar yorligiga оting. Ushbu sahifadagi
obektlarni mavzu bоyicha guruhlash mumkin, shuningdek qulay tartibda
ajratish mumkin.
3.5-rasm.
GOOGLE SLASSROOM da kurs materialini postingi
2. Xizmatni Google Docs, Google Disk va Gmail bilan
birlashtirish sizga video, matn va rasmlarni joylashtirishga imkon beradi - siz
interfaol оqitish usullarining barcha arsenaliga kirish huquqiga egasiz.
Kursning nomi, tavsifi, bоlimi, auditoriyasi va mavzusi istalgan vaqtda
оzgartirilishi mumkin. Barcha tarkib avtomatik ravishda Google Disk-dagi
papkalarga qоshiladi.
3. 6-rasm. GOOGLE dasturidan
foydalanish
3. Mashqlar
Vazifalar yorligida elon qilinadi. Bilimlarni sinash uchun bir nechta format
mavjud: sоrovnoma, test va hk. Siz biriktirilgan fayllarda
qоshimcha kоrsatmalar berishingiz, Bоsh Viktorina shablonidan
foydalanishingiz yoki bir nechta javob variantlari bilan savol yaratishingiz
mumkin. Ikkinchi holda, boshqa talabalarning javoblarini sharhlash imkoniyati
mavjud, biroz chaqqonlik - va siz haqiqiy miya bоroniga ega
bоlasiz.
4. Odatiy
bоlib, barcha ishlar bir balli shkalada baholanadi va muddatlar ochiq
qoladi. Biroq, bitta va boshqa variantni sozlash oson: odatiy besh balli
tizimni tanlang, shuningdek daqiqalar va sekundlargacha bоlgan
muddatlarni belgilang.
3.7-rasm.
GOOGLE CLASSROOM da maqolalarni postingi
Talabalar darsni taqvimida yoki
taqvimida yoki Vazifalar rоyxati sahifasida topshiriqlarni
kоrishlari mumkin. Siz hali topshirilmagan va tugallanmagan ikkala
tayinlangan vazifalarni kоrasiz. Bunday holda, talabaga individual
topshiriq berilishi mumkin - bu har bir guruh azosi malum bir sohaga
ixtisoslashgan strategik mashgulotlar paytida qulaydir.
Adabiyot
va Internet saytlar:
1. https://www.google.com/intl/ru/forms/about/
2. https://support.google.com/docs/answer/6281888?co=GENIE.Platform%3
DDesktop&hl=ru
3.В.А.Каримова,
М.Б.Зайнутдинова
Информационные
системы. Т: Aloqachi, 2017., 256 стр.
4. Hadoop: что, где и
зачем //
Хабрахабр:
сайт, 16
октября 2014. Режим
доступа: https://habrahabr.ru/post/240405
5.T.N.Nishonboyev. Servisga
yonalishtirilgan taqsimlangan tizimlar. T.:
Fan va technologiya, 2017, 300 bet
6. Jaroslav Pokorny,
Vaclav Repa Information Systems Development.
Business Systems and Services: Modeling and
Development. 2014
7. www.ziyonet.uz
8. www.library.tuit.uz
KОCHMA
MASHGULOT
Mavzu.
Virtual (VR) va toldirilgan (AR) reallik (6 soat)
Kоchma mashgulotning
maqsadi TATU оquv laboratoriyasi misolida virtual va kengaytirilgan
voqelikning talim imkoniyatlarini namoyish etish.
Nazariy
malumotlar
Sоnggi оn yil ichida
qurilmalar narxining pasayishi tufayli texnologiyalar keng doiradagi
foydalanuvchilar uchun qulayroq bоldi. Agar biz talim sohasidagi dastur
haqida gapiradigan bоlsak, unda virtual va kengaytirilgan haqiqat uchun
bu fizikaviy texnikani оrganish, laboratoriya ishi va boshqa kоp
narsalar. Kattalashtirilgan voqelik texnologiyalarining оquv jarayoniga
tasiri bоyicha akademik tadqiqotlar doirasida оnlab tadqiqotlar
olib borildi, bu erda talabalarning ishlashi yaxshilanmoqda, materialni tushunish,
motivatsiya darajasi kоtarilgan. Оquv jarayoniga jalb qilish
darajasi va mavzuni оrganishga bоlgan qiziqish ham ortib bormoqda
va talabalar оrtasidagi aloqa darajasi oshib bormoqda.
Virtual haqiqat nazariya va
amaliyotni оrganish uchun yangi imkoniyatlarni ochadi, chunki ananaviy
usullar juda qimmat yoki juda murakkab bоlishi mumkin.
Talimda AR / VR dan foydalanishning 5 asosiy
afzalliklari mavjud.
Kоrinishi.
3D-grafika, inson kоziga kоrinmaydigan eng murakkab jarayonlarning
tafsilotlarini, atom yadrosining parchalanishiga yoki kimyoviy reaksiyalargacha
kоpaytirishga imkon beradi. Bundan tashqari, hech narsa tafsilotlar
darajasini oshirishga va elektronlarning harakatini kоrishga yoki mexanik
modelni kоpaytirishga, masalan, inson tanasi hujayralarining turli
bosqichlarda rivojlanishiga tоsqinlik qilmaydi. Virtual haqiqat sizga
zamonaviy fan biladigan har qanday jarayon yoki hodisalarni kоpaytirish
yoki taqlid qilishga imkon beradi.
Xavfsizlik.
Samolyot yoki yuqori tezlikda harakatlanadigan transport vositalarini
boshqarishning amaliy prinsiplari virtual haqiqat moslamasida mutlaqo xavfsiz
tarzda ishlab chiqilishi mumkin. VR shuningdek, hech kimga zarar bermasdan va
xavf tugdirmasdan, оta murakkab tibbiy operatsiyalar yoki
manipulyatsiyalarni amalga oshirishga imkon beradi.
Ishtirok etish.
VR-texnologiyalar har qanday harakatlar mexanikasi yoki obektning xatti-harakatlarini
simulyatsiya qilish, murakkab matematik vazifalarni оyin shaklida hal
qilish va hokazolarni amalga oshirishga imkon beradi. Virtual haqiqat sizga
muhim tarixiy voqealarning asosiy senariylarini kоrib chiqib, оz
vaqtida sayohat qilish yoki qondagi qizil qon tanachalari harakati darajasida
odamni ichkaridan kоrish imkoniyatini beradi.
Fokus.
VRda modellashtirilgan kosmik tashqi omillar bilan chalgimasdan, 360 daraja
panoramik diapazonda osongina kоrilishi mumkin.
Virtual darslarni оtkazish
qobiliyati. Birinchisida simulyatsiyalangan makonni namoyish etish qobiliyati
va virtual tadbirlarda ishtirok etishning tasiri paydo bоlishi tufayli
Virtual Reallik rejimida butun darslarni оtkazish imkoniyati paydo
bоldi.
Оqituvchilar duch kelgan
asosiy muammolar bu dasturlarni yuklab olish, tinglovchilarni ular bilan
ishlashga оrgatish uchun sarflangan ortiqcha vaqt, geolokatsion
ishlarning sustligi, bazida namunaviy javobning past sifati, talabalarning AR
formatida ishlashidagi qiyinchiliklar edi. Umuman olganda, barcha muammolar AR
bilan ishlash tajribasining etishmasligi va texnologiyaning nomukammalligi
bilan bogliq. Kelgusida texnologiyaning rivojlanishi bilan ushbu muammolar
bartaraf etiladi.
Talimda
virtual va kengaytirilgan voqelikni qоllashga misollar a) virtual haqiqat
(VR)
Ushbu texnologiyaning odamni
virtual dunyoga chоmdirish qobiliyati uning talimdagi rivojlanishining
asosiy yоnalishini belgilaydi. Haqiqiy dunyoda texnik, iqtisodiy yoki
jismoniy sabablarga kоra yaratib bоlmaydigan barcha narsalar
virtual dunyoda yaratilishi mumkin. Aslida qiyin yoki imkonsiz bоlgan
joyga tashrif buyurish imkoniyati. Elektr va magnit maydonlariga, tarixdan
oldingi hayvonlarga, suv osti olamlariga, qadimgi mamlakatlarga, sayyoralar va
asteroidlarga qarang. Shuningdek, ushbu texnologiya bazi narsalarni yangi
usulda ochishi mumkin, masalan:
- rasm, sizni Van Gogning "Tungi kafe"
rasmiga soladigan ilova mavjud.
http://store.steampowered.com/app/482390/The_Night_Cafe_A_VR_Tribute_to_V
incent_Van_Gogh/ .
Ushbu texnologiya zamonaviy
laboratoriyalarda laboratoriya ishlarini bajarishga imkon berishi mumkin.
Masalan, nega sоnggi yillardagi eng mashhur tadqiqot loyihalarini: katta
andron tоqnashuvi yoki tortishish tоlqinlarining detektorini taqlid
qilib, ularda laboratoriya ishlarini olib borish kerak? Bu talabalarga ularning
bobolari va bobolari оqiganlarini emas (balki bu ham muhim) emas, balki
fanning hozirgi holatini kоrsatib, qiziqish bildirishga imkon beradi.
Chet tillarini
оrganayotganda, ona tilida sоzlashuvchi bilan jonli muloqot orqali
оrganishda katta yutuqlarga erishiladi. Ammo agar bunday odam qiyin yoki
texnik jihatdan uni auditoriyaga etkazish qiyin bоlsa. Virtual haqiqat
endi bоsh joylarga kirishga imkon beradi, bu erda siz nafaqat muloqot
qilishingiz, balki boshqa foydalanuvchilar bilan ham muloqot qilishingiz
mumkin:
http://store.steampowered.com/app/407060/AltspaceVRThe_Social_VR_App/
https://www.facebook.com/spaces
Masalan, siz Rossiyada yapon
tilini оrganayotgan guruhni va Yaponiyada rus tilini оrganayotgan
guruhni оzaro boglanish va vazifalarni bajarish uchun bitta joyga
kоchirishingiz mumkin. Va keyingi dars uchun, masalan, Ispaniyadan kelgan
guruh bilan. Bunday interfaol format har qanday yoshdagi talabalar uchun
qiziqarli bоladi. Bunday uchrashuvlarni shaxsan оtkazish yoki hatto
videokonferensaloqa aloqasidan foydalanish unchalik samarali emas, lekin
mehnatkash va qimmatga tushadi.
Tarixni оrganishda
talabalar dunyodagi muzeylarning uch оlchovli eksponatlari bilan
tanishishlari mumkin. Shuningdek, qayta tiklangan shaharlar, janglar yoki
boshqa tarixiy voqealar bilan. Masalan, siz nafaqat Borodino jangini qayta
yaratishingiz, balki talabalarga unda qatnashishga va оzlarining
qarorlarini qabul qilishga, shuningdek jamoaviy qarorlarni qabul qilishga imkon
berishingiz mumkin. Shunday qilib, bu Moskvada Borodino panoramasini
yaratgandan keyin yangi rivojlanish bosqichi bоladi.
Geografiya sohasida 360 darajali kameralarning
zamonaviy rivojlanishi foydalanuvchilarga uch оlchovli panoramalar va
videolarni suratga olish imkonini beradi. Kоpgina tadqiqotchilar,
sayohatchilar va shunchaki sayyohlar kоplab materiallarni olib
tashlaydilar va uni ommaga etkazadilar. Ushbu video toglar, okeanlar,
parvozlar, vulqonlar, qutblar haqida. Sinfda bunday materiallardan foydalanish
оquvchilarga sayyoramizning eng chekka burchaklarini kоrishga va
sayohatga bоlgan qiziqishini qоllab-quvvatlashga imkon beradi.
Biologiyada texnologiya organlar,
hujayralar yoki hatto DNK molekulalarining hajmini оlchashga imkon
beradi:
http://www.xvivo.net/cellscape-vr-biology/
http://store.steampowered.com/app/451980/The_Body_VR_Journey_Inside_a_Cell/
b) kengaytirilgan haqiqat (AR)
Ikkinchi va undan yuqori
darajadagi algebraik sirtlarni vizualizatsiya qilish. Shaklda 5-rasmda AR
texnologiyasidan foydalanganda 2-tartibli algebraik yuzalar kоrsatilgan.
Talaba kompyuter ekranida va ayniqsa kitoblarda emas, balki uning oldida haqiqiy
obekt sifatida sirtni sifatli оrganish, shuningdek real vaqt rejimida
parametrlarni оzgartirish va natijani kоrish imkoniyatiga ega
bоladi. Bularning barchasi tenglamalarning tuzilishini (parametrlarning
interaktiv оzgarishi) va sirtlarning uch оlchovli shaklini
yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
1-rasm.
2-tartibli algebraik yuzalar
Shunga оxshash
vizualizatsiya yuqori darajadagi sirtlar uchun yaratilishi mumkin (2-rasm).
2-rasm.
Buyurtmaning algebraik yuzalari 2 dan katta: (a) Diagonal kub Clebsch yuzasi,
(b) Mobius tasmasi, (c) Klein shishasi.
Fizikada foydalanishning asosiy
yоnalishi matematik fizika tenglamalarini ingl. Bunday holda, eritma
jismoniy jarayon shaklida kоrsatilgan. Talaba tenglamaning parametrlarini
dinamik ravishda оzgartirishi va bu оzgarishning natijaga tasirini
kоrishi mumkin.
Mashinasozlikda, ularning ishlash
prinsipini kоrsatadigan animatsiyalar оynash qobiliyatiga ega
bоlgan uskunalar modellarini vizualizatsiya qilish. Nasoslar va
turbinalar uchun uning yonida fizik jarayon qоllaniladigan muhitning fazaviy
diagrammasi joylashtirilishi mumkin. Shaklda 3-rasmda AR dasturidan olingan
surat kоrsatilgan, unda 1200 MVt VVER reaktorli atom elektr stansiyasi
kоrsatilgan. Ilova asosiy tuzilmalarni, jihozlarni namoyish etadi va
vosita harakatini jonlantiradi.
3-rasm. VVER
1200 NPP bilan AR qоllanilishi
Bugungi kunda ommaviy umumiy
talim haqiqatida kengaytirilgan va virtual haqiqat texnologiyalaridan
foydalanishni tasavvur qilish qiyin. Biroq, hozirgi vaqtda kengaytirilgan va
virtual haqiqat texnologiyalaridan foydalanish masofaviy оqitish nuqtai nazaridan
eng mosdir.
Alohida takidlash kerakki,
nafaqat AR va VR texnologiyalaridan foydalangan holda оqitish, balki
ushbu texnologiyalardan foydalangan holda mahsulotlarni yaratish bоyicha
malakalarni oshirish zarur. Kasb-hunargacha va kasb-hunar talimi talimning
ushbu yоnalishlariga etibor qaratishlari kerak.
Yangi
texnologiyalarni joriy qilish nazariyani оrganish va olingan bilimlarni
amalda qоllash uchun yangi imkoniyatlardan foydalanishga moslashish
maqsadida butun оquv jarayonini qayta formatlashni talab qiladi.
GLOSSARIY
|
Tushuncha оzbek tilida
|
Tushunchaning оzbek tilidagi
sharhi
|
Tushuncha ingliz tilida
|
|
Mashinali оqitish
|
asosiy modellar asosida
murakkab prognozlarni olish uchun statistik tahlil yoki mashinani
оrganish asosida qurilgan modellardan foydalanish
|
Machine learning
|
|
Neyron tarmoqlar
|
tarmoq
tahlili, optimallashtirish, shu jumladan genetik algoritmlar
|
Artificial Neural Networks
|
|
Simulyatsiya
|
jarayonlarni
aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni
yaratishga imkon beradigan usul
|
Simulation
|
|
Imitatsion modellashtirish
|
malumotlar olingan topologik, geometrik va geografik
malumotlardan foydalangan holda metodlar klassi
|
Spatial analysis
|
|
Vizuallashtirish
|
natijalarni olish uchun
ham, keyinchalik tahlil qilish uchun manba malumotlari sifatida foydalanish
uchun interfaol xususiyatlar va animatsiyalardan foydalangan holda chizmalar,
diagrammalar kоrinishidagi malumotlarni taqdim etish.
|
Visualization
|
|
Virtual reallik
|
Texnik vositalar bilan yaratilgan
dunyo, odamga uning sezgilari orqali: kоrish, eshitish, teginish va
boshqalar.
|
The virtual reality
|
|
Virtual reallik tizimlari
|
ananaviy kompyuter
tizimlariga tоliq taqqoslanadigan qurilmalar barcha beshta sezgi
organlariga tasir kоrsatib, virtual muhit bilan оzaro aloqani
taqlid qiladi
|
Virtual reality systems
|
|
Tоliq VR
|
virtual dunyoni sodda
tarzda simulyatsiya qilish, ularga yuqori darajadagi tafsilotlar.
|
Full Immersive VR Technology
|
|
Tоliqsiz VR
|
rasm, tovush va boshqaruvchi bilan ekranda uzatiladigan
simulyatsiyalar, afzal keng ekranga qaratilgan
|
VR technology without immersion
|
|
Treking tizimlari
|
ular
kоzlar оquvchilarining harakatlarini kuzatib borishadi va
|
tracking systems
|
|
|
har bir daqiqada bir
odamning qayerga qarayotganini aniqlashga imkon berishadi, shuningdek ularni
virtual dunyoda takrorlash uchun odamning tana harakatlarini kuzatib borish
|
|
Kompyuter injiniringi - kompyuter tizimlarining
yaratilishi va rivojlanishini tashkil etish uchun kompyuter fanlari va
elektrotexnikaning asosiy tamoyillarini birlashtiradi. Texnologiyaning diyarli
barcha joyda mavjudligining bizning hayotimizga singib ketgan davrda, kompyuter
injiniringi inson hayotining barcha jabhalarini, xoh u aloqa, transport yoki
sogliqni saqlash sohasi bоlsin, bu muhim ahamiyatga ega.
Kompyuter injiniringi kompyuter
texnikasi va dasturiy taminotining murakkab loyihasidan tortib, murakkab
tarmoqlar va aloqa tizimlarini rivojlantirishgacha bоlgan keng
kоlamli vazifalarni оz ichiga oladi. Kompyuter muhandislari
оzlarini ilgor kompyuter texnologiyalarini yaratishdan tortib mavjud
tizimlarni tinimsiz takomillashtirishgacha bоlgan keng kоlamli
loyihalarni amalga oshirmoqdalar. Bizning kundalik hayotimizda texnologiyaning
tobora kengayib borayotgan tasirini hisobga olsak, malakali kompyuter muhandislariga
bоlgan talab mos ravishda оsib bormoqda.
Kompyuter injiniringi keng
doirada fanlararo sohani tashkil etadi, bu esa kompyuter fanlari va
elektrotexnika sohasida mustahkam asos yaratishni talab qiladi. Tajribali
kompyuter muhandislari kompyuter texnikasi va dasturiy taminot оrtasidagi
murakkab оzaro bogliqlikni, shuningdek, foydalanuvchi talablariga
mukammal darajada mos keladigan murakkab tizimlarni rivojlantirish bilan bir
qatorda doimiy izlanishga ega bоlishi kerak. Ularning vazifalari yangi
kompyuter texnologiyasi va dasturiy taminotini shakllantirish, hamda xavfsizlik
protokollarini mukammal shakllantirish bilan bogliq turli tashabbuslarni
оz ichiga olishi mumkin. Texnologiyaning tezlashib borayotgan
evolyusiyasi nuqtai nazaridan, kompyuter muhandislari kompyuter kelajagining
yоl xaritasini shakllantirishda tobora muhim rol оynaydi.
1.2. Kompyuter injiniringining turli
sohalarga tasiri.
Kompyuter injiniringi jamiyatning zamonaviy
qatlamida muhim va ajralmas rol оynaydi, chunki texnologiyaning uzluksiz
rivojlanishi va uzluksiz integratsiyasi bizning kundalik hayotimizning barcha
jabhalariga kirib bormoqda. Smartfon va noutbuklarning hamma joyda
mavjudligidan tortib, aqlli uylar va avtonom transport vositalarigacha,
kompyuter muhandislari ushbu qurilmalarni oldinga rivojlantira oladigan
texnologik ishlanmalarni taklif qilish, loyihalash va amalga oshirish uchun
masuldirlar. Bundan tashqari, kompyuter muhandislari mavjud tizimlarni
takomillashtirish va optimallashtirish, ularning tezkorligi, samaradorligi va
ishonchli xavfsizligini oshirishga harakat qilishadi. Texnologik taraqqiyotga
bоlgan tashnalik kuchayib borar ekan, sohadagi sоnggi
ishlanmalardan yaxshi xabardor bоlgan malakali kompyuter muhandislariga
talab parallel ravishda ortib boradi.
Kompyuter injiniringi sohasi оzgaruvchan tasir
natijasini kоrsatmoqda. Bu bizga global aloqalarni rivojlantirish, bilim
berish va turli kundalik jarayonlarni avtomatlashtirish uchun bebaho
qobiliyatni berdi. Albatta, ushbu chuqur оzgarishlarning tubida kompyuter
muhandislari yotadi, ular bizga keng imkoniyatlarni taqdim etadigan apparat va
dasturiy taminotning murakkab birikmasini ishlab chiqish masuliyatini оz
zimmalariga oladilar. Ularning faoliyat doirasi mikroprotsessorlar va elektron
platalar sohalarini operatsion tizimlarning murakkab asoslari va dasturlash
tillarining murakkab jarayonlarini qamrab olgan keng qamrovli sohani оz
ichiga oladi. Jumladan, dasturiy taminot ishlab chiquvchilari, elektrotexnika
muhandislari bilan birgalikda kompyuter muhandislari tijorat korxonalari va
istemolchilarning turli talablarini qondiradigan keng qamrovli tizimlarni
yaratib, doimiy hamkorlik qiladilar. Texnologiya misli kоrilmagan
suratlar bilan rivojlanib borar ekan, kompyuter injiniringining ahamiyati
tobora ortib bormoqda va jamiyat kelajagi uchun tobora muhim rol
оynamoqda.
Kompyuter injiniringi sohasi kоplab sohalarda,
xususan, sogliqni saqlash, moliya va transport sohalarini qamrab olgan holda
chuqur va keng kоlamli tasir kоrsatmoqda. Sogliqni saqlash sohasida
kompyuter muhandislari bemorlarni davolash jarayonlarini misli kоrilmagan
natijalarga olib chiqqan zamonaviy tibbiy qurilmalar va murakkab dasturiy
yechimlarni topishda muhim rol оynashmoqda. Muhim yutuqlarga sogliqni
saqlash sohasida elektron malumotlarning paydo bоlishi va teletibbiyotning
inqilobiy konsepsiyasi kiradi. Ushbu innovatsiyalar sogliqni saqlash sohasini
tubdan оzgartirib, bemorlar haqidagi malumotlarni uzluksiz boshqarishni
osonlashtirdi va tibbiy yordam kоrsatuvchi muassasalarga moslashtirilgan
davolanishni amalga oshirishga imkon berdi. Shu bilan birga, kompyuter
muhandislari tez va xavfsiz moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishga yordam
beradigan murakkab algoritmlar va mustahkamlangan tizimlarni yaratib, moliya
sektorida astoydil оz hissalarini qоshib kelmoqdalar. Shuningdek,
transport sohasida kompyuter muhandislari оz qobiliyatlarini avtonom
transport vositalarini ishlab chiqishga bagishladilar. Texnologik taraqqiyot
oldinga siljish bilan birga, kompyuter injiniringining ushbu sohalarga chuqur
tasiri kоtarilib, оsish trayektoriyasini belgilab berdi.
Kompyuter injiniringi sogliqni saqlash sohasida
ajoyib imkoniyatlarning yangi davrini boshlab berdi. Ushbu tashabbus bemorlarni
masofadan turib kuzatish va diagnostika qilish imkoniyatini оz ichiga
olgan tibbiy qurilmalarni yaratishga imkon berdi, bu esa fizik harakatlar
asosida oltnadigan maslahatlarga bоlgan ehtiyojni kamaytiradi. Bundan
tashqari, elektron sogliqni saqlash malumotlari tibbiy yordam kоrsatuvchi
tashkilotlar uchun bemor malumotlaridan foydalanish imkoniyatini soddalashtiradigan,
shaxsiylashtirilgan va moslashtirilgan yordamni taminlaydigan
оzgartiruvchi vosita sifatida paydo bоldi. Xuddi shunday,
telemeditsina ham gayrioddiy оsish suratlarini boshdan kechirdi, bu
bemorlarga оz yashash joylarining qulayligi va tibbiy yordam olish
imkonini bermoqda.
1.3.
Kompyuter injiniringining kelajagi va uning innovatsion salohiyati.
Kompyuter injiniringining istiqbollari yangilik va
innovatsiyalar uchun cheksiz imkoniyatlarga tоla. Texnologiyaning
tinimsiz rivojlanishi oldinga siljib borar ekan, kompyuter muhandislari yangi
va innovatsion ilovalarni yaratishga boshchilik qilib, muhim
yоnalish-sohalarni egallab olishdi. Imkoniyatlarning chegarasi yоq,
suniy intellekt (AI), mashinani оqitish, virtual reallik va
kengaytirilgan reallik kabi sohalarni оz ichiga oladi. Kompyuter
injiniringining ushbu sohalari hayotimizni sodda, samaraliroq va ajoyib tarzda
bir-biriga boglab, turli sohalarda оchmas iz qoldirishda davom etmoqda.
Bundan tashqari, biz tobora raqamlashtirilgan dunyo sari yоlni bosib
оtayotganimizda, kompyuter injiniringining ahamiyati tinimsiz оsib
boradi.
Suniy intellekt (AI) - bu kompyuter injiniringining
muhim yutuqlarga erishgan sohalardan biridir. Katta hajmdagi malumotlarni qayta
ishlash va tushunchalarni olishning ajoyib qobiliyati bilan AI sogliqni
saqlash, iqtisodiyot va talimni qamrab oluvchi sohalarni tubdan
оzgartirish imkoniyatiga ega. Shu bilan birga, kompyuter muhandislari
bizni оrab turgan dunyo bilan оzaro munosabatlarimizni inqilob
qilishga tayyor bоlgan virtual va kengaytirilgan reallik yanada murakkab
texnologiyalarni yaratmoqdalar.
1.4.
Kompyuter injiniringida talim va оqitishning ahamiyati.
Kompyuter muhandisi sifatida muvaffaqiyatga erishish
talim va оqitishning eng katta ahamiyatini talab qiladi. Kompyuter
muhandisligi bakalavr darajasi odatda shart hisoblanadi va kоplab ish
beruvchilar magistr darajasiga ega bоlgan nomzodlarni afzal
kоrishadi. Bundan tashqari, uzluksiz treninglar va malaka oshirish orqali
eng sоnggi texnologik yutuqlar, yutuqlardan doimo xabardor bоlish
majburiyatni tashkil etadi. Muammolarni hal qilishda qatiy qobiliyatga ega bоlish,
tafsilotlarga sinchkovlik bilan etibor berish va hamkorlik qobiliyatlari
kompyuter muhandislarining istiqbollarini yanada kengaytiradi. Tegishli talim
va malakaga ega bоlish orqali kompyuter muhandislari jamiyatga tasir
qilishi va texnologik taraqqiyot yоlini shakllantirishi mumkin.
Kompyuter injiniringi doimiy ravishda
rivojlanayotgan soha bоlib, unda yangi texnologiyalar va yutuqlar doimiy
ravishda paydo bоladi. Binobarin, kompyuter muhandislari zimmasiga
alohida talim olish va ilgor ishlanmalar bosqichida qolish uchun doimiy
ravishda оqitish jarayonlarida qatnashish majburiyatini oladi. Kompyuter
injiniringi yoki tegishli fanlar bоyicha bakalavr darajasining mavjudligi
odatda ishga kirish darajasidagi imkoniyatlarni beradi, magistr darajasiga
erishish esa kоpincha ish beruvchilarning iltifotiga sazovor
bоladi. Rasmiy talimni tоldirgan holda, kompyuter muhandislari
doimiy ravishda kasbiy rivojlanish bоyicha say-harakatlar bilan
shugullanishlari kerak, shu jumladan konferensiyalarda, ixtisoslashtirilgan
kurslarda yoki nufzli sanoat birlashmalarida ishtirok etish talabini
qоyadi. Kompyuter muhandislari muammoni yechishda mohir kоnikmalar,
tafsilotlarga ehtiyotkorlik bilan etibor berish va hamkorlikda ish muhitini
rivojlantirish qobiliyati kabi muhim fazilatlarga ega bоlganda
muvofaqiyatga erisha oladi. Tegishli talim va tayyorgarlik bilan ular jamiyatga
chuqur tasir kоrsatish va texnologik innovatsiyalarni shakllantirish
uchun kuchga ega.
Kompyuter injiniringida talim va оqitishni
inkor etib bоlmaydi. Texnologiya оzining tinimsiz rivojlanishini
davom ettirar ekan, kompyuter muhandislari mehnat bozorida raqobatbardoshligini
saqlab qolish uchun оzlarining bilim va kоnikmalarini doimiy
ravishda yangilab turishlari kerak. Kompyuter injiniringi yoki tegishli sohada
bakalavr darajasiga mos lavozimlarga kirish uchun birinchi talablardan biri
bоlib qolmoqda. Bundan farqli оlaroq, magistr darajasiga ega bоlish
kоpincha bоlajak ish beruvchilar tomonidan ijobiy qabul qilinadi.
Ushbu tashabbus konferensiyada ishtirok etish, ixtisoslashuvni
osonlashtiradigan kurslarga yozilish yoki mavqeyli sanoat birlashmalarida faol
ishtirok etishni оz ichiga olishi mumkin. Ushbu say-harakatlar bilan
birgalikda, muammolarni hal qilishda mohir kоnikmalarga ega bоlish
va yangi bilimlarni egallashga harakatlar sohada muvofaqiyat qozonishga katta
hissa qоshadi.
Kompyuter muhandislari оzlarining katta
tajribalari bilan murakkab kompyuter uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini
konsepsiyalash va ishlab chiqarish bоyicha katta vazifani bajaradilar.
Telekommunikatsiya, mudofaa va sogliqni saqlashni оz ichiga olgan
kоplab sohalarda ishlaydigan bu soha egalari elektrotexnika va kompyuter
fanlari sohalarini juda mohirlik bilan egallaydilar. Kompyuter muhandislari
оzlarining intellektual qobiliyatlaridan tashqari, innovatsion qobiliyatlarini
ochib berish va kоp qirrali jumboqlarni tоgri hal qilishda tugma
qobiliyatga ega.
Kompyuter muhandisining оziga
xos vazifalariga quyidagilar kiradi:
- yangi
kompyuter uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini loyihalash;
- kompyuterning
texnik va dasturiy taminot tizimlarini sinovdan оtkazish;
- kompyuterning
apparat va dasturiy taminoti bilan bogliq muammolarni bartaraf etish;
- kompyuter
uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini ishlab chiqarish jarayonini nazorat
qilish;
- yangi
texnologiyalarni ishlab chiqish uchun boshqa muhandislar va olimlar bilan
hamkorlik qilish.
Kompyuter muhandislari kompyuterlar, smartfonlar va
internetning keng qamrovini qamrab olgan holda biz uzluksiz bogliq bоlgan
texnologiyalarning rivojlanishiga boshchilik qilishdek masuliyatni оz
zimmalariga oladilar. Bundan tashqari, kompyuter muhandislari suniy intellekt
va kvant hisoblash kabi innovatsion yutuqlarni qоlga kiritish orqali
jamiyat hayotini yaxshilashda juda muhimdir.
2.1. Buyumlar interneti (Internet of
Things (IoT)): asosiy tushunchalar..
Buyumlar interneti (inglizcha: Internet of Things,
IoT) bu bir-biri bilan yoki tashqi muhit bilan оzaro tasir qilish uchun
оrnatilgan vositalar va texnologiyalar bilan jihozlangan jismoniy
obyektlar (narsalar) оrtasida malumotlarni uzatish tarmogi tushunchasi.
Taxminlarga kоra, bunday tarmoqlarni tashkil etish iqtisodiy va ijtimoiy
jarayonlarni qayta qurish, bazi harakatlar va operatsiyalarda inson ishtirokiga
bоlgan ehtiyojni yоq qilishga qodir.
2.1-rasm.
Buyumlar interneti elimentlari
Konsepsiya 1999-yilda jismoniy obektlarning bir-biri
bilan va tashqi muhit bilan оzaro taоsiri uchun radiochastotani
identifikatsiyalash vositalarini keng qоllash istiqbollarini tushunish
sifatida shakllantirilgan. Konsepsiyani xilma-xil texnologik mazmun bilan
tоldirish va uni amalga oshirish uchun amaliy yechimlarni joriy etish
2010-yillardan boshlab axborot texnologiyalaridagi barqaror tendensiya
hisoblanib kelinmoqda, birinchi navbatda, simsiz tarmoqlarning keng
tarqalganligi, bulutli hisoblashning paydo bоlishi, mashinasozlikning
rivojlanishi, mashinalar bilan оzaro tasir qilish texnologiyalari va
IPv6ga faol оtishning boshlanishi va dasturiy taminot bilan aniqlangan
tarmoqlarning rivojlanishi bilan bogliq.
Uning tushunchasi va atamasi birinchi marta
Massachutets texnologiya instituti qoshidagi Auto-ID Labs tadqiqot guruhi
asoschisi Kevin Eshton tomonidan 1999-yilda Procter & Gamble
boshqaruvi uchun taqdimotda ishlab chiqilgan. Taqdimotda RFID (angl. Radio
Frequency Identification - radio signallari yordamida malumotlar
оqiladigan yoki yoziladigan obyektlarni avtomatik identifikatsiyalash
usuli) teglarini keng qamrovli tatbiq etish korporatsiyada taminot zanjirini
boshqarish tizimini qanday оzgartirishi mumkinligi haqida sоz
yuritilgan.
2004-yilda Scientific American jurnali buyumlar
internetiga bagishlangan konsepsiyaning maishiy foydalanishdagi imkoniyatlarini
kоrsatadigan keng maqola chop etdi: maqolada maishiy texnika (budilnik,
konditsioner), uy tizimlari qanday ishlashini kоrsatadigan illyustratsiya
berilgan. Unda (bog sugorish tizimi, xavfsizlik tizimi, yoritish tizimi),
sensorlar (termik, yoruglik va harakat sensorlari) va buyumlar (masalan,
identifikatsiya yorligi bilan taminlangan dorilar) aloqa tarmoqlari (infraqizil,
simsiz, quvvat va boshqalar) orqali bir-biri bilan оzaro tasir qilishi
(past kuchlanishli tarmoqlar) va jarayonlarning tоliq avtomatik
bajarilishini taminlashi (qahva qaynatkichni yoqing, yoritishni
оzgartiring, dori ichishni eslating, haroratni saqlang, bogni sugoring,
energiyani tejang va uning sarfini boshqaring) barchasi qamrab olingan edi.
Uyni avtomatlashtirishning taqdim etilgan variantlari оz-оzidan
yangi emas edi, ammo nashrda qurilmalar va buyumlarni Internet protokollari tomonidan
xizmat kоrsatadigan yagona kompyuter tarmogiga birlashtirishga urgu
berildi va buyumlar internetini alohida jarayon sifatida kоrib chiqdi.
Hozirda bu tushuncha keng ommalashmoqda.
2008-yildan 2009-yilgacha bоlgan davrni Cisco tahlilchilari
buyumlar internetining haqiqiy tugilishi deb hisoblashadi, chunki ularning
hisob-kitoblariga kоra, aynan shu davrda global tarmoqqa ulangan
qurilmalar soni aholi sonidan oshib ketgan.
2009-yildan
beri Yevropa Komissiyasi kоmagida har yili Bryusselda
Internet of Things konferensiyasi
bоlib оtdi, unda Yevropa komissarlari va Yevroparlament
deputatlari, Yevropa davlatlarining hukumat amaldorlari, kompaniyalar
rahbarlari, SAP, SAS instituti, Telefò¨£a kabi yirik universitetlar va
tadqiqot laboratoriyalarining yetakchi olimlarining hisobotlari taqdim etiladi.
2.2. Buyumlar internetining mohiyati
va ishlatilishi.
Raqamli axborotga asoslanadigan asosiy
texnologiyalardan biri bu buyumlar internetidir. YAni, kоplab maishiy
uskunalar elektr tarmogiga ulanganligi odatiy, lekin ikkinchi darajali
hisoblanadi, moddiy dunyoning tobora kоplab obektlari internetga
ulanmoqda, bu esa axborot tоplash va hatto bu obektlarni masofadan turib
boshqarishni ham taminlamoqda. Amalda internetda tashqi dunyo va obyektning
turli kоrsatkichlaridan iborat bоlgan jismoniy obyektning virtual
nusxasi paydo bоlib, ushbu obyektni internet orqali boshqarishga imkon
bermoqda. Buyumlar internetiga misol qilib, masalan, texnik yordam hizmatida
aniqlangan buzilishlar va rejadan tashqari tamirlash doirasida almashtirish
lozim bоlgan ehtiyot qismlar rоyxatini yuboradigan virtual
malumotlar uzatish tizimini keltirib оtish mumkin. Shubhasizki, raqamli
iqtisodiyot robototexnika bilan chambarchas bogliq. Robotlarning insonlar
hayotidagi ishtiroki fantastik jarayonlar tomonidan kоp marta muhokama
qilingan, lekin hozirda robotlar bizning real hayotimizga kirib kelmoqda.
Odamlar ishlab chiqarishda bajaradigan oddiy funsiyalarni ularning оrniga
bajarish xatolar sonini kamaytirish hamda ishlarni bajarish tezligini
oshirishga imkon beradi. Sir emaski, kоplab sanoat kompaniyalari yiguv
liniyalari va logistikada robototexnikani faol qоllaydi, bu inson
omilining ahamiyatini pasaytirish va minimal sonda odamlar jalb qilishga imkon
beradi.
Sanoat robotlari qiymatini (bahosini) pasaytirish
ularni qоllashdan iqtisodiy samaradorlikka erishish imkonini yaratadi va
odamlar amalda qanday qilib mexanizmlar avtomatik rejimda inson ishtirokisiz
mahsulot ishlab chiqarishini kuzatib turishiga tоgri keladi, xolos.
Germaniyada hattoki Industry 4.0 atamasi ham paydo bоlgan bоlib, u
avtomatlar ishlab chiqarish jarayoni doirasida оzaro aloqa qiladigan
tоliq avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish va logistika tarmoqlari tuzishni
kоzda tutadi. Robototexnika, buyumlar Interneti, suniy intellekt va 3D
bosmaning uygunlashuvi hozirgi paytda krossovkadan tortib avtomobillargacha
bоlgan mahsulot ishlab chiqarish bоyicha tоliq
mexanizasiyalashgan fabrikalar qurishga imkon bermoqda.
Buyumlar interneti virtual dunyoni real dunyo bilan
birlashtirishga imkon beradi, suniy intellekt esa buyumlar Internetidan olingan
juda katta hajmdagi malumotlar tоplamlari asosida xulosalar va qarorlar
shakllantirishi mumkin. Tоldirilgan va virtual reallik yangi dunyoni
inson kоziga kоrinadigan qilib qоyadi. Robototexnika va
3D-bosma esa kоplab muntazam bajariladigan operatsiyalarni
avtomatlashtirishga imkon beradi. Hozirgi paytda biz insoniyat va jamiyat
hayotining texnologiyalar bilan boyishining yanada kuchayishiga jonli guvoh
bоlib turibmiz.
2.2-rasm.
Industry 4.0 vositalari
Informatsion va telekommunikatsion texnologiyalar nafaqat
zamonaviy insonning yashash tarzi bоlib qoldi, balki, u zamonaviy biznes
jarayonlarni tashkil qilish uchun zaruruiy bоlgan texnologik platforma
ham bоlib qoldi. Smartfonlarning faol rivojlanishi, gadjetlar uchun
(layfflogging tizimlari va devayslar) mobil ilovalar hosil bоlishi
hozirning оzidayoq inson hayotining turli jihatlarini tezkor kuzatish,
belgilash, fiksatsiya qilish va saqlashga imkon beradi. Bular doimiy kontaktlar
ruyhati, ish funksiyalarining ketma-ket bajarilishi, bank transaksiyalarini
bajarish, oxirgi haridlar haqidagi malumotlardan boshlab to insonning fizik va
emotsional holatigacha bоlishi mumkin.
Yangi information texnologiyalar malumotlarni
yigish, saqlash, agregatsiya qilish va yigilgan malumotlarni almashinishni
insonning minimal ishtirokida amalga oshirishga imkon beradilar. Shuning uchun
ham ushbu texnologiyalar tоrtinchi sanoat inqilobining drayverlari
bоlib hisoblanadilar. Ushbu inqilob masalalariga bagishlangan Davos jahon
halqaro iqtisodiy forumida muhokama qilingan texnologiyalardan biri buyumlar
interneti konsepsiyasi bоlib, forumda bu bilan bogliq bоlgan masala
va muammolar hamda bu texnologiyaning zamonaviy jamiyat iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy landshaftiga tasiri muhokama qilindi. Bu konsetsiya nafaqat material
dunyo predmetlarini ular orasida malumot almashinish uchun internet vositasida
birlashtira oladi, balki insonlarning yashash va ish joylarida оzlarini
qanday tutishlari haqidagi malumotlarni tahlil qilishga ham imkon beradi.
Davosdagi forum tomonidan tayyorlangan tahlilga kоra, buyumlar interneti
mobil internet, Big Data, tiklanadigan energiya manbalari bilan bogliq yangi
materiallar va texnologiyalar, kraudsorsing, peer-to-peer platformalar hamda
bulutli texnologiyalar bilan bir qatorda tоrtinchi sanoat
revolyusiyasining top-5 texnologik drayverlaridan biri bоlib hisoblanadi.
Avvalroq buyumlar internet Gartner (Gartners 2015
Hype Cycle for Emerging Technologies) ilmiy tadqiqit kompaniyasi tomonidan ikki
ming texnologiyalar orasidagi eng kerakli, mijozlar bilan juda yaxshi teskari
aloqani amalga oshirib beradigan, mahsulot va hizmatlarning sifatini yaxshilay
oladigan texnologiya sifatida aytib оtigan edi. Ammo shuni ham aytib
оtish kerakki, IoT konsepsiyasi oldin ham bazi bir texnologik loyihalar
(aqlli uy, shahar transportini boshqarishning avtonov tizimlari, zaridlarning
individual datchiklari, insonlarning fizik xolatini kuzatib boradigan ilovalar)
amalga oshirilganida bir predmetlarni boshqalari bilan ulash vositasi sifatida
amalda qоllanilar edi. Qandaydir muddat davomida bunday loyihalar turli
yоnalishlarda (shahar boshqaruvida, sogliqni saqlashda, talimda,
tijoratda) parallel ravishda rivojlangan edilar. Ammo infratuzilmalarning
yetarli darajada rivojlanmaganligi va tarmoqlarning quvvati yetarli emasligi
ularni birlashtirishga va malumotlarni inson ishtirokisiz bir qurilmadan
boshqasiga uzatishga imkon bermadi. Оz-оzini moslashtiruvchi
tarmoqlar va bio algoritmlardan foydalanuvchi IoT konsepsiyasining amalga
oshirilishi trillionlab mijozlar bazasi bоlgan tarmoqlararo malumot
almashinish imkonini berdi.
Atrof-muhitdagi buyumlarni birlashtirish
bоyicha IoT imkoniyatlari kоlamini kоrsatish uchun quyidagi
malumotlarni keltiramiz: Halqaro simsiz aloqa ilmiy forumi bashoratlariga
kоra, 2020 yilgacha bitta tarmoqqa ulanadigan buyumlar soni yetti
tirillionga yetishi mumkin ekan. Cisco kompaniyasi esa joriy оn yillikda
internetga ulanadigan qurilmalarning sonini pul kоrinishida $14,4
trillion dollar deb baholadi. Bu kompaniyaning malumotlariga kоra,
hozircha jahondagi 99% fizik qurilmalar hozircha bir-biri bilan ulangan emas,
ammo, bu biznesning rivojlanishi va оsishi uchun juda katta imkoniyatlar
yaratadi. Bularning barchasi kelajakda buyumlar interneti iqtosodiyotining
paydo bоlishiga olib keladi. Buyumlar soni 3-5 ming dona deb hisoblanadi
va bu kelajakda 50 trillion buyumlarni bir informatsion tarmoqqa ulanish
mumkinligi istiqboliga olib keladi.
Shuning uchun ham bir qator ilmiy-tadqiqot
kompanyalari va bir qancha kоzga kоringan olimlar buyumlar
internetini tizimning yangi rivojlanish bosqichi deb kоra boshladilar,
chunki bu insonlarni, jarayonlarni, malumotlarni va buyumarni birlashtirish
orqali insoniyatga cheksiz imkoniyatlar eshigini ochib beradigan konsetsiya va
bu bilan bogliq texnologiyalardir. Buyumlar internet konsepsiyasiga
оtishda tarmoq geterogen infratuzilma bоlib qoladi. Unda bio
algoritmlarning ishlab chiqarish quvvati ananaviy marshrutlashtirish
algoritmlaridan ancha kоp miqdorda bоlib, ular simsiz
оz-оzidan moslashuvchi suniy intellect tizimlarnini ancha
mukammallashtirishga imkon beradi.
Keyingi yillarda buyumlar internetining alohida
tarmoqlarning (sogliqni saqlash, havfsizlik, shahar infratuzilmasi),
biznes-modellarning tijoratlashtirishning rivojlanishiga tasiri ham kuchaydi.
Keyingi paytlarda IoT texnologiyalarning havfsizligini taminlashga katta
ahamiyat qaratilmoqda, ammo bu ish muammoning taxnologik va huquqiy tomonlari
bilan chegaralanib qolmoqda. Bir qancha ilmiy ishlarda esa buyumlar
internetining ijtimoiy va ruhiy jihatlariga, shu jumladan, jamiyat, tashkilot
va insonga bоlgan tasiriga ham etibor qaratilmoqda. IoT texnologiyasining
tarafdorlari va faol ishlatuvchilari uning rivojlanishiga exnooptimizm
nuqtai-nazaridan yondoshadilar va bu texnologiya tasirida inson imkoniyatlari
cheksiz ravishda kengayishiga astoydil ishonadilar.
Haqiqatan ham mashinaviy texnologiyalar va inson
imkoniyatlarining birlashishi insoniyat rivojlanishi hamda uning salohiyoti
oshishi uchun yangidanyangi imkoniyatlar yaratadi. Bu soha bоyicha
kоzga kоringan mutaxassis D. Rouzning aytishicha, texnologiyalar
vositasida оzgartirilgan obyekt nafaqat yangi kuchga ega bоladi va
оzining qоllanilish imkoniyatlarini oshiradi, balki hayotimizni
yanada tоliq qiladi. Demak, IoT hayotimizga shunchalik chuqur kirib boradiki,
inson uning borligini bazida sezmay ham qoladi, bu esa hayotimizni yanada qulay
qilishga olib keladi. Ammo buyumlar internet hayotimizni qulay va
tоliqroq qilish bilan birgalikda atrof-muhitdagi narsa va predmetlar
aktiv agentlarga aylanib qolib, turli xildagi hayotiy xolatlarda inson оrniga
qarorlar qabul qilishni boshlaydilar. Bu esa bir qancha noqulayiklar ham
tugdirishi mumkin albatta.
Insoniy va mashinaviy fikrlashning asta-sekin
bir-biriga yaqinlashishi va birbirining оrnini bosa boshlashi inson
hayotining yagonalig, qaytarilmasligi va konfidensialligiga tajovuz qilgan
holda ijtimoiy muammolar ning kuchayishga olib keladi. Insonlar orasidagi yaqin
aloqalar asta-sekin yoqola boshlaydi, bazi bir guruh insonlar exklyuziy
shaxslar sifatida hayotdan оrin ola boshlaydi va shu tufayli jamiyat
hayotida keskin qarama-qarshiliklar paydo bоladi. Bunday holatdan
marketologlar maqsadli segmentlar bilan muloqot qilishda va yangi marketing
strategiyasi yaratishda unumli foydalanishlari mumkin. Buyumlar internetining
zamonaviy inson identikligini taminlash tоgrisida fikrlaganda, ijod
masalasini ham alohida kоrsatish talab etiladi. Buyumlar interneti
iqtisodiyoti sharoitlarida inson faoliyatini standartlashtirish, uning
faoliyatini modellashtirish kuchayib boraveradi. Ammo endi bu amal insonlar
tomonidan emas, balki, biomashinalar va algoritmlar tomonidan amalga
oshiriladi. Bunday sharoitlarda insoniy ijod va kreativlikka оrin
qoladimi yoki yоqmi buni kelajak hal qiladi. IoT konsepsiyasini va bu
bilan bogliq bоlgan texnologiyalarni tadbiq qilish kоpchilik
kompaniya va tashkilotlar uchun misli kоrilmagan imkoniyatlar yaratib beradi
hamda ulardagi boshqaruv funksiyalarini, faoliyatni tashkil qilishni va joriy
faoliyatni tubdan оzgarib yuboradi.
Buyumlar
internetini оz faoliyatiga tadbiq qilgan global kompaniyalar tajribasi
ularda ishlab chiqarish samaradorligi keskin оsganligini kоrsatdi,
logistika, marketing, administrative jarayonlarga bоlgan harajatlarni esa
keskin kamaytirish imkoniyatini berib, yangi turdagi korxonalar tashkil
qilishga imkon bermoqda (4.0 Industriya). Lekin bunday turdagi texnologik
yechimlarni amalga oshirish odammashina muloqotining va ijtimoiy muloqotning
yangi turlarini topishni talab qiladi. Masalan, Airbus kompaniyasi jihozlarni,
robotlarni va mashinalarni bir butun IoT tarmogiga birlashtirib, kompaniya
tashkilotlariga maksimal avtonom rejimda ishlash, samolyotlar yigishning
sifatini oshirish va barcha operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatish
imkonini berdi. Ammo bu ishning amalga oshirilishi insonlar va mashinalarni
qоshimcha va virtual reallik uskunalari vositasida ulash bilan bogliq
bоlgan katta harajatlarga olib keldi. Boshqa tomondan, buyumlar internet
konsepsiyasining rivojlanishi regional va global miqyosda mehnat bozorining
transformatsiyasiga olib keladi. Chunki bunda yangi turdagi hizmatchilarga
bоlgan talab ortadi hamda jamiyatdagi bir qancha professional, tashkiliy,
protsessual va ijtimoiy muammolarni hal qilish zarur bоladi.
Shuning uchun ham IoT rivojlanishiga qarshi
bоlganlar ish joylarining qisqarishini, ishsizlar soni kоpayishini,
bazi kasblarning yоqolib ketishini va ijtimoiy tengsizlik kuchayichini
asosiy sabablar tariqasida keltiradilar. Buyumlar internetining jamiyat
hayotiga bоlgan tasirini quyidagi raqamlardan ham yaqqol kоrib
chiqish mumkin: IoT konsepsiyasining informatsion va telekommunikatsion sohaga
tasiri 33%, professional hizmatlarga tasiri 15%, mediaindustriyaga va oyinkulgi
industriyasiga tasiri 14%, istemol sektoriga tasiri esa 14% bоlar ekan.
Eng kam tasir esa energetikaga bоlishi (4%) ham bashorat qilingan.
Buyumlar internetining eng ijobiy tasiri arxitektura
va dizaynga, eng salbiy tasiri esa sotuv menejerlariga, ofis menejerlarga va
administrativ sohaga bоlishi kutilayapti. Ammo bunda yana bir qancha
savollar paydo bоladi talim tizimi bu sohadagi malakali mutahassislarni
tayyorlashga qodirmi, ishdan bоshagan kadrlarni nima qilish kerak, ularni
qanday qilib qayta tayyorlash mumkin, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash
dasturlari qanday bоlishi lozim. IoT korxona va tashkilotlarning malumot
yigish, tahlil qilish va saqlash kabi ishlariga ketadigan harajatlarni ancha
kamaytiradi, chunki barcha malumotlar datchiklar yordamida yigiladi, qayta
ishlanadi va foydalanuvchiga yetkaziladi. Tashkilotni boshqarish tizimida IoT
nazorat samaradorligini oshiradi: barcha malumotlar smartfon qurilmalari va
gadjetlari vositasida barcha ishchi-hizmatchilarga tezkor yetkaziladi. Ammo
bunda boshqa bir savol ham paydo bоladi bunday total nazorat sharoitida
hodimlar uchun ishlash qanchalik qulay bоladi.
Bunday sharoit hodimlarga bоlgan ruhiy bosim
kompaniya va ishchilar orasidagi оzaro ishonchning yoqolishiga,
befarqlikning оsishiga, mehnat munosabatlarida tushunmovchilklarga va
shaxslararo munosabatlarning chigallashiga olib kelishi mumkin. Bu nafaqat
ofisda va ishlab chiqarishda ishlaydiganlarga, balki virtual ish joylarida
ishlovchilarga va frilanserlarga ham tegishi bоlishi mumkin, chunki ular
ham IoT tufayli nazorat ostiga tushib qoladilar. Yana shuni ham takidlash
lozimki, buyumlar internetining rivojlanishi boshqa turdagi texnologiyalar
bilan birgalikda insonning оzini va dunyoqarashini ham
оzgartirishga olib keladi. Inson ishtirokisiz muloqot qiladigan, turli
xildagi malumotlarni yigadigan va bir biriga uzata oladigan hamda yagona tarmoqqa
birlashgan buyumlarning barcha sohalarga kirib kelishi insonning jamiyatdagi
roli, uning uchun qadrli bоlgan tushunchalarning hamda uni ruhiyatini
оzgartirib yuboradi.
Shaxsiy kоrinishdagi malumotlarning katta
miqdorda yigilishi insonning hayotini qulaylashtiradi, informatsiya va
hizmatlarni tezkor olishga imkon beradi. Tijorat kompaniyalari esa bundan
foydalangan xolda haridorlarning talab va istaklarini tоliqroq
qondirishga harakat qiladilar. Bu esa shaxsiy malumotlarning himoyasi
muammosini keltirib chiqaradi. Shu tufayli butun dunyo hamjamiyati
rivojlanayotgan innovatsion texnologiyalar hamda insonning shaxsiy hayotini
himoya qilish bilan bogliq bоlgan masalalarni hal qilshga harakat
qilayaptilar. Bunday masalalarni hal qilishning usullaridan biri mediasketizm
(raqamli sabr qilish) ni tashviq qilishdir. YAni inson bunda yangi innovatsion
texnologiyalar va elektron tijorat vositalaridan qanday foydalanishni оz
hoxishiga kоra tanlab olishi mumkin bоladi.
Shuni juda yaxshi tushunish kerakki, buyumlar
interneit va texnologizatsiyaning boshqa konsetsiyalarini tоxtatish
mumkin emas, bizda faqat proaktiv rejalashtirish, yangi texnologiyalarning
imoniyatlarini amalga oshira oladigan uskuna va mexanizmlarni yaratish va shu
orqali mamlakat kompaniyalari raqobatbardoshligini oshirish uchun qandaydir
vaqt intervali bor xolos. IoT Security Foundation ishlab chiqaruvchilardan
mustaqil bolgan halqaro tashkilot bоlib, u bilimlar, ilgor tajribalar va
takliflar bilan almashinish masalalari bilan shugullanadi. Unda bir qancha
malumotnomalar bоlib, ularning biri IoT ning havfsizligini taminlash
asoslari deb nomlanadi. Ularning fikricha, IoT internet evolyusiyasidagi yangi
bosqich hisoblanadi. Shu texnologiya tufayli mahsulot va hizmatlarning narxlari
ancha kamaydi va natijada bozorga yangi turdagi tovarlar kirib keldi. Buyumlar
internet yangi mobil qurilmalar, gadjetlar, uskunalar, jarayonlarga ulangan
datchiklar va intellectual oyinchoqlar tufayli borgan sari kengayib bormoqda.
Shuning uchun agarda kerakli va yetarli himoya vositalari bоlmasa,
kоngilochar internet (internet of treats) osonlik bilan tahdidlar
interneti (internet of threats) ga aylanib qolishi mumkin.
2.3. Buyumlar interneti
texnologiyalari.
Identifikatsiya qilish vositalari. Malumotlar
tarmoqlariga ulanish vositalari bilan taminlanmagan jismoniy dunyo
obektlarining buyumlar internetiga jalb etilishi ushbu obektlarni (narsalar)
identifikatsiyalash texnologiyalaridan foydalanishni talab qiladi. RFID
texnologiyasi konsepsiyaning paydo bоlishiga turtki bоlgan
bоlsa-da, avtomatik identifikatsiya qilish uchun ishlatiladigan barcha
vositalar bunday texnologiyalar sifatida ishlatilishi mumkin: optik jihatdan
tanib olinadigan identifikatorlar (shtrix kodlari, Data Matrix, QR kodlari),
real vaqtda joylashuvni aniqlash vositalari. Buyumlar internetining har
tomonlama tarqalishi bilan obyekt identifikatorlarining оziga xosligini
taminlash muhim ahamiyatga ega, bu esa оz navbatida standartlashtirishni
talab qiladi.
2.3-rasm. Data
Matrix, QR kodlar kоrinishi
Bevosita Internet tarmoqlariga ulangan obektlar
uchun ananaviy identifikator tarmoq adapterining MAC manzili bоlib, u
sizga ulanish darajasida qurilmani aniqlash imkonini beradi, shu bilan birga
mavjud manzillar diapazoni deyarli tugamaydi (MAC-48 da 248 manzil).
Bunday qurilmalar uchun kengroq identifikatsiya qilish imkoniyatlari IPv6
protokoli bilan taminlanadi, u Yer aholisiga kamida 300 million qurilmani
unikal tarmoq qatlami manzillari bilan taminlaydi.
Оlchash vositalari. Оlchash
vositalari tashqi muhit haqidagi malumotlarni mashina оqiy oladigan
malumotlarga aylantirishni taminlovchi va shu orqali hisoblash muhitini
mazmunli malumotlar bilan tоldirishni taminlovchi Buyumlar Internetida
alohida оrin tutadi. Elementar datchiklardan (masalan, harorat, bosim,
yoruglik), istemolni оlchash asboblaridan (masalan, aqlli hisoblagichlar)
murakkab integratsiyalashgan оlchash tizimlarigacha bоlgan keng
turdagi оlchov asboblari qоllanadi. Buyumlar interneti konsepsiyasi
doirasida оlchash vositalarini tarmoqda (masalan, simsiz sensor
tarmoqlari, оlchash komplekslari) birlashtirish muhim ahamiyatga ega,
buning natijasida mashinadan mashinaga оzaro taʼsir qilish
tizimlarini qurish mumkin.
2.4-rasm.
Оlchash vositalari
Aloqa vositalari. Mumkin bоlgan
ma]lumotlarni uzatish texnologiyalari spektri simsiz va simli tarmoqlarning
barcha mumkin bоlgan vositalarini qamrab oladi.
Simsiz ma]lumotlarni uzatish uchun past tezlikda
samaradorlik, nosozliklarga chidamlilik, moslashuvchanlik va оzini
оzi tashkil qilish imkoniyati kabi fazilatlar buyumlar internetini
yaratishda ayniqsa muhim rol оynaydi. Ushbu quvvatga asosiy qiziqish IEEE
802.15.4 standarti bоlib, u energiya tejaydigan shaxsiy tarmoqlarni
tashkil qilish uchun jismoniy qatlam va kirishni boshqarishni belgilaydi va
ZigBee, Wirelesshart, MiWi, 6LoWPAN, LPWAN kabi protokollar uchun asos
hisoblanadi.
2.4. Buyumlar internetida
foydalaniladigan ilovalar.
Istemolchi ilovalari. IoT qurilmalari soni
ortib bormoqda, jumladan, ulangan transport vositalari, uy avtomatizatsiyasi,
aqlli kiyim-kechak, ulangan sogliqni saqlash va masofadan nazorat qilish
imkoniyatiga ega jihozlar.
Aqlli uy. IoT qurilmalari uyni
avtomatlashtirishning keng konsepsiyasining bir qismi bоlib, yoritish,
isitish va konditsioner, media tizimlari va xavfsizlik tizimlari va video
kuzatuv tizimlarini оz ichiga olishi mumkin. Uzoq muddatli imtiyozlar
yoruglik va elektronikani avtomatik ravishda оchirish yoki uy aholisini
foydalanish tоgrisida xabardor qilish orqali energiya tejashni оz
ichiga olishi mumkin.
Aqlli uy yoki avtomatlashtirilgan uy aqlli
qurilmalar va jihozlarni boshqaradigan platforma yoki markazlarga asoslangan
bоlishi mumkin. Masalan, Apple HomeKitʼ dan foydalanib, ishlab
chiqaruvchilar iPhone va Apple Watch kabi iOS qurilmalaridagi ilova yordamida
uy mahsulotlari va aksessuarlarini boshqarishi mumkin.
2.5-rasm. Apple
HomeKit vositalari
Bu maxsus dastur yoki Siri kabi mahalliy iOS
ilovalari bоlishi mumkin. Buni Lenovo Smart Home Essentials misolida
kоrsatish mumkin. Shuningdek, Amazon Echo, Google Home, Apple HomePod va
Samsung SmartThings Hub kabi turli xil aqlli uy mahsulotlarini ulash uchun
mustaqil platformalar sifatida taqdim etiladigan maxsus aqlli uy markazlari
mavjud. Tijorat tizimlaridan tashqari, kоplab nodavlat ochiq manba
ekotizimlari mavjud, jumladan, Home Assistant, OpenHAB va Domoticz.
2.6-rasm. Lenovo
Smart Home Essentials vositalari
Keksalarga gamxоrlik qilish. Aqlli
uyning asosiy ilovalaridan biri nogironlar va qariyalarga yordam berishdir.
Ushbu uy tizimlari egasining оziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun
yordamchi texnologiyalardan foydalanadi. Ovozli boshqaruv kоrish va
harakatchanlik nuqsonlari bоlgan foydalanuvchilarga yordam berishi
mumkin, shu bilan birga umumiy murojaat qilish tizimlari eshitish qobiliyati
zaif foydalanuvchilar tomonidan kiyiladigan koxlear implantlarga bevosita
ulanishi mumkin. Ular, shuningdek, qоshimcha xavfsizlik funksiyalari
bilan jihozlanishi mumkin. Bu xususiyatlar yiqilish yoki tutilish kabi tibbiy
favqulodda vaziyatlarni kuzatuvchi sensorlarni оz ichiga olishi mumkin.
Shu tarzda qоllanadigan aqlli uy texnologiyasi foydalanuvchilarga
kоproq erkinlik va hayot sifatini oshirishi mumkin.
Tibbiyot va sogliqni saqlash. IoT qurilmalari
sogliqni masofadan monitoring qilish va favqulodda ogohlantirish tizimlarini
taminlash uchun ishlatilishi mumkin. Ushbu salomatlik monitoringi asboblari qon
bosimi va yurak urish tezligi monitorlaridan tortib, yurak stimulyatori, Fitbit
elektron bilaguzuklari yoki ilgor eshitish apparatlari kabi maxsus implantlarni
kuzatishga qodir ilgor qurilmalargacha bоlishi mumkin. Bazi shifoxonalar
band bоlgan vaqtni va bemor qachon turishga harakat qilayotganini aniqlay
oladigan aqlli tоshaklarni joriy qilishni boshladi.
2018-yildan boshlab IoMT nafaqat klinik laboratoriya
sanoatida, balki sogliqni saqlash va tibbiy sugurtada ham qоllandi.
Sogliqni saqlash sohasidagi IoMT hozirda shifokorlar, bemorlar va bemorlarga
gamxоrlik qiluvchilar, hamshiralar, oilalar va boshqalarga imkon beradi.
Bundan tashqari, IoT-ga asoslangan tizimlar bemorga yоnaltirilgan
bоlib, bemorning tibbiy sharoitlariga nisbatan moslashuvchanlikni
taminlaydi. Sugurta sanoatidagi IoMT eng yaxshi va yangi turdagi dinamik
malumotlarga kirishni taminlaydi. Bunga mijozlar xattiharakatlarini kuzatish
uchun biosensorlar, taqiladigan qurilmalar, ulangan tibbiy qurilmalar va mobil
ilovalar kabi sensorga asoslangan yechimlar kiradi. Bu aniqroq anderrayting va
yangi narxlash modellariga olib kelishi mumkin.
Sogliqni saqlashda buyumlar internetini
qоllash surunkali kasalliklarni davolashda, shuningdek, kasalliklarning
oldini olish va nazorat qilishda asosiy rol оynaydi. Kuchli simsiz
yechimlarni ulash orqali masofadan turib monitoring qilish mumkin. Ulanish
amaliyotchilarga bemor maʼlumotlarini tоplash va sogliqni saqlash maʼlumotlarini
tahlil qilish uchun murakkab algoritmlarni qоllash imkonini beradi.
Transport. Buyumlar Interneti turli transport
tizimlarida aloqa, boshqaruv va axborotni qayta ishlashni birlashtirishga
yordam beradi. Transport tizimining ushbu komponentlari оrtasidagi
dinamik оzaro tasir transport vositalari оrtasida va ichida aloqa,
aqlli harakatni boshqarish, aqlli tоxtash joyi, elektron tоlov
tizimlari, logistika va parkni boshqarish, transport vositalarini boshqarish,
xavfsizlik va yoʻl bоylab yordam imkonini beradi.
Qishloq
xоjaligi. Qishloq xоjaligida kоplab IoT ilovalari mavjud,
masalan, harorat, yogingarchilik, namlik, shamol tezligi, zararkunandalar va
tuproq tarkibi haqida malumot tоplash mumkin. Bu malumotlardan
dehqonchilik amaliyotini avtomatlashtirish, sifat va miqdorni yaxshilash
bоyicha asosli qarorlar qabul qilish, xavf va isrofgarchilikni
minimallashtirish hamda ekinlarni boshqarish uchun zarur bоlgan
harakatlarni kamaytirish uchun foydalanish mumkin. Misol uchun, endi fermerlar
tuproq harorati va namligini uzoqdan kuzatishi va hatto IoT malumotlarini aniq
оgitlash dasturlariga qоllashi mumkin. Umumiy maqsad shundan
iboratki, sensor malumotlari fermerning оz xоjaligi haqidagi bilimi
va sezgi bilan birgalikda fermer xоjaligi unumdorligini oshirish hamda
xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.
Biotibbiyot muhandisligi (BIM) yoki tibbiyot
muhandisligi muhandislik tamoyillari va dizayn tushunchalarini tibbiyot va
biologiyaga sogliqni saqlash maqsadlarida (masalan, diagnostika yoki
terapevtik) qоllashdir. BIM, shuningdek, ananaviy ravishda sogliqni
saqlashni davolashni, jumladan diagnostika, monitoring va terapiyani rivojlantirish uchun
mantiqiy fanlardir. Shuningdek, biotibbiyot muhandisi sohasiga tegishli sanoat
standartlariga rioya qilgan holda shifoxonalarda mavjud tibbiy
asbob-uskunalarni boshqarish kiradi. Bu xaridlar, muntazam sinovlar,
profilaktik xizmat kоrsatish va asbob-uskunalar bоyicha tavsiyalar
berishni оz ichiga oladi, bu rol biotibbiyot uskunalari bоyicha
mutaxassis yoki klinik muhandislik.
Biotibbiyot muhandisligi boshqa kоplab
muhandislik sohalariga qaraganda yaqinda оz tadqiqoti sifatida paydo
bоldi. Bunday evolyusiya allaqachon tashkil etilgan sohalar orasidagi fanlararo ixtisoslikdan
оz-оzidan bir soha hisoblanishiga yangi soha оtish sifatida
keng tarqalgan.
Biotibbiyot muhandisligidagi ishlarning aksariyati
keng doiradagi kichik sohalarni qamrab olgan tadqiqot va ishlanmalardan iborat
(pastga qarang). Taniqli biotibbiyot muhandisligi ilovalari orasida biomos
keluvchi protezlar, turli diagnostika va
terapevtik tibbiy asboblar, klinik jihozlardan
mikro-implantlargacha, MRI (Magnetic resonance imaging) va EKG kabi keng tarqalgan tasvirlash
uskunalari, regenerativ tоqimalarning
оsishi, farmatsevtik preparatlar va terapevtik biologik.
3.2.
Bioinformatika va biotibbiy optika
Bioinformatika - bu biologik malumotlarni
tushunish uchun usullar va dasturiy vositalarni ishlab chiqadigan fanlararo
soha. Bioinformatikaning fanlararo sohasi sifatida bioinformatika biologik
malumotlarni tahlil qilish va sharhlash uchun informatika, statistika, matematika
va muhandislikni birlashtiradi.
Bioinformatika оz metodologiyasining bir qismi
sifatida kompyuter dasturlashdan foydalanadigan biologik tadqiqotlar
tоplami uchun atama, shuningdek, ayniqsa genomika sohasida qayta-qayta
qоllaniladigan maxsus tahlil atamalar ga havola hisoblanadi.
Bioinformatikadan keng tarqalgan foydalanish nomzod genlar va nukleotidlarni
(SNPs) aniqlashni оz ichiga oladi. Kоpincha bunday identifikatsiya
kasallikning genetik asoslarini, оziga xos moslashuvlarni, kerakli
xususiyatlarni (ayniqsa, qishloq xоjaligi turlarida) yoki populyatsiyalar
оrtasidagi farqlarni yaxshiroq tushunish maqsadida amalga oshiriladi.
Kamroq rasmiy tarzda, bioinformatika nuklein kislotasi va oqsil
ketma-ketligidagi tashkiliy tamoyillarni ham tushunishga harakat qiladi.
Biomaterial - bu tirik tizimlar bilan
оzaro tasir qiladigan har qanday modda, sirt yoki konstruksiY. Fan
sifatida biomateriallar taxminan ellik yoshda. Biyomateriallarni
оrganish biomateriallar fani yoki biomateriallar muhandisligi deb
ataladi. U оz tarixi davomida barqaror va kuchli оsishni boshdan
kechirdi, kоplab kompaniyalar yangi mahsulotlarni ishlab chiqish uchun
katta miqdorda mablag sarfladilar. Biomateriallar fani tibbiyot, biologiya,
kimyo, tоqimalar muhandisligi va materialshunoslik elementlarini оz
ichiga oladi.
Biotibbiyot optikasi biologik tоqimalar
va yoruglikning оzaro tasirini оrganish uchun fizika, muhandislik
va biologiya tamoyillarini birlashtirib, undan sezish, tasvirlash va davolashda
qanday foydalanish mumkinligini оrganadi. U optik tasvirlash, mikroskopiya,
oftalmoskopiya, spektroskopiya va terapiyani оz ichiga olgan keng
kоlamli ilovalarga ega. Biomedikal optika texnikasi va texnologiyalariga
misollar orasida optik kogerent tomografiya (optical coherence tomography -
OCT), floresan mikroskopiya, konfokal mikroskopiya va fotodinamik terapiya
(photodynamic therapy PDT) kiradi. Masalan, OCT yoruglikdan foydalanib,
kоzning tоr pardasi yoki yurakdagi koronar arteriyalar kabi ichki
tuzilmalarning yuqori aniqlikdagi uch оlchamli tasvirlarini yaratadi.
Floresan mikroskopiyasi maxsus molekulalarni lyuminessent bоyoqlar bilan
belgilash va ularni yoruglik yordamida vizualizatsiya qilish, biologik
jarayonlar va kasallik mexanizmlari haqida tushuncha berishni оz ichiga
oladi. Sоnggi paytlarda adaptiv optika biologik tоqimalarda
buzilishlarni tоgirlash orqali tasvirlashda yordam beradi, bu esa yuqori
aniqlikdagi tasvirni olish imkonini beradi va lazer jarrohligi va retinal
tasvirlash kabi protseduralarning aniqligini oshiradi.
3.3. Tibbiyet
informatikasini amaliy masalalari
Statistika malumotlarni qayta ishlash. Sog
odamning tibbiy -biologik malumotlari kuydagi guruxlarga bоlinishi
mumkin:
1. Sonli
malumotlar parametrlar: odamning buyi, qonidagi biologik moddalar, badan
xarorati, bemorlarni soni, patsiyentning yeshi.
2. Belgilanuvchi,
aniq baxolanmaydigan malumotlar: ogriq darajasi, bemorning yuzini rangi,
patsiyentning kayfiyati.
3. Odamning
tanasini оlchovlarining statik tasvirlari: rentgen tasviri, tomogramma
tasviri, magnit-rezonans tasviri (uzi).
4. Odamning
tanasini оlchovlarining dinamik kоrsatgichlari: qоl xarakati,
qon tomirlarga yuborilgan moddalar xarakati.
Shifokorlarni kompyuterda
saqlaydigan malumotlar bazalari:
- bemorlarni kasallik
tarixlari;
- dori-darmon
ruyxatlari;
- malumotnomalar;
- ilmiy-tadqiqot
ishlarni natijalara;
- boshqarishka
tegishli malumotlar (xisobotlar).
Taxlil
va diagnostika. Bemorning davolash paytidagi kоrsatgichlari,
operatsiyadan keyingi axvoli, ogir jaroxotdan keyingi davolanish natijalari
bular xammasi umumiylashtiriladi va taxlil qilinadi. Davolash jarayenini
оrganish paytda elektrokardiogramma, qon bosimi elektroensefalogramma,
puls, boshqa kоrsatgichlardan foydalaniladi.
Shifokorlarni оrgatish va malakasini
oshirish. Bunda asosan kompyuterdan foydalanish, amaliy dasturlarni ishga
tushirish, kerakli malumotlarni tayerlash va adres buyicha jоnatish,
qabul qilinayetgan bemorlarni ruyxatini tuzish kabi ishlarni yesh shifokorlaga
оrgatish, kompyuterdan unumli foydalanishni оrgatish.
Tibbiyetdagi xizmat
kоrsatishni boshqarish.
Bularni qatoriga ofis tibbiyet
tizimidagi masalalar kiradi:
-
shifokorlarni ishlash jadvali;
-
kasallik ruyxatlarni olib borish;
-
bemorlarni ruyixatini olib borish;
-
asbob-uskunalarni ruyixatini olib borish; - joriy xarajatlarni nazorati;
-
tоlovlarni nazorati.
Laboratoriyalarda
olib boradigan tadqiqotlar (natijalari va xisobotlar).
Diagnostika va qaror qabul qilish. Bular
asosan matematik usullarni qоllash bilan bajariladigan tadqiqotlar.
1. Sonli
usullar asosidagi algoritmlar (ixtimollar nazariyasi, signallarga raqamli
ishlov berish, qaror qabul qilish nazariyasi).
2. Mantiqiy
modellar asosidagi algoritmlar( Bul algebrasi, statistik taxlil, timsollarni
taxlili, funksional taxlili).
3. Suniy
intellekt algoritmlari (neyron tarmoqlari, ekspert tizimlari).
Ilmiy izlanishlarning maqsadi bomorlarning
davolanishida uchraydigan faktlar, belgilar, konunlar asasida bilimlar bazasini
yaratish va undan unumli foydalanish.
Apparat-dasturiy komplekslar (ADK) tibbiyet
soxasida asosiy axborot tizimiga aylangan. Ular bemor bilan tugridan-tugri
boglangan bоlib real vaqt rejimida ish olib boradilar. Ularni tarkibida
kompyuter texnikasidan tashqari tibbiyet uskunalar, monitor vositalari, aloqa
vositalari, qоshimcha texnika vositalari mavjud.
ADK bajariladigan vazifalariga qarab
kuyidagi sinflarga bоlinadi:
-
ixtisoslashtirilgan tizimlar (kardiograflar, UZI-apparatlar);
-
kоp maqsadli tizimlar (kompyuter tomogorafiyasi);
-
kompleks tizimlar (kardiologiya, xirurgiya, terapiya tizimlari).
Keltirilgan rasmda ultrazvuk diagnostika kompleksi
keltirilgan. Uni tarkibida ultrazvuk оlchagichi, оlchalgan
parametrlarni raqamli kоrinishga оtqazish va qоlga kiritgan
malumotlarni sonogramma kоrinishga keltirish.
Amaliy maslalarni yechish tomondan
ADK turli sinflarga bоlinish mumkin:
-
bemorning axvolining nazorat qiluvchi komplekslar,
-
davolanish jarayenining monitoring qiluvchi tizimlar, - laboratoriyada diagnostik
qiluvchi vositalar,
-
suniy azolarni оrnatish tizimlari.
Bunday tizimlar yerdamida kuyidagi
tadqiqotlarni bajarish mumkin:
-
qonni yurgizish organlarini tekshirish,
-
nafas olish azolarni оrganish,
-
inson miyasini va asab tizimini tekshirish,
-
kоrish va eshitish azolarni оrganish, - rentgenologiya izlanishlarni
оtqazish, - ultrazvuk
diagnostikani amalga oshirish.
Funksional diagnostikani asosiy vazifilari bemorni
tanasidagi оzgarishlani nazorat qilish, xolatini aniqlash va davolash
natijalarni taxlil qilish.
Kardiologiyada
funksional diagnostika.
Bu soxada asosiy masalalar inforkt kasalini oldini
olish, yurak xolatini nazorat qilish. Yurakni xolati elektrokardiogramma (EKG)
orqali aniqlanadi.
Elektrokardiografiya signallari
(yurak xarakatini impulslari R,T,P).
Nevrologiyadagi
funksional diagnostika.
Nevrologiya soxasidagi ulchash parametri elektroensefalogramma
(EEG). Tadqiqot оtkazish vaqtda bosh miyadagi potensiallarni
оlchash yerdamida bor patologiyalar aniqlanadi (оsimta,
epilepsiya).
Elektromiogramma (EMG) - bu kompyuter
yerdamida patsiyentning mushaklarni xolatini aniqlashga yerdam beruvchi
signallar. Bu soxada asosiy izlanishlar sportchilar, invalidlar va
jaroxatlangan shaxslarni suyaklari va mushaklarini xolatini aniqlashga
bagishlanadi.
Nafas olish funksiyasini aniqlash. Bu
soxadagi izlanishlar spirometriya yerdamida amalga oshiriladi,
оpka-nafas yоllari axvoli tekshiriladi, оpka kasallarni
davolash yоllari aniqlanadi.
Qon aylanishining funksional diagnostikasi. Qon
aylanishdagi оlchamlar reografiya deb aytaladi. Bunda qon
tomirlardagi bosimlarni aniqlash tomirning qarshiligini оlchash bilan xal
qilinadi. Reografiya оlchash obyektlari: bosh miya, yurak va оpka,
jigar va barmoqlardagi qon tomirlari.
Kompyuter vositalar yerdamida funksional
diagnostikani aniqligini va tezkorligini oshirish mumkin. Bu yerda asosan
signallarga raqamli ishlov berish fanidan foydalanish mumkin. Signal sifatida
EKG, EEG, EMG va RG-lar kоrinishi mumkin.
Tibbiy asbob quyidagi hollarda
foydalanish uchun mоljallangan:
kasallik
yoki boshqa holatlarning tashxisi
kasallikni
davolash, yumshatish, davolash yoki oldini olishda.
Bazi misollar: yurak stimulyatori , infuzion nasoslar , yurak-оpka apparati , dializ apparatlari, suniy organlar , implantlar , suniy oyoqqоllar , tuzatuvchi linzalar , koxlear implantlar , kоz protezlari , yuz protezlari , somato protezlari
va tish implantlari .
Stereolitografiya jismoniy obyektlarni
yaratishda qоllaniladigan tibbiy modellashtirishning amaliy
namunasidir. Davolash, bemorlarni kuzatish, murakkab kasalliklar uchun yangi
qurilmalarni tadqiq qilish va ishlab chiqishda qоllaniladi.
Tibbiy asboblar (AQShda) quyidagicha
tartibga solinadi va tasniflanadi:
I
sinf qurilmalari foydalanuvchiga minimal zarar etkazish potensialiga ega va
odatda II yoki III sinf qurilmalariga qaraganda dizayn jihatidan soddaroqdir.
Ushbu toifadagi qurilmalarga tilni bosuvchi vositalar, choyshablar, elastik
bandajlar, tekshiruv qоlqoplari va qоlda ishlangan jarrohlik
asboblari va boshqa shunga оxshash umumiy jihozlar kiradi.
II
toifadagi qurilmalar I toifadagi qurilmalarning umumiy boshqaruviga
qоshimcha ravishda maxsus nazoratga bоysunadi. Maxsus nazoratlar
maxsus etiketka talablari, majburiy ishlash standartlari va bozordan keyingi kuzatuvni оz
ichiga olishi mumkin. Ushbu sinfdagi qurilmalar odatda invaziv bоlmagan
va rentgen apparatlari, PACS, quvvatli nogironlar aravachalari, infuzion
nasoslar va jarrohlik pardalarni оz ichiga oladi.
III
toifadagi qurilmalar odatda I toifadagi umumiy boshqaruv vositalaridan
tashqari, qurilma xavfsizligi va samaradorligini taminlash uchun bozordan oldin
maqullash (PMA) yoki bozordan oldin ogohlantirish (510k) talab qiladi. Masalan,
yurak klapanlarini almashtirish, son va tizza bоgimlari implantlari , silikon gel bilan
tоldirilgan kоkrak implantlari, implantatsiya qilingan serebellar
stimulyatorlar, implantatsiya qilinadigan yurak stimulyatori impuls
generatorlari va endosseous (suyak ichidagi) implantlar.
Tibbiy / biotibbiyot tasvirlash tibbiy asboblarning asosiy segmentidir. Bu
soha klinisenlarga kоzga kоrinmaydigan narsalarni (masalan,
ularning kattaligi va/yoki joylashuvi tufayli) tоgridan-tоgri yoki
bilvosita kоrish imkonini berish bilan bogliq. Bu ultratovush,
magnitlanish, radiologiya va boshqa vositalardan foydalanishni оz ichiga
olishi mumkin.
Shu bilan bir qatorda, navigatsiya bilan
boshqariladigan uskunalar yelektromagnit kuzatuv texnologiyasidan
foydalanadi, masalan, miyaga oziqlantiruvchi naychani joylashtirish tizimlari.
Misol uchun, ENvizion Medical's ENvue enteral oziqlantirish naychasini
joylashtirish uchun elektromagnit navigatsiya tizimi. Tizim tashqi maydon
generatori va bir nechta EM passiv datchiklardan foydalanadi, bu esa displeyni
bemorning tanasi konturiga moslashtirish va oziqlantirish trubkasi uchining
joylashuvi va yоnalishini real vaqt rejimida kоrish imkonini
beradi, bu esa tibbiyot xodimlariga gastrointestinal tract da
tоgri joylashishini taminlashga yordam beradi.
Tasvirlash texnologiyalari kоpincha tibbiy
diagnostika uchun zarur bоlib, odatda shifoxonada topiladigan eng
murakkab uskunalar, jumladan:
floroskopiya, magnit-rezonans tomografiya (magnetic
resonance imaging MRI), yadroviy tibbiyot, pozitron emissiya tomografiyasi (positron
emission tomography PET), positron emission tomography (PET) skanerlari, proyeksion
rentgenografiya X-nurlari va kompyuter tomografiyasi, tomografiya, ultratovush, optikmikroskopiya va elektron mikroskopiya.
Implant - bu yetishmayotgan biologik
tuzilmaning оrnini bosuvchi va uning vazifasini bajaradigan tibbiy
asbobning bir turi (transplantatsiya qilingan biotibbiy tоqimalarni
kоrsatadigan transplantatsiya bilan solishtirganda). Tana bilan aloqa qiladigan
implantlar yuzasi eng funksionalligiga qarab titanium, silikon yoki apatit kabi
biomedikal materialdan tayyorlanishi mumkin. Bazi hollarda implantlar
elektronikani оz ichiga oladi, masalan, suniy yurak stimulyatori va
koxlear implantlar. Bazi implantlar bioaktivdir, masalan, teri ostiga dori vositalarini implantatsiya qilinadigan tabletkalar yoki dori-darmonli stentlar shaklida yuborish.
Bionika. Suniy tana qismlarini almashtirish
bionikaning kоplab ilovalaridan biridir. Inson tanasi tizimlarining
xususiyatlari va funksiyalarini murakkab va chuqur оrganish bilan bogliq
holda, bionika bazi muhandislik muammolarini hal qilish uchun qоllanilishi
mumkin. Kоzlar, quloqlar va boshqa organlarning turli funksiyalari va
jarayonlarini sinchkovlik bilan оrganish takomillashtirilgan kameralar,
televizorlar, radio uzatgichlar va qabul qiluvchilar va boshqa kоplab
vositalarga yоl ochdi.
Biomedikal sensorlar. Sоnggi yillarda
mikrotоlqinli texnologiyaga asoslangan biomedikal sensorlar kоproq
etiborga sazovor bоldi. Kasalliklarni tashxislash va monitoring qilishda
maxsus maqsadlarda turli xil sensorlar ishlab chiqarilishi mumkin, masalan,
mikrotоlqinli sensorlar pastki ekstremitalarning shikastlanishini
kuzatish uchun rentgen nuriga qоshimcha usul sifatida ishlatilishi
mumkin. Sensor diyelektrik xossalarini kuzatib boradi va shu tariqa teri
ostidagi tоqimalarning (suyak, mushak, yog va boshqalar)
оzgarishini sezishi mumkin, shuning uchun shifo jarayoni davomida turli
vaqtlarda оlchaganida, travma bitishi bilan sensorning javobi
оzgaradi.
Klinik muhandislik - bu
shifoxonalarda yoki boshqa klinik sharoitlarda tibbiy asbob-uskunalar va texnologiyalarni joriy
etish bilan shugullanadigan biotibbiyot muhandisligi bоlimi .Klinik
muhandislarning asosiy rollari, texnologik mahsulotlarni/xizmatlarni tanlash va
ularni amalga oshirishni moddiy-texnik jihatdan boshqarish, tekshiruvlar/auditlar
bоyicha davlat nazorat organlari bilan ishlash va boshqa shifoxona
xodimlari (masalan, shifokorlar, mamurlar, IT va boshqalar) uchun texnologik
maslahatchilar sifatida xizmat qilish. .
Klinik muhandislar, shuningdek, tibbiy asbob ishlab
chiqaruvchilarga klinik tajribalar asosida dizaynni istiqbolli
takomillashtirish bоyicha maslahat beradilar va ular bilan hamkorlik
qiladilar, shuningdek, xarid qilish tartibini mos ravishda yоnaltirish
uchun sanatning rivojlanishini kuzatib boradilar.
Reabilitatsiya muhandisligi - bu nogironlar
duch keladigan muammolarni hal qilish uchun texnologik yechimlarni loyihalash,
ishlab chiqish, moslashtirish, sinovdan оtkazish, baholash, qоllash
va tarqatish uchun muhandislik fanlarini tizimli qоllash. Reabilitatsiya
muhandisligi orqali kоrib chiqiladigan funksional sohalar harakatchanlik,
aloqa, eshitish, kоrish va idrokni, shuningdek, bandlik, mustaqil hayot,
talim va jamiyatga integratsiyalashuv bilan bogliq faoliyatni оz ichiga
olishi mumkin.
Bazi reabilitatsiya muhandislari reabilitatsiya
muhandisligi bоyicha magistr darajasiga ega bоlsa-da, odatda
biotibbiyot muhandisligining kichik mutaxassisligi bоlsa, kоpchilik
reabilitatsiya muhandislari biotibbiyot muhandisligi, mashinasozlik yoki
elektrotexnika bоyicha bakalavriat yoki magistr darajasiga ega.
Portugaliya universiteti reabilitatsiya muhandisligi va foydalanish imkoniyati
bоyicha bakalavriat va magistr darajasini beradi. Buyuk Britaniyada
reabilitatsiya muhandisi bоlish malakasini Koventri universiteti,
Sogliqni saqlash dizayn va texnologiya instituti kabi Universitet bakalavr
darajasi kursi orqali olish mumkin.
Nogironlar uchun reabilitatsiya jarayoni
kоpincha оz foydalanuvchilarini jamiyat, savdo va dam olishning
asosiy oqimiga qоshishga yordam beradigan Yurish vositalari kabi
yordamchi qurilmalarni loyihalashni оz ichiga oladi.
Sоnggi оn yilliklarda bemorlarga
qurilmalardan kelib chiqqan kоplab hodisalarga javob berish uchun
tartibga solish masalalari doimiy ravishda oshirildi. Masalan, 2008 yildan 2011
yilgacha AQShda FDA I toifasiga kiruvchi tibbiy asboblarni 119 marta chaqirib
oldi. mahsulotdan foydalanish yoki unga tasir qilish salomatlik uchun jiddiy
salbiy oqibatlarga olib kelishi yoki оlimga olib kelishi ehtimoli.
Standart tibbiy asbob-uskunalarni boshqarishning
keng kоlamli elementlarini оz ichiga oladi, jumladan, xarid qilish,
qabul qilish sinovlari, texnik xizmat kоrsatish (yelektr xavfsizligi va
profilaktik xizmat kоrsatish sinovlari) va foydalanishdan chiqarish.
Inson va kompyuterning оzaro tasiri (Human
computer interaction-HCI) - bu odamlar (foydalanuvchilar) va kompyuterlar
оrtasidagi interfeyslarga qaratilgan kompyuter texnologiyalarini
loyihalash va ishlatish bоyicha tadqiqotlar. HCI tadqiqotchilari
odamlarning kompyuterlar bilan оzaro tasir qilish usullarini va odamlarga
kompyuterlar bilan yangi usullarda оzaro tasir оtkazish imkonini
beruvchi dizayn texnologiyalarini kuzatadilar. Inson va kompyuter
оrtasidagi оzaro aloqani taminlaydigan qurilma "Inson-kompyuter
interfeysi (HCI)" deb nomlanadi.
Tadqiqot sohasi sifatida inson va kompyuterning
оzaro tasiri kompyuter fanlari, xulq-atvor fanlari, dizayn, media
tadqiqotlari va boshqa bir qancha talim sohalari chorrahasida joylashgan. Ushbu
atama Stuart K. Card, Allen Newell, and Thomas P. Moran Moran tomonidan 1983
yilda chop yetilgan The Psychology of
HumanComputer Interaction kitobida
ommalashgan. Birinchi marta malum bоlgan foydalanish 1975 yilda Carlisle
tomonidan amalga oshirilgan. Bu atama, maxsus va cheklangan foydalanishga yega
bоlgan boshqa vositalardan farqli оlaroq, kompyuterlar
kоpincha foydalanuvchi va kompyuter оrtasidagi ochiq muloqotni
оz ichiga olgan kоp maqsadlarga yega yekanligini bildirish uchun
mоljallangan. Muloqot tushunchasi inson va kompyuterning оzaro
tasirini inson va inson оzaro tasiriga оxshatadi: bu sohadagi
nazariy mulohazalar uchun juda muhim bоlgan analogiY.
Odamlar kompyuterlar bilan kоp jihatdan
оzaro aloqada bоlishadi va ikkalasi оrtasidagi interfeys bu
оzaro tasirni osonlashtirish uchun juda muhimdir. Shuningdek, bazida
odam-mashina оzaro tasiri (humanmachine interaction - HMI), odam-mashina
оzaro tasiri (man-machine interaction - MMI) yoki kompyuter-inson
оzaro tasiri (computer-human interaction - CHI) deb ataladi. Ish stoli
ilovalari, internet-brauzerlar, portativ kompyuterlar va kompyuter kiosklari
bugungi kunda keng tarqalgan foydalanuvchi grafik interfeyslaridan (graphical
user interfaces - GUI) foydalanadi. Ovozli foydalanuvchi interfeyslari (Voice
user interfaces - VUI) nutqni aniqlash va sintez qilish tizimlari uchun
ishlatiladi va paydo bоlayotgan multimodal va grafik foydalanuvchi
interfeyslari odamlarga оziga xos belgilar agentlari bilan aloqa qilish
imkonini beradi. Boshqa interfeys paradigmalari bilan erishib bоlmaydigan
tarzda. Inson va kompyuter оzaro tasiri sohasidagi оsish
оzaro tasir sifatining oshishiga olib keldi va natijada kоplab
yangi tadqiqot yоnalishlari paydo bоldi. Oddiy interfeyslarni
loyihalash оrniga, turli tadqiqot tarmoqlari birmodallikka nisbatan
multimodallik tushunchalariga, buyruq va harakatga asoslangan aqlli adaptiv
interfeyslarga va passiv interfeyslarga nisbatan faol interfeyslarga etibor
qaratadi.
Kompyuter monitori mashina va foydalanuvchi
оrtasida vizual interfeysni taminlaydi (4.1-rasm).
Hisoblash
mashinalari assotsiatsiyasi (Association for Computing Machinery
- ACM) inson va kompyuterning
оzaro tasirini "inson foydalanishi uchun interfaol hisoblash
tizimlarini loyihalash, baholash va amalga oshirish va ular atrofidagi asosiy
hodisalarni оrganish bilan bogliq bоlgan intizom" deb tariflaydi.
HCI ning muhim jihati foydalanuvchi qoniqishidir (yoki oxirgi foydalanuvchining
hisoblashdan qoniqishi). Unda shunday davom etadi: Hisoblash mashinalari
assotsiatsiyasi (Association for Computing Machinery - ACM) inson va
kompyuterning оzaro tasirini inson foydalanishi uchun interfaol hisoblash
tizimlarini loyihalash, baholash va amalga oshirish va ular atrofidagi asosiy
hodisalarni оrganish bilan bogliq bоlgan intizom deb tariflaydi.
HCI ning muhim jihati foydalanuvchi qoniqishidir (yoki oxirgi foydalanuvchining
hisoblashdan qoniqishi). Unda shunday davom etadi: Inson va kompyuterning
оzaro tasiri aloqada inson va mashinani оrganganligi sababli, u
mashina va inson tomonidagi bilimlarni qоllab-quvvatlashdan kelib
chiqadi. Mashina tomonida kompyuter grafikasi, operatsion tizimlar, dasturlash
tillari va ishlab chiqish muhitidagi texnikalar dolzarbdir. Inson tomonida,
aloqa nazariyasi, grafik va sanoat dizayn fanlari, tilshunoslik, ijtimoiy
fanlar, kognitiv psixologiya, ijtimoiy psixologiya va kompyuter foydalanuvchisi
qoniqishi kabi inson omillari tegishli. Va albatta, muhandislik va dizayn
usullari dolzarbdir. HCI ning kоp tarmoqli xususiyati tufayli, turli xil
kelib chiqishi bоlgan odamlar uning muvaffaqiyatiga hissa
qоshadilar.
Notоgri ishlab chiqilgan inson-mashina
interfeyslari kоplab kutilmagan muammolarga olib kelishi mumkin. Klassik
misol - Three Mile Island avariyasi, yadroviy halokat bоlib, u yerda
tergov inson-mashina interfeysi dizayni falokat uchun hech bоlmaganda
qisman javobgar degan xulosaga keldi. Xuddi shunday, aviatsiyadagi baxtsiz
hodisalar ishlab chiqaruvchilarning nostandart parvoz asboblari yoki gaz
kvadranti sxemalaridan foydalanish qarorlari natijasida yuzaga keldi: yangi
dizaynlar inson va mashinaning asosiy оzaro tasirida ustun bоlishi
taklif qilingan bоlsa ham, uchuvchilar allaqachon "standart"
tartibni singdirgan edi. Shunday qilib, kontseptual jihatdan yaxshi goya
kutilmagan natijalarga olib keldi.
Inson-kompyuter interfeysini inson va kompyuter
оrtasidagi aloqa nuqtasi sifatida tariflash mumkin. Inson va kompyuter
оrtasidagi axborot oqimi оzaro tasir doirasi sifatida belgilanadi.
Оzaro tasir doirasi bir nechta jihatlarga ega, jumladan:
Vizual
asosli: Vizual asoslangan inson va kompyuter оzaro tasiri, ehtimol,
inson va kompyuter оzaro tasiri tadqiqotining eng keng tarqalgan
sohasidir.
Audioga
asoslangan: Kompyuter va inson оrtasidagi audioga asoslangan shovqin
HCI tizimlarining yana bir muhim sohasidir. Bu soha turli xil audio signallar
orqali olingan malumotlar bilan shugullanadi.
Vazifa
muhiti: foydalanuvchiga qоyilgan shartlar va maqsadlar.
Mashina
muhiti: Kompyuter muhiti, masalan, kollej talabasi yotoqxonasidagi
noutbukga ulangan.
Interfeys
sohalari: Bir-birining ustiga chiqmaydigan sohalar odamlar va
kompyuterlarning оzlari bilan bogliq jarayonlarni оz ichiga oladi,
bir-biriga оxshash sohalar esa faqat ularning оzaro tasiri bilan
bogliq jarayonlarni оz ichiga oladi.
Kirish oqimi:
Malumotlar oqimi foydalanuvchi kompyuteridan foydalanishni talab qiladigan
vazifaga ega bоlganda, vazifa muhitida boshlanadi.
Chiqish:
Mashina muhitida paydo bоladigan malumotlar oqimi.
Fikr-mulohaza:
Interfeys orqali оtadi, ular insondan interfeys orqali kompyuterga va
orqaga оtish jarayonlarini baholaydi, tartibga soladi va tasdiqlaydi.
Fit:
Bu kompyuter dizayni, foydalanuvchi va vazifani bajarish uchun zarur
bоlgan inson resurslarini optimallashtirish vazifasiga mos keladi.
4.2.
Kompyuterlar uchun maqsadlar
Inson va kompyuterning оzaro tasiri
odamlarning hisoblash artefaktlari, tizimlari va infratuzilmalaridan
foydalanish yoki ishlatmaslik usullarini оrganadi. Ushbu sohadagi
kоplab tadqiqotlar kompyuter interfeyslarining qulayligini yaxshilash
orqali inson va kompyuter оzaro tasirini yaxshilashga intiladi.
Foydalanish qulayligi qanday aniq tushunilishi kerak, uning boshqa ijtimoiy va
madaniy qadriyatlarga qanday aloqasi bor va qachon va qachon kompyuter
interfeyslarining istalgan xususiyati bоlmasligi mumkinligi tobora
kоproq muhokama qilinmoqda.
Inson va kompyuterning оzaro tasiri sohasidagi
tadqiqotlarning aksariyati quyidagilarga qiziqish uygotadi:
-
Yangi kompyuter interfeyslarini loyihalash usullari, shu bilan
оrganish, topish, foydalanish samaradorligi kabi istalgan xususiyat uchun
dizaynni optimallashtirish.
-
Interfeyslarni amalga oshirish usullari, masalan, dasturiy taminot
kutubxonalari orqali.
-
Interfeyslarni ulardan foydalanish qulayligi va boshqa kerakli
xususiyatlari bоyicha baholash va taqqoslash usullari.
-
Inson-kompyuterdan foydalanish va uning ijtimoiy-madaniy oqibatlarini
kengroq оrganish usullari.
-
Foydalanuvchining inson yoki kompyuter ekanligini aniqlash usullari.
-
Inson-kompyuterdan foydalanish modellari va nazariyalari, shuningdek,
kognitivistik foydalanuvchi modellari, Faoliyat nazariyasi yoki
inson-kompyuterdan foydalanishning etnometodologik hisoblari kabi kompyuter
interfeyslarini loyihalash uchun kontseptual asoslar.
-
Hisoblash dizayni, kompyuterdan foydalanish va HCI tadqiqot amaliyoti
asosidagi qadriyatlarni tanqidiy aks ettiruvchi istiqbollar.
Ushbu sohadagi tadqiqotchilar erishmoqchi
bоlgan narsalar haqidagi tasavvurlar farq qilishi mumkin. Kognitivistik
nuqtai nazarga intilayotganda, HCI tadqiqotchilari kompyuter interfeyslarini
odamlarning оz faoliyatining aqliy modeli bilan moslashtirishga harakat
qilishlari mumkin. Postkognitivistik nuqtai nazarga intilayotganda, HCI
tadqiqotchilari kompyuter interfeyslarini mavjud ijtimoiy amaliyotlar yoki
mavjud ijtimoiy-madaniy qadriyatlar bilan moslashtirishga harakat qilishlari
mumkin. HCI tadqiqotchilari dizayn metodologiyalarini ishlab chiqish,
qurilmalar bilan tajriba оtkazish, dasturiy taminot va apparat
tizimlarini prototiplash, оzaro tasir paradigmalarini оrganish va
оzaro tasir modellari va nazariyalarini ishlab chiqishdan manfaatdor.
Foydalanuvchi, masalan, grafik foydalanuvchi
interfeysi orqali displeylar kabi inson kiritish va chiqish uchun apparat bilan
bevosita оzaro aloqada bоladi. Foydalanuvchi ushbu dasturiy
interfeys orqali kompyuter bilan berilgan kirish va chiqish uskunasidan
foydalangan holda оzaro aloqada bоladi. Dasturiy taminot va apparat
taminoti foydalanuvchi kiritgan malumotlarni qayta ishlash jarayoni etarlicha
tez bоlishi va kompyuter chiqishining kechikishi ish jarayoniga xalaqit
bermasligi uchun moslashtirilgan (4.2-rasm).
Joriy foydalanuvchi interfeysini baholashda yoki
yangi foydalanuvchi interfeysini loyihalashda quyidagi eksperimental dizayn
tamoyillari hisobga olinadi: Erta etibor
foydalanuvchi(lar) va topshiriq(lar)ga qaratiladi: Vazifa(lar)ni bajarish
uchun qancha foydalanuvchilar kerakligi aniqlanadi va tegishli foydalanuvchilar
kim bоlishi kerakligi aniqlanadi (interfeysdan hech qachon foydalanmagan
va shunday bоladi). kelajakda interfeysdan foydalanmang, ehtimol haqiqiy
foydalanuvchi emas). Bundan tashqari, foydalanuvchilar bajaradigan vazifa(lar)
va topshiriq(lar)ni qanchalik tez-tez bajarish kerakligi aniqlanadi.
Empirik оlchov: interfeys har kuni interfeys bilan aloqada
bоlgan haqiqiy foydalanuvchilar bilan sinovdan оtkaziladi.
Natijalar foydalanuvchining ishlash darajasiga qarab farq qilishi mumkin va
odatdagi odam va kompyuter оzaro tasiri har doim ham ifodalanmasligi
mumkin. Foydalanishning miqdoriy xususiyatlari, masalan, topshiriq(lar)ni
bajarayotgan foydalanuvchilar soni, topshiriq(lar)ni bajarish vaqti va
topshiriq(lar)ni bajarish vaqtida qilingan xatolar soni aniqlanadi.
Iterativ dizayn: Qaysi foydalanuvchilar, vazifalar va empirik
оlchovlarni kiritish kerakligini aniqlagandan sоng, quyidagi
iterativ dizayn bosqichlari bajariladi:
- foydalanuvchi interfeysini loyihalash;
- sinov;
- natijalarni tahlil qiling; - takrorlang.
Takroriy dizayn jarayoni oqilona, foydalanuvchi uchun
qulay interfeys yaratilgunga qadar takrorlanadi.
Metodologiyalar. 1980-yillarda ushbu soha
kontsepsiyasidan beri inson va shaxsiy kompyuter оzaro tasirini
loyihalash usullarini tavsiflovchi turli strategiyalar ishlab chiqilgan. Reja
falsafalarining aksariyati mijozlar, yaratuvchilar va ixtisoslashtirilgan ramkalar
interfeysi modelidan kelib chiqadi. Dastlabki usullar mijozlarning psixologik
protseduralarini hayratlanarli va miqdoriy jihatdan baholab bоlmaydigan
deb hisoblardi va reja bоyicha mutaxassislarni foydalanuvchi interfeysi
(user interface - UI) tuzilmasida zonalarni (masalan, xotira va etibor)
yaratish uchun subyektiv fanga qarashga undadi. Zamonaviy modellar, umuman
olganda, mijozlar, ijodkorlar va mutaxassislar оrtasidagi doimiy kirish
va munozaralar atrofida markazlashtiriladi va foydalanuvchi tajribasini tugagan
ramka atrofida оrashdan farqli оlaroq, mijozlar ega bоlishi
kerak bоlgan uchrashuvlar turlari bilan ixtisoslashtirilgan ramkalarni
yigishga undaydi.
Faoliyat nazariyasi: HCIda
shaxsiy kompyuterlar bilan odamlarning hamkorligi sodir bоladigan muhitni
tavsiflash va kоrib chiqish uchun foydalaniladi. Harakat gipotezasi ushbu
оziga xos sharoitlarda faoliyat haqida fikr yuritish uchun tuzilmani
beradi va harakatga asoslangan nuqtai nazardan оzaro tasirlar dizaynini
yoritadi.
Foydalanuvchiga
yоnaltirilgan dizayn (User-centered design - UCD): eng zamonaviy, keng
miqyosda оrganilgan reja nazariyasi mijozlar har qanday shaxsiy kompyuter
ramkasining rejasida asosiy etiborga aylanishi kerakligi ehtimoliga asoslanadi.
Mijozlar, memorlar va ixtisoslashgan ekspertlar mijozning talablari va
cheklovlarini aniqlash va ushbu komponentlarni qоllab-quvvatlash uchun
asos yaratish uchun hamkorlik qiladilar. Kоpincha, mijozlarga
yоnaltirilgan rejalar, mijozlar ramka bilan boglaydigan vaziyatlarning
etnografik tekshiruvlari orqali malum qilinadi. Ushbu trening ishtirokchi
dizaynga оxshaydi, bu yakuniy mijozlarning umumiy reja sessiyalari va
seminarlar orqali samarali hissa qоshish ehtimolini takidlaydi.
UI dizayni
tamoyillari: ushbu standartlar mijoz interfeysini loyihalashda
kоrib chiqilishi mumkin,
qarshilik, qiyinchilik, оtkazuvchanlik, qulaylik, mustahkamlik, tuzilish
va fikr-mulohaza.
Qiymatga sezgir dizayn (Value
sensitive design - VSD): dizayndan tоgridan-tоgri foydalanadigan
shaxslar uchun, shuningdek, tоgridan-tоgri yoki bilvosita tasir
qiladiganlar uchun innovatsiyalarni yaratish usuli. VSD uch turdagi imtihonlarni
оz ichiga olgan iterativ rejalashtirish jarayonidan foydalanadi: nazariy,
aniq va ixtisoslashgan. Amaliy imtihonlar dizaynning turli qismlarini, uning
sifatlarini yoki dizayn foydalanuvchilari uchun yuzaga kelishi mumkin
bоlgan har qanday tоqnashuvlarni tushunish va ifodalashga
qaratilgan. Aniq imtihonlar - bu ijodkorlarga mijozlarning fazilatlari,
ehtiyojlari va amaliyotlari haqida tushuncha berish uchun ishlatiladigan
narsalarni оrganish uchun subyektiv yoki miqdoriy rejalar.
Ixtisoslashtirilgan imtihonlar shaxslarning tegishli avanslardan qanday
foydalanishini yoki ramka rejalarini tekshirishni оz ichiga olishi
mumkin.
4.3. Displey
dizaynlari va ularning prinsiplari
Displeylar - tegishli tizim оzgaruvchilarini
idrok yetishni qоllab-quvvatlash va ushbu malumotlarni keyingi qayta
ishlashni osonlashtirish uchun mоljallangan inson tomonidan yaratilgan
artefaktlar. Displeyni loyihalashdan oldin displey qоllab-quvvatlash
uchun mоljallangan vazifani aniqlash kerak (masalan, navigatsiya, nazorat
qilish, qaror qabul qilish, оrganish, kоngil ochish va h.k.).
Foydalanuvchi yoki operator tizim yaratadigan va kоrsatadigan har qanday
malumotni qayta ishlash imkoniyatiga yega bоlishi kerak; shuning uchun
malumot idrok yetish, vaziyatni anglash va tushunishni qоllab-quvvatlash
uchun prinsiplarga muvofiq kоrsatilishi kerak.
Displey dizaynining
оn uchta prinsipi:
Kristofer Uikkens va boshqalar. "Introduction
to Human Factors Yengineyering" kitobida displey dizaynining 13 tamoyilini
belgilab berdi.
Inson idroki va axborotni qayta ishlashning ushbu
tamoyillaridan samarali displey dizaynini yaratish uchun foydalanish mumkin.
Xatolarning qisqarishi, talab qilinadigan оquv vaqtini qisqartirish,
samaradorlikni oshirish va foydalanuvchi qoniqishini oshirish ushbu
tamoyillardan foydalanish orqali yerishish mumkin bоlgan kоplab
potensial imtiyozlardan bir nechtasi. Bazi prinsiplar turli
kоrinishlar yoki vaziyatlarga taalluqli bоlmasligi mumkin. Bazi
prinsiplar ham bir-biriga qarama-qarshi bоlib kоrinishi mumkin va
bitta prinsip boshqasidan muhimroq deb aytish uchun oddiy yechim yоq.
Prinsiplar muayyan dizayn yoki vaziyatga moslashtirilgan bоlishi mumkin.
Samarali dizayn uchun prinsiplar оrtasida funksional muvozanatni saqlash
juda muhimdir.
Perseptiv
tamoyillar
1. Displeylarni
оqiladigan (yoki yeshitiladigan) qiling. Displeyning tushunarliligi juda
muhim va foydalanish mumkin bоlgan displeyni loyihalash uchun zarurdir.
Agar kоrsatilayotgan belgilar yoki obyektlarni kоrish mumkin
bоlmasa, operator ulardan samarali foydalana olmaydi.
2. Mutlaq
hukm chegaralaridan qoching. Foydalanuvchidan bitta sensorli
оzgaruvchiga (masalan, rang, оlcham, ovoz balandligi) asoslangan
оzgaruvchining darajasini aniqlashni sоramang. Ushbu sensorli
оzgaruvchilar kоplab mumkin bоlgan darajalarni оz
ichiga olishi mumkin.
3. Yuqoridan
pastga ishlov berish. Signallar, yehtimol, foydalanuvchi tajribasiga
asoslanib, kutilgan narsa tomonidan qabul qilinadi va talqin qilinadi. Agar
signal foydalanuvchi kutganidan farqli ravishda taqdim yetilsa, uni tоgri
tushunishga ishonch hosil qilish uchun ushbu signalning kоproq jismoniy
dalillarini taqdim yetish kerak bоlishi mumkin.
4. Ortiqcha
daromad. Agar signal bir necha marta berilsa, uni tоgri tushunish
yehtimoli kоproq. Bu signalni muqobil jismoniy shakllarda (masalan, rang
va shakl, ovoz va bosma va hokazo) taqdim yetish orqali amalga oshirilishi
mumkin, chunki ortiqchalik takrorlashni anglatmaydi. Svetofor ortiqchalikning
yaxshi namunasidir, chunki rang va joy ortiqcha.
5. Оxshashlik
chalkashlikni keltirib chiqaradi: farqlanadigan yelementlardan foydalaning.
Оxshash kоrinadigan signallar chalkashib ketishi mumkin.
Оxshash xususiyatlarning turli xil xususiyatlarga nisbati signallarning
оxshash bоlishiga olib keladi. Masalan, A423B9 92 dan 93 ga
qaraganda A423B8 ga kоproq оxshaydi. Keraksiz оxshash
xususiyatlarni olib tashlash va оxshash bоlmagan xususiyatlarni
ajratib kоrsatish kerak.
Ruhiy model
tamoyillari
6. Tasviriy
realizm tamoyili. Displey оzi kоrsatadigan оzgaruvchiga
оxshash bоlishi kerak (masalan, termometrdagi yuqori harorat yuqori
vertikal daraja sifatida kоrsatilgan). Agar bir nechta yelementlar mavjud
bоlsa, ular taqdim yetilgan muhitda kоrinadigan tarzda sozlanishi
mumkin.
7. Harakatlanuvchi
qismning ishlash prinsipi. Harakatlanuvchi yelementlar foydalanuvchining
tizimda qanday harakatlanishi haqidagi aqliy modeliga mos keladigan naqsh va
yоnalishda harakatlanishi kerak. Misol uchun, balandlik
оlchagichdagi harakatlanuvchi yelement balandlikning oshishi bilan
yuqoriga qarab harakatlanishi kerak.
Diqqatga asoslangan
tamoyillar
8. Axborotga
kirish yoki оzaro tasir qilish narxini minimallashtirish. Kerakli
malumotlarga kirish uchun foydalanuvchining yetibori bir joydan boshqa joyga
yоnaltirilsa, vaqt yoki kuch bilan bogliq xarajatlar kelib chiqadi.
Displey dizayni tez-tez foydalaniladigan manbalarni yeng yaqin joyda
joylashtirishga imkon berish orqali ushbu xarajatlarni minimallashtirishi
kerak. Biroq, bu xarajatni kamaytirish uchun yetarli darajada оqishni
qurbon qilmaslik kerak.
9. Yaqinlikdagi
muvofiqlik prinsipi. Bitta vazifani bajarish uchun ikkita axborot manbasi
оrtasida bоlingan yetibor kerak bоlishi mumkin. Ushbu
manbalar aqliy jihatdan birlashtirilgan bоlishi kerak va ular yaqin aqliy
yaqinlikka yega bоlishi kerak. Axborotga kirish xarajatlari past
bоlishi kerak, bunga kоp jihatdan yerishish mumkin (masalan,
yaqinlik, umumiy ranglar, naqshlar, shakllar va boshqalar bilan boglanish).
Biroq, displeyning yaqinligi juda kоp tartibsizliklarni keltirib
chiqarishi tufayli zararli bоlishi mumkin.
10. Kоp resurslar
prinsipi. Foydalanuvchi turli resurslar bоyicha malumotni osonroq
qayta ishlashi mumkin. Masalan, vizual va yeshitish malumotlari barcha vizual
yoki barcha yeshitish malumotlarini taqdim yetishdan kоra bir vaqtning
оzida taqdim yetilishi mumkin.
Xotira tamoyillari
11. Xotirani vizual malumot
bilan almashtiring: dunyodagi bilim . Foydalanuvchi muhim malumotlarni
faqat ishchi xotirada saqlashi yoki uni uzoq muddatli xotiradan olishi shart
yemas. Menyu, nazorat rоyxati yoki boshqa displey foydalanuvchiga
xotirasidan foydalanishni osonlashtirish orqali yordam berishi mumkin. Biroq,
xotiradan foydalanish bazan global miqyosda bazi bilimlarga havola qilish
zaruratini yоqotish orqali foydalanuvchiga foyda keltirishi mumkin
(masalan, mutaxassis kompyuter operatori qоllanmaga murojaat qilishdan
kоra xotiradan tоgridan-tоgri buyruqlardan foydalanishni
afzal kоradi). Samarali dizayn uchun foydalanuvchining boshidagi bilim va
dunyodagi bilimlardan foydalanish muvozanatli bоlishi kerak.
12. Bashoratli yordam prinsipi.
Proaktiv harakatlar odatda reaktiv harakatlarga qaraganda samaraliroq
bоladi. Displey foydalanuvchining aqliy resurslarini kamaytirish uchun
resurslarni talab qiluvchi kognitiv vazifalarni yоq qilishi va ularni
oddiyroq perseptiv vazifalar bilan almashtirishi kerak. Bu foydalanuvchiga
mavjud sharoitlarga yetibor qaratish va kelajakda yuzaga kelishi mumkin
bоlgan sharoitlarni hisobga olish imkonini beradi. Bashoratli yordamga
misol sifatida malum bir manzilgacha bоlgan masofani kоrsatadigan
yоl belgisidir.
13. Barqarorlik prinsipi.
Boshqa displeylardagi yeski odatlar, agar ular izchil ishlab chiqilgan
bоlsa, yangi displeylarni qayta ishlashni qоllab-quvvatlash uchun
osongina оtadi. Foydalanuvchining uzoq muddatli xotirasi mos kelishi
kutilgan harakatlarni ishga tushiradi. Dizayn bu haqiqatni qabul qilishi va
turli xil displeylar оrtasidagi izchillikdan foydalanishi kerak.
4.4. Inson va
kompyuterning bilimga asoslangan оzaro tasiri
Ijtimoiy hisoblash - bu texnologiya va
odamlar оrtasida kоrib chiqiladigan interaktiv va hamkorlikdagi
xatti-harakatlar. Sоnggi yillarda tahlil birligi sifatida оzaro
tasirlarga yоnaltirilgan ijtimoiy fanlar portlashi kuzatildi, chunki
bloglar, elektron pochta xabarlari, ijtimoiy tarmoqlar, tezkor xabarlar va
boshqalarni оz ichiga olgan kоplab ijtimoiy hisoblash
texnologiyalari mavjud. Ushbu tadqiqotning aksariyati psixologiya, ijtimoiy
psixologiya va sotsiologiyadan olingan. Misol uchun, bir tadqiqot shuni
kоrsatdiki, odamlar erkak ismli kompyuterning narxi ayol ismli mashinadan
qimmatroq bоlishini kutishgan. Boshqa tadqiqotlar shuni
kоrsatadiki, odamlar ushbu
mashinalarga nisbatan xuddi shunday yоl tutishlariga qaramay,
kompyuterlar bilan оzaro munosabatlarini odamlarga qaraganda salbiyroq
qabul qilishadi.
Inson va kompyuterning оzaro tasirida, odatda,
inson va kompyuterning оzaro xatti-harakatlarga nisbatan tushunchalari
оrtasida semantik bоshliq mavjud. Domenga xos bilimlarning rasmiy
ifodasi sifatida ontologiya ikki tomon оrtasidagi semantik noaniqliklarni
hal qilish orqali ushbu muammoni hal qilish uchun ishlatilishi mumkin.
Tuygular va inson-kompyuter оzaro tasiri.
Odamlar va kompyuterlarning оzaro tasirida tadqiqot kompyuterlar hissiy
aqlli axborot tizimlarini ishlab chiqish uchun inson his-tuygularini qanday
aniqlashi, qayta ishlashi va ularga munosabat bildirishi mumkinligini
оrgandi. Tadqiqotchilar bir nechta "tasirni aniqlash kanallari"
ni taklif qilishdi. Inson his-tuygularini avtomatlashtirilgan va raqamli usulda
aytib berish potentsiali inson va kompyuter оzaro tasiri samaradorligini
oshirishda yotadi. Inson va kompyuter оzaro tasirida hissiyotlarning
tasiri EKG yordamida moliyaviy qarorlar qabul qilish va tasirni aniqlash
kanallari sifatida kоzni kuzatish va yuz оquvchilaridan foydalangan
holda tashkiliy bilim almashish kabi sohalarda оrganilgan . Ushbu
sohalarda tasiraniqlash kanallari inson his-tuygularini aniqlash imkoniyatiga
ega ekanligi kоrsatilganva ushbu axborot tizimlari qaror modellarini
yaxshilash uchun tasirni aniqlash kanallaridan olingan malumotlarni оz
ichiga olishi mumkin.
Miya-kompyuter interfeysi (brain-computer
interface - BCI) - bu rivojlangan yoki simli miya va tashqi qurilma
оrtasidagi tоgridan-tоgri aloqa yоli. BCI
neyromodulyatsiyadan farq qiladi, chunki u ikki tomonlama axborot oqimini
taminlaydi. BCI kоpincha insonning kognitiv yoki hissiy-motor
funksiyalarini tadqiq qilish, xaritalash, yordam berish, kоpaytirish yoki
tamirlashga qaratilgan.
Xavfsizlik aloqalari. Xavfsizlik оzaro
tasiri - bu axborot xavfsizligi bilan bogliq bоlgan odamlar va
kompyuterlar оrtasidagi оzaro tasirni оrganish. Uning
maqsadi, aniq manoda, oxirgi foydalanuvchi ilovalarida xavfsizlik
xususiyatlaridan foydalanishni yaxshilashdir. 1970-yillarda Xerox PARCning
dastlabki kunlaridan kelib chiqqan HCI dan farqli оlaroq, HCISec
taqqoslash yоli bilan yangi boshlangan tadqiqot sohasidir. Ushbu mavzuga
qiziqish internet xavfsizligi bilan bogliq bоlib, u sоnggi yillarda
keng jamoatchilikni tashvishga soladigan sohaga aylandi. Xavfsizlik
xususiyatlaridan foydalanish qobiliyati past bоlsa, quyidagi umumiy
sabablar mavjud:
- ular
tasodifiy keyin qоshilgan;
- yangi
topilgan xavfsizlik xatolarini bartaraf etish uchun ular shoshilinch ravishda
tuzatildi;
- ular
dasturiy taminot ustasidan foydalanmasdan juda murakkab foydalanish holatlariga
murojaat qilishadi;
- ularning
interfeysi dizaynerlari tegishli xavfsizlik tushunchalarini tushunishmadi;
- ularning
interfeysi dizaynerlari foydalanish imkoniyati bоyicha mutaxassislar emas
edi (kоpincha ular dastur ishlab chiquvchilarining оzlari
ekanligini anglatadi).
Оzgarish omillari. Ananaga kоra,
kompyuterdan foydalanish insonkompyuter ikkiligi sifatida modellashtirilgan
bоlib, ular matnga asoslangan terminallar kabi tor aniq aloqa kanali
orqali boglangan. Hisoblash tizimi va inson оrtasidagi оzaro
tasirni kundalik aloqaning kоp оlchovli xususiyatini yanada aks
ettirish uchun kоp ishlar qilindi. Potentsial muammolar tufayli inson va
kompyuterning оzaro tasiri D. Engelbart takidlaganidek, kuzatuvlarga
javob berish uchun diqqatni interfeysdan tashqariga оzgartirdi: Agar
foydalanish qulayligi yagona mezon bоlganida, odamlar uch gildirakli
velosipedlarga yopishib olishadi va hech qachon velosipedda sinab
kоrmaydilar.
Odamlarning kompyuterlar bilan оzaro
munosabati tez suratlar bilan rivojlanishda davom etmoqda. Inson va kompyuter
оrtasidagi оzaro tasirga kompyuterning rivojlanishi tasir qiladi.
Bu kuchlarga quyidagilar kiradi:
Kattaroq xotira va tezroq
tizimlarga olib keladigan apparat xarajatlarini kamaytirish.
Portativlikka olib keladigan
apparatni miniatyuralashtirish.
Portativlikka olib keladigan quvvat
talablarining kamayishi.
Hisoblash qurilmalarini yangi
shakllarda qadoqlashga olib keladigan yangi displey texnologiyalari.
Yangi funksiyalarga olib keladigan
maxsus apparat.
Tarmoqli aloqa va taqsimlangan
hisoblashning ortishi.
Kompyuterlardan, ayniqsa, kompyuter
kasbidan tashqarida bоlgan odamlar tomonidan tobora keng foydalanish.
Kiritish texnikasi (masalan, ovoz,
imo-ishora, qalam) dagi innovatsiyalarning ortib borishi narxni pasaytirish
bilan birga, ilgari kompyuter inqilobidan chetda qolgan odamlar tomonidan tez
kompyuterlashtirishga olib keladi.
Ijtimoiy muammolarning kengayishi
kam taminlangan guruhlarning kompyuterlardan foydalanish imkoniyatini
yaxshilashga olib keladi.
2010 yildan boshlab HCI kelajagi
quyidagi xususiyatlarni оz ichiga olishi kutilmoqda:
Hamma joyda hisoblash va aloqa.
Kompyuterlar yuqori tezlikdagi mahalliy tarmoqlar orqali, milliy miqyosda keng
tarmoqli tarmoqlar orqali va infraqizil, ultratovush, uyali aloqa va boshqa
texnologiyalar orqali portativ aloqa qilishlari kutilmoqda. Malumotlar va
hisoblash xizmatlariga foydalanuvchi sayohat qiladigan kоpgina joylardan
bоlmasa ham, kоchma tarzda kirish mumkin bоladi.
Yuqori funksional tizimlar.
Tizimlar ular bilan bogliq bоlgan kоp sonli funksiyalarga ega
bоlishi mumkin. Tizimlar shunchalik kоpki, kоpchilik texnik
yoki texnik bоlmagan foydalanuvchilarning ananaviy tarzda (masalan, qalin
foydalanuvchi qоllanmalari orqali) оrganishga vaqtlari yоq.
Kompyuter grafikasining ommaviy
mavjudligi. Kompyuter grafikasining tasvirni qayta ishlash, grafik
transformatsiyalar, renderlash va interaktiv animatsiya kabi imkoniyatlari keng
tarqaladi, chunki arzon chiplar umumiy ish stansiyalari va mobil qurilmalarga
qоshilishi mumkin.
Aralash media. Tijorat
tizimlari tasvirlar, ovozlar, tovushlar, videolar, matnlar, formatlangan
malumotlar bilan ishlay oladi. Ular foydalanuvchilar оrtasidagi aloqa
aloqalari orqali almashtirilishi mumkin. Alohida maishiy elektronika sohalari
(masalan, stereo apparatlar, DVD pleyerlar, televizorlar) va kompyuterlar
birlasha boshladi. Kompyuter va bosma maydonlar оzaro оzaro
boglanishi kutilmoqda.
Yuqori tarmoqli kengligi
оzaro tasiri. Tezlik, kompyuter grafikasi, yangi media va yangi
kiritish/chiqarish qurilmalaridagi оzgarishlar tufayli odamlar va
mashinalarning оzaro tasir qilish tezligi sezilarli darajada oshishi
kutilmoqda. Bu virtual haqiqat yoki hisoblash videosi kabi sifat jihatidan
turli xil interfeyslarga olib kelishi mumkin.
Katta va ingichka displeylar.
Yangi displey texnologiyalari etuk bоlib, yupqa, engil va kam quvvat
sarflaydigan ulkan displeylar va displeylarni taqdim etadi. Bu portativlikka
katta tasir kоrsatadi va, ehtimol, qogozga оxshash, qalamga
asoslangan kompyuter оzaro tasir tizimlarini hozirgi ish stoli ish
stansiyalaridan juda farq qiladi.
Axborot vositalari. Axborot
xizmatlari (masalan, uy banki va xarid qilish) va ixtisoslashgan sanoat
xizmatlari (masalan, uchuvchilar uchun ob-havo) kоpayishi kutilmoqda.
Tarqalish tezligi yuqori tarmoqli kengligi оzaro tasirini joriy etish va
interfeyslar sifatini yaxshilash bilan tezlashishi mumkin.
OpenMP(Open Multi - Processing) - kоp oqimli
ilovalarni yaratish uchun mоljallangan amaliy dasturlashning interfeysi
bоlib, asosan umumiy xotiraga ega bоlgan parallel hisoblash
tizimlari uchun ishlab chiqilgan. OpenMP kompilyatorlar va maxsus funksiyalar
kutubxonasi uchun direktivalar tоplamidan iborat. OpenMP standarti yaqin
15 yil ichida umumiy xotiraga ega arxitekturalarga qоllanilgan holda
yaratilgan. Sоnggi yillarda taqsimlangan xotirali parallel hisoblash
tizimlari uchun OpenMP standartining kengaytirilgan holda ishlab chiqilmoqda.
2005 - yilning oxirida Intel kompaniyasi Cluster OpenMP mahsulotini taqdim
etdi, unda kengaytirilgan OpenMP ishlab chiqilgan bоlib taqsimlangan
xotirali parallel hisoblash tizimlari uchun mоljallangan.
OpenMP spetsifikatsiyasini hisoblash va dasturlash
texnikasi bоyicha bir nechta yirik ishlab chiqaruvchi kompaniyalar
(Intel, Hewlett-Packard, Silicon Graphics, Sun, IBM, Fujitsu, Hitachi, Siemens,
Bull) yaratishmoqda, ularni OpenMP Architecture Review Board(ARB) deb nomlangan
notijorat korxonasi tomonidan boshqariladi.
OpenMP kоp oqimli ilovalarni tez va yengil
yaratishni Fortran va C/C++ algoritmik tillarda amalga oshiradi. OpenMP ning
birinchi versiyasi 1997 - yilda Fortran tili uchun yaratilgan. C/C++ dasturlash
tillari uchun esa 1998 - yilda yaratilgan. 2008 - yilda esa OpenMP ning 3.0
versiyasi taqdim etildi.
OpenMPda parallel va ketma ketlik. Parallel
muhitga kirilgandan sоng yangi OMP_NUM_THREADS -1 oqimlar
yaratiladi, har bir oqim оzining unikal nomeriga ega bоladi, bunda
dastlabki oqim 0 nomer bilan belgialanadi va u bosh oqim (master) bоladi.
Qolgan oqimlar raqam sifatida butun sonlar 1 dan OMP_NUM_THREADS 1 gacha
bоladi. Oqimlar soni belgilangan parallel muhitda bajariladi va ushbu
muhitdan chiqib ketishgacha оzgarmay qoladi. Parallel muhitdan chiqib
ketgandan sоng sinxronizatsiya yordamida bosh oqimdan boshqa barcha
oqimlar yoq qilinadi.
Quyidagi misolda parallel direktivasi ishlashi
keltirilgan. Natijada bosh oqim 1 - ketma ket muhit matnini ekranga chop etadi,
keyinchalik parallel direktivasi yangi oqimlarni hosil qiladi va ushbu
oqimlarning har biri parallel muhit matnini ekranda chop etadi, keyin
yaratilgan oqimlar tugatiladi va bosh oqim 2 - ketma - ket muhit matnini
ekranga chop etadi.
#include "stdafx.h" #include
<omp.h> using namespace std;
int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])
{ cout<<1 ketma ket muhit;
#pragma omp parallel{ cout<<parallel muhit;
} cout<<2 ketma ket muhit;
}
Ayrim hollarda tizimning оzi parallel muhitda
bajarilayotgan oqimlar sonini tizim resurslarini optimizatsiya qilish uchun
dinamik ravishda оzgartirishi mumkin. Oqimlar sonini dinamik ravishda
оzgartirish OMP_DYNAMIC оzgaruvchisiga true qiymatni berish orqali
amalga oshiriladi. Masalan, Linux operatsion tizimining bosh komanda
obolochkasida ushbu qiymatni quyidagi buyruq orqali amalga oshirilish mumkin:
export OMP_DYNAMIC = true;
Dinamik ravishda оzgaradigan tizimlarda
oqimlar soni odatda belgilanmagan bоladi va uning qiymati falsega teng
bоladi.
omp_in_parallel() funksiyasi
1 qiymatni qaytaradi, agar aktiv holatdagi
parallel muhitdan chaqirilgan
bоlsa.
Quyidagi misolda omp_in_parallel() funksiyasi
qоllanilgan. mode funksiyasi qaysi muhitdan chaqirilishiga qarab,
parallel muhit yoki ketma - ket muhit qatorlarini chop etishda
qоllaniladi.
#include "stdafx.h" #include
<omp.h> using namespace std; void mode(void){ if(omp_in_parallel())
cout<<parallel muhit"; else
cout<<ketma - ket muhit";
}
int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])
{
mode();
#pragma omp parallel
{
#pragma omp master
{
mode();
}}
return 0;
}
C/C++ dasturlash tillarida yuqoridagi barcha
shartlar single direktivasi bilan birgalikda yelon qilinadi.
Dasturning belgilangan qismini qaysi oqim bajarishi
tavsiflanmaydi. Agarda nowait sharti elon qilinmasa, bitta oqim
belgilangan fragmentni bajaradi, qolgan oqimlar uning ishini tugashini kutib
turadi. single direktivasi umumiy оzgaruvchilar bilan ishlaganda
kerak.
Master direktivasi kodning malum bir qismini faqat
bosh oqim bajarishi uchun belgilaydi. Qolgan oqimlar ushbu qismni оtkazib
yuborishadi va undan quyida turgan operator bilan dasturni ishlashini davom
ettiradi. Ushbu direktivada sinxronizatsiya amalga oshirilmaydi. C/C++
dasturlash tilida direktiva quyidagicha elon qilinadi:
#pragma omp master
Quyidagi misolda master direktivasining ishlashi
keltirilgan. n оzgaruvchi lokal hisoblanib, har bir oqim
оzining nusxalari bilan ishlaydi. Dastavval barcha oqimlar n
оzgaruvchiga 1 qiymatini оzlashtirishadi. Sоngra bosh oqim n
оzgaruvchiga 2 qiymatini оzlashtiradi va barcha oqimlar ushbu
qiymatni ekranga chop etadi. Misolda kоrinib turibdiki, master
direktivasini har doim bitta oqim bajaradi. Ushbu misolda barcha oqimlar 1
sonini ekranga chiqarsa, bosh oqim dastlab 2 sonini, sоngra esa 3 sonini
ekranga chop etadi:
#include "stdafx.h" #include
<omp.h> using namespace std;
int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])
{
int n;
#pragma omp parallel private(n)
{ n=1;
#pragma omp master
{ n=2; }
cout<<n ning birinchi qiymati: << n;
#pragma omp barrier
#pragma omp master
{ n=3;
}
cout<<n ning keyingi qiymati: "<<
n;
}
return 0;
}
Quyidagi misolda private shartini ishlashi
keltirilgan. Ushbu misolda parallel muhitda n оzgaruvchi lokal
оzgaruvchi sifatida elon qilingan. Bu har bir oqimning n ning nusxlari
bilan ishlashini bildiradi va har bir oqimning boshida n оzgaruvchi
initsializatsiya qilinadi. Dasturning bajarilish vaqtida n оzgaruvchining
qiymati tоrtta turli xil joylarda chop etiladi. Birinchi marta n
оzgaruvchining qiymati 1 ga оzlashtirilgandan keyin ketma - ket
muhitda chop etiladi, ikkinchi marta barcha oqimlar n оzgaruvchining
nusxasini parallel muhitning boshida chop etadi. Keyin barcha oqimlar
оzining tartib nomerini omp_get_thread_num() funksiyasi yordamida
olingan qiymatini n ga оzlashtirib chop etishadi. Parallel muhit
tugagandan sоng n оzgaruvchining qiymati yana bir marta chop
etiladi, bunda uning qiymati 1 ga teng bоladi (parallel muhit ishlashi
davomida оzgarmagan):
#include "stdafx.h" #include
<omp.h> using namespace std;
int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])
{
int n; cout<<ketma-ket muhitga kirishdagi n
ning qiymati: " << n;
#pragma omp parallel private(n)
{
cout<<parallel muhitga kirishdagi n ning
qiymati: "<<n;
n=omp_get_num_threads();
cout<<"parallel muhitdan chiqishdagi n
ning qiymati: " << n;
}
cout<<ketma-ket muhitdan chiqishdagi n ning
qiymati: "<< n;
return 0;
}
C/C++ dasturlash tillarida dasturning parallel
muhitda aniqlangan statik оzgaruvchilar umumiy (shared) оzaruvchi
hisoblanadi. Dinamik ajratilgan xotira ham umumiy hisoblanadi, ammo
kоrsatgich ham umumiy, ham lokal bоlishi mumkin.
OpenMP da parallel muhitdagi
оzgaruvchilar 2 turga bоlinadi:
shared (umumiy, hamma oqimlar ushbu turdagi оzgaruvchilarni
kоradi);
private (lokal, har bir oqim оzgaruvchining nusxasini оzida
kоradi).
Umumiy оzgaruvchi hamma qismlar uchun har doim
faqat bitta nusxada bоladi va barcha oqimlarga bitta nomda bоladi.
Lokal оzgaruvchilar elon qilinganda, har bir oqim uchun bir xil tipdagi
va оlchamdagi nusxalari yaratiladi. Bitta oqimdagi lokal
оzgaruvchining qiymati оzgarsa ham qolgan oqimlardagi nusxalariniki
оzgarmaydi.
Bundan tashqari dasturning kod qismida har bir
kvadrat matritsa ustida parallelashtirish amallari qоllanilgan. for
siklida oqimlarga ajratish #pragma omp parallel for diriktivasi
bilan amalga oshiriladi.
Parallel direktivasi yordamida
parallel muhit hosil qilinadi. C/C++ dasturlash tilida quyidagicha
kоrinishda bоladi:
#pragma omp parallel
[shart [[,] shart ]] pragma omp parallel
{
#pragma omp for
for(int i = 1; i
< size; ++i) x[i] = (y[i-1] + y[i+1])/2;
}
Yuqorida keltirilganlarga asosan quyidagicha xulosa
qilish mumkin: dasturni parallel qismlarga ajratilishi va parallel
protsesslarni ishlab chiqish muhimdir.
OpenMP kutubxonasini Intel Parallel
Studio XE 2011 muhitiga sozlash.
1.1-rasm.
Yangi projekt hosil qilamiz
1.2-rasm.
Yaratilgan projekt ni xususiyatini оzgartirish
1.3-rasm. OpenMP
kutubxonasini yuklashni tasdiqlash
#include "stdafx.h"
#include <omp.h> #include<iostream> using namespace std;
int _tmain(int argc, _TCHAR*
argv[])
{
#pragma
omp
parallel
{ cout<<Salom
Dunyo}
return 0;
}
Arduino IDE bu Windows, MacOS va Linuxu chun
integratsiyalashgan ishlab chiqish muhiti bоlib, C va C++ tillarida
ishlab chiqilgan. Arduino mos platalarga, shuningdek, boshqa ishlab
chiqaruvchilarning platalariga dasturlarni yaratish va yuklash uchun
mоljallangan.
Atrof-muhit uchun manba kodi GNU General Public
License 2 versiyasi ostida chiqarilgan. Maxsus kodni tuzish qoidalaridan
foydalangan holda C va C++ tillarini qоllab-quvvatlaydi. Arduino IDE
Wiring loyihasidan dasturiy taminot kutubxonasini taqdim etadi, u kоplab
umumiy kirish va chiqish tartiblarini taminlaydi. Foydalanuvchi tomonidan
yozilgan kod eskizni va asosiy dastur siklini ishga tushirish uchun faqat
ikkita asosiy funksiyani talab qiladi, ular kompilyatsiya qilinadi va main()
dastur stub bilan GNU asboblar zanjiri bilan bajariladigan sikl dasturiga
boglanadi, shuningdek IDE tarqatilishiga kiritilgan. Avrdude dasturidan
bajariladigan kodni kengash proshivkasida yuklovchi tomonidan Arduino platasiga
yuklangan оn oltilik kodli matn fayliga aylantirish uchun foydalanadi.
Arduinoning mashxurligi bilan boshqa sotuvchilar
maxsus kompilyatorlar va ochiq manbali vositalarni dasturiy platforma sifatida
joriy etishni boshladilar, bu esa
Arduino ning rasmiy mikrokontrollerlar qatori tomonidan
qоllab-
quvvatlanmaydigan boshqa
mikrokontrollerlarga eskizlarni yaratishi va yuklashi imkoniyati mavjud.
2019-yil oktabr oyida Arduino Foundationn
osozliklarni tuzatish va boshqa ilgor funksiyalar bilan yangi Arduino Pro
IDE-ga erta kirishni taminlay boshladi.
Arduino oilasida turli xil kontrollerlar mavjud:
Arduino UNO, Arduino Leonardo, Arduino ProMini, Arduino Mega, LilyPad Arduino.
Ulardan eng keng tarqalgani Arduino UNO hisoblanadi. Mikrokontrollerlar bilan
ishlashni boshlaganda ham aynan shu kontrollerdan boshlash maslahat beriladi.
Endi esa, Arduino UNO mikro kontrollerining tarkibiy qismlari bilan tanishib
chiqsak:
2.1-rasm. Arduino
UNO mikro kontrollerining tarkibiy qismlari
Power (1). Arduino UNO ga quvvat USB portini
shaxsiy komputer yoki noutbukingizga ulash orqali beriladi. Uni komputeringizga
ulovchi USB simisiz ham ishlatishingiz mumkin. Buning uchun maxsus batareya
orqali ishlatishingiz mumkin (2). Bunday batareyalar odatda 9V kuchlanishga ega
bоladi.
GND (3): Ground sоzining qisqartmasi.
Bu pinni siz barcha proyektingizdada ishlatasiz.
5V(4) & 3,3V(4): Bular mos ravishda 5V va
3,3V lik quvvatni taminlovchi pinlar hisobladi.
Analog (6): Analog pinlar (A0,A5). Bu pinlar
yordamida qurilmalardan analog signal qabul qilinadi. Masalan harorat
datchigidan.
Digital (7/8): Bu pinlardan
esa raqamli signallar qabul qilinadi.
Endi Arduino UNO da birinchi qilinadigan kichik
proyekt svetodiodni yoqib kоramiz. Demak buning uchun bizga: Arduino UNO,
LED (svetodiod) va 220 OM rezistor kerak bоladi.
Sxemani quyidagi kоrinishda
yigamiz:
2.2-rasm. Arduino UNO
da LED (svetodiod) va 220 OM rezistorni ulash
Va Arduino UNO dasturlash muhitida quyidagi kodni
yozish orqali biz LED ni 1 sekund yonib 1 sekund оchish holatini
takrorlanishiga erishamiz:
L293D Motor Driver IC & Arduino yordamida DC
motorlarni boshqarishni amaliy ketma-ketligini kоrib chiqamiz.
2.3-rasm.
L293D Motor Driver IC & Arduino Step Motor
DC motorlarini boshqarishning eng oson va arzon
usullaridan biri bu Arduino bilan L293D Motor Driver IC interfeysidir. U ikkita
doimiy dvigatelning tezligini va aylanish yоnalishini boshqarishi mumkin.
Hatto 28BYJ-48 singari bir qutupli step motorini yoki NEMA 17 kabi Bipolyar
step motorini boshqarishi mumkin.
L293D Motor Driver IC & Arduino yordamida Step
Motor ni boshqarishning eng oson usullaridan biri bu Arduino bilan L293D Motor
Driver IC interfeysidir. Bu ikkala tezlikni ham boshqarishi mumkin.
DC motorini
boshqarish:
DC motorini tоliq boshqarish uchun uning
tezligi va aylanish yоnalishini boshqarishimiz kerak. Bunga ushbu ikkita
texnikani birlashtirish orqali erishish mumkin.
PWM - tezlikni boshqarish uchun.
H-Bridge - aylanish yоnalishini boshqarish uchun.
PWM - tezlikni
boshqarish uchun:
DC motorining tezligi uning kirish voltajini оzgartirish
orqali boshqarilishi mumkin. Buning keng tarqalgan usuli PWM (Pulse
Width Modulation) dan foydalanishdir.
PWM - bu kirish voltajining оrtacha
qiymati bir qator ON-OFF impulslarini yuborish orqali sozlanadigan
texnikadir. Оrtacha kuchlanish Duty Cycle deb nomlanuvchi
impulslarning kengligi bilan mutanosib. Ish sikli qanchalik baland bоlsa,
DC motoriga (yuqori tezlik) оrtacha kuchlanish kuchi shunchalik katta
bоladi va ish aylanishi qancha past bоlsa, DC motoriga (past
tezlik) оrtacha kuchlanish kamroq bоladi. Quyidagi rasm PWM
texnikasini turli xil ish sikllari va оrtacha kuchlanishlari bilan aks
ettiradi.
2.4-rasm.
Pulse kengligi modulyatsiyasi (PWM) usuli
H-Bridgening
ishlashi:
H-kоprigi (H-Bridge) aylanish
yоnalishini boshqarish uchun: DC motorining aylanish yоnalishini
uning kirish voltajining polaritesini оzgartirish
orqali boshqarish mumkin. Buning uchun keng tarqalgan usul bu
H-Bridge dan foydalanish.
H-Bridge sxemasi tоrtta kalitni оz
ichiga oladi, uning markazida dvigatel H ga оxshash tartibni tashkil
qiladi. Bir vaqtning оzida ikkita maxsus tugmachani yopish dvigatelga
qоllaniladigan kuchlanishning polaritesini оzgartiradi. Bu
dvigatelning aylanish yоnalishi оzgarishiga olib keladi. Quyida
H-Bridge sxemasining ishlashi tasvirlangan.
2.5- rasm.
H-Bridgening ishlashi sxemasi
L293D Dvigatel
driver IC:
L293D - bu juft DC dvigatellari yoki bitta step
motorini boshqarishga qodir bоlgan ikki kanalli H-Bridge dvigatelidir. Bu
shuni anglatadiki, u ikkita gildirakli robot platformalarini yaratish uchun
ideal bоlgan ikkita motorni boshqarishi mumkin.
2.6-rasm. L293D
Dvigatel driver IC
Quvvatlantirish
manbai:
L293D dvigatel haydovchisi IC aslida ikkita quvvat
piniga ega, yani 'Vcc1' va 'Vcc2'. 'Vcc1' 5V bоlishi kerak bоlgan
ichki mantiqiy sxemani boshqarish uchun ishlatiladi. Vcc2 pin H-Bridge 4,5V dan
36V gacha bоlgan dvigatellarni boshqarish uchun signal oladi. Va ikkalasi
ham nomlangan umumiy asosga chоkishadi GND ga boglanadi.
2.7-
rasm. Quvvatlantirish manbai
Chiqish terminallari:
L293D dvigatel haydovchisining A va B dvigatellari
uchun chiqish kanallari: OUT1, OUT2 va OUT3, OUT4 pinlarga navbati bilan
chiqariladi.
Ushbu terminallarga 4,5 dan 36V gacha kuchlanishli
ikkita doimiy DC motorini ulashingiz mumkin. IC-dagi har bir kanal DC motoriga
600mA gacha yetkazishi mumkin. Biroq, dvigatelga yetkazib beriladigan oqim
miqdori tizimning quvvat manbaiga bogliq.
2.8- rasm.
Chiqish terminallari
Tekshirish pinlari:
L293D kanallarining har biri uchun bir vaqtning
оzida doimiy dvigatellarning tezligi va aylanish yоnalishini
boshqarishimizga imkon beradigan ikkita boshqaruv pini mavjud. Bular
yоnalishni boshqarish pinlari va tezlikni boshqarish pinlari.
Yоnalishni
boshqarish pinlari:
Yоnalishni boshqarish pinlari yordamida biz
dvigatelning oldinga yoki orqaga aylanishini boshqarishimiz mumkin. Ushbu
pinlar aslida L293D IC ichidagi H-Bridge sxemasining kalitlarini boshqaradi. IC
har bir kanal uchun ikkita yоnalishni boshqarish piniga ega. IN1, IN2
pinlar A dvigatelining aylanish yоnalishini boshqaradi. Dvigatelning
aylanish yоnalishini ushbu pinlarga yuqori (5 Volt) yoki LOW (Ground)
mantiqlarini qоllash orqali boshqarish mumkin. Quyidagi jadvalda bu qanday
amalga oshirilganligi kоrsatilgan.
2.9-
rasm. Yоnalishni boshqarish pinlari
|
IN1
|
IN2
|
Yоnalish
|
|
LOW (0)
|
LOW (0)
|
Dvigatel оchirilgan
|
|
HIGH (1)
|
LOW (0)
|
Oldinga
|
|
LOW (0)
|
HIGH (1)
|
Orqaga
|
|
HIGH (1)
|
HIGH (1)
|
Dvigatel оchirilgan
|
Tezlikni boshqarish
pinlari:
Tezlikni boshqarish pinlari, yani ENA va ENB mos ravishda
A va B motorlarini yoqish, оchirish va boshqarish tezligini yoqish uchun
ishlatiladi. Ushbu pinlarni HIGH tortib olish motorlarni aylantiradi, pastroq
tortish ularni tоxtatishga olib keladi. Biroq, PWM yordamida biz aslida
motorlarning tezligini boshqarishimiz mumkin.
2.10-
rasm. Tezlikni boshqarish pinlari
Arduino UNO bilan
ishlaydigan L293D Motor Driver:
Yendi biz IC ni Arduino ga boglashni kоrib
оtamiz. Elektr taminotini motorlarga ulashdan boshlaymiz. Bu tajribamizda
biz odatda ikkita gildirakli robotlarda uchraydigan DC Gearbox Motors
("TT" dvigatellari deb ham ataladi) dan foydalanamiz. Ular 3 dan 9 V
gacha bоlgan quvvatga ega. Shunday qilib, biz tashqi 9V quvvat manbaini
Vcc2 piniga ulaymiz.
2.9-rasm.
L293D Motor Driver IC-ni DC motors & Arduino bilan ulash
Keyinchalik, L293D ning mantiqiy sxemasi uchun 5
voltni yetkazib berishimiz kerak. Vcc 1 pinini Arduino-da 5V chiqishiga
ulanadi.
Endi L293D IC ning kirish va yoqish pinlari (ENA,
IN1, IN2, IN3, IN4 va ENB) oltita Arduino raqamli chiqish piniga (9, 8, 7, 5, 4
va 3) ulangan. Arduino chiqish pinlari 9 va 3 ning ikkalasi ham PWM -ga ega
ekanligini unutmang.
Nihoyat, bitta dvigatelni OUT1 va OUT2 ga, ikkinchisini esa
OUT3 va OUT4 ga ulanadi. Motorni ulanishlarini texnik jihatdan almashtirish
mumkin, bu yerda tоgri yoki notоgri yоl yоq.
Sоng, quyida kоrsatilgan rasmga оxshash narsaga ega
bоlishingiz kerak.
Arduino kodi - DC
motorini boshqarish:
Quyidagi kod L293D dvigatel IC yordamida doimiy
dvigatelning tezligi va aylanish yоnalishini boshqarish bоyicha
tоliq tushuncha beradi va amaliy tajribalar va loyihalar uchun asos
bоlib xizmat qilishi mumkin.
//
Motor A connections int
enA = 9; int
in1 = 8; int
in2 = 7;
//
Motor B connections int
enB = 3; int
in3 = 5; int
in4 = 4;
void setup()
{
//
Set all the motor control pins to outputs pinMode(enA,
OUTPUT); pinMode(enB, OUTPUT);
pinMode(in1,
OUTPUT); pinMode(in2, OUTPUT); pinMode(in3,
OUTPUT); pinMode(in4, OUTPUT);
//
Turn off motors - Initial state digitalWrite(in1,
LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3,
LOW); digitalWrite(in4, LOW);
} void loop()
{
directionControl();
delay(1000);
speedControl(); delay(1000);
}
//
This function lets you control spinning direction of motors void directionControl()
{
// Set motors to maximum speed
//
For PWM maximum possible values are 0 to 255 analogWrite(enA,
255); analogWrite(enB,
255);
//
Turn on motor A & B digitalWrite(in1,
HIGH); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3,
HIGH); digitalWrite(in4, LOW); delay(2000);
//
Now change motor directions digitalWrite(in1,
LOW); digitalWrite(in2, HIGH); digitalWrite(in3,
LOW); digitalWrite(in4, HIGH); delay(2000);
// Turn off motors digitalWrite(in1,
LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3,
LOW); digitalWrite(in4, LOW);
}
//
This function lets you control speed of the motors void speedControl()
{
//
Turn on motors digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2,
HIGH); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4,
HIGH);
//
Accelerate from zero to maximum speed for (int i
= 0; i < 256;
i++) { analogWrite(enA, i); analogWrite(enB,
i); delay(20);
}
//
Decelerate from maximum speed to zero for (int i
= 255; i >= 0;
--i) { analogWrite(enA, i); analogWrite(enB,
i); delay(20);
}
//
Now turn off motors digitalWrite(in1,
LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3,
LOW); digitalWrite(in4, LOW);
}
Biotibbiy signallarni qayta ishlash fiziologik
signallarni olish va qayta ishlashni va signallardagi timsollarni aniqlash
uchun kerakli malumotlarni olishni оz ichiga oladi.
Biotibbiyot signallarining manbalariga miya
faoliyati, yurak ritmi, mushaklar harakati va boshqa fiziologik faoliyat
kiradi. Elektrokardiogramma (EKG), elektroensefalogramma (EEG),
elektromiografiya (EMG) kabi signallarni invaziv bоlmagan holda olish,
tashxis qоyish va umumiy salomatlik kоrsatkichlari sifatida
foydalanish mumkin.
Biotibbiy signallarni qayta
ishlash jarayoni quyidagilarni оz ichiga oladi: - Signal olish
-
Signalni vizuallashtirish va izohlash
-
Shovqinlarni olib tashlash va oldindan ishlov berish
-
Xususiyatlarni chiqarish
Keyin olingan xususiyatlar tasniflash modellariga
kiritiladi yoki tоgridantоgri tashxis qоyish uchun
ishlatiladi.
MATLAB ushbu ish jarayoni uchun signalni qayta
ishlashning kоplab imkoniyatlarini taqdim etadi, ayniqsa signalni
oldindan qayta ishlash va xususiyatlarni ajratib olish uchun kerakli dasturiy
vositalarga ega.
Signalni olish (Signal Acquisition): MATLAB
yordamida siz fiziologik signallarni olish uchun apparat uskunalari bilan
interfeys оrnatishingiz mumkin. Masalan, Raspberry Pi va Arduino
qоllab-quvvatlash paketlari bilan ushbu sensorlardan malumotlarni
tоplash uchun foydalanish mumkin. EDF, Excel va MAT fayllari kabi
fayllarda saqlangan signallarga ham olishingiz va ularni tahlil qilishingiz
mumkin.
%
Excel
fayldan malumotlarni оqish
filename
= 'mexample.xlsx'; sheet = 1; xlRange = 'B2:C3';
subsetA
= xlsread(filename, sheet, xlRange)
%
json
fayldan malumotlarni оqish
fileName = 'filename.json'; fid =
fopen(fileName); % faylni ochish raw =
fread(fid,inf); % kontentni оqish str =
char(raw'); % transformatlash fclose(fid); %
faylni yopish
data =
jsondecode(str); % faylni yopish
Signalni vizualizatsiya qilish va izohlash
(Signal Visualization and Annotation): MATLAB hech qanday kod yozmasdan
vaqt, chastota va vaqt chastotasi asosida signallarni tahlil qilish va
vizuallashtirishga yordam beradigan оrnatilgan ilovalarni taqdim etadi.
Ushbu imkoniyatlar signallar tarkibidagi malumotlarni yaxshilash uchun qanday
oldindan ishlov berish usullaridan foydalanishingiz mumkinligini tushunishga
yordam beradi.
3.1-rasm.
MATLAB da Signal Analyzer ilovasi yordamida EKG signalini vaqt, chastota va
vaqt chastotasi oraligida tahlil qilish.
Shuningdek, biotibbiyot signallariga izoh
qоshishingiz va Signal Labeler ilovasi yordamida ularni mashinani
оqitish va chuqur оqitish kabi quyi oqimlarga tayyorlashingiz
mumkin. Signallarni chоqqilarni va оtish nuqtalarini topadigan
algoritmlar yordamida namunalash mumkin.
Shovqinlarni olib tashlash va signallarni
filtrlash (Artifact Removal and Signal Filtering): Biotibbiy signallar
kоpincha shovqin yoki signallarning tahlilini buzishi mumkin bоlgan
kiruvchi xalaqitlarni оz ichiga oladi. Masalan, EKG signallarini
оlchashda nafas olish va yurish kabi harakatlar kiruvchi komponentlarni qоshishi
mumkin. Biotibbiy signallarni qayta ishlashning asosiy muammolaridan biri
signallarning оtkir xususiyatlarini saqlab qolgan holda keraksiz
xalaqitlarni olib tashlashdir. Xalaqitlarni olib tashlashning eng mashhur
usullari raqamli filtrlash, moslashuvchan filtrlash, mustaqil komponent tahlili
va rekursiv eng kichik kvadratdir. Oldindan ishlov berish usullarining
kombinatsiyasi alohida texnikaning cheklovlarini hal qilish uchun ham ishlatilishi
mumkin.
3.2-rasm.
Signalni oldindan qayta ishlash uchun ishlatiladigan raqamli
filtr
Signalni qayta ishlash bilan xususiyatni ajratib
olish (Feature Extraction with Signal Processing): Xususiyatlarni
chiqarish qоlda yoki avtomatik ravishda amalga oshirilishi mumkin. AR
modellashtirish, Fure tahlili va spektral baholash kabi signallarni qayta
ishlash usullari signallarning asosiy xususiyatlarini qоlda hisoblash
uchun ishlatilishi mumkin. Qisqa vaqtli Fure transformatsiyasi (short-time
Fourier transform STFT) kabi vaqt chastotasi оzgarishi mashinalarni
оqitish va chuqur оqitish modellarida оqitish malumotlari
uchun signal namoyishi sifatida ishlatilishi mumkin. Tоlqinlarning
tarqalishi kabi avtomatik xususiyatni ajratib olish usullari оlchamni
kamaytirish va muhim xususiyatlarni olish uchun ishlatilishi mumkin. Ushbu
xususiyatlar tоgridan-tоgri tashxis qоyish yoki mashinani
оqitish va chuqur оqitish tasniflagichlariga kirish sifatida
ishlatilishi mumkin.
Amaliy bajarish
uchun vazifalar.
1. Matlab dasturlash paketini
оrnatin.
2. Excel formatida biosignallar
malumotini Matlab da оqib olin.
3. Biosignallarni
Matlab da vizuallashtrish jarayonlarini amalga oshiring.
Adabiyot va
internet saytlar:
1. Matlab:
A Practical Introduction to Programming and Problem Solving 3rd Edition. Stormy
Attaway.
2. https://www.mathworks.com/discovery/biomedical-signal-processing.html
KОCHMA
MASHGULOT Kompyuter injiniringi yоnalishida olib borilayotgan loyihalar
(6 soat)
Kоchma mashgulotning maqsadi TATU
Texnologiyalar transferi, inkubatsiya va akseleratsiya bоlimi оquv
laboratoriyasida olib borilayotgan loyihalar misolida imkoniyatlarini namoyish
etish.
Nazariy qism
Mashinali oqish suniy intellekt sohasidagi
perspektiv yonalishlaridan biri bolib hisoblanadi. Mashinali oqish usullari
murakkab masalalarga ega soxalar yani korinishlarni tanish, nutqni tanish,
prognoz qilish, anomaliyalarni ajratish, avtonom mashinalar, malumotlardagi
qonuniyatlarni aniqlash, tibbiyot diagnostikasi, malumotlar klassifikatsiyasi,
mareting, matnni tanish kabi sohalarda qollanilib kelmoqda. Mashinali oqish bu
shunday dastur bolib u biror qarorni qabul qilishi uchun oqish imkoniyatiga
ega. Dastur oqishi borasida uning qabul qiladigan qarorlarining aniqligi ortib
boradi. Bugungi kunda mashinali oqish har xil tipdagi masalalarni yechishda
qollanilib kelmoqda, masalan, klassifikatsiya, regressiya, klasterizatsiya kabi
masalalar. Mashinali oqishni amalga oshirish uchun bir qancha instrumental
qurollar ishlab chiqilgan bolib shulardan biri bu scikit-learn kutubxonasi.
Scikit-learn yoki sklearn bu mashinali oqish dasturlari uchun moljallangan
Python dasturlash tilidagi kutubxona. Kutubxonadagi mashinali oqish
algoritmlari baholovchi korinishida yigilgan. Natijada algoritmlarning qanday
ishlashi, matematika tafsilotlari dasturlovchiga korinmaydi.
Asosan mashinali oqish ikki turga ajralgan,
oqituvchi yordamida va oqituvchisiz oqitish. Oqituvchi yordamida mashinali
oqish klassifikatsiya va regressiyaga ajraladi. Model qator va ustunlardan
iborat malumotlar toplamida oqishni amalga oshiradi. Har bir qator malumot
nuqtasi bolib, har bir ustun bu nuqtaning biror bir xarakteristikasini belgilab
beradi. Oqituvchi yordamida mashinali oqishda har bir malumot nuqtasi maqsadli
metka bilan boglanadi. Aynan shu maqsadli metka yangi malumotlarda modelning
prognoz qiluvchi qiymatini bildiradi.
Ishni bajarish
tartibi:
Maktablar datasetini yaratib olamiz. Bunda
maktablarni quyidagi uchta sinf booyicha sinflashtiramiz: umumiy orta talim
maktablari, ixtisoslashtirilgan davlat umumtalim maktablari va prezident
maktablari. Datasetning beshta xususiyatlari sifatida esa quyidagilarni olamiz:
oquvchilarning bilim darajasi, oquvchilar soni, ortacha test sinovlari
natijasi, bitiruvchilarning OTM ga kirish korsatkichi va oqituvchilarning
ortacha ish staji.
Yuqoridagilarni dastur kodi
quyidagicha keltiramiz:
import pandas as pd
dataset = pd.read_excel('Maktablar.xlsx') print(dataset)
print('* LoK - Level of knowledge, NoS - Number of
students, TR - Test
results, ES - Entrance
score, LoS - Length of service') Natija:
|
0
|
LoK
3.81
|
NoS 1111
|
Avg. TR
85.4
|
Univ.
|
ES 57
|
Avg. LoS
3.9
|
Classification
0
|
|
1
|
3.97
|
1209
|
92.4
|
|
61
|
10.5
|
0
|
|
2
|
4.05
|
942
|
106.9
|
|
62
|
4.8
|
0
|
|
3
|
3.91
|
969
|
104.4
|
|
64
|
4.1
|
0
|
|
4
|
4.13
|
913
|
126.4
|
|
68
|
6.9
|
0
|
|
5
|
3.87
|
1117
|
91.4
|
|
60
|
11.3
|
0
|
|
6
|
3.93
|
1216
|
97.7
|
|
59
|
8.2
|
0
|
|
7
|
4.08
|
882
|
123.9
|
|
69
|
3.4
|
0
|
|
8
|
4.01
|
869
|
116.6
|
|
61
|
8.7
|
0
|
|
9
|
4.03
|
916
|
120.8
|
|
65
|
7.9
|
0
|
|
10
|
3.88
|
1044
|
87.2
|
|
58
|
9.6
|
0
|
|
11
|
3.92
|
1245
|
86.1
|
|
55
|
5.2
|
0
|
|
12
|
4.01
|
1021
|
108 . 9
|
|
63
|
9.4
|
0
|
|
13
|
4.17
|
889
|
124.6
|
|
70
|
6.5
|
0
|
|
14
|
4.21
|
705
|
135.2
|
|
76
|
12.7
|
1
|
|
15
|
4.33
|
739
|
141.1
|
|
77
|
13.5
|
1
|
|
16
|
4.25
|
682
|
139.6
|
|
74
|
14.2
|
1
|
|
17
|
4.17
|
706
|
132.3
|
|
72
|
10.1
|
1
|
|
18
|
4.43
|
741
|
146.2
|
|
78
|
9.7
|
1
|
|
19
|
4.38
|
685
|
134.2
|
|
73
|
8.9
|
1
|
|
20
|
4.22
|
725
|
133.4
|
|
71
|
9.9
|
1
|
|
21
|
4.41
|
764
|
143.4
|
|
79
|
12.3
|
1
|
|
22
|
4.45
|
852
|
150.4
|
|
81
|
13.4
|
1
|
Hosil qilingan datasetimizning birinchi ikkita
xususiyatini, yani bilim darajasi va oquvchilar sonini olib, matplotlib
kutubxonasidan foydalangan holda grafik tasvirlaymiz:
from matplotlib import pyplot as plt
X=dataset.values[:,:2] Y=dataset.values[:,-1] plt.figure(figsize=(8,6))
plt.scatter(*X[Y==0].T, s=50, alpha=1,
label='Umumiy o\'rta ta\'lim
maktablari', color='r')
plt.scatter(*X[Y==1].T, s=50, alpha=1,
label='lxtisoslashtirilgan davlat
umumta\'lim maktablari',
color='g') plt.scatter(*X[Y==2].T,
s=50, alpha=1, label='Prezident maktablari',
color='b')
plt.xlabel('Bilim darajasi') plt.ylabel('O\'quvchilar soni') plt.legend() plt.show()
Natija:
Maktab
oquvchilari bilim darajasining oquvchilar soniga boglanish grafigi
Yaratgan datasetimizni modelni oqitish uchun 90% va
testlash uchun 10% nisbatda bolaklarga ajratib olamiz:
from tensorflow.keras.utils import to_categorical
from sklearn.model_selection import
train_test_split
X_train=dataset.values[:,:-1] Y_train=to_categorical(Y).astype(int)
x_train, x_test, y_train, y_test =
train_test_split(X_train, Y_train,
test_size=0.1)
Keras kutubxonasidan foydalanib, masalaga mos
neyron tarmoq arxitekturasini quramiz:
from
keras.models import Sequential from
keras.layers import Dense
from
tensorflow.keras.optimizers import Adam,SGD
model
= Sequential() model.add(Dense(5,
input_shape=(5,), activation='relu', name='fc1')) model.add(Dense(3, activation='softmax',
name='output')) print('Neyron tarmoq
arxitekturasi:') print(model.summary())
Natija:
Model:
"sequential"
Layer (type) Output Shape Param #
=================================================================
|
fc1 (Dense)
|
(None, 5)
|
30
|
|
output (Dense)
|
(None, 3)
|
18
|
Total
params: 48
Trainable
params: 48
Non-trainable
params: 0
None
Neyron tarmoqni oqitish parametrlari (oqish qadami -
Ir, oqitishlar soni - epoch) ni tanlaymiz:
optimizer =
Adam(lr=0.1)
model.compile(optimizer,
loss='categorical_crossentropy',
metrics=['accuracy'])
history
= model.fit(x_train, y_train, verbose=1, batch_size=5, epochs=200)
Natija:
|
Epoch 1/200
|
|
|
8/8 [==============================]
- 1s 4ms/step - loss: 137.5132 accuracy: 0.4167 Epoch 2/200
|
-
|
|
8/8
[==============================] - 0s 3ms/step - loss: 47.9106 accuracy:
0.6111
Epoch 3/200
|
-
|
Neyron tarmoqning oqitish natijalarini
grafik tasvirlaymiz:
plt.figure(figsize=(12,4))
plt.subplot(121)
plt.plot(history.history['accuracy'])
plt.title('Model accuracy') plt.ylabel('Accuracy') plt.xlabel('Epoch')
plt.grid()
plt.subplot(122)
plt.plot(history.history['loss'])
plt.title('Model loss') plt.ylabel('Loss')
plt.xlabel('Epoch')
plt.grid() plt.show()
2-rasm. Neyron tarmoqning oqitish natijalarini
grafik tasviri
Orgatuvchi tanlama uchun model
aniqligini hisoblaymiz:
results
= model.evaluate(x_train, y_train)
print('Train to\'plam uchun yakuniy loss xatoligi:
{:5f}'.format(results[0]))
print('Train
to\'plam uchun yakuniy aniqlik (accuracy):
{:5f}'.format(results[1]))
Test toplam uchun model aniqligini
hisoblaymiz:
results
= model.evaluate(x_test, y_test)
print('Test
to\'plam uchun yakuniy loss xatoligi:
{:5f}'.format(results[0]))
print('Test to\'plam uchun yakuniy aniqlik
(accuracy):
{:5f}'.format(results[1]))
Ushbu amaliy ishni bajarish jarayonida tensorflow,
keras va numpy kutubxonalarini foydalanib, ular yordamida neyron tarmoq
arxitekturasini qurish boyicha bilim va konikmaga hosil qilinadi.
|
SUBSTITUTE
(ALMASHTIRISH)
|
Nima bilan almashtirish mumkin?
|
|
|
COMBINE
(BIRLASHTIRISH)
|
Nimalarni birlashtirish mumkin?
|
|
|
ADAPT
(MOSLASHTIRISH)
|
Nimaga moclashtirish mumkin?
|
|
|
MODIFY
(MODIFIKATSIYA)
|
Qanday yaxshilashim
mumkin? (ortiqcha ishlangan, yetmayapti)
|
|
|
PUT
TO OTHER USES
(BOSHQA
SOHALARDA
QОLLASH)
|
Nima оzgarishi mumkin? (malumotni shakli, belgilar,
rang va boshqalar)
|
|
|
ELEMINATE
(QISQARTIRISH)
|
Yana qanday holda qоllash mumkin?
|
|
|
REARRANGE/REVER
SE (TARTIBINI
ОZGARTIRISH)
|
Nimani qayta tiklash
mumkin? (Buyurtmani оzgartirish, komponentlarni almashtirish)
|
|
|
Tushuncha оzbek tilida
|
Tushunchaning оzbek tilidagi
sharhi
|
Tushuncha ingliz tilida
|
|
Mashinali оqitish
|
asosiy modellar asosida murakkab prognozlarni olish uchun
statistik
tahlil yoki mashinani оrganish
asosida qurilgan modellardan
foydalanish
|
Machine learning
|
|
Neyron tarmoqlar
|
tarmoq tahlili, optimallashtirish, shu
jumladan genetik algoritmlar
|
Artificial Neural Networks
|
|
Simulyatsiya
|
jarayonlarni aslida qanday
borishini tasvirlaydigan modellarni
yaratishga imkon beradigan usul
|
Simulation
|
|
Imitatsion modellashtirish
|
malumotlar olingan topologik, geometrik va
geografik
malumotlardan foydalangan holda
metodlar klassi
|
Spatial analysis
|
|
Vizuallashtirish
|
natijalarni olish uchun ham,
keyinchalik tahlil qilish uchun manba malumotlari sifatida
foydalanish uchun interfaol
xususiyatlar va animatsiyalardan
foydalangan holda chizmalar, diagrammalar
kоrinishidagi malumotlarni taqdim etish.
|
Visualization
|
|
Virtual reallik
|
Texnik vositalar bilan yaratilgan dunyo,
odamga uning sezgilari orqali: kоrish, eshitish, teginish va boshqalar.
|
The virtual reality
|
|
Virtual reallik tizimlari
|
ananaviy kompyuter tizimlariga
tоliq taqqoslanadigan qurilmalar barcha beshta sezgi
organlariga
tasir kоrsatib, virtual muhit bilan
оzaro aloqani taqlid qiladi
|
Virtual reality systems
|
|
Tоliq VR
|
virtual dunyoni sodda tarzda
simulyatsiya qilish, ularga yuqori
darajadagi tafsilotlar.
|
Full Immersive VR Technology
|
|
Tоliqsiz VR
|
rasm, tovush va boshqaruvchi bilan ekranda
uzatiladigan simulyatsiyalar, afzal keng ekranga
|
VR technology without immersion
|
|
|
qaratilgan
|
|
|
Treking tizimlari
|
ular kоzlar оquvchilarining
harakatlarini kuzatib borishadi va har bir
daqiqada bir odamning
qayerga qarayotganini aniqlashga
imkon berishadi, shuningdek ularni
virtual dunyoda takrorlash uchun odamning
tana harakatlarini
kuzatib borish
|
tracking systems
|
Bugungi kunda fan va talim tobora
kuchliroq tarzda jamiyatning ishlab chiqaruvchi kuchiga aylanmoqda. Sababi
oxirgi yillarda ilmiy hamjamiyatning inson kapitali nazariyasiga bolgan
qiziqishi kuchaydi. Buning boisi raqobatbardosh inson kapitalini shakllantirish
uning avvalo har bir mamlakat ozida talim, shu jumladan oliy talim sifatini
oshirishi lozim. Fan va talim har qanday davlatning qudrati ijtimoiyiqtisodiy
va siyosiy resursi hisoblanadi. Faqat eng yangi zamonaviy texnologiyalarni
rivojlantirish hamda yuqori darajada ilm talab mahsulot yaratibgina
iqtisodiyotni yuksaltirishga erishish mumkin.
Davlatning ijtimoiy funksiyalari
kengayishi sababli oxirgi 50-60 yilda ommaviy talim global trendga aylandi.
Bu holat aholining keng qatlamiga nisbatan talim olish imkoniyati paydo
bolganligi bois elitar talim olish ommaviyga aylandi.
Katta yigirmatalik mamlakatlarida oliy
talimga ega bolgan insonlar ulushi -
40 foizga yaqinlashib qoldi, masalan,
Rossiya, Kanada, Yaponiya va Janubiy Koreyada - 55 foizdan oshdi.
Talimni raqamlashtirish mazkur jarayonni yanada tezlashtirmoqda. Yaqin 50-100
yilda butun dunyoda navbatdagi talimni rivojlantirish drayveri bolib
qanaqa goya maydonga kelishi kun tartibida turibdi.
Masalan, orta asrlarda
texnologiyalarning almashinuvi 100 yilda bir marta roy bergan bolsa,
keyinchalik texnologiyalar va bilimlarning yangilanish davri(sikli) 5020
yilga tushdi, bugungi kunda esa 3-5 yilni, bazi tarmoqlarda esa undan
ham qisqa. Natijada bugun oqishga kirgan talabaning olgan bilimlari biturgunga
qadar oz qiymatini yoqotishi mumkin.
Insoniyatning,
jamiyatning oliy talimga bolgan ehtiyoji ozgarish dinamikasi quyidagicha:
- antik
jamiyat-0,01%;
- industrialgacha
jamiyat-0,05%;
- industrial
jamiyat-3%; - postindustrial jamiyat-20%; - bilimlar iqtisodiyoti-60%.
Bozorlar globazatsiyasi texnologiya
va innovatsiyalarning tezlashgan kengayishini keltirib chiqarmoqda. Yangi
kasblar eskilarining orniga kelmoqda. Ishlab chiqarish va xizmat korsatish
sohasida fan sigimli jarayonlarning osishi bilan har bir kasbdagi kasbiy
konikmalar va bilimlarga bolgan talablar oshib bormoqda.
Yevropa mamlakatlarida qilingan
hisob-kitoblar korsatishicha, oquv kunlarining 1 foizga ortishi mehnat
unumdorligining 3 foizga osishiga, bunda mehnat unumdorligining 16 foiz
atrofida osishi talim hisobiga taminlanadi.
Umumiy manoda oqitish bu jarayon, talim
esa ushbu jarayonning natijasi.
Oqitish bu qoidaga kora rasmiy talim
bilan, yani maktab(litsey, kollej, OTM va h.klar) bilan bogliq.
Talim - bu
qandaydir manoda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) oqishni ham
ozida namoyon etadi.
Talim millatning turmush darajasini
aniqlovchi, butun jamiyatning sifatini shakllantiruvchi muhim omil.
Fan - inson
faoliyatining ijtimoiy tabiatiga xos bolgan maxsus shakllardan biri sifatida
madaniyatning muhim bir qismi hisoblandi.
Malumki, talim va fan bir-biri bilan
ozaro bogliqlikda rivojlanishi etiborga olgan holda tlimning fanga tasiri oliy
talimda ilmiy kadrlarni tayyorlash va yoshlarda ilmiy faoliyat va olim maqomi
togrisidagi tasavvurlarni shakllantirish ifodalansa, fanning talimga tasirini
fanning asoslarini maktab predmetlari doirasida organish hamda universitetlarni
ilmiy markazlarga aylantirish sifatida ifodalash mumkin.
Oxirgi yillarda oqitish sifatidan talim
sifatiga otish goyasi ilgari surilmoqda.
Uni quyidagi korinishda ifodalash mumkin:
Innovatsiya istemolchilar uchun
yangi qadriyatlar bolib, u avvalo istemolchilar talablariga va xohishlariga
javob berishi lozim.
1.1-rasm. Oqitish sifatidan talim
sifatiga otish
Innovatsiya maqsadga yonaltirilgan
tashkiliy ozgarishlarni izlashga yonaltirilgan bolib, yani tashkilotning
muvaffaqiyatli faoliyati garovi hisoblanadi.
Innovatsiya amalga oshirilishi
natijasida quyidagilar roy beradi:
-
inson resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish;
-
moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish; - ishbilarmonlik jarayonlarini
boshqarish samaradorligini oshirish; -
mahsulot va xizmatlar raqobatbardoshligini oshirish.
Innovatsiyalarning turlariga
quyidagilarni kiritish mumkin:
-
texnologik;
-
mahsulotni;
-
boshqaruv marketingli; - ijtimoiy.
Kopchilik ixtiro bilan innovatsiya tushunchalarini bir
xil manoni anglatadi deb oylashadi. Lekin amalda ular orasida ancha farq bolib
ular orasidagi farq quyidagi 1.2-rasmda keltirilgan.
1.2-rasm. Ixtiro tushunchasining
Innovatsiya tushunchasidan farqi
Shuningdek, bazi bir insonlar
innovatsiyani ham ixtiro kabi asosan texnika sohasida, yani texnik, tabiiy va
aniq fanlar sohasida boladi degan notogri tasavvurga ega bolishadi. Ammo
gumanitar fanlarda innovatsiyalar bu birinchi navbatda yangi ijtimoiy
amaliyot shakllanadigan innovatsion tafakkurning paydo bolishi uchun baza
hisoblanadi. Uning yordamida yangi ijtimoiy amaliyot shakllanadi. Gumanitar
fanlarda innovatsion loyihalarga misol qilib yollarda bolalar travmatizmi,
vaqtidan oldin tugilgan bolalarga yordam korsatish, qobiliyatli bolalarga
xorijiy tilni orgatish jarayonini takomillashtirish va shu kabi boshqa
mavzularni keltirish mumkin.
Innovatsiyasiz ilm bolmaydi, lekin
innovatsiyani joriy etish istiqboli hamisha ham aniq bolmagan murakkab jarayon
hisoblanadi.
Zamonaviy innovatsion iqtisodiyot
xizmatlar va texnologiyalarning ustunligini tavsiflaydi. Bandlarning butun
xizmatlar sohasiga va xususan, axborotlar sohasiga otkazilishi yuqori darajada
industrlashgan jamiyatning vujudga kelishida iqtisodiy rivojlanish darajasiga,
aholi turmush darajasi, iqtisodiy osish sifati, dinamikasi va turiga tasir
korsatadaigan uzluksiz tarkibiy siljishlarning maqsadidan dalolat beradi.
1.2. Zamonaviy talimning global trendlari
Hozirgi davrda talim rivojlanishidagi
global trendlar tasirida oliy maktab tizimini faol transformatsiyalash(qayta
tuzish) jarayoni roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobat
sharoitida dunyo universitetlari oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy
vazifalar paydo bolmoqda. Ular nafaqat oquv va ilmiy ishda, balki
innovatsiyalarni yaratish, iqtisodiy osishga tasir qilish, jahonning asosiy
muammolarini hal qilish sohasida ham raqobatlashishlari lozim.
Yuqoridagilarga asoslangan holda
bugungi kunda jahonning yetakchi universitetlarining asosiy strategik
rivojlanish yonalishlari - strategik xujjatlarida, rivojlanish dasturlarida,
modelli qarorlarida oz aksini topgan holda ishlab chiqilmoqda.
Ular orasidagi
bir muncha muhim yonalishlar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
Talimning globallashuvi. Oxirgi
on yilliklarda talim butun dunyoda iqtisodiy, siyosiy, madaniy integratsiya va
unifikatsiya kengaytirish jarayoni vazifasini bajarmoqda. Natijada rivojlangan
mamlakatlarda talimda globallashuv, lokalizatsiya va individual yondashuv
paradigmasiga otish boyicha xatti-harkatlar va tashabbuslar kuchaydi.
Talimning demokratlashuvi
oxirgi on yilliklarda bosqichma-bosqich kengayib borayotgan va bugungi kunda raqamli
inqilobga aylanib borayotgan talim texnologiyasi, talim rivojlanishining
yeakchi trendiga aylandi.
Talimning ommaviylashuvi (TO)-oxirgi
yarim asrda davlatlarning ijtimoiy funksiyalari kengayishi bilan global trendga
aylandi va natijada talim elita va omaviyga aylandi. IHTT mamlakatlarining
maktab talimiga ega bolgan aholi ulushi
90 % foiz atrofida. IHTT mamlakatlari statistik
malumotlariga kora talimga sarflangan investitsiyalar hajmi umumiy YaIMdan
ortacha 6,3% tashkil etadi. Bunda investitsiyadan individual qaytim
pasaymayapti, Jahon bankining malumotlariga kora u bir oquv yiliga (oxirgi 50
yilda talimning barcha darajalari boyicha va tadqiq etilgan mamlakatlar boyicha
ortacha)-9 foiz atrofida.
Talim texnologiyasi - dastlab
axborot, endilikda raqamli texnologiyalar talim landshafti va
konfiguratsiyasini tubdan ozgartirgan holda talimda yangi mazmunmohiyatning
paydo bolishiga olib keldi. Oxirgi bir necha yilda ekspertlar innovatsiyalar
oqimi bilan tezlashtirishayotgan prinsipial yangi talim onaynloyihalar
paydo boldi. MOOC(ochiq ommaviy onlayn kurslar) fenomeni, Garvard MIT va
Berkli-EdX, Udacity yoki Coursera va boshqalar. Paydo bolgani 7 yil bolganda
2018 yilga kelib ochiq ommaviy onlayn kurslar 900 ta universitetlarni va
butun dunyodan 101 million foydalanuvchilarni qamrab oldi.
Inson kapitalining iqtisodiy
osishning asosiy omili sifatida rivojlanishida talimning yoshdagi ahamiyati. Inson
kapitali(IK) ozida insonga daromad va boshqa foydali samaralarni yaratish
imkonini beruvchi bilimlar, konikma va malakalarni namoyon etgan holda otgan
asrning ozidayoq iqtisodiyot va jamiyatning rivojlanishida muhim omil
hisoblanardi. Unga investitsiya kiritish hisobiga yuqori iqtisodiy osish
suratlariga (yiliga 3-4 % va undan yuqori) erishish mumkin. Bu oz navbatida har
qanday mamlakatning global raqobatchilikdagi pozitsiyasini mustahkamlashdagi
zaruriy shart hisoblanadi. IKning sifati birinchi navbatda talim tizimi orqali
shakllanadi. Bugungi kunda IK rivojlanayotgan mamlakatlar milliy boyligining
yarmidan koprogini va rivojangan mamlakatlarda esa, 70-80 % dan koprogini
tashkil etmoqda.
Jahon banki
tomonidan(92ta mamlakatda) inson kapitali milliy boylikda 67 foizni,
rivojlangan davlatlarda 75 foizni tashkil etgan.
1.3-rasm. Inson kapitalining tortta
bazaviy(asosiy) qobiliyatlari
Uzluksiz va umr davomida talim
olish. Talimdagi umum jahon tendensiyalari orasida uzluksiz talim
(umr davomida talim olish)ning tezda rivojlanayotganligini ajratib korsatish
mumkin. Talim bugungi kunda va uzoq mudatli istiqbolda inson rivojlanishining
barcha davrlarida, yani uni tugilishidan to umrining oxirigacha
qollab-quvvatlashni ijtimoiy rasmiylashtirish tavsifiga ega boldi. Buning
zarurligi nafaqat texnik va texnologik va informatsion taraqqiyot jarayonining
tezlashishi bilan, balki ijtimoiy-iqtisodiy va demografik rivojlanishi bilan
ham izohlanadi. Shu sababli dinamik ozgarayotgan jamiyatda uzluksiz talim uning
rivojlanishining ajralmas omili bolmoqda. Uzluksiz va umr davomida talim
olish trendga aylanmoqda.
Talantlar uchun raqobatchilikning
kuchayishi. Global masshtabda talim muassalari, korporatsiyalar va butun
mamlakatlar uchun talantlar uchun jahon urushi raqobatchilikning asosiy
drayveri va ustuvorligiga aylanmoqda. Butun dunyoda osib borayotgan
internatsiyallashuv ham maktab oquvchilari, ham universitetlar talimi uchun bir
xil tavsifga ega. Masalan, Shveysariyaning kopgina maktablarida ushbu mamlakat
fuqarosi bolgan oquvchilar ulushi- 30 %dan oshmaydi. Bu hukumat
vakillarini ona tilida talim sifatini qollab-quvvatlash boyicha maxsus
chora-tadbirlar ishlab chiqishga majbur etmoqda. Shunga oxshash vaziyat maktab
talimida lider deb tan olingan va boshqa mamlakatlardan koplab oquvchilarni
qabul qiladigan Buyukbritaniyada ham kuzatilmoqda. Oliy talimga keladigan
bolsak, oz mamlakatidan tashqarida talim oluvchi talabalar soni butun dunyoda
2010 yilda 4 mln kishidan ortgan bolsa, eng konservativ baholash boyicha
bashorat qilinganda 2025 yilga kelganda ular soni 8 mln.ga yetadi.
1.3. Jahonning
yetakchi universitetlari strategik rivojlanishining asosiy yonalishlari
Bugungi kunda global trendlar tasiri ostida
talim rivojlanishi oliy maktabning faol transformatsiyalashuv jarayonini bilan
roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobatchilik sharoitida
universitetlar oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy masalalar
turibdi. Ular nafaqat talim va ilmiy ishlarda, balki innovatsiyalarni yaratish,
iqtisodiy osishga tasir etish, jahondagi muhim muammolarni hal qilish sohasida
ham raqobat qilishga majbur bolishmoqda.
Shunga mos tarzda, jahonning yetakchi
universitetlari strategik xujjatlarida, rivojlanish dasturlarida, modelli
qarorlarida oz aksini topgan strategik rivojlanishning asosiy yonalaishlari
belgilab olinmoqda.
Masalan 2018 yilda AQSh
universitetlarda federal ilmiy-tadqiqotlar uchun 71 milliard dollardan koproq
mablag sarflangan. 2018 yilda taxminan 2,94 milliard daromad ilmiy
kashfiyotlarni bozorga, shuningdek, texnologiyalarni uzatish sifatida
litsenziyalashtirishdan olingan. AQShda startaplar soni 20 yil ichida,
yani 1998 yildagi 306 tadan 2018 yilda 1098 taga yetgan. Buni doimiy
ravishda texnologiyalarni dastlabki bosqichlarida startarlar orqali
inkubatsiyalash borasidagi universitetlarning xatti-harkatlari bilan asoslash
mumkin.
Yunikorlar (unicorn ingl.
yagonashoh) bu - bozor qiymati bahosi 1 mlrd dollardan oshadigan startap.
Ekspertlar baholashlaricha dunyoning eng zor 63 ta tadbirkorlari -
yunikorlar asoschilari oqigan eng mashhur joy - Steford universiteti
hisoblanadi.
Bu borada bir
muncha ahamiyatli bolganlari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
Universitetni bitkoinlarda
moliyalashtirish. Kiprning Nikosin universiteti 2013 yilda talim uchun
tolovni kriptovalyutada qabul qilgan birinchi talim muassasasi boldi. Universitet
moliyaviy direktori Xristos Vlaxosning fikricha jahonning bank tarmogi
rivojlanmagan mintaqalarida moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni
yengillashtirishga imkon beradi.
Rivojlangan mamlakatlarning
universitetlari fondlariga kopincha begaraz yordam shaklidagi mablaglar kelib
tushadi. Va bular hisobiga talim va ilmiy tadqiqot faoliyati
moliyalashtiriladi. Shuningdek, raqamli aktivlar investitsiyalar sifatida
foydalaniladi. Bu boradagi eng yirik fond Garvard universitetiga taalluqli
bolib uning qiymati 40 mlrd dollardan ortadi. Yel universiteti fondi 30 mlrd
dollardan ortiqroqni, Michigan universitetiniki 12,5 mlrd dollar atrofida,
Braunovskiyniki esa, 4,7 mlrd dollardan oshadi. Taxminan har bir fond
kriptovalyutaga umumiy aktivlardan foiz ulushini kiritishgan.
Universitetlar onlayn-dasturlarni
boshqarish bozorining osishi. Onlayntalimni boshqarish sohasida autsorsing. OPM
(Online Program Management) modeli. Universitetlarning onlayn-dastur
va kurslarining osishi, texnologiyalarni joriy etishning osishi, mobil
uskunalar sonining ortishi kelajakda kutilayotgan onlayndasturlarni boshqarish
bozori osishini ragbatlantirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Borgan
sari universitetlar OPM biznes-modelidan foydalanishni
kuchaytirib boradi.
Onlayn-dasturlarni boshqarishning
jahon bozori 2019 yilda 3.916 mln. AQSh dollarini tashkil etgan holda 2020-2027
yillar davomida ortacha yiligi 15,4 % osish suratiga ega bolib, 2027 yilga
borganda 11.986 mln. AQSh dollariga yetadi. Jahonning yetakchi universitetlarining
strategik vazifalari va ilgor amaliyoti oliy talimning global va milliy
darajalarda rivojlanishining asosiy yonalishlarini aniqlashga imkon beradi.
Jamiyat kelajagi - bu bilimlar
va innovatsiyalar jamiyati. Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi innovatorlarni
tayyorlash. Tadbirkorlikning muhim shakli fan, talim va madaniyat
integratsiyasi asosidagi bilimga asoslangan tadbirkorlik hisoblanadi. Shu bois
bugungi kunda intellektual tadbirkor konsepsiyasi yaratilmoqda.
Yuqori sifatli talim xizmatlariga
zamonaviy sharoitda faqatgina professoroqituvchilarning nafaqat talim
jarayonidagi balki ilmiy, maslahat va innovatsion faoliyatdagi faol
ishtiroklari hisobiga erishiladi. Bizda fanning fundamental va amaliy
tadqiqotlarga bolinishi tushunchasi ildiz otgan holda sof fan ning tadbirkorlik
faoliyati imkoniyatlari deyarli mavjud bolmagan.
1.4.
Ozbekistonda ilm-fanni rivojlantirish yolidagi muammolar va ilm-fan va ilmiy
faoliyat sohasining asosiy yonalishlari
Ilm-fan har qanday davlatni
rivojlanishga yetaklovchi asosiy kuch hisoblanadi. Bugungi kunda Ozbekistonda
30 mingdan kop shaxslar ilmiy tadqiqot ishlari bilan shugullanadi, ularning 27
mingdan ortigi oliy malumotga ega.
2021
yilda mamlakat budjetidan faqat innovatsion rivojlanish va novatorlik
goyalarini qollab-quvvatlash, obektlarni loyihalashtirish, qurish
(rekonstruksiya qilish) va jihozlash uchun 239 milliard somdan oshiq mablag
ajratildi.
2022
yilda bu korsatkich 671 milliard somdan ortiqni yoki Davlat budjeti
xarajatlarining 0,39 foizini tashkil etishi kutilmoqda.
Otgan 4-5 yil davomida 28 ta ilmiy
tashkilot va 4 ta innovatsion texnopark ochildi. Olimlarning maoshi uch baravar
kopaydi. Sohada moddiy-texnika bazasini yangilashga katta mablaglar sarflandi.
28 ta ilmiy-tadqiqot muassasasi va 4 ta davlat muzeyini oz ichiga olgan
Oz.FAning faoliyati takomillashtirildi.
2017 yilda Ozbekiston Respublikasi
Innovatsion rivojlanish vazirligiga asos solindi (2023 yilning yanvardan Oliy
va ortma maxsus talim vazirligi bilan birgalikda
Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirliga
aylatirildi).
Vazirlikning bevosita komagi bilan
2018 2021 yillarda 342 ta ilmiy ishlanma tijoratlashtirildi. Natijada 151,2
milliard somlik mahsulotlar ishlab chiqarildi, 128,7 milliard somligi sotildi.
Ilm-fan va innovatsiyalarni davlat
tomonidan qollab-quvvatlash tizimini takomillashtirishning huquqiy asoslari
yaratildi. Jumladan, 2018 2021 yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat
sohasida 2 ta qonun, Prezidentning 5 ta Farmoni
va 26 ta qarori, Vazirlar Mahkamasining 35 ta qarori
va 7 ta farmoyishi qabul qilindi.
ILM-FAN VA TALIMNING UZVIY BOGLIQLIGI:
1.4-rasm.
Ilm-fan va talimning ozaro bogliqligi
Sohada erishilgan yutuqlarga qaramay,
hali hal qilinishi kerak bolgan bir qator muammolar mavjud. Ayniqsa,
globallashuv va raqamlashtirish davrida aynan innovatsion yondashuv mamlakat
muvaffaqiyatiga zamin yaratadi. Bunday yondashuvni faqat ilm-fan yutuqlari
tufayli qollash mumkin, shuning uchun ilm-fan taraqqiyoti davlatning
innovatsion rivojlanishining muhim tarkibiy qismidir.
Ozbekiston Respublikasida ilm-fan va
texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yonalishlari milliy iqtisodiyot
raqobatbardoshligi hamda samaradorligiga erishish, mehnat unumdorligini
oshirish, yangi tarmoqlarni yaratish, aholi turmush darajasi, ilm-fan va talim
tizimlarini sifat jihatidan yuksaltirib borish bilan bogliq muammolarning ilmiy
yechimini taminlash maqsadida ishlab chiqiladi.
Ilm-fan muammolari iqtisodiy osishga,
aholi turmush darajasini yaxshilashga, ijtimoiy sohaning dolzarb muammolarini
hal qilishga bevosita tasir etadi. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
yil 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan Ilmfanni 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida mazkur yonalishni rivojlantirish yolidagi 19
ta muammo alohida belgilandi:
birinchidan, iqtisodiyotning real
sektori korxonalarining ilm-fanga etibori yuqori emasligi. Yurtimiz
olimlarining texnologik ishlanmalari va ilmiy-tadqiqotlari natijalarini
amaliyotga tatbiq etishga tarmoqlar tomonidan qiziqishning pastligi. ikkinchidan,
innovatsion infratuzilmaning alohida elementlari
(innovatsion jamgarmalar, texnologiyalarni joriy etish
markazlari, muhandislik laboratoriyalari, texnoparklar va boshqalar) ortasida
iqtisodiy hamkorlikning rivojlanmaganligi.
uchinchidan, kichik innovatsion tadbirkorlik va ilmiy
hajmdor mahsulotlar ishlab chiqarishning rivojlanmaganligi.
Ilm-fan va ishlab chiqarishning uzviy bogliqligi
tadbirkorlik subektlari huzurida tegishli yonalishlarda ilmiy
tashkilotlarning faoliyatini yolga qoyish, ilmiy faoliyat yuritayotgan xorijiy
hamkorlar bilan izchil va samarali hamkorlikni yolga qoyish
ishlab chiqarish tarmoqlari va tadbirkorlik subektlaridan innovatsion
mahsulotlar va xizmatlarga buyurtmalar olish
innovatsion infratuzilmani (texnologiya parklari, texnologiyalarni
tarqatish (texnologiyalar transferi) markazlari, innovatsion klasterlar,
venchur jamgarmalari, biznes-inkubatorlar va boshqalarni) rivojlantirish
xususiy ilmiy tashkilotlar faoliyatini yolga qoyish
innovatsion tadbirkorlikni qollab-quvvatlash
soliq imtiyozlarini qollash orqali taminlanadi
innovatsion mahsulotlar va
xizmatlarni yaratish hamda qollash uchun qulay muhitni shakllantirish;
innovatsiyalarni
joriy etishdan manfaatdorlikning tashkiliyhuquqiy tizimini takomillashtirib
borish
;
tadbirkorlik subektlari
huzurida tegishli yonalishlarda ilmiy tashkilotlarning faoliyatini yolga
qoyish, ilmiy faoliyat yuritayotgan xorijiy hamkorlar bilan izchil va samarali
hamkorlikni yolga qoyish;
ishlab chiqarish tarmoqlari va tadbirkorlik subektlaridan
innovatsion
mahsulotlar va xizmatlarga buyurtmalar olish;
innovatsion
infratuzilmani (texnologiya parklari, texnologiyalarni tarqatish
(texnologiyalar transferi) markazlari, innovatsion
klasterlar,
venchur jamgarmalari, biznes-inkubatorlar va boshqalarni) rivojlantirish;
xususiy ilmiy tashkilotlar faoliyatini yolga qoyish;
innovatsion tadbirkorlikni qollab-quvvatlash;
soliq
imtiyozlarini qollash orqali taminlanadi.
1.5-rasm. Ilm-fan va ishlab
chiqarishning uzviy bogliqligi
tortinchidan, ilmiy tashkilotlarda ilm-fanni
tashkil qilish, ilmiy ishlar xarajatlarini prognozlashtirish va natijalarning
iqtisodiy tahlilini olib borish tizimi toliq yolga qoyilmaganligi. ITlarning
rahbariyati asosan ilm-fan namoyandalaridan iborat bolib, ular IT natijalarini
tijoratlashtirish, tashkilot resurs bazasi va infratuzilmasini yangilab borish,
ishlanmalarni ragbatlantirish kabi sohalarda yetarli konikmalarga ega emas; beshinchidan,
ilmiy salohiyatni rivojlantirishga xususiy sektorni jalb etish ishlari faol
emasligi. Ilm-fanga xususiy sektor mablaglarini jalb qilish yangi
texnologiyalar va ilmiy hajmdor mahsulotlarni yaratish hamda ishlab chiqarishga
joriy etish, bozorlarda raqobatbardoshlikka erishish va uni saqlab qolishning
asosiy omili;
oltinchidan, ilmiy-tadqiqot otkazadigan jamoalar,
akademiklar va
tadqiqotchilar ortacha yoshining kattaligi. Ilmiy
tashkilotlarda faoliyat korsatayotgan ilmiy darajali tadqiqotchilarning ortacha
yoshi 51 yoshni tashkil etayotganligi yoshlarni ilm-fanga jalb etish
ishlarini jadallashtirish hamda ilmiy-tadqiqotlar suratlarini oshirishni talab
etadi; yettinchidan, aholi soniga nisbatan olimlar sonining kamligi.
Hozirda 1 mln aholi soniga ortacha 950 nafar ilmiy xodim togri
kelmoqda. Yoshlarni ilm-fanga jalb etish ishlarining sust tashkil etilganligi,
fan va talim tizimi ortasida integratsiya darajasi past bolganligi, olimlar
mehnatining moddiy, ijtimoiy va manaviy jihatdan yetarli darajada
qollab-quvvatlanmaganligi buning asosiy sabablaridandir; sakkizinchidan,
ilmiy-tadqiqot natijalariga mahalliy va xorijiy patentlar olish darajasi
pastligi. 2014 2018 yillarda Davlat budjeti mablaglari hisobidan
moliyalashtirilgan amaliy va innovatsion loyihalar natijalariga kora ilmiy
tashkilotlar va oliy talim muassasalari tomonidan jami 700 ta ixtiro
patentlashtirilgan bolib, bunda xorijiy patentlarning ulushi 1 foizga
teng. Olingan patentlarni xorijiy davlatlarda royxatdan otkazish ishlarini
togri va samarali tashkillashtirish zarur; toqqizinchidan, intellektual
faoliyat natijalarini xojalik aylanmasiga kiritishning iqtisodiy va huquqiy
mexanizmlari rivojlanmaganligi. Olimlar tomonidan intellektual mulk uchun
olingan patentlar bozori mavjud emas. Xojalik yurituvchi subektlarning
intellektual faoliyat natijalarini joriy etishga bolgan manfaatdorligi yuqori
darajada emas; oninchidan, ilm-fan va ilmiy faoliyatga moliyaviy
resurlarning yetarli darajada yonaltirilmayotganligi. Hozirgi kunda ilm-fan va
ilmiy faoliyatga yonaltirilayotgan mablag mamlakat yalpi ichki mahsulotining
atigi 0,2 foizini tashkil qiladi va ushbu korsatkich qator rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlar tomonidan ilm-fanga yonaltirilayotgan mablaglarga
nisbatan kamdir; on birinchidan, ilmiy tashkilotlar va oliy talim
muassasalari ortasidagi aloqalarning sustligi, talim, fan va ishlab
chiqarishning mustahkam integratsiyasi taminlanmaganligi. Ilmiy
tashkilotlarning ilmiy faoliyatini mamlakat ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirish
istiqbollarini hisobga olgan holda tashkil etish payti keldi; on ikkinchidan,
ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini tijoratlashtirish darajasining yuqori
emasligi. Bu esa ilmiy tashkilotlar va ular tomonidan tashkil etilgan
innovatsion korxonalarga investitsiya va bank krediti mablaglarining jalb
qilish imkoniyatini bermaydi; on uchinchidan, oliy talimdan keyingi
talim, kvota tizimi va ilmiy daraja berishda attestatsiya jarayonlari jahon
tajribasi bilan uygunlashtirilmaganligi. Ushbu yonalishlardagi byurokratik
tosiqlar oqibatida yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash talab darajada
emas;
on tortinchidan, ilmiy tashkilotlarning asosan
poytaxt atrofida markazlashganligi va hududlarda zamonaviy ilmiy
laboratoriyalarning mavjud emasligi. Deyarli 90 foiz ilmiy-tadqiqot
laboratoriyalari Toshkent shahrida shakllanganligi hududlarda ilmiy-tadqiqot
faoliyatini zamon talablari darajasida amalga oshirishni chegaralab qoymoqda; on
beshinchidan, ilmiy bazani texnologik jihatdan jihozlash darajasining
yuqori emasligi. Ilm-fanni texnologik jihatdan modernizatsiya qilish, ilmiy
tashkilotlar va oliy talim muassasalarini zamonaviy asbob-uskunalar bilan
jihozlash darajasi past, ilm-fanning texnologik bazasi holatini tahlil qilish
va uni muntazam yangilab borish tizimi toliq shakllanmagan;
on oltinchidan, ilmiy tashkilotlar ortasida
raqobatning rivojlanmaganligi, ularning milliy reytingi va yillik baholab
borish tizimi toliq joriy etilmaganligi. Aksariyat ilmiy tashkilotlar fan
yonalishlarida monopolist sifatida faoliyat yuritadi, ilm-fan yonalishlarida
raqobatchi sifatida namoyon bola olmayapti; on yettinchidan, mustaqil
ilmiy ekspertlar jamoasining shakllanmaganligi. Ilmiy loyihalar muhokamasi
jarayonida mahalliy olimlar jamoasidan iborat ilmiytexnik kengashlardagi
manfaatlar toqnashuvi loyihalarga berilayotgan
xulosalarning xolisligi va sifatiga salbiy
tasir qilmoqda;
on sakkizinchidan,
ilm-fandagi yutuqlarning yetarli darajada targib qilinmasligi. Yangi
texnologiyalar va mahsulotlarni sotish mumkin bolgan bozorlar haqida,
shuningdek xususiy investorlar va kredit tashkilotlari uchun yuqori daromadga
ega kapital kiritiladigan obektlar togrisidagi malumotlar kam targib qilinadi; on
toqqizinchidan, olimlarning jahonning nufuzli malumotlar bazalarida
indeksatsiyadan otgan yuqori impakt faktorli jahon jurnallarida maqolalar chop
etish darajasining pastligi. Hozirda WEB of Science, SCOPUS kabi malumotlar
bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan
maqolalar orasida
Ozbekistonning yalpi ulushi 0,1 foizga yaqin. Oz
ichiga 5 mingdan ortiq nashriyotlarning 22 ming nomdagi ilmiy
jurnallarini olgan Scopus malumotlar bazasi asosida SJR
(ScimagoJournal&CountryRank) resursining tahlillariga kora,
Ozbekiston bitta maqolaga havolalar korsatkichi boyicha
jahonning 239 davlati ortasida 220-orinni egallab (6,52),
mamlakatimizning H-index korsatkichi 86 ni tashkil etmoqda.
Ozbekiston Respublikasida ilm-fan va ilmiy faoliyat
sohasining asosiy yonalishlari:
-
ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasida davlat-xususiy sheriklikni
qollab-quvvatlash;
-
intellektual mulk obektlariga bolgan huquqlarni muhofaza qilish;
-
ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasini moliyalashtirishni oqilona oshirib
borish.
Shunday qilib, jahon darajasidagi universitetlarning ajralib turadigan
xususiyatlarini tahlil qilish orqali qator
oziga xos jihatlarini ajratish mumkin:
-
yuqori malakali professor-oqituvchilar tarkibi;
-
ilmiy tadqiqotlarning yuqori natijalari
-
talim berishning yuqori darajasi;
-
qobiliyatli talabalarning mavjudligi;
-
davlat va nodavlat manbalaridan moliyalashtirish darajasi;
-
akademik erkinlik;
-
OTMlarni boshqarishning aniq belgilangan tuzilmasi; - talab darajasidagi moddiy-texnik
baza va boshq.
Yuqoridagilardan kelib chiqib biz ozaro bir-biriga bogliq va
ozaro bir-birini toldiruvchi uchta omillarni ajratib korsatishimiz mumkin:
-
talantlarning yuqori darajadagi birlashuvi;
-
resurslarning yetarliligi;
-
OTMlarni boshqarish tuzilmasi.
Jahon darajasidagi universitetlarni samarali yaratish yollari
quyidagicha bolishi mumkin:
-
takomillashtirish (goliblarni saralash) uchun mavjud salohiyatga ega kop
sonli bolmagan faoliyat yurituvchi universitetlarni hukumat modernizatsiyalashi
mumkin(PF5748 boyicha 2 ta universitetlar TOP-500 va 8 tasi TOP-1000 talikka
kirish);
-
hukumat faoliyat yuritayotgan bir qator OTMlarni birlashtirish va ularni
yangi universitetga (gibrid formulasi) transformatsiyalashga harakat qilishi
mumkin;
-
huqumat noldan (toza varaq yondashuvi) jahon darajasidagi yangi
universitetni yaratadi.
Masalan, uchinchi yonalishlar
yigindisi sifatida respublikamizda innovatsion talim dasturlari boyicha
yetakchi xorijiy OTMlar bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan yangi
Ozbekiston universitetini misol qilishimiz mumkin.
Postindustiral jamiyatda nafaqat
intizomli ijrochilar, balki ijodkorlar koproq talab etiladi. Asosiy hal
qiluvchi rolni mustaqil oqishga va bilimlarni uzluksiz yaratishga qodir bolgan
yuqori malakali ishchi kuchi oynaydi.
Zamonaviy dunyoda talim rivojlanishining
quyidagi tendensiyalari mavjud:
1. Umumiy talim
davri davomiyligining ortishi.
2. Uzluksiz
talimning (butun umr davomida) zarurligi.
3. Talimni
individuallashtirish.
4. Metodologik
bilimlar va analitik konikmalar ahamiyatining ortishi. Yuqoridagi mazkur
tendensiyalar jahon rivojlanishida yetakchilik qiladigan mamlakatlar misolida
bu aniq oz aksini topmoqda. Oxirgi yillarda jahon rivojlanishining tan olingan
yetakchisi shubhasiz AQSh hisoblanadi. AQShda oliy talimni rivojlantirish
davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalaridan eng muhimlaridan biri sanaladi.
Umumiy davlat sarf-xarajatlarini qisqartirishlarga qaramasdan, bunda ilm-fanni
va texnologiyani, talim va ishchi kuchini qayta tayyorlashga investitsiyalar
kiritish doimiy ravishda amalga oshirilmoqda. Zamonaviy bozor iqtisodiyotining
ijtimoiy infratuzilmasi rivojlandi. Mamlakatda oliy talimning turli xil
shakllari mavjud. AQSh oliy talimining oziga xos xususiyatlaridan biri bu
umumiy talim beradigan talim muassasalari sonining kopligi. Shu sababadna
bunday talim muassasalarida talabalarga texnik profilga(boshqa soz bilan
aytganda, talabalarda xohlagan tarzda xohlagan yonalishda mutaxassislik olish
imkoniyati mavjud) yaqin bolgan aniq mutaxassisliklarni olish taklif etiladi.
Shuningdek oliy muhandislik talimini beradigan muassasalar ham mavjud.
Universitet (nem. Universitã²¼/i>,
oz navbatida lat. universitas
sozidan kelib chiqib - yaxlitlik, umumiylik) - fundamental va kopgina amaliy
fanlar boyicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy talim muassasasi. Odatda, unda
ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshiriladi. Kopgina zamonaviy universitetlar
oquv-amaliy kompleks sifatida faoliyat yuritishadi. Universitetlar oz tarkibiga
ilmiy bilimni tashkil etuvchi turli bilimlar yigindisini namoyon etadigan bir
nechta fakultetlarni birlashtiradi.
Tadqiqot
universiteti goyasi (muallifi bolib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) -
universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari
tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni talim
jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga moljal olish.
Vilgelm
fon Gumbold tomonidan yozilgan talim berish va tadqiqot funksiyalari klassik
universitetning tashrif qogozi bolib qoldi. Talim funksiyasi oldindan yangi
bilimlarni berish va ozlashtirish bolgan. Universitet uchun haqiqiy bilimni
olishning oziga xos usuli universitet professorlari tomonidan talablarni ilmga
jalb etish orqali erishiladigan tadqiqot faoliyati hisoblangan.
Ananaviy universitetlarning vazifalari
bolib oquv faoliyati (yangi oquv predmetlarining paydo bolish, talimning
innovatsion usullarining rivojlanishi) , ilmiy faoliyat (yangi bilimlarni
generatsiyalash; individual va fanlararodan guruhli tadqiqotlarga otish) bolgan
bolsa, tadbirkorlik universititetiga transformatsiyalashuvi natijasida
universitetlar bolinmalarida olingan ilmiy natijalarni tijoratlashtirish
(patentlashtirish, litsenziyalashtirish, kichik innovatsion kompaniyalarni
yaratish va boshq.) ham qoshiladi.
Zamonaviy-tadbirkorlik
universitetlarning talim berish funksiyasiga taalluqli bolgan muhim
missiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
tafakkur
qilishning yangi usullarini shakllantirish; akademik muhitni yaratish; talim
xizmatlarini yaratish; butun dunyo boyicha bilimlarni tarqatish.
Tadbirkorlik
universiteti faoliyatining muhim yonalishi bolib quyidagi konsalting turlari
hisoblandi: amaliy tadqiqotlar; tarmoq va ichki tahlil; tadbirkorlarni ular
rivojlanishining turli bosqichlarda maslahat berish.
Maslahat
loyihalarini amalga oshirishda aniqlangan yangi yonalishlarni
institutsionallashtiruv uchun tadqiqot markazlari va kompetensiya markazlari
yaratiladi. Tadbirkorlik universiteti boshqa universitetlar uchun metodik
yordam korsatgan holda yangi biznes - goyalarni va biznes-jarayonlar inkubatori
hisoblanadi.
Olib
borilgan organishlarga asosan klassik talimni tadbirkorlikka
transformatsiyalash va bu borada milliy modelni shakllantirish quyidagi
holatlar orqali roy beradi:
mamlakat
iqtisodiyotining innovatsion rivojlanish modeliga otishi;
talim
sohasida moliyalashtirish manbalarining qisqarishi; talim xizmatlarining ichki
va tashqi bozorlardagi raqobatchiligining osishi; raqobatbardosh bitiruvchilar
tayyorlashda universitetlar biznes davlat fuqarolik jamiyati zanjiri
ishtirokchilari orasidagi javobgarlik balansini aniqlashning zarurligi;
biznes-hamjamiyatning jahon mehnat bozorida
raqobatlashishga tayyor
mutaxassislarni
tayyorlashga bolgan talabining oshishi; zamonaviy universitetlar
tijoratlashtirishlari mumkin va shart bolgan egallangan
bilimlarning roli va
tabiatining qayta korib chiqilishi; qayd etish, uzatish, bilimlarni yaratish va
amaliy konikmalarni shakllantirishga qodir bolgan raqamli texnologiyalar va
telekommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi; boshqarilishi zarur bolgan talimning
nomoddiy investitsion aktivlarga aylanishi; talim oluvchining oz-ozini
rivojlantirishga motivatsiyalangan, qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish
uchun masuliyatlarni oziga olishga tayyor va ambitsion maqsadlarni oz oldiga
qoyishga qodir bolgan yangi turining paydo bolishi, qadriyatlardagi
ozgarishlar; mamlakatda roy berayotgan vaziyatlar sababli bitiruvchilardan
yangi kompetensiyalarni, OTMlardan esa mutaxassislarni tayyorlashning yangi
shakllari talab etilishi.
Klassik
talimni tadbirkorlikka transformatsiyalash va milliy modelni shakllantirish
masalalarining dolzarbligiga qaramasdan, ushbu jarayonga tosqinlik qiluvchi
quyidagi qator muammolar borligini takidlab otish lozim:
OTM -
biznes davlat fuqarolik jamiyati ozaro munosabatlari tizimida balanslashgan
javobgarlik; tadbirkorlik tafakkuri;
OTMning moliyaviy va akademik
mustaqilligi; tadbirkorlik talimiga fanlararo yondashuv; tadbirkorlik talimiga
kompetentlik yondashuvi; talim oluvchilarda tadbirkorlik faolligini
ragbatlantiruvchi innovatsion talim
mahsulotlarini
joriy etish;
tijoratlashtirish va transfer boyicha
talabalar va POT uchun axborot va
maslahatchilik
xizmatlaridan foydalanish imkoniyati; tadbirkorlik universitetlarni moliyaviy
qollab-quvvatlash mexanizmlarining
samaradorligi;
OTMda tadbirkorlik madaniyati
shakllantirish va rivojlantirish va h.k.lar.
Universitetlarda
innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirishning muhim dastaklaridan biri - bu
biznes-inkubatorlar hisoblanadi. Biznes inkubatorlar ozida tadbirkorlikni
tashkiliy, metodik, texnologik, infratuzilmaviy, moliyaviy jihatdan
qollab-quvvatlashning samarali shaklini namoyon etadi. Biznes -
inkubatorlarning asosiy maqsadi - aniq(konkret) tovar(xizmat)ni emas,
balki xojalik subektini rivojlantirish hisoblandi.
Biznes-inkubatorlarning
rivojlanishida yetakchi rolni universitetlar oynaydi:
biznes-inkubatorlar yoki universitet komplekslari bazasida tashkil etiladi yoki
universitetlar biznes-inkubator loyihalarida tashkiliy, texnologik va metodik
jihatdan ishtirok etishadi.
Oxirgi
yillarda biznes-inubatsiya uchun bir muncha ustuvor va istiqbolli soha bolib
xizmat korsatish sohasi hisoblanadi. Biznes-inkubatorlarga umumqabul qilingan
yondashuvlarga asosan kichik innovatsion korxonalarning dastlabki bosqichida
rivojlanishiga yordam berish uchun tashkil etiladi
Biznes-inkubatorlar
turli tasischilar va turli tamoyillar, shu jumladan, tijorat asosida tuzilishi
mumkin bolganligi bilan aksariyat holatlarda quyidagi sxema asosida faoliyat
yuritishadi:
-biznes-inkubatorning asosiy
tasischisi sifatida universitet chiqadi;
-biznes
inkubator universitet xodimlari va talabalarining intelektual faoliyati
natijalarini tijoratlashtiruvchi spin-off kompaniyasini tashkil etishga yordam
berish maqsadida tuziladi;
-biznes-inkubatorning
tashkiliy-huquqiy shakli-notijorat hamkorlik.
Tadbirkorlik
universiteti faoliyati samaradorligida asosiy muhim omil bu tadbirkorlik
ekotizimi hisoblanadi.
Tadbirkorlik
ekotizimi deganda, tadbirkorlik jarayonlarining tadbirkorlik muhiti
doirasida vositachilik va boshqaruvni amalga oshirish uchun rasmiy va norasmiy
birlashishlari, tadbirkorlik tashkilotlari (firmalar, venchur kompaniyalar,
biznes-angellar/xususiy venchur investorlar, banklar), muassasalar
(universitetlar, moliyaviy organlar, davlat organlari)ning ozaro bir-birlari
bilan ozaro aloqalari yigindisi tushuniladi.
Tadbirkorlik
ekotizimida OTMda tadbirkorlikning rivojlanishiga tasir etuvchi uchta asosiy
omillarni ajratib korsatish mumkin:
-
tadbirkorlik faoliyatida usiz uzoq muddatli muvaffaqiyat bolmaydigan
innovatsiyalarning rivojlanishi;
-
nafaqat oz turmush darajasini oshirish, balki shahar, mintaqa, mamlakat
iqtisodiyotining samarali rivojlanish masalalarini hal etadigan
sivilizatsiyalashgan tadbirkorlar qatlamini shakllantiruvchi integrativ
tadbirkorlik madaniyatini yaratish;
-
tadbirkorlikni qollab-quvvatlash uchun oz(xususiy) investitsion
fondlarini yaratish hisobiga barqaror moliyalashtirishni taminlash.
Bunda
tadbirkorlik OTMlar tomonidan foyda olishning qisqa muddatli imkoniyati
sifatida emas, balki talabalar, oqituvchilar va bitiruvchilarga kiritiladigan
uzoq muddatli investitsiyalar sifatida qaraladi.
Tadbirkorlik
madaniyati nafaqat, insonning biznesni yuritishda riskni oziga olishga
tayyorgarligini, balki uning potensial omadsizliklarni ham qabul qila olish
qobiliyatiga egaligini anglatadi.
Kelajak
universiteti sifatida, yani bugungi kunda universitet 4.0 bu nafaqat
talim, ilm-fan va innovatsiya, koproq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari
bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi
rivojlanishi bilan birga borishi.
Universitet
4.0 - bu tadqiqotchilarning, oqituvchilarning, talabalarning,
biznes- tashkilotlarning, hokimiyat organlarining, shahar hamjamiyatlarining
ijtimoiy va iqtisodiy sarf xarajatlarni pasaytirish va rivojlantirish
masalalarini yechishdagi hamkorliklari uchun platforma sifatida faoliyat
yurituvchi universitet .
Universitet
4.0 bu bilimlar jamiyatidagi va sotsiomadaniy sohadagi global kommunikatsion
bogin.
Kelajak
universitetlari rivojlanishini aniqlovi omillar bolib quyidagilar hisoblanadi:
inson hayotining uzoq mehnat
faolligi; talimning globallashuvi; fan, yangi texnologiyalar va iqtisodiyot
tarmoqlari va boshq. rivojlanishining
tezlashuvi.
Kelajak universiteti
sifatidagi universitet 4.0 da talimning xususiyatlari bolib:
yuqori
taminlangan aholi guruhlari uchun dunyoning va mamlakatning yetakchi
OTMlarida
elit(yuqori) darajadagi offlayn talim sohasini shakllantirish; talimning
demokratlashuvi; talimning ommaviylashuvi, onlayn talim imkoniyatlarining
ortishi; talimda notenglikning ortishi: onlayn talim bir muncha past sifatda,
offlayn
talim
aholining boy qatlamlari uchun yuqori sifatli talim; ● talim
shakllarining sinxronizatsiyalashuvi aralash formatdagi (onlayn+oflayn)
talimni amalga oshirish; xususiy talim
kompaniyalarining barqaror osishi (masalan, Ed Tech, Skill box); ingliz
tilidagi dasturlar sonining ortishi va h.k.lar.
Demak,
jamiyat rivojlanishining turli xil fazalariga mos keladigan universitetlarning
tortta avlodlari tavsiflari quyidagicha: industrialgacha Universitet 1.0;
industrial Universitet 2.0; postindustrial Universitet 3.0; kognitiv
Universitet
4.0.
Universitetlarning
bir avlodidan boshqa avlodiga otishlar faoliyat shakllari, anglash va tafakkur
qilish, dunyo ahvoli, institutsional shakllar va h.k.larni bartaraf etish
tasavvur etish kengaytirish sxemasi yordamida tahlil qilinadi. Bugungi kunda
universitetlarda roy berayoyotgan ozgarishlar fazali transformatsiyalashuv
mantigida postindustrial otishning aylanuvchi aspekti sifatida izohlanadi.
Universitetning kognitiv fazasiuniversitet 4.0 ning oziga xosliklari muhokama
qilinmoqda.
2.2. OTMning raqobatbardoshligini tashkil etish tizimi
Bugungi kunda
iqtisodiyot boshqa tarmoqlarida bolgani kabi talim sohasida faoliyat
yuritadigan tashkilotlarning raqobatbardoshligi taminlash va uni oshirib borish
muhim vazifalaradan sanaladi.
Globallashuv
va keskin raqobatchilik sharoitida faoliyat yuritayotgan OTM oz
raqobatbardoshligi taminlay olmasa talim xizmatlari sohasida oz faoliyatini
davom etttirishi amri mahol bolishi aniq bolib bormoqda (bizda bu holat ozining
shakllanishining dastlabki bosqichlarida xolos).
Raqobatdardoshlikning
umumqabul qilingan tushunchasi obektning qobiliyati yoki oziga xosligining oz
muhitidagi oziga oxshagan boshqa obektlardan zorligini anglatadi.
Raqobatbardoshlik tovarlar, korxonalar, tarmoqlar, xodimlar orasida bolishi
mumkin. Turli obektlarning raqobatbardoshligi deyilganda turlicha ahamiyatlar
etiborga olinadi.
Zamonaviy
bozorda talim xizmatlari har qanday tovar kabi kuchli raqobatchilik sharoitida
amalga oshiriladi. Va bu oz navbatida OTMlardan oz raqobatchilik
ustuvorliklarini paydo qilishlarini, bozorda ozining mustaqhkam ornini
egallashlarlari uchun xatti-harkatlar qilish zaruriyati keltirib chiqaradi.
Reytinglar tahlili
boyicha OTMlar raqobatbardoshlik korsatkichlariga quyidagi korsatkichlarni
kiritish mumkin:
-
ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalarning ozaro nisbati;
-
universitetning bitta xodimiga togri keladigan havolalar soni;
-
xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi;
-
ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad;
-
universitetning 1 talaba yoki 1 ta oqituvchiga hisoblaganda togri
keladigan umumiy daromadi.
OTMlar
raqobatchiligi boyicha koplab tadqiqotlar olib borilgan bolib, olib borilgan
tadqiqotlar boyicha quyidagicha umumlashtirishni amalga oshirish mumkin
(2.1-rasm):
2.1-rasm. OTM raqobatbardoshligini
asosiy tashkil etuvchilar 1970 yilning boshlarida AQShda Karnegi
Fondi tomonidan yaratilgan komissiya tomonidan AQSh oliy talim muassasalari
klassifikatsiyasi (Mazkur klassifikatsiya bugungi kunda Kanada va
Buyukbritaniya tadqiqot universitetlari uchun asosiysi hisoblanadi) ishlab
chiqilgan. Tadqiqot universitetlari faoliyatining muhim korsatkichlaridan biri
bu jahon universitetlari reytingida egallagan yetakchi orni hisoblanadi. Mazkur
korsatkich aniq (konkret) reytingning kamchiliklariga qaramasdan OTMning
integral darajasi va salohiyatini korsatadi.
OTMning
raqobatbardoshligini baholash mezonlari ish bilan bandlik samaradorligi va
OTMning xalqaro faoliyati
|
№
|
Mezonlar
|
Mezon ostilari
|
|
1
|
Ish bilan
samaradorligi
|
bandlik
|
1.
Bitiruvchilar ishlaydigan kompaniyalar(mamlakat va xorijiy
kompaniyalar) royxati
2.
OTM bitiruvchilarining ish haqi darajasi
3.
Oqish davrida amaliyot otash imkoniyatlari
4.OTM kanallari boyicha ishga joylashgan bitiruvchilar ulushi
5. Ozi ishga joylashgan bitiruvchilar ulushi
6.Ilmiy faoliyatni davom ettirgan bitiruvchilar ulushi
7.Keyinchalik ishda
qolish imkoni beruvchi amaliyot bazalari soni
|
|
2
|
OTMning xalqaro
faoliyati
|
1.
Almashinuv dasturlari boyicha talim oluvchi talabalar soni
2.
OTM POT ning xorijiy olimlar bilan hamkorlikdagi nashrlari soni
3.
Xorijdan maruzalar oqishga taklif etilgan professorlar soni
4.
OTM POT uchun xalqaro stajirovkalar soni
5.
OTMdagi xorijiy talabalar soni
|
|
|
|
|
OTMning raqobatbardoshligini
tashkil etish tizimida quyidagilarni ajratish mumkin:
-
infratuzilma darajasi;
-
oquv jarayonining axborot-uslubiy taminlanganligi;
-
professor-oqituvchilar tarkibining tuzilishi va sifatiy tarkibi;
-
ish bilan bandlik samaradorligi;
-
talabalar ilmiy faoliyati;
-
OTMda talabalar bilan oqishdan tashqari ishlashi;
-
xalqaro faoliyati;
-
inklyuziv talim(imkoniyati cheklangan shaxslarning talim olish
imkoniyati) va b.
2.3. Xalqaro reyting turlari va ularning indikatorlari
Oxirgi yillarda mamlakat va
jahonda alohida OTMlar raqobatbardoshligining muhim korsatkichlari va talim
tizimi rivojlanishi darajasi indikatori bolib halqaro talim reytinglari
hisoblanadi.
Jahonda
birinchi marta universitetlar reytingi US News & World Report jurnali
tomonidan 1983 yilda nashr etildi. Keyinchalik otgan asrning 80-90 yillarida
bir nechta xorijiy jurnallar tomonidan nashr ettirilgan reytinglar
universitetlarni mustaqil baholash yondashuvlarini aniqlashtirishga va bu oz
navbatida XXI asrning boshida universitetlar va ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini
nisbiy baholashning butun industriyasiga olib kelishi natijasida ushbu
baholashlar nafaqat OAV tomonidan, balki maxsus tadqiqot laboratoriyalari
tomonidan ham amalga oshiriladigan boldi.
2003 yilda
Shanxay (Shanghai Jiao Tong University) universitetining oliy talim instituti
(Institute of Higher Education) dunyoning 500 ta yetakchi universitetlari-
ARWU-500 royxatini elon qildi va har
yili yangilab boradi.
QS
World University Rankings (ingl. universitetlarning
dunyo reytingi QS) har yili Quacquarelli
Symonds (QS)
tomonidan elon qiladigan universitetlar reytingi. Oldin reyting Times
Higher
Education
QS
World University Rankings sifatida tanilgan
bolib 2004 yildan 2009 yilgacha Times Higher Education (THE)
jurnali bilan ozlarining xalqaro reyting jadvallarini elon qilish uchun
hamkorlikda ishlagan. Keyinchalik ular har biri ozining xususiy versiyalarini
elon qilishgan. QS mavjud metodologiyasini qollashga qaror qilgan bolsa,
THE esa ozining reytinglarini yaratish uchun yangi metodologiyani qabul qilgan.
QS tizimi oz ichiga jahon
universitetlarini 51 ta turlicha predmetlar va beshta predmet sohalari
boyicha baholovchi umumiy va predmetli reytinglarni oladi.
QS reytingi dunyoning universitetlar
reytingini aniqlovchi eng nufuzli 3 ta Academic Ranking of World
Universities -Jahon universitetlarining akademik reytingi-Shanxay reytingi va Times
Higher
Education
World University
Rankings bilan bir qatorda
qaraladi. Shunga qaramasdan uni subektiv korsatkichlar va
reputatsion sorovlarga yillar boyicha ota bogliqlik
tendensiyasi kuzatilayotganligi uchun tanqid qilishadi.
Quacquarelli
Symond(QS)
|
|
|
|
Indikatorlar
|
Salmogi
|
|
1
|
Akademik reputatsiya(academic reputation)
|
40 %
|
|
2
|
Ish beruvchi reputatsiyasi(employer reputation)
|
10 %
|
|
3
|
Universitet xodimlari ilmiy ishlarining
sitatalanganligi(citations per faculty)
|
20 %
|
|
4
|
Universitet talabalari nisbati(faculty student ratio)
|
20 %
|
|
5
|
Xorijiy talabalar bilan nisbati(proportion of international
students)
|
5 %
|
|
6
|
Xorijiy oqituvchilar nisbati(Proportion of International
faculty)
|
5 %
|
QS reytingining
ustuvorliklari
Reytingning turli-tumanligi. QS eng zor universitetlar
umumiy royxatidan tashqari shuningdek, kopgina injeneriya, tabiiy fanlar va
boshqalar boyicha predmetli reytinglar mavjud. Shuningdek, mintaqaviy osiyo,
arab, lotinamerika, rivojlanayotgan va boshqa mamlakatlar universitetlari
boyicha reytinglar.
QS
reytingining kamchiliklari
Obektivlikning
yetarli emasligi. Reytingga eng kop 50 foiz tasir etadigani - bu
fokus-guruhlarga asoslangan universitet reputatsiyasi.
Bu hamiyashayam talim sifatining ishonchli korsatkichi
emas.
Bu reytingda kamdan-kam holatlarda yosh universitetlar
joy olishadi. Sababi muassasa oziga yetarlicha nom olishga ulgurmagan bolsa QS
reytingida yuqori pozitsiyani egallashning deyarli iloji yoq.
QS reytingi mezonlarini baholash(yuqoridagi jadval)da
talim sifati bilan yaqindan aloqada bolgani 2-mezon ish beruvchilar
reputatsiyasi bolsa, eng munozaralisi 1 indikator akademik reputatsiya
hisoblanadi, sababi u fan namoyondalari fikrlari asosida tuzilib subektiv
tavsifga ega bolgan tarzda, reytingga katta ishonch bilan qarashga salbiy tasir
etadi.
Academic
Ranking of World Universities (ARWU)
ARWU (Academic Ranking
of World Universities) - Shanxay universiteti reytingi.
Uning asosiy fokusi
tadqiqotlar sifati va soni, shuningdek, OTMlarning ilmiy infratuzilmasi.
Baholash
mezonlari quyidagilardan iborat:
- Bitiruvchilari,
talabalari va oqituvchilari orasida Nobel laureatlari yoki Filds(ingl. Fields
Medal-4 yilda 1 marta xalqaro matematiklar konferensiyasida 40 yoshgacha ( yoki
taqdirlashacha ) bolgan 2, 3 yoki 4 ta yosh matematik olimlarga beriladigan)
mukofoti sovrindorlarining mavjudligi; - ishlari havola(sitata) qilinadigan
tadqiqotchilarning borligi;
- tabiiy va texnik
fanlar sohasidagi nashrlar;
- Science Citation
Index-Expanded (SCIE) va Social Science Citation Index (SSCI) da
indeksatsiyalanadigan ilmiy ishlar soni;
- universitet
xodimlari soniga nisbatan oldingi korsatkichlar natijalarining yigindisi.
Shanghai
Ranking TOP 500 reytingi
|
|
|
|
|
№
|
Indikatorlar
|
Salmogi
|
|
1
|
Bitiruvchilar orasida
nobel mukofoti laureatlari, shuningdek, mukofotlar va medallar sovrindorlari
mavjudligi va soni
|
10 %
|
|
|
|
|
|
2
|
Oqituvchilar orasida nobel
mukofoti laureatlari, shuningdek, mukofotlar va medallar sovrindorlari
mavjudligi va soni
|
20 %
|
|
3
|
Olimlarning 20 ta asosiy fanlar kategoriyalari boyicha
sitatalanganligi
|
20 %
|
|
4
|
Ilmiy-tadqiqotlar,
natijalar Nature da nashr ettirilganlarning mavjudligi
|
20 %
|
|
5
|
Tabiiy-ilmiy va ijtimoiy
fanlar boyicha nashrlar(Science Citation Index-expanded, Social
Science Citation Index)
|
20 %
|
|
6
|
OTM akademik darajasining uning kolamiga nisbatan
proporsiyasi
|
10 %
|
ARWU reytingining ustuvorliklari
Barcha narsa fan uchun.
Reyting birinchi navbatda ilmiy sohada oz karerasini rejalashtirayotgan
talabalar uchun qiziqarli
ARWU reytingning kamchiliklari
Taminlangan universitetlar
uchun ustuvorlik. Tadqiqot sifatida asosan budjet tasir etadi. Har
bir OTMda ham ozida zamonaviy ilgor laboratoriyalar va oqituvchilari orasida
Nobel mukofotiga ega xodimlarga ega bolish imkoniyati mavjud emas. Bundan
tashqari reyting talim berish sifati va talabalar uchun sharoitlarni
baholamaydi.
Shanxay reytingi jahon
hamjamiyatida bir muncha tanqid qilinadigan reyting tizimi hisoblanadi, sababi
bunda kop sonli nobel laureatlariga maruzalarni olib borish uchun oldin
mukofotga ega bolgan fan namoyondalarini taklif etish yoli orqali ham erishish
mumkin, ammo ushbu indikator hisobiga talim muassasining reytingi oshadi,
natijada boshqa indikatorlar ham munozaralari bolib qoladi.
Times Higher Education(THE) World
University Ranking reytingi
|
Umumiy
ulushi
|
Indikatorlar
|
Salmogi
|
|
2,5
%
|
Iqtisodiy
faollik/ Innovatsiyalar
|
|
|
Tadqiqotlar,
sanoatdan kelgan daromadlar
|
2,5 %
|
|
7,5
|
Xalqaro
prognoz
|
|
|
Xalqaro va
ichki personal nisbati
|
2,5 %
|
|
Xalqaro va
mamlakat talabalari nisbati
|
2,5 %
|
|
Xalqaro
hammualliflar bilan nashr ettirilgan ishlar ulushi
|
2,5 %
|
|
30 %
|
Talim oquv
muhiti
|
|
|
Reputatsiya(sorovnoma)
|
15 %
|
|
Doktorlik
darajasiga egalarning professor-oqituvchilar tarkibiga nisbatani
|
6 %
|
|
Professor-oqituvchilar
tarkibiga nisbatan magistrantlarning nisbati
|
4,5 %
|
|
Bakalavrlik
darajalarining doktorlik darajalariga nisbati
|
2,25 %
|
|
Bitta
akademik xodim daromadi
|
2,25 %
|
|
30 %
|
Tadqiqot:
hajmi, daromad va reputatsiya
|
|
|
Reputatsiya(sorov)
|
18 %
|
|
Tadqiqot
daromadi(kolami)
|
6 %
|
|
Ilmiy
xodimlar tomonidan nashr ettirilgan maqolalar
|
6 %
|
|
Nashr ettirilgan ilmiy ishlarning umumiy soniga
nisbatan tadqiqotdan kelgan daromadlar nisbati
|
Salomogi
yoq
|
|
30 %
|
Ilmiy tadqiqot
va nashrlarning sitatalanganligi
|
30 %
|
THE reytingi ustuvorliklari
Metodologiyasi QS ga
nisbatan ancha obektiv. Unda katta akaga nisbatan
korsatkichlari koproq bolib, bu borada ularga ustuvor darajada koproq
obektivlik haqidagi miqdoriy korsatkichlar tasir etishi haqida gapirish mumkin.
Reputatsiyani THE ham hisobga oladi, lekin faqat alohida reytingda.
Tadqiqotlarga fokus olish.
Reyting koproq tadqiqot ishlariga etibor qaratganligi bois unga magistrlar va
doktorantlarda talab yuqori. Shuningdek, texnik va tabiiy-ilmiy
mutaxassisliklarda plyusi bor.
THE reytingning kamchiliklari
Ingliz tilidagi mamlakatlar uchun ustuvorlik yuqori.
Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy nashrlarni tahlil qiladi. Bundan aksariyat
uchinchi mamalatlarning
OTMlari oz ulushini yoqotishadi.
Aniq fanlardagi ustuvorlik.
Reyting aniq fanlar sohasidagi tadqiqotlarni, gumanitarlarga nisbatan yuqori
baholashini bir necha bor elon qilgan.
THE
reytingi aniqlashda quyidagi universitetlar qatnasha olmaydi: yuqori kurs
talabalarini oqitishmaydiganlar, tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh yil
ichida 1000 ta ilmiy ishlar, shu jumladan bir yilda 200 tadan kam
nashr ettirganlar.
Reyting
mezonlari bir muncha kamroq darajada munozarali bolib, mantiqiy tarkibdan
iborat bolgan holda korsatkichlar salmogi talim muassasi faoliyati natijalarini
aks ettiradi: talim, tadqiqot, ishlanmalar, sanoat yutuqlari, innovatsiyalar.
Reytinglar
tahlili boyicha OTMlar raqobatbardoshlik korsatkichlariga quyidagi
korsatkichlarni kiritish mumkin:
-
ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalar nisbati;
-
universitetning bitta xodimiga togri keladigan havolalar soni;
-
xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi;
-
ishlab chiqarish(innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad;
-
universitetning 1 talaba yoki 1 ta oqituvchiga hisoblaganda togri
keladigan umumiy daromadi.
Hozirgi davrda talim rivojlanishidagi
global trendlar tasirida oliy maktab tizimini faol transformatsiyalash(qayta
tuzish) jarayoni roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobat
sharoitida dunyo universitetlari oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy
vazifalar paydo bolmoqda. Ular nafaqat oquv va
ilmiy
ishda, balki innovatsiyalarni yaratish, iqtisodiy osishga tasir qilish,
jahonning asosiy muammolarini hal qilish sohasida ham raqobatlashishlari lozim.
Bunda milliy innovatsion tizim muhim ahamiyat kasb etadi.
Innovatsion
tizim malum bir mamlakatga xos obektiv omillari - innovatsion faollikning uzoq
muddatli yonalishlari determinatlari va evolyusiya tezligi sifatidagi tabiiy
boyliklar va mehnat resurslarining mavjudligi, davlat institutlarining tarixiy
rivojlanishining oziga xosliklarini hisobga olgan tarzda shakllanadi.
Innovatsion
tizimning asosiy elementlari sifatida quyidagi elementlarni kiritish mumkin:
- bilimlar
generatsiyasi;
- talim va kasbiy
tayyorgarlik;
- mahsulot ishlab
chiqish va xizmatlar korsatish;
- innovatsion
infratuzilma;
- moliyaviy
taminot(keyingi slayddagi rasm).
Milliy
innovatsion tizim faoliyatining bozor iqtisodiyoti shart-sharoitlarini hisobga
olgan holda yaratilishi bois ilm-fan sigimli mahsulotlar va xizmatlar bozorini
milliy innovatsion tizimning bitta tizim osti sifatida qarash mumkin.
Innovatsiyalarning
mahsulodorligiga tasir etadigan omillar tahlili muhim amaliy ahamiyat kasb
etgan holda ular innovatsiyalarni bir muncha samarali qollash yoki aksincha
ularning tasirini yoqotuvchi sifatida ijobiy va salbiy holatlarni aniqlashga
yordam beradi.
Turli
xildagi omillarning qanchalik sinchkovlikda aniqlanganligi va organilganligi
amalda mavjud bolgan yoki endigiga yaratilgan innovatsion tizimning
samaradorligiga bogliq boladi, shuningdek, bu eng zor natijaga erishish uchun
jarayonni modernizatsiyalash imkonini beradi.
Masalan,
rus tadqiqotchisi S.R.Yagolkovskiy innovatsion jarayonni kengaytirish
jarayonida kolamlikning kengayishi tashqi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va
boshqa vositalar, shuningdek rivojlanishning ichki mantigi bilan ozaro
xatti-harakatlarga olib keladi. Muallif omillar ikkita turini ajratadi: tashqi
va ichki.
Birinchi kategoriyaga u quyidagi
parametrlar va shakllarni kiritgan:
1. Yangi talablar va
bozor konyunkturasi ozgarishlari;
2. Resursli
ragbatlantirish yoki innovatsion faollikning chegaralanishi;
3. Siyosiy, ijtimoiy,
iqtisodiy ustuvorliklar;
4. Texnologik
rivojlanishga bolgan zaruriy talablar.
Ikkinchi kategoriya (ichki)
omillarga quyidagilar taalluqli:
1.
Innovatsion jarayonning yetilishi.
2.
Innovatsion faoliyat subektlarining faolligiga olib keladigan
innovatsion jarayondagi qarama-qarshiliklar, kelishmovchiliklar, muammolari
sohalarning mavjudligi.
3.
Innovatsion jarayonning tizimliligi nafaqat innovatsion jarayon
komponentlarining bir-birlariga bogliqligiga, balki real dunyoning innovatsion
jarayon komponentlariga tasiriga ham bogliq.
4.
Innovatsion jarayonning texnologik tarkib topuvchisining sinalgan va
aniqlangan holda amal qilishi uning doimiy ravishda amalga oshirilishga olib
keladi.
Bu borada tadqiqotlar tahlili
boyicha omillarni ikki turga yani, ragbatlantiruvchi va tosuvchilarga bolish
mumkin. Keyinchalik ularni PEST-tahlil yordamida ularning togridan-togri OTM
innovatsion faolligiga tasir etishlarini aniqlash mumkin. OTM innovatsion
mahsuldorligiga tasir etuvchi tashqi jihatlar sifatida ularni siyosiy
(Political), iqtisodiy (Economics), ijtimoiy (Social), texnologik
(Technological) omillarga bolinadi.
Innovatsion
jarayonga salbiy tasir etuvchi siyosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
jahon hamjamiyatida aksariyat innovatsion mahsulotlar turlari uchun
mahalliy bozor hajmining kamligi;
-
davlatning tadbirkorlik sektori bilan ozaro hamkorlik qilishning
samarali va ishonchli mexanizmining yoqligi;
-
innovatsion infratuzilmalar normativ bazasining rivojlanmaganligi;
-
innovatsion faollikni ragbatlantirish uchun soliq imtiyozi va
subsidiyalar sonining kamligi va h.k.lar.
Innovatsion
jarayonlarni ragbatlantiruvchi (ijobiy tasir etuvchi) siyosiy omillarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
-
davlat tomonidan investitsiyalarni jalb etishni taminlovchi
shart-sharoitlarni yaratish;
-
milliy va mintaqaviy innovatsion siyosatni shakllantirish va amalga
oshirish;
-
globalizatsiya va xaqaro mehnat taqsimoti;
-
davlat tomonidan soliq imtiyozlari va subsidiyalarning berilishi;
-
hududlar rivojlanishining ustuvor yonalishlariga mos innovatsion
loyihalarni maqsadli moliyalashtirish.
Innovatsion
jarayon rivojlanishiga salbiy tasir etuvchi iqtisodiy omillarga quyidagilar
taalluqli bolishi mumkin:
-
resurslarning yetishmasligi;
-
yangi mahsulotga past tolov qobiliyatli talab;
-
qarz mablaglarini olishdagi murakkabliklar;
-
aksariyat korxonalar moliyaviy ahvolining yomonligi;
-
moliyalashtirish manbalarini izlashdagi qiyinchiliklar;
-
mablaglarning yetishmasligi va sifatli rejalashtirishning yoqligi; -
sotish bozorining yoqligi va inflyatsiyaning osishi va h.k.lar.
Innovatsion jarayon
rivojlanishiga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) iqtisodiy omillarga
quyidagilar taalluqli bolishi mumkin:
-
resurslarning, zaxiralarning mavjudligi;
-
aksariyat korxonalar holatining barqarorligi;
-
innovatsion infratuzilmaning mavjudligi;
-
innovatsion jarayonlarning davlat tomonidan qollab-quvvatlanishi;
-
venchur kapitalni jalb etish imkoniyatlari;
-
sotuv tizimini kengaytirish;
-
umumiy faoliyatga zarar yetkazmagan tarzda innovatsion faoliyatga
ketadigan sarf-xarajatlarni kamaytirish tizimini ishlab chiqish va h.klar.
Innovatsion
jarayonga salbiy tasir etuvchi ishlab chiqarish-texnologik omillarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
-
ilmiy-texnik va moddiy bazaning yuqori darajada rivojlanmaganligi;
-
zaxira quvvatlarining yetishmasligi;
-
innovatsion salohiyatning pastligi;
-
imkoniyatlardan ratsional(oqilona) foydalanmaslik;
-
texnika va texnologiyalarning eskirganligi;
-
zamonaviy texnologiyalar haqidagi malumotlarning yoqligi va h.k.lar.
Innovatsion
jarayonga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) ishlab chiqarish-texnologik
omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarning mavjudligi;
-
eskirgan jizohlarni tamirlash va(yoki) almashtirish;
-
ilgor texnikalarni va ishlab chiqarish texnologiyalarni qollash;
-
ishlab chiqarish jarayonlari egiluvchanligining oshishi;
-
ishlab chiqarish quvvatlarining osishi;
-
ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning va boshqarishning ilgor
usullarini qollash;
-
mehnat shart-sharoitlarini yaxshilash va h.k.lar.
Innovatsion
jarayonga salbiy tasir etuvchi ijtimoiy omillarga quyidagilarni kiritish
mumkin:
-
eski va yangi dunyoqarashlarning qarama-qarshiliklari;
-
katta yoshdagilar va yoshlar dunyoqarashlari orasidagi tafovutlar;
-
innovatsiyalarni qabul qilishdagi demografik(yoshdagi) farqlar;
-
innovatsiya bilan ishlaydigan xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini
oshirishning zarurligi;
-
vaqt omili;
-
psixologiya asoslangan ekologik tosiqlar va h.k.lar.
Innovatsion
jarayonga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) ijtimoiy omillarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
-
innovatsion ilgarilashni amalga oshirishga bolgan tayyorgarlik;
-
yangilikka intilish;
-
vatanparvarlik;
-
rahbariyatning manfaatdorligi;
-
innovatsion maqsadlarning belgilanishi va h.k.lar
Universitet(OTM)lar innovatsion
faoliyati rivojlanishining PEST-tahlili
|
Siyosiy
omillar(P)
|
Iqtisodiy
omillar(E)
|
|
Noqulay
geosiyosiy vaziyat.
Internatsionallashuvning
osishi.
Innovatsion faoliyatni qollabquvvatlovchi
institutlar.
Innovatsion faollikni resursli ragbatlantirish
yoki chegaralash.
OTMlarning tadbirkorlik subektlari
bilan ishonchli va samarali ozaro hamkorlik mexanizmlari.
Innovatsion infratuzilmaning
meyoriyhuquqiy bazasi.
Innovatsion faolikkni
ragbatlantirish boyicha soliq imtiyozlari va subsidiyalarning mavjudligi yoki
aksi. Ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatga investitsiyalarni jalb etish
mexanizmlari.
Yuqori darajadagi maqomga ega bolish. OTMlar
korsatkichlariga davlat tomonidan qoyiladigan talablar.
|
Pul-kredit
siyosati sohasidagi yonalishlarning ozgarishi.
Davlat
tomonidan innovatsion jarayonlarni amalga oshirishning ragbatlantirilishi.
Universitet tomonidan budjetdan tashqari mablaglarni
jalb etish zaurligi.
Mehnat
bozori tuzilmasining ozgarishi.
Mehnat bozorida xodimlarning
raqobatlashuvi Mamlakat universitetlari orasida innovatsion loyihalarni
amalga oshirish sohasidagi raqobatchilikning yuqori darajasi.
Korxonalarda
moliviy mablaglarning yetishmasligi.
Moliyaviy
jarayonlar aniq-ravshanligining zarurligi.
Yangiliklarni joriy etishning kop
sarf-xarajat talab etishi.
Innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalarini
topishdagi murakabliklar.
Inflyatsiyaning
osishi.
|
|
Ijtimoiy-madaniy
omillar(S)
|
Texnologik
innovatsiyalar (T)
|
|
Oliy talim rolining
ortishi.
Universitet ilmiy-texnik
ishlanmalari tizimida madaniyatning rivojlanishi.
Amalga oshiriladigan loyihalar sifatiga quyiladigan
talablar.
Innovatsiyalarni
qabul qilishda demografik(yoshdagi) farqlanishlar.
Aholining
yangiliklarga bolgan fikr-mulohazalari.
Ekologik
muhit.
|
Ilmiy-texnik
taraqqiyot.
Raqamli
paradigmaga otish.
Jarayonlarni
avtomatlashtirish.
Innovatsion
faoliyatning ilmiy-talim salohiyati.
Universitet rivojlanishi uchun
zaruriy texnologik vositalar va texnik vositalarni doimiy yangilashga bolgan
ehtiyoj.
Innovatsion
salohiyat holati (yuqori yoki past).
Zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish
holati.
Ishlab
chiqarish quvvatlari.
|
|
Aholida innovatsiyalarga bolgan
xohish-istaklar, vatanparvarlik tuygusi.
Bitiruvchilarni tayyorlash sifatining oshishi.
Universit -
mintaqaning elita muassasi.
|
Mehnat
shart-sharoitlarining ozgarishi. Raqobatchilikdagi asosiy ustuvorlik
vaqtinchalik xarajatlarni qisqartirish.
|
-
|
Xulosa sifatida shuni alohida takidlab otish zarurki,
innovatsiyaning mahsuldorligiga turli xildagi juda katta miqdordagi omillar
tasir qiladi. Yuqorida keltirilgan omillarni alohida guruhlarga ajratish
mumkin. Ammo muhimi omillar ham tashqaridan yonaltirilgan, yani tashqi va ham
infratuzilmaning aniq bir ishtrokchisining ichida ham shakllanishi mumkin.
Qanday
omillar innovatsiyalarni ishlab chiqish jarayoniga tasir etishi mumkinligini
aniqlash jarayonning ozini takomillashtirish maqsadida kamchiliklarni izlashga
imkon bergan holda innovatsion faoliyat doirasida muhim hisoblanadi. Topshiriq
Sizdan ozingiz faoliyat yuritayotgan
OTM misolida uning innovatsion mahsuldorligiga tasir etuvchi tashqi jihatlar
sifatidagi siyosiy (Political), iqtisodiy (Economics), ijtimoiy (Social),
texnologik (Technological) omillarni aniqlashingiz, yaxni PEST-tahlilini
amalga oshirshingiz soraladi.
Universitet(OTM)
innovatsion faoliyati rivojlanishining PEST-tahlili
|
Iqtisodiy
|
|
|
+
|
-
|
|
|
|
|
|
|
Ijtimoiy-madaniy
(sotsium)
|
|
|
+
|
-
|
|
|
|
|
|
|
Texnologiya
va innovatsiya
|
|
|
+
|
-
|
|
|
|
|
|
Mavzu:2
OTMLARDA TALIM, ILMIY VA INNOVATSION
FAOLIYATNI
RIVOJLANTIRISH,
ILMIY TADQIQOT NATIJALARNI TIJORATLASHTIRISH (4 soat)
2-Amaliy
topshiriq
Tijoratlashtirish
manfaatlari nuqtai nazaridan zamonaviy OTMda innovatsiyalarni boshqarishning
SWOT-tahlili(2 soat)
Kuchli
raqobatchilik, tez ozgaruvchan sharoitida zamonaviy universitet rahbariyati
diqqat etiborini nafaqat, amaldagi ishlarning ichki holatiga, balki ular
atrofida roy berayotgan ozgarishlarga ulgurishi, ilgarilashi va malum darajada
ularga tasir etishi uchun imkon beradigan uzoq muddatli rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqishga qaratadi. Qayd etilgan holatlarni
OTM(universitet)ni boshqarishga strategik yondashuv asosida amalga oshirish
mumkin.
Strategik rejalashtirishni amalga
oshirishda universitet ustuvorligi:
✓ OTMning
rivojlanish yonalishini aniqlash - mamuriyat xatti-harakatlariga zaruriy
hamohanglik va hamkorlikda xatti-harakat qilish imkoniyatini beradi;
✓ kelajakning
noaniqligi oshib borayotgan bir vaqtda ularning oz pozitsiyasi togriligini
anglash va universitet xodimlariga ishonch berish qobiliyati;
✓ mazkur
talim muassasasining oziga xosligini shakllantirish;
✓ OTM
hamjamiyati birdamligi, yangi resurslarni jalb etish, OTMning turli
javhalardagi raqobatbardoshligini oshirish.
OTMda strategik
rejalashtirish amalga oshirilishining muhim tavsiflaridan biri - bu
tashqi muhitning noaniqligi va yirik oyinchilarning yoki raqobatchilarning
OTM xatti-harakatlariga bolgan
javoblari.
Ichki boshqaruv mexanizmi sifatida OTM rivojlanishini
strategik rejalashtirish, odatda OTMning barcha faoliyat turlarini, shu
jumladan, talim, tarbiya, ilmiy-tadqiqot, innovatsion, xalqaro, shuningdek,
OTMning kompleks oziga xos qirralarini qamrab oladi.
Oliy talim muassasalari yonalishlarining ozgarishi
OTMda
strategik rejalashtirish usullari:
SWOT - tahlil
Portfel strategiyasini ishlab chiqish (raqobatchilik strategiyasi;
optimallashtirish strategiyasi; integratsion strategiya)
Strategik rejalashtirish doirasida ichki muhitni tahlil
etishning mashhur usullaridan biri bu SWOT- tahlili deb nomlanadi(ozbekchada
KOIT).
Bu yerda,S tashkilotning
kuchli tomonlari, W uning ojiz tomonlari, O bizning tashkilotimiz uchun tashqi
muhit yaratadigan qulay imkoniyatlar va uning kutilayotgan ozgarishlari, T-
tashkilot uchun ushbu muhit keltirib chiqaradigan tahdidlar, xavflar, risklardir.
Ushbu vaziyatda tahlilning
mazmuni va kolami u amalga oshiriladigan vazifaning kolamiga juda qattiq bogliq
boladi. Faraz qilaylik, ushbu vazifa - OTMda tizimli ozgarishlarning
imkoniyatlarini umumiy baholash - yetarlicha katta(murakkab) va mavhum(abstrakt).
Topshiriq
Har bir
darajadagi rahbar ozida oliy talim muassasasini yaxlit bir tizim sifatida
tasavvur etishi va uning ichki tomonlarini va asosan uning barcha
komponentlarining amal qilishini anglashi lozim. Shunday qilib, ichki muhit bu
talim jarayoni ishtirokchilarining va ularning funksional ozaro aloqalari
jarayonida talim muassasasining maqsadlarini amalga oshiradigan komponentlar
yigindisidir. Tijoratlashtirish manfaatlari nuqtai nazaridan zamonaviy OTMda
innovatsiyalarni boshqarishning SWOT-tahlili
|
Kuchli tomonlari(S)
davlat tomonidan
talablarning kuchayishi; OTMlarning faol ilmiy-tadqiqot faoliyati;
tadbirkorlik faoliyatiga talabning ortishi; laboratoriyalarda zamonaviy
jihozlarning
avjudligi;
yuqori
malakali professor-oqituvchilar rkibi(POT)ning mavjudligi;
|
Ojiz tomonlari (W)
OTMlar marketing
oliyatining pastligi;
OTMarning tadbirkorlik
bektlari bilan aloqalarining sustligi;
innovatsiyalar, shu jumladan
lqaro bozorda yuqori raqobatchilik;
|
|
OTM rahbariyatining innovatsion oliyatni
rivojlantirishdan manfaatdorligi;
OTMning innovatsion
rivojlanishi uchun novatsion jarayon(imkoniyatlarni tadqiq sh, goyalarni
generatsiyalash, goyalarni gari surish, goyalarni amalda qollash
joratlashtirish)ning ustuvor yonalish atida belgilanganligi va uni samarali
tashkil shning yolga qoyilganligi;
xodimlar oylik maoshlarining
sbatan yuqoriligi;
ilmiy-pedagog kadrlar(IPK) ish
aroitlarining qulayligi;
kadrlar zaxirasini shakllantirish va
llab-quvvatlash;
barcha darajalarda malaka oshirish
mkoniyatlarining yuqoriligi va boshq.
|
OTM tarkibida xalqaro
rajadagi laboratoriyalarning yoqligi;
ishlanmalarni qonuniy
smiylashtirishdagi murakkabliklar;
olimlarda innovatsion
oliyatni
amalga oshirish uchun zaruriy lim va konikmalarning yetishmasligi;
ilmiy-tadqiqot va venchur
fratuzilmasining yetishmasligi;
universitet rahbariyatining novatsion rivojlanish
modeliga tishni xohlamasliklari;
ichki muhitda
qobatchilikning mavjud emasligi;
xodimlarda malaka oshirishga
lgan moyillikning pastligi;
xorijiy tilni bilishning
pastligi; ilmiy muammolarni yechish
rayonida IPK va
talabalarda ishtirok sh motivatsiyasining yoqligi.
|
|
Imkoniyatlar (O)
OTMlar marketing faolligining
tishi;
OTMlarning tadbirkorlik (davlat-
susiy sherikchiligi,
klasterlar, texnoparklar novatsion tarmoqlar va h.k.lar) bilan
tegratsiyasining kuchayishi;
moddiy va manaviy
gbatlantirish
orqali yetakchi professorlar,
|
Tahdilar(T)
OTMlarning innovatsiyalarni
oratlashtirishdan
manfaatdor emasligi;
korxonalarning OTMlardagi novatsiyalardan manfaatdor
masliklari;
infratuzilmaning talab
rajasida emasligi;
ilgor oquv va ilmiy jarayonni
shkil etishdagi yuqori sarf xarajatlar;
|
|
xodimlarni
iqtidorli yoshlarga
urabbiylik
qilish amaliyotini joriy etish.
yetakchi
xorijiy OTMlarning taniqli
imlarini hamkorlikda ilmiy-tadqiqotlar olib
rishga jalb etish;
hudud
iqtisodiyotini va innovatsion
uhitni rivojlantirishning startegik zifalarini
hal etish uchun ilmiy va talim uassaslari, sanoat kompaniyalari bilan
tegratsiyalashuv;
investorlarni
OTMda amalga
hirilayotgan
ilmiy-tadqiqotlarga jalb etish;
ilmiy-innovatsion
faoliyatni
oratlashtirish
imkoniyatlarini baholashga shqi ekpertlarni jalb etish va.h.k.lar.
|
potensial
yosh olimlarni ilmiy-
novatsion jarayonga qabul qilish atining
pastligi;
yosh
olimlar, iqtidorli abalarning ilmiy va innovatsion
yyorgarligining
pastligi;
yosh olimlarning innovatsion oliyat bilan
shugullanishlari rasidagi motivatsiyasining pastligi;
hokimiyat
organlari va
ahalliy biznes vakillari tomonidan TMlardagi
innovatsion faoliyatni
llab-quvvatlamaslik;
universitet
moliyaviy
volining
yomonligi (oylik maoshlarga da kop sarf-xarajatlar) va h.klar.
|
miy
Yuqoridagi
jadvalga qarab oz talim muassasangizning muammoli(dolzarb) vaziyatiga etiborni qaratgan
holda, uning kuchli va ojiz tomonlarini, imkoniyatlari va unga bolishi mumkin
bolgan tahdidlarni aniqlangan va ularni quyida keltirilgan jadval grafalariga
yozing.
Keyinchalik
OTM tashqi muhiti tahlilining barcha omillarining ijobiy tomonlaridan
foydalangan holda ular orasidan OTM rivojlanishining salbiy tomonlarini
bartaraf etishga qodir imkoniyatlarni tanlang.
Oxshash tarzda tashqi muhitning
barcha salbiy tomonlari ustida ishlang, talim muassasasining kuchli tomonlari
rivojlanishiga tosqinlik qiluvchi tahdidlarni aniqlang.
Quyidagi jadvaldagi mos grafalarni
toldiring.
Talim, ilm-fan
va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish boyicha OTMning ichki
muhiti tahlili
|
Kuchli tomonlar
|
Ojiz tomonlar
|
|
|
|
Imkoniyatlar
|
Tahdidlar
|
|
|
OTMning Talim,
ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi
ichki muhiti tahlili topshirigi tahlilining birinchi natijalari olingandan
keyin, ular bilan quyidagilarni aniqlash maqsadida keyingi ishlarni amalga
oshirish lozim:
-
TU modeli asosida OTMning Talim, ilm-fan va innovatsion
xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi mavjud qaysi
kuchli tomonlarini yanada kuchaytirish mumkin va buning uchun nima qilish
kerak?
-
TU modeli asosida OTMning Talim, ilm-fan va innovatsion
xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi qanday ojiz
tomonlarini yoqotish mumkin, kelgusida ularga yol qoymaslik, ularning tasirini
kamaytirish, ornini qoplash va aynan qanday qilib?
-
TU modeli asosida OTMga Talim, ilm-fan va innovatsion
xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi tashqi qulay
tasirlarni kuchaytirish uchun nimalar qilish kerak, ularni oz vaqtida aniqlash
va ulardan OTM manfaati yolida qanday foydalanish mumkin?
-
TU modeli asosida OTM Talim, ilm-fan va innovatsion
xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi tashqi xavflar,
tahdidlar va risklarga qanday qilib qarshi turish mumkin?
Ushbu tadbirlarni amalga oshirish
uchun OTM rahbari bajarish muddatlarini va istalayotgan natijani aniq aniqlagan
holda buyruq bilan ishchi guruhi tuzadi.
3-amaliy
topshiriq
Universitet 3.0 modelida professor
- oqituvchilar faoliyatini tashkil etish:
Amaliyotchi professorlar
(PoP,Professor of Practice) modeli (2 soat)
Zamonaviy
davrda tadbirkorlik universitetlarida faoliyat yurituvchi-professor
oqituvchilardan faqatgina talabalarga sifatli dars mashgulotlarini otish emas,
balki shu bilan birga talim va ilmiy-innovatsion faoliyati natijalarini
tijoratlashtirishlari talab etiladi. Yani professor-oqituvchilar faqatgina
talim berishmasdan ilmiy tadqiqot va amaliyot bilan ham imperativ
shugullanishlari talab etiladi. Bu oz navbatida tadbirkorlik universitetida
faoliyat yurituvchi professor-oqituvchining tadbirkorlik faoliyati bilan
shugullanishi lozimligini anglatadi.
OTMlarda
quyidagi yonalishlarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish mumkin:
-
talim xizmatlarini korsatish;
-
buyurtma boyicha tadqiqot va ishlanmalarni bajarish;
-
ilmiy grantlar boyicha fundamental tadqiqotlarni bajarish;
-
loyiha ishlarini (amaliy, innovatsion) bajarish;
-
litsenziyalarni sotish;
-
OTM ishtirokida korxonalar yaratish;
-
ilmiy tadbirkorlik (OTM ishlanmalarini korxonalar orqali sotish)ni yolga
qoyish;
-
yoshlar tadbirkorligi amalga oshirish (mas.startaplar).
Zamonaviy TUda Amaliyotchi
professorlar (PoP,Professor of Practice) modeli shaklangan bolib ushbu
modelning asosiy goyasi - universitetga yuqori texnologiyaga asoslangan
firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish hisoblanadi.
Firma malum bir darajadagi
muvaffaqiyatga erishganidan song uning asoschisi ozi faoliyat yuritayotgan
ishga boshqa menejerlarni taklif etish imkoniyati va uning ozida boshqa ishlar
uchun bosh vaqti paydo boladi. Tadqiqotlarning korsatishicha, agarda tadqiqotchi-oqituvchi
oz firmasini yaratsa aksariyat hollarda u universitetga qaytadi. Ammo u
qaytganda, boshqacha tarzda bir muncha keng fikrlay boshlashi mumkin. Agarda
tadqiqotchi ilmiy-tadqiqot markazini va tadqiqot guruhlari ishini tashkil etsa,
u tadbirkor sifatida namoyon bolishi va universitetning boshqa xodimlari uchun
ornak sifatida xizmat qilishi ham mumkin boladi.
Amaliyotchi
professorlar (professor-of-practice, PoP) - annaviy RoR modelining talimdan
tadqiqotga rivojlanish PoP turlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
togri yonaltirilgan harakatlar: universitetlardan tadbirkorlar korxonada
0,5 stavkada (qisman-orindosh band) ishlashadigan;
-
teskari yonaltirilgan harakatlar: biznesdan (PhD) tadbirkorlar
universitetda 0,5 stavkada (qisman-orindosh band) ishlashadigan;
-
universitet xodimlari va talabalari uchun tadbirkorlik modeli: yirik
kolamli loyihalarning rivojlanishi, biznes bilan aloqalarni kuchaytirish,
universitet doirasida universitet tadbirkorligini saqlash;
-
universitetlar va korxonalar ortasida yetarlicha darajadagi samarali
siklni amalga oshirish.
Shuningdek,
TUda amaliyotchi tadqiqotchilar (researcher-of-practice, RoP)
shakli ham rivojlangan bolib, universitet faoliyatining talim va tadbirkorlik
aloqalari quyidagicha amalga oshishi mumkin: talim tuzilmasida 0,5 stavkada
(biznes-maktablar, muhandislik/injenerlik fakultetlari, tibbiyot institutlari
va h.k.lar).
transfer texnologiyalar ofislarida,
inkubatorlarda, ilmiy parklarda 0,5 stavkada.
kichik ilmiy xodimlar RoR
rahbarligida bolishadi. gipoteza: odatdagi xodimlarga qaraganda bir muncha
samarali ish: ilhomlanishning ikkita manbasi (nazariya va amaliyot).
RoR + RoP:
kompaniyalar va universitetlar, shuningdek, fan va biznes ortasida uzluksiz
torsimon ozaro xatti-harakatlar.
3-Topshiriq
Faraz qilaylik bayon etilayotgan
vaziyat keng yonalishda kadrlar tayyorlayotgan klassik universitetda roy
bermoqda. Universitet oz ichiga 10 dan ortiq fakultetlar va
40 dan ortiq turli talim
yonalishlari va mutaxasisslar boyicha kadr tayyorlovchi kafedralarni oladi.
2018 yilda
OTM rahbariyati tomonidan innovatsion rivojlanishga, aynan olganda esa
ishlanmalarni kelgusida tijoratlashtirish maqsadida OTM ning tadqiqotchilik
funksiyalarini kuchaytirishga qaratilgan universitetni rivojlantirishning yangi
strategiyasi tasdiqlandi. Universitetda mazkur strategiyani qabul qilish
vaqtida otgan yillar davomida innovatsion infratuzilma elementlari
shakllantirildi:
OTM ning
biznes-inkubatori (25 ta ish joyi yaratilgan kovorking markazi) tashkil etilgan
maydon ajratildi, innovatsion rivojlanish boyicha ilmiy ishlar va
innovatsiyalar boyicha prorektor(ilmiy ishlar orniga), tijoratlashtirish bolimi
boshligi lavozimlari paydo boldi, bir qator tadqiqotchilik laboratoriyalari
texnik jihozlash uchun yonaltirilgan qoshimcha moliyalashtirishga ega boldi,
laboratoriya jihozlaridan jamoaviy foydalanish markazi ochildi.
Mazkur
ozgarishlar OTM ning, talabalarning va ilmiy jamoaning faoliyatida aks etdi.
Talabalar innovatsiyalar rivojlanishining ham nazariy jihatlari, ham innovaison
rivojlanishning amaliyoti bilan qiziqa boshladilar. Biznes-inkubator
faoliyatiga bogliq holda universitet bazasida bir nechta kichik innovatsion
korxona (KIK) lar ochildi, lekin ular kerakli tarzda rivojlana olmadilar, bir
qator kompaniyalar ishlagani bilan lekin hali foyda keltirmayaptilar, bazi
firmalar esa OTM dagi mavjud murakkab byurokratik tizim ortidan oz
kompaniyalarini universitetdan tashqarida tashkil etdilar va tijorat
faoliyatini mustaqil ravishda olib bormoqdalar. Taqdim etilayotgan xizmatlar
nuqtai-nazaridan biznes-inkubator tanlab olingan jamoalarga ish orinlarini
tekinga berish bilan cheklanib qolmoqda.
OTM ning
ilmiy-tadqiqotchilar tarkibi bu kiritilgan yangiliklarga skeptik munosabat
bildirdi. Laboratoriyalarning texnik modernizatsiyalanishi ishtiyoqlilik ruhi
bilan qabul qilindi, lekin davlat granti boyicha ilmiy loyihalar olish,
iqtiboslilik indekslarini oshirish va sanoat vakillari bilan kelishuvlar
miqdori boyicha kiritilgan KPI mezonlari salbiy aks-sado berdi. Xodimlar
hisobot tayyorlash ishlari kopayib ketganligidan shikoyat qila boshladilar. OTM
da songgi besh yilda bor-yogi 8 ta patent qolga kiritilgan, lekin
ularning hech qaysi biri tijoriy jihatdan amalga oshirish bosqichiga yetib bora
olmadi.
Amalda
OTMning professor-oqituvichlar tarkibiga mazkur yangiliklar unchalik ham katta
tasir korsatmadi. Metodik materiallar qayta ishlab chiqildi, yangi marzalar va
taqdimotlar ishlab chiqildi, amaliyotchilarni jalb etish bilan otiladigan
mashgulotlar ragbatlantirila boshlandi.
Universitetda muvaffaqiyatli
amalga oshirilayotgan tashabbuslardan biri bolib tor yonalishdagi
mutaxassis-kadrlarni tayyorlash, ilmiy-tadqiqotlarni amalga oshirish va
laboratoriya jihozlaridan jamoaviy foydalanish markaziga kirish imkoniyatlarini
qolga kiritish maqsadida hududdagi yirik sanoat korxonalar komagida tayanch
kafedralarning tashkil etilishi hisoblanadi.
Jamoaviy
foydalanish markazi biznes-hamjamiyat vakillarini jalb qilish sohasidagi ijobiy
ishlarni namoyon qiladi. Mazkur yutuq oz faoliyatida biznesyondashuvlardan
foydalanayotgan markaz jamoasiga tegishlidir: bunda jamoa tegishli
yonalishlardagi hududiy anjumanlarda markaz faoliyatini olga surish, hudud va
mamlakat miqyosidagi kompaniyalar bilan ishlash, ilmiy ishlanmalar uchun
grantli tanlovlar va xalqaro tenderlarda ishtirok etish kabilardan foydalanadi.
Erishilgan
yutuqlarga qaramasdan, universitetda moliyaviy masalalarni hal qilish haligacha
juda sekin bormoqda. Barcha zaruriy hujjatlarning imzolanishi bir necha oylarga
chozilib, bu sanoat vakillari bilan hamkorlikni rivojlantirish jarayonlariga
salbiy tasir qilmoqda.
Universitetda
rektorning oz ornida qolishi OTM ning kelgusi rivojlanish istiqbollari
yuzasidan munozaralar bilan bogliq ravishda xodimlar orasida rektor
faoliyatidan norozilik va uni qollab-quvvatlamaslik (bevosita va bilvosita)
holatlarini keltirib chiqardi, bu universitetning innovatsion rivojlanishini
jiddiy holda sekinlashtirdi, biroq innovatsion rivojlantirish maqsadida ilmiy
ishlar va innovatsiyalar boyicha yangi prorektor tayinlanishi bilan vaziyat
vaqtincha meyorga keldi, xodimlar va mamuriyat Siz taklif etadigan OTM ni
innovatsion rivojlantirishning yangi strategiyasiga katta umid bildirishdi.
OTMning asosiy xodimlari
bilan Sizlarning dastlabki yigilishingizda koplab goyalar va takliflar ortaga
tashlangan edi, bunda jumladan, prototiplashtirish markazini ochish; patent-huquqiy
markazni tashkil etish; biznes vakillarini jalb etgan holda tarmoq
anjumanlarini yanada koproq miqdorda otkazish; innovatsion loyihalarni
qollab-quvvatlashga moljallangan umummilliy tanlovlar va umumdavlat
dasturlarida ishtirok etish; universitet va hududiy texnopark ortasida
hamkorlik kelishuvini imzolash kabilar bildirib otilgan edi.
Shuningdek,
OTM dagi joriy vaziyatning dastlabki diagnostikalanishi otkazilib, bu bir qator
hal qilinmagan muammolar mavjudligiga qaramasdan, universitetda tadbirkorlik
ruhi shakllana boshladi, vazirlik va hududiy mamuriyat tomonidan
munosabatlarning ijobiy tomonga ozgarishi sezilmoqda (universitetingizni turli
yonalishlardagi muammolar boyicha hududiy anjumanlar, davra suhbatlari va
seminarlarni otkazish joyi sifatida jalb qila boshladilar), biznes-hamjamiyat
ham OTM ni teng huquqli hamkor sifatida qabul qila boshladi.
Eng asosiy
joriy muammolardan biri bolib shu narsa hisoblanadiki, bunga kora
universitetning asosiy kuchlari va resurslari innovatsion infratuzilmaning
turli xil elementlarini tashkil etishga yonaltirilgan bolib, ular keyinchalik
bir-biri bilan aloqa qilmasdan, mustaqil va alohida tarzda faoliyat
yuritadilar. Shuningdek, innovatsion infratuzilmaning yangidan tashkil etilgan
elementlarini boshqara oladigan mutaxassislarning yetishmovchiligi kuchli
darajada sezilmoqda.
Yangidan
tashkil etilgan bolinmalardagi pozitsiyalarni asosan OTM da ishlayotgan
xodimlar qoshimcha yuklama sifatida egalladilar. Ularning kopchiligida sanoat
sohasidagi ish tajribalari yoq. Buning natijasida OTM ning infratuzilmaviy
bolinmalaridagi joriy faoliyat strategiyada belgilab olingan holatdan sezilarli
darajada farq qiladi.
Sizning oldingizda xuddi
universitetning innovatsion siyosati boyicha endigina saylangan prorektor
sifatida universitetni yaqin 5 yil ichida innovatsion rivojlantirish boyicha
optimal strategiyani ishlab chiqish vazifasi turibdi.
Asosiy
vazifalar qatorida ITTKI (ilmiy-tadqiqotchilik va tajriba-konstruktorlik
ishlanmalari)ga yangi buyurtmalar hisobiga OTM ning budjetdan tashqari
moliyalashtiriligi hajmini oshirish, mintaqadagi yirik va orta kompaniyalar
bilan hamkorlikda ish olib borish uchun OTM ning jozibadorligini oshirish, OTM
bazasida tashkil etilgan samarali faoliyat yuritayotgan kichik innovatsion
korxonalarning sonini oshirish kabilar korsatib otiladi.
1-vazifa
Bir
haftadan song Siz OTM ning innovatsion infratuzilmasini rivojlantirish boyicha oz
strategiyangizni OTM kengashi va rektor oldida taqdim etishingiz lozim. 2-vazifa
OTM
ning innovatsion ekotizimi keysi boyicha muhokama qilish uchun savol va
topshiriqlar
1.
Innovatsion infratuzilmani tariflab bering va uning shakllantirilishi
nima uchun zarurligini tushuntiring.
2.
Keysda innovatsion muhitni shakllantirishda qaysi muammolar korib
otilgan?
3.
Keysda korsatib otilgan OTM bazasida tashkil etilgan tashkilotlar
innovatsion infratuzilmaning qaysi tipiga mansub?
4.
Keysda korsatib otilgan innovatsion infratuzilmaning asosiy elementlari
(texnopark, biznes-inkubator, texnologiyalar transferi markazi, jamoaviy
foydalanish markazi)ga tarif bering. Innovatsion muhitni rivojlantirishda
ularning roli qanday?
5.
Innovatsion muhitni rivojlantirishda davlat qanday rol oynaydi?
6.
Qanday umummilliy dasturlar innovatsion muhitni rivojlantirishga yordam
beradi?
4-amaliy
topshiriq Professor-oqituvchilarning tadqiqotchi sifatidagi nashr faolligini
rivojlantirish istiqbollari(2 soat)
Oliy talim muassasida ishlash
hammaga ham togri kelavermaydi. Sababi buning uchun oziga xos malum bir
moyillik va xarakter qirralariga ega bolish lozim.
Kommunikabellik.
Faoliyat yuritish nafaqat muloqot qilishni, balki turli xil insonlar bilan
munosabatlar ornatish, ularga yol topishni talab etadi.
Taktiklik(mulohazalik).Malum
bir vaziyatlarni tushunish va ozini bosiqlik bilan namoyon qilishi lozim
boladi.
Sabr. U insonlar bilan
bolgan munosabatlarda hamda ilmiy ishda ham talab etiladi.
Oz ishiga sodiqlik.
OTMda
muvaffaqiyatli kareraning manbalaridan biri bu ishga bolgan sadoqat, sababi
oqituvchi doimiy ravishda mustaqil talim bilan shugullanishi, yangi goyalar
topishi uchun ijodiy tafakkurga ega bolmogi lozim.
Asosiysi bu masuliyat va
mehnatsevarlik. Bunday ish salmoqli kuchni va vaqtni talab etadi.
Mazkur talablar hamishayam talab
etilmasada, baribir zarur boladigan talablarni ajaratib korsatishimiz mumkin.
Demak OTM profesor-oqituvchisi quyidagilarga ega bolishi lozim:
-
stressga chiqamli;
-
kommunikabel;
-
kuzatuvchi; - sabrli.
TUda faoliyat yuritadigan
professor-oqituvchilarning funksiyalari anaviy
OTMlardagi
professor-oqituvchilarnikidan farq etadi va ularni quyidagicha ifodalash
mumkin:
Bugungi
kunda dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida OTMlar reytingida munosib orin
olish uchun kurashlar roy bermoqda. Bunda asosiy yadroni albatta ularda
faoliyat yuritishayotgan professor-oqituvchilar hisoblanadi. OTMlarning dunyo
reytingiga kirishi borasida tasir etuvchi asosiy omillarga quyidagilarni
kiritish mumkin:
-
ilmiy tadqiqotlar;
-
hammualliflik;
-
patentlar;
-
maqolalar; - iqtiboslar.
Masalan, bugungi kunda respublikamiz OTMlari
professor-oqituvchilari oldida turgan eng muhim vazifalardan biri - bu Scopus,
Web of Science yoki yuqori impakt faktorli (IF) jurnallarda maqola chop etish hisoblanadi.
Ushbu
jurnallarda chop etilgan maqolalar sifati muhim ahamiyat kasb etib ularni
aniqlash mezonlari mavjud.
Masalan, kvartil (chorak) Q bu ilmiy
jurnallarning sitatalanganlik darajasini, yani jurnalga ilmiy hamjamiyat
tomonidan bolgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik korsatkichlarni aniqlovchi
kategoriya. Ranjirlashtirish natijasida jurnal tortta kvartildan biriga
tushadi: Q1 (eng yuqori) dan Q4 (eng pastgacha).
Kvartil
malumotlar jadvali (yoki uning qismini)ni kuzatuvlarning taxminan teng
miqdorini oz ichiga oluvchi tortta guruhlarga boladi. Umumiy hajm tortta teng
bolgan qismlarga bolinadi: 25%, 50%, 75% 100%.
Protsentil protsent
chegarasi, yani jami korsatkichlarning protsent(foiz)li ahamiyati ushbu
chegaraga teng yoki undan kam. Masalan, korsatkichlarning 90 % ahamiyati
90 protsentildan pastda boladi, korsatkichlarning 10% ahamiyati
esa, 10 protsentildan pastda boladi
Protsentil bu
jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com
resurs bazasi boyicha aniqlanadi. Ranjirlashtirish natijasida har bir
jurnal malum bir fan (predmet) kategoriyasi boyicha 0 (eng past) dan 100 (eng
yuqori) gacha protsentilga ega bolishi mumkin.
Tor fan doirasidagi jurnallar
kamayib borish korsatkichiga mos ravishda ranjirlanadi:
-
Journal Citation Reports (JCR) impakt-faktori Web of Science bazasi
malumotlari uchun 12 500 atrofidagi jurnallarda indeksatsiyalanadi;
-
SCIMago Journal Rank (SJR) Scopus bazasi malumotlari uchun 21 000 atrofidagi
jurnallarda indeksatsiyalanadi.
Olingan
royxatlar 4 ta teng qismlarga bolinadi. Ranjirlashtirish natijasida har
bir jurnal tortta kvartildan bittasiga togri keladi: Q1 (bir muncha nufuzli xorijiy
jurnallarga taalluqli bolgan eng yuqori) dan Q4 (eng past) gacha.
Kvartil tizimi jurnal
darajasiningg fan(predmet)ga taalluqligidan qatiy nazar uning sifatini obektiv
baholash imkonini beradi.
Protsentil qanday holatda jurnalda
hisobga olinmaydi?
Scopusda protsentil quyidagi
vaziyatlarda hisob-kitob qilinmaydi:
-
jurnal Scopus bazasiga qabul qilinganligiga 3 yil tolmagan bolsa. Ushbu
holatda hammasi tushunarli, sababi hisob-kitob qilish uchun malumotlar yetarli
emas;
-
ilmiy jurnalni Scopus dan chiqarib tashlashgan bolsa.
Boshqa
barcha holatlarda bunday korsatkichni hisob-kitob qilish muammosi yoq.
Bir muncha nufuzli jurnallar odatga
kora, birinchi ikki Q1 va Q2 kvartillarga taalluqli bolishadi. Jurnal
kvartilini aniqlash uchun quyidagi korsatkichlardan foydalaniladi: Web of
Science (WoS) malumotlari bazasidagi 12500 atrofidagi jurnallar uchun - impakt-faktor
Journal Citation Reports (JCR)dan, va Scopus malumotlari bazasidagi 21000
atrofidagi jurnallar, shu jumladan WoSda indeksiyalanuvchi aksariyat jurnallar
uchun - SCIMago Journal Rank (SJR).
CiteScore boyicha protsentil analog
(oxshash) ilmiy soha reytingida jurnalning tutgan orni (pozitsiyasi)ni aks
ettiruvchi korsatkich bolib, jurnallarni turli xil ilmiy sohalardagilar bilan
taqqoslash imkonini beradi.
Bugungi
kunda faqatgina yuqori nufuzli ilmiy jurnallarda oz ilmiy ishlarini nashr
ettiradiganlargina ozini olim deb hisoblashi mumkin. Agarda ekspertning bunday
jurnallarda maqolalari bolmasa uni haqiqiy olim deb hisoblab bolmaydi. Nima
uchun?
Ilmiy
jurnallar tahririyati u yoki bu fan sohasidagi mutaxassislarning termasi
hisoblanadi. Agarda sizning materiallingizda ilmiy usullar notogri qollanilgan
va muhim ilmiy natijalar yoq bolsa, tahririyat azolari sizning maqolangizni
otkazishmaydi. Bunday filtr noilmiy, noaniq ishlarni va foydasiz tadqiqotlarni
otkazmaslikka yordam beradi.
Bu nazariyada, lekin hayotda esa
barchasi boshqacharoq. Masalan iqtisodiyot boyicha jurnallarni qopol tarzda 3
ta guruhga bolish mumkin.
1.TOP(eng
zor)
Taqrizchilar
- oz sohasidagi eng mashhur olimlar. Ular Sizning maqolalaringizni ozlari oqishadi
va taqriz yozishadi. Kopincha taqrizchi maqola muallifini, muallif esa
taqrizchini bilmaydi. noxolislik bolmasligi, maqolalar jurnal talablariga mos
kelmasligi uchun 80-90 foiz qaytariladi. Masalan, maqolani jonatgandan
keyin ham nashr ettirishga qadar bir necha yillar ketishi mumkin. Agarda
maqolani qabul qilishsa, ancha payt taqrizchining talabalariga javob
berishingizga togri keladi. Bunday jurnallarning yiliga 4 ta sonida har
birida 10 ta atrofida maqolalar nashr ettiriladi.
Masalan, iqtisodiyot sohasidagi top
jurnallar umumiy jurnallar soniga nisbatan 5 foiz atrofida boladi xolos.
Aynan shunday jurnallarda fanni rivojlantiradigan iqtisodchilar oz maqolarini
nashr ettirishadi.
2.Orta
darajadagilar
Bular
ilmiy jurnalning eng kop tarqalgan turi hisoblanib. Bunday jurnallarda oz
maqolangizga taqrizni kormaysiz. Taqrizchi uni togridan-togri tahririyatga
yuboradi yoki umuman yozmaydi. Shunga qaramasdan, togridan-togri saviyasi past
maqolalar bunday jurnallarga kamroq keladi. Sababi mazkur jurnallarga maqolalar
asosan fan doktori va fan namzodlari/PhDlardan tushadi. Agarda siz talaba yoki
aspirant/tayanch doktorant bolsangiz ilmiy rahbar taqrizi yoki uning
tahririyatga telefon qilishi kerak boladi. Bunday jurnallar yiliga 4-6 sonda va
har birida 15-20 ta atrofidagi moqolalar nashr ettiriladi.
Bu guruh
jurnallari eng keng bolib, deyarli top (eng zor) atrofidagi tekin nashr va
tahriri bilan ham pullik jurnallar hisoblanadi. Bunday jurnallarda agar sizning
maqolangiz ularning talablariga ozmi-kopmi javob bersa va pul tolaydigan
bolsangiz 2 oylar atrofida nashr ettirilishi mumkin.
3.
Axlat(musor) jurnallar
Bunday
jurnallar siz nima yuborgan bolsangiz deyarli hammasini nashr ettirishadi,
asosiysi - pulini tolagan bolsangiz bolgani. Bu yerda taqriz qilish yoq, bir
oyda top jurnallarda bir yilda chiqqanidan koproq maqolalar nashr ettiriladi.
Jurnalning maqsadi - pul topish. Fan
haqida hech qanaqa gap bolishi mumkin emas.
Demak,
muammo nimada? Ozingizni ilmiy jurnalda maqola chiqarishi lozim bolgan tayanch
doktorant yoki oqituvchi orniga qoying. Agarda siz grantlar va homiylik
pullariga yashayotgan professional olimlar jamoasida ishlamasangiz yaxshi
jurnallarda nashr ettirish boyicha sizda deyarli imkon yoq.
Ammo, siz albatta material yigishga
va nazariya ishlab chiqishga yarim yil va yana yarim yil maqola yozishga
sarflashingiz mumkin. Zor jurnalga uni jonatib undan salbiy javob olish
ehtimolligingiz juda yuqori. Eng yaxshi holatda uni ijobiy baholashlari va
taqrizchilar bilan kurashishingiz oqibatida 1-2 yilda nashr ettirishingiz ham
mumkin. Va ikki yil otib siz jurnalni qolingizga olib otirishingiz mumkin,
lekin bunda chontagingizdagi pul kopaymaydi (Bizda buning oldini olish uchun
VM1030 qarori mavjud).
Firibgar
yoki axlat jurnallar nima?
Iqtisodchilar: agar talab bolsa,
taklif ham boladi, deyishadi. Biroq Scopus, Web of Science yoki yuqori impakt
faktorli (IF) jurnallarda maqola chop etish oson emas.
Sababi talablar va tolovlar yuqori darajada. Bepul
jurnallar bolgan taqdirda ham, retsenzent(taqrizchi)lar chigirigidan otish juda
qiyin.
Bu esa
maqolalar bozorida oziga xos xizmatlarning paydo bolishiga olib keldi. Faqat tolovini
qilish kerak, xolos. Maqola standartlarga muvofiq tahrir qilinadi, havolalar
apparati bilan taminlanadi, tarjima qilinadi. Ayrim xizmatlarda mavzuni
berishning ozi yetarli. Ammo maqola uchun tolovdan tashqari, jurnalning oziga
ham tolashingiz kerak.
Maqola yozish boyicha umumiy
tavsiyalar:
Maqola yozish uchun oldindan vaqtni rejalashtiring.
Ozingiz uchun eng qulay
bolgan vaqtdan foydalaning.Asosan oz shaxsiy sozlaringizni qollang.Ozingizga
taalluqli bolmagan dalil va goyalarning manbalarini hamisha korsating.Maqolani
jurnalga jonatishdan oldin bir necha marotaba oqib chiqing. Maqolangizni boshqa
olimlarga oqishga bering, ularning taqrizlarini oling.Hamisha kutubxona
(ARM)chilarga murojaat qilishdan uyalmang: ular eng zor zamonaviy resurslar
haqidagi bilimlarga ega va hamisha sizga yordam berishdan xursand bolishadi.
1-vazifa
Yuqorida
keltirilgan (3-amaliy topshiriqda) keys asosida universitetning innovatsion
infratuzilmasini rivojlantirishning joriy holati yoritib beriladi, OTM
faoliyatining, turli xil ishtirokchilar va ularning ozgarishlarga bolgan
munosabatlarining turli masalalari korib chiqiladi. Lekin hamma ham innovatsion
muhit shakllanishini ijobiy qabul qilmaydi. Keysdagi ichki va tashqi muhitning
asosiy ishtirokchilarini belgilang.
2-vazifa
Keysda
innovatsion infratuzilma elementlari nafaqat bir-birlari bilan, balki potensial
buyurtmachilar bilan ham uzilib qolgan holda faoliyat yuritmoqdalar.
Viloyat(shahar)dagi yirik va
orta korxonalar bilan hamkorlikda ishlash uchun OTM ning jozibadorligini
oshirishga yordam beradigan, shuningdek, OTM ichida ozaro harakatlarni
uchaytirishga olib keladigan dastaklarni taklif eting. Oylab koring, bu
dastaklardan qaysi birini eng kam hajmdagi moliyaviy qoyilmalar
(investitsiyalar) bilan joriy qilish mumkin?
3-vazifa
Yangi
saylangan prorektor oldida turgan vazifalardan biri mavjud biznesinkubator
faoliyati samaradorligini oshirishdir. Bu biznes-inkubator universitetni
rivojlantirishning global maqsadlari nuqtai-nazaridan oz faoliyati
samaradorligini oshirish uchun yana qanday qoshimcha servis xizmatlarini
korsata boshlashi mumkin?
5-amaliy
topshiriq
Bugungi kunda respublikamizda
ananaviy OTM(Universitet 1.0)dan Universitet 3.0 ga asoslangan modelga otish
borasidagi muammolardan qaysi birlarini Siz eng muhimlari deb hisoblaysiz?
.
Quyidagi jadvalda keltirilgan savollarga javob bering (oz
fikringizni asoslagan holda) va ularni muhimligi boyicha ketma-ketlikda
raqamlab chiqing. Shuningdek, jadvalning muammolar ustunidagi - bosh joylarni
toldiring(1-jadval).
1-jadval
OTM(Universitet 1.0)dan Universitet 3.0 ga asoslangan modelga otish
(transformatsiyalash)borasidagi
muammolar
|
Muammo
|
(Ha, yoq yoki
qisman)
|
Muhimligi
|
|
ozgarishlarni
amalga oshirish uchun jamoani shakllantirish(tuzish).
|
|
|
|
tashkilot (OTM)da roy berayotgan
ozgarishlarni organish, tahlil etish va vaziyatni anglash.
|
|
|
|
ushbu ozgarishlar va vazifalarning tavsifini, ularni
boshqarish boyicha ozgarishlarni amalga oshirish zarurligini tushuntirish va
asoslash.
|
|
|
|
asosiy
xodimlar tomonidan bilimlarning egallanishi va yetkazilishi.
|
|
|
|
ozgarishlarni muvaffaqiyatli tatbiq
etish yolidagi tosiqlarni aniqlash.
|
|
|
|
natijaga erishish uchun ozgarishlar mazmun-mohiyati,
qarorlar va hatti-harakatlar yonalishlari boyicha asosiy xodimlar orasida
konsensus(kelishuvga) erishish
|
|
|
|
|
|
|
|
tanlangan
strategiyaga mos keluvchi ozgarishlarni amalga oshirish
|
|
|
|
OTMlarni
Universitet 3.0 modeli asosida boshqarish borasidagi turli muammolar:
-
-
|
|
|
|
Boshqa
muammolar:
-
-
|
|
|
ESLATMA
1. Ozgarishlar(transformatsiyalash)ni
boshqarish tamoyili: tashkilotlar emas, balki odamlar ozgaradi. Barcha
ozgarishlar tushunarli bolishi va ular bilan barcha ishtirokchilar kelishgan
bolishi lozim.
2. Har qanday yangilikni amalga
oshirganda, xodimlar uchun ushbu yangiliklar jalb etuvchi va nafi tegadigani
bolmasa, ular tomonidan qollab-quvatlamasligini etiborga olish lozim boladi.
3. Tosiqlarni
chegaralanganlik bilan adashtirmaslik kerak. Chegaralanganlik bu xalaqit
qiladigan narsa emas, balki nimaningdir yetishmasligidir. Tashkilotga
chegaralanganlikni 100 foizga qollash imkoniyatini bermaydigan hamma
narsalarni, bazan boshqaruvdagi chegaralanganlik deb atashadi.
4. Kopgina ozgarishlarni
amalga oshirishda har bir modelning maqbul keladigan qismlarini qoshish yoli
bilan ozgarishlarni boshqarish usullarining barcha qirralaridan foydalaniladi.
Vazifa
Yuqorida
keltirib otilgan muammolarni Siz faoliyat korsatayotgan oliy talim muassasida
har bir quyidagi yonalishlar boyicha hal etish borasidagi choratadbirlarini
ishlab chiqing:
1.OTMda talim sifatini oshirish.
2. OTM va biznesning ozaro
aloqalarini rivojlantirish.
3. Ingliz tilida dars beruvchi
professor-oqituvchilarni jalb qilish(salmogini oshirish) borasida.
4. Xorijiy
professor-oqituvchilarni jalb etish.
5. Xorijiy talabalarni jalb
etish.
6. Xalqaro hamkorlikda ilmiy
tadqiqotlar(hamkorlikda grantlar bajarish, ilmiy maqolalar, monografiya,
darslik, oquv qollanma h.k.larni nashr ettirish)ni amalga oshirish.
7. OTMlar va hududlarning ozaro
xatti-harakatlarini (hamkorliklarini) rivojlantirish.
8. Ilmiy-tadqiqot natijalarini va
innovatsion yechimlarni tijoratlashtirish hajmini keskin oshirish.
9. Universitetning boshqaruv
tizimini isloh etish.
Oliy talimning normativ
huquqiy asoslari modulining 1-mavzusini yoritishga moljallangan
rejadagi Oliy talim tizimini tartibga soluvchi normativhuquqiy hujjatlar
tushunchasi. Normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasi va turlari.
Normativ-huquqiy hujjatlarga qoyilgan talablar Ozbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi(30.04.2023). Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi
Qonuni(23.09.2020). Talim jarayoni ishtirokchilarining ijtimoiy ximoya qilish
masalalari. Oliy talimni boshqarishda Ozbekiston Respublikasi Vazirlar
Maxkamasining vakolatlari. Maxsus vakolatli davlat organlarining vakolatlari.
Maxalliy davlat xokimiyati organlarining vakolatlari. Talim togrisidagi qonun
xujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik. Maruza jarayonida mavzuga doir
muammoli masalalar yuzasidan savol-javoblar otkaziladi, prezintatsiya qilinadi
va qiyosiy tahlil qilinadi, muammoli masalalar boyicha tarqatma materiallardan
foydalaniladi.
Maruza
natijasida tinglovchi:
▪ maruza yuzasidan yangi tegishli
tushuncha, bilim, konikma va
tajribaga ega bolish imkoniyatiga ega boladi;
▪ maruza boyicha tegishli
misollar va masalalar ustida ishlash, oz munosabatini bildirish, tegishli
moddiy va protsessual qonun normalarini qollay olish konikmasiga ega boladi;
▪ oz javobini asoslash, tanqidiy
fikrlash, opponentni eshitish konikma va qobiliyatini shakllantirishga
erishiladi;
▪ Prezintatsiya orali tasavvur,
mushohada va qiyosiy tahlil qilish imkoniyatiga ega boladi.
1.MAVZU BOYICHA DARS OLI B
BORISH METODIKASI:
✓
Maruzani otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan
axborotkommunikativ va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi
nazarda tutiladi;
✓ Maruza mavzusining
dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar
mazmuni haqida tushuncha beriladi;
✓ Mavzuga oid milliy
va xalqaro normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va
tahlil qilinadi;
✓
Reja asosida slaydlar yordamida Oliy tlim jarayonlarini tashkil
etishning qonunchilik normalarini huquqiy tartibi tushuntiriladi;
✓ Qonunchilik
hujjatlari organiladi va tahlil qilinadi;
✓
Munozarali (nazariy) savollar ortaga tashlanadi va ularga baho beriladi;
✓ Muammoli masalalar tarqatiladi
va ularning yechimi eshitiladi;
✓ Zaruriyat
tugilganda, masala va savollar uyga topshiriq sifatida beriladi;
✓ Asosiy
tushunchalar, savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun yasaladi.
3. TAYANCH
TUSHUNCHALAR:
➢ Oliy talim Oliy talim
bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori
malakali kadrlar tayyorlanishini taminlaydi.
➢ Oliy talimdan keyingi
talimni oliy talim va ilmiy tashkilotlarda olish mumkin.
➢ Bakalavriat oliy talim
yonalishlaridan biri boyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va konikmalar
beradigan, oqish davomiyligi kamida uch yil bolgan tayanch oliy talimdir.
➢ Boshlangich talim umumiy
orta talim olish uchun zarur bolgan savodxonlik, bilim va konikma
asoslarini shakllantirishga qaratilgandir. Maktabning birinchi sinfiga bolalar
olti-yetti yoshidan qabul qilinadi.
➢ Davlat akkreditatsiyasi
- davlat talim muassasalari va tashkilotlari, shuningdek nodavlat talim
tashkilotlari (bundan buyon matnda talim tashkilotlari deb yuritiladi)
faoliyatining davlat talim standartlari va davlat talim talablariga hamda oquv
dasturlariga muvofiqligining davlat tomonidan etirof etilishi hamda ularning
bitiruvchilariga malumot togrisidagi hujjatlarni topshirish huquqining taqdim
etilishidan iborat jarayon.
➢ Davlat talim muassasasi
- davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan davlat mulki bolgan
mol-mulk negizida tashkil etilgan, davlat talim standartlariga va davlat talim
talablariga muvofiq talim beradigan muassasa.
➢ Davlat talim standartlari
- davlat tomonidan talimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan
talablar majmui.
➢ Davlat talim talablari -
talimning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shart-sharoitlariga,
shuningdek talim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda
kasbiy sifatlariga qoyiladigan majburiy talablar.
➢ Dual talim talim
oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va konikmalarni olishga qaratilgan
bolib, ularning nazariy qismi talim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa talim
oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.
➢ Inklyuziv talim alohida
talim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga
olgan holda barcha talim oluvchilar uchun talim tashkilotlarida talim olishga
bolgan teng imkoniyatlarni taminlashga qaratilgan.
➢ Islohot (fr. reforme,
lot.-reformare, ing.reform, rus, reforma-yangilanish, yaxshilash, ozgarish,
tuzatish, qayta qurishlar, davlatning muhim ishlaridagi ozgarishlar. Islohat
biror sohada turli ravishda otkaziladigan ozgartirishdir (Yuridik
ensiklopediya. T., Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh
tahririyati. 2001 y. 202-bet.).
➢ Kadrlar malakasini oshirish
va ularni qayta tayyorlash kasb bilimlari va konikmalarini chuqurlashtirish
hamda yangilashni taminlaydi.
➢ Kodeks (lot. Sodex -
qonunlar toplami) ijtimoiy munosabatlarning muayyan sohasini tartibga soluvchi,
ustuvor huquq normalarini ozida mujassamlashtirgan va tizimlashtirilgan huquqiy
akt - qonun bolib, unda huquq tarmogining barcha normalari mantiqan mutanosiblashtiriladi
(masalan, fuqarolik kodeksi, oila kodeksi, jinoyat kodeksi va b.).
➢ Konstitutsiya - (lotin.
conctitutio - ornatish, tuzilish) moddiy manoda avvalo inson va fuqaro
huquqlari va erkinliklarini elon qiluvchi va kafolatlovchi, shuningdek ijtimoiy
tuzum, boshqaruv shakli va davlat tuzilishi, hokimiyat markaziy va mahalliy
organlarini tashkil etish asoslarini, ularning vakolatlari va ozaro
munosabatlarini, davlat ramzlari va poytaxtini belgilaydigan qonun hujjati,
hujjatlar yoki konstitutsiyaviy odatlar majmui.
➢ Konstitutsiyaviy qonun normativ-huquqiy
hujjatlar tizimida ozining yuridik kuchi va ahamiyatiga kora konstitutsiyadan
keyin turadigan qonun shakli. Konstitutsiyaviy qonunlar konstitutsiyada
korsatilgan masalalar yuzasidan qabul qilinadi.
➢ Magistratura aniq
mutaxassislik boyicha bakalavriat negizida kamida ikki yil davom etadigan oliy
talimdir.
➢ Magistratura tegishli
bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boyicha oqish davomiyligi kamida
bir yil bolgan oliy talimdir.
➢ Maktabgacha talim va
tarbiya bolalarni oqitish va tarbiyalashga, ularni intellektual,
manaviy-axloqiy, etik, estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga,
shuningdek bolalarni umumiy orta talimga tayyorlashga qaratilgan talim turidir
➢ Malaka - shaxsning
kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan,
malumot togrisidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat,
mahorat va konikmalar darajasi.
➢ Modul tarbiyalash,
oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy
tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari)
qismlarining majmuasi.
➢ Mutaxassislik - malaka
berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.
➢ Nodavlat talim tashkiloti -
davlat talim standartlari, davlat talim talablari va oquv dasturlariga muvofiq
talim xizmatlari korsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini beradigan
litsenziya asosida yoki xabardor qilish tartibida talim xizmatlari korsatuvchi
yuridik shaxs.
➢ Normativ-huquqiy hujjat tushunchasi-normativ-huquqiy
hujjat
qonunchilikka muvofiq qabul qilingan, umummajburiy
davlat korsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki
bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjatdir.
➢ Normativ-huquqiy hujjatlar
tushunchasi qonunda belgilangan shaklda qabul qilingan, umummajburiy davlat
korsatmalari sifatida qonun hujjatlari normalarini belgilash, ozgartirish yoki
bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjat normativ-huquqiy hujjat deb
hisoblanadi.
➢ Professional talim egallanadigan
kasb va mutaxassislik boyicha quyidagi darajalarni oz ichiga oladi:
➢ Tarbiya - aniq maqsadli
hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama kamol
toptirishga, ularning ongini, manaviy-axloqiy qadriyatlar va dunyoqarashini
shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon.
➢ Talim - talim
oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy konikmalar berishga,
shuningdek ularning umumtalim va kasbiy bilim, malaka hamda konikmalarini
shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon.
➢ Talim kampusi - yagona
hududda birlashtirilgan oquv binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini
(markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, talim-tarbiya
jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni,
axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy
ovqatlanish obyektlarini oz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan
iborat bolgan, oquv jarayoni, manaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori
samaradorligini taminlaydigan talim-tarbiya muhiti.
➢ Talim tashkilotlari
attestatsiyasi - talim tashkilotlarining faoliyatini baholash, davlat talim
standartlari va davlat talim talablari hamda oquv dasturlariga muvofiq kadrlar
tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash boyicha davlat nazoratining
asosiy shakli.
➢ Talim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilari - talim oluvchilar, voyaga yetmagan talim oluvchilarning
ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning
vakillari.
➢ Umumiy orta va orta maxsus
talim umumtalim oquv dasturlarini, zarur bilim, malaka hamda konikmalarni
ozlashtirishga qaratilgan.
➢ Farmoyish vakolatli
davlat organlari yoki mansabdor shaxslar tomonidan kechiktirib bolmaydigan va
tezda bajarilishi lozim bolgan masalalar boyicha qabul qilinadigan normativ
hujjat.
➢ Farmon Ozbekiston
Respublikasi davlat boshligi tomonidan turmushda, hayotda, xalq xojaligida, iqtisodiyotda,
talimda, ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda juda katta ozgarishlarga olib
keladigan ota muhim masalalarni tartibga solish va mustahkamlash yuzasidan
Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hamda ularni
ijro etish uchun qabul qilinadigan normativ hujjat.
➢ Eksternat tartibidagi talim
olish oquv dasturlarini mustaqil ravishda ozlashtirishni oz ichiga olib,
uning yakunlari boyicha talim oluvchilardan davlat talim muassasalarida yakuniy
va davlat attestatsiyalaridan otishni talab etadi.
4. MARUZANING ASOSIY MASALALARI:
Oliy talim tizimini tartibga
soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar deganda (tushunchasi) ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, talim va ishlab
chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida talim sifatini
yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni
samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida
qonunchilikka muvofiq qabul qilingan, umummajburiy davlat korsatmalari sifatida
huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan
rasmiy hujjatlar yigindisidir.
Mamlakatimizda demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasida Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonunning yangi tahririni
qabul qilish hamda shu orqali sohada qonuniylikni taminlashning eng samarali
mexanizmlarini yaratish, qabul qilinayotgan normativhuquqiy hujjatlarning
qonunlarga, sotsial-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy islohotlar ehtiyojiga mos
bolishini taminlash zarurligi har tomonlama asoslab berilgan. Otgan davrda ana
shu talablar asosida Qonun yangi tahrirda Normativ-huquqiy hujjatlar
togrisidagi qonuni (20.04.2021) qabul qilingan.
Ushbu Qonunning
mazmun-mohiyatini, unga kiritilgan ozgartish va qoshimchalarni jamoatchilikka
yetkazish, norma ijodkorligi faoliyatida vujudga keladigan muammolarga yechim
topish, shu boyicha tegishli tavsiyalar ishlab chiqish masalalari alohida
axamiyatga ega. Yangi tahrirdagi Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonun
oldingisidan hajmi va mazmuni jihatidan ham tubdan farq qiladi. Unga nafaqat
yangi moddalar kiritilgan, balki bugungi kun talablari asosida koplab qoidalar
bilan toldirildi va boyitildi. Ayni chogda normativ-huquqiy hujjatlar
loyihalarini ishlab chiqish jarayoniga bolgan talab kuchaytirildi. Xususan,
normativhuquqiy hujjat loyihasini tayyorlashda ishlab chiquvchiga qonun
hujjatlarining holatini, ijtimoiy munosabatlarning muayyan sohasini huquqiy
jihatdan tartibga solishga salbiy tasir korsatayotgan nuqson hamda
ziddiyatlarni aniqlash majburiyati yuklatilmoqda. Qonun ijodkorligi jarayonida
ushbu hujjat qator normalar bilan toldirildi. Normativ-huquqiy hujjat loyihasi
yuzasidan xalqaro hujjatlar va chet mamlakatlar qonun hujjatlarini puxta
organish orqali tahliliy hamda qiyosiy jadvallar va tegishli xalqaro tajribani
Ozbekiston Respublikasi sharoitida qollash maqbulligi togrisidagi normalar
shular jumlasidandir.
Normativ-huquqiy hujjatlarning
turlari aniqlashtirildi. Unga kora, Ozbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, qonunlari, Oliy Majlis palatalari qarorlari, Prezident
farmonlari, qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat
qomitalari va idoralarining buyruqlari, qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati
organlari qarorlari normativ-huquqiy hujjatlar hisoblanadi.
Qonunda yana bir yangi jihati
shundaki, unga normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashni
rejalashtirish, tayyorlash tartibi va ularni ekspertizadan otkazishga
bagishlangan alohida bob kiritildi. Unda normativ-huquqiy hujjatlarni qabul
qiluvchi organlar qonun hujjatlari normalarini takomillashtirish maqsadida
bunday hujjat loyihalarini tayyorlashning rejalarini ishlab chiqishi hamda
tasdiqlashi mumkinligi togrisidagi qoidalar oz ifodasini topgan.
Umuman, normativ-huquqiy
hujjatlarni uch asos yuridik kuchi, amal qilish sohasi va ularni nashr etuvchi
subyektlar boyicha tasniflash maqsadga muvofiq. Yuridik kuchi boyicha oliy
yuridik kuchga ega bolgan qonun hujjatlari hamda qonunlarga asoslangan va ularga
zid kelmaydigan hujjatlar qonunosti hujjatlari alohida ajratib korsatiladi.
Qonunlardan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari
hisoblanadi.
Normativ-huquqiy hujjatlarni
nashr etuvchi (qabul qiluvchi) subyektlar boyicha. Ular referendum, davlat
hokimiyati organlari, Prezident, boshqaruv organlari, davlat va nodavlat
tashkilotlari mansabdor shaxslarining hujjatlariga bolinadi. Qonun hujjatlari
davlat hokimiyati va boshqaruvning yuqori organlari tomonidan nashr etilgan
normativ-huquqiy hujjatlar yigindisi, toplamidir.
Shu orinda kopincha istisnosiz
barcha normativ hujjatlar, shu jumladan, idoraviy hamda hokimiyat mahalliy
organlari hujjatlarini ham qonun hujjatlariga aloqador deb hisoblashlarini qayd
etib otish joiz.
Qonun sozini kopincha davlat
majburlov kuchi bilan taminlanadigan umummajburiy qoidani belgilash uchun
qollashadi.
Biroq qatiy yuridik manoda
qonun alohida, faqat ozigagina xos bolgan belgialomatlarga ega huquqiy
hujjatdir.
Bu belgi-alomatlar nimalardan iborat?
Birinchidan, qonun davlat
hokimiyati maxsus faoliyatining mahsuli sifatida yaratiladi. Shuning uchun ham
qonun Ozbekiston oliy davlat vakillik organi Oliy Majlis hujjati hisoblanadi.
Butun aholi vakillari qabul qiladigan qonunlar eng kop darajada xalq manfaatlarini
ifodalashi bois birlamchi mohiyatga ega hujjatlar bolib, qonunlarning butun
tizimi uchun asos ekanligi shundan kelib chiqadi.
Ikkinchidan, qonunlar eng muhim
ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi. Qonunlar va eng avvalo, Konstitutsiya
vositasida konstitutsiyaviy tuzum asoslari, fuqarolarning asosiy huquq va
erkinliklari, davlat tuzilishi, davlat hokimiyati hamda boshqaruv funksiyalari
va hokazolar mustahkamlanadi. Talim va ijtimoiy hayotning boshqa muhim
yonalishlari qonunlar bilan belgilanadi. Hozirgi vaqtda respublikamizda
qonunning roli ortib bormoqda. Ulug bobokalonimiz Amir Temur Qayerda qonun
hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik boladi degan sozlarni tarix sahifalariga
zarhal harflar bilan yozdirgan edi.
Uchinchidan, qonunlar maxsus
tartibda qabul qilingan hujjatlar bolib, oliy yuridik kuchga ega. Qonunlarni
qabul qilish tartibi Konstitutsiya va oliy vakillik organlari reglamentlari
bilan belgilanadi.
Qonunlarning oliy yuridik kuchi
davlatdagi boshqa barcha normativ hujjatlar qonunlar asosida, ularga muvofiq
ravishda chiqarilishi va bu qonunlarga zid kelishi mumkin emasligida
ifodalanadi. Qonun maxsus tartib asosida qonun chiqaruvchi hokimiyat organi tomonidan
qabul qilinadigan, eng muhim ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan hamda
oliy yuridik kuchga ega bolgan normativ-huquqiy hujjatdir.
Ozbekiston Respublikasida qabul
qilinayotgan qonunlarni quyidagi turlarga bolish mumkin:
Ahamiyati va yuridik kuchi
boyicha konstitutsiyaviy, joriy va oddiy qonunlar turlari farqlanadi.
Konstitutsiyaviy qonunlar davlat va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs
va tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab beradi. Bular, shuningdek, amaldagi
Konstitutsiyaga ozgartirish va qoshimchalar kirituvchi qonunlardir.
Konstitutsiyaviy qonunlar asosida normativ-huquqiy hujjatlar butun tizimi
tarkib topadi va aniqlashtiriladi. Konstitutsiya boshqa normativ-huquqiy
hujjatlar, shu jumladan, qonunlarga nisbatan oliy yuridik kuchga ega.
Boshqa barcha qonunlar oddiy
qonunlar bolib, ular deputatlarning kopchiligi ovoz bergan taqdirda, qabul
qilingan hisoblanadi. Qonunlar yana tartibga solish kolami va obyekti boyicha
ham farqlanadi. Umumiy qonunlar (masalan, kodekslar) ijtimoiy munosabatlarning
butun bir sohasiga bagishlanadi. Maxsus qonunlar (masalan, Talim togrisidagi
Qonun) ijtimoiy munosabatlarning ancha tor doirasini tartibga solishga xizmat
qiladi.
Normativ-huquqiy hujjatning
amal qilishi undan kozda tutilgan yuridik oqibatlar natijasidir.
Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi, yani uning umri uch mezon bilan
zamon, makon va shaxslar doirasi bilan belgilanadi.
1)
A. Normativ-huquqiy hujjatning zamonda amal qilishi. U normativ-huquqiy
hujjatning kuchga kirgan vaqtidan to oz kuchini yoqotguncha bolgan vaqt
mobaynida davom etadi.
2)
Normativ-huquqiy hujjat kuchga kirishining (amalga kiritilishining)
quyidagi tartibi mavjud:
3)
hujjatning kuchga kirish vaqti kopincha unga tegishli hujjatda kuchga
kiritish haqidagi qarorda korsatiladi;
4)
normativ-huquqiy hujjat elon qilingan kunidan kuchga kiradi;
5)
normativ-huquqiy hujjat bosqichma-bosqich kuchga kiritiladi. Bunda
mazkur bosqichlar yo muddatlar bilan yoki muayyan sharoitlarning yuzaga kelishi
bilan bogliq boladi;
6)
normativ-huquqiy hujjat qabul qilingan vaqtidan boshlab kuchga kiradi,
bu haqda shu hujjatning ozida, shuningdek, uni kuchga kiritish haqidagi qarorda
aytilishi mumkin;
7)
normativ-huquqiy hujjat imzolangan vaqtidan boshlab kuchga kiradi, bu
haqda shu hujjatning ozida aytilgan boladi. Mazkur tartib Prezident, Vazirlar
Mahkamasi hujjatlari uchun xosdir. Masalan, Respublikamiz Prezidentining
kopchilik farmonlari Ushbu Farmon imzo qoyilgan vaqtdan boshlab kuchga kiradi,
degan band bilan yakunlanadi.
Normativ-huquqiy hujjat
quyidagi tartibda oz kuchini yoqotadi: qabul qilingan muddati tugashi bilan;
nazarda tutib qabul qilingan sharoit ozgarganda (masalan, yangi tahrirdagi
Konstitutsiya 2023 yili (30 aprel) qabul qilinishi bilan eski tahrirdagi Ozbekiston
Konstitutsiyasi oz kuchini yoqotdi); ushbu hujjatning boshqa bir hujjat bilan
bekor qilinishi natijasida.
B. Normativ-huquqiy hujjatning
makonda amal qilishi. Davlat suverenitetiga muvofiq, normativ-huquqiy
hujjatlar, mamlakatimiz havo boshligini ham qoshib hisoblaganda, uning butun
hududida amal qiladi. Umuman, dengiz, daryo, havo va kosmik kemalar (stansiyalar)
davlat hududiga tenglashtiriladi.
V. Normativ-huquqiy
hujjatlarning shaxslar (shaxslar doirasi) boyicha amal qilishi. Ozbekiston
Respublikasining umumiy xususiyatga ega normativ-huquqiy hujjatlari
respublikamizda istiqomat qiluvchi barcha shaxslar davlatimiz fuqarolari,
muhojirlar va fuqaroligi bolmagan shaxslarga daxldordir.
Maxsus normativ-huquqiy
hujjatlar faqat muayyan fuqarolarga nisbatangina amal qiladi. Masalan, harbiy
qonunlar faqat harbiy xizmatchilargagina tegishlidir.
Ayni paytda davlatimiz
normativ-huquqiy hujjatlari chet ellardagi fuqarolarimiz uchun ham amal qiladi.
Chunonchi, chet elda jinoyat sodir qilgan Ozbekiston fuqarosi bizning
qonunlarimiz boyicha javob beradi. Bu tamoyil fuqaro hozir bolgan mamlakat
qonunlari oldida uning masuliyatini istisno etmaydi, albatta.
Diplomatik daxlsizlik huquqiga
ega bolgan shaxslar Ozbekiston normativhuquqiy hujjatlari amal qilish doirasiga
kirmaydilar (va shunga binoan yuridik javobgarlikka ham tortilmaydilar). Bular
vakolatxonalar rahbarlari va vakolatxona diplomatik jamoasi azolari, xalqaro
muzokaralar, uchrashuvlar va anjumanlar delegatsiyalari rahbarlari va
azolaridir.
Bunday shaxslarning huquqiy
maqomlari xalqaro huquq normalari bilan belgilanadi.
Ushbu Qonunning asosiy
vazifalari normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasini, turlarini, ozaro nisbatini
aniqlashdan, normativ-huquqiy hujjatlarni tayyorlash tartibiga va ularning
mazmuniga qoyiladigan asosiy talablarni belgilashdan, shuningdek ularning ijrosi
tashkil etilishini taminlashdan iborat.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar insonning
shani, qadr-qimmati, huquq va erkinliklari bundan buyon barcha sohalarda
ustuvor ahamiyat kasb etishini qatiy qoidaga aylantirish, bir soz bilan
aytganda, Inson qadri uchun goyasini hamda bugungi islohotlarning bosh
tamoyili bolgan Inson jamiyat davlat degan yondashuvni yangi tahrirdagi
Konstitutsiya loyihasining mazmunmohiyatiga chuqur singdirilgan. Ozbekiston
Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Konstitutsiyaviy komissiya
azolari bilan uchrashuvdagi nutqida Bosh maqsadimiz har bir yurtdoshimiz
ushbu hujjatni mening Konstitutsiyam deb faxrlanadigan mukammal darajaga olib
chiqishdir, deb takidlagan edi.
Ozbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi (Yangi tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda qabul qilingan,
OzR 01.05.2023 y. ORQ-837-son
Konstitutsiyaviy Qonuniga
muvofiq tasdiqlangan)ning 44, 50, 51, 57, 77, 79, 115moddalarida talimga oid
normalar belgilangan.
Shu manoda, referendumga chiqarilishidan oldin loyiha
misli korilmagan hajmda jamoatchilikning keng qatlamlari tomonidan
sinchkovlik bilan muhokamadan otkazilganligi, buning natijasida 220 mingdan
ortiq takliflar kelib tushganligi, yangi tahrirdagi Konstitutsiya tom
manoda xalq Konstitutsiyasi ekanligidan dalolat beradi.
Ijtimoiy davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli talim,
kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya
va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bolish
sharoiti mavjud bolgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech
bir fuqaro oz muammolari bilan yolgiz qolmaydigan adolatli davlatdir.
Ozbekiston Respublikasining Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev 2022 yil 20 iyunda
Konstitutsiyaviy komissiya azolari bilan uchrashuvda Asosiy
qonunimizda Ozbekiston ijtimoiy davlat degan tamoyilni mustahkamlashni taklif
etaman. Chunki inson qadri tushunchasi ijtimoiy davlat tushunchasi bilan
chambarchas bogliqdir. Ushbu goyaning tub negizida ham avvalo inson qadrini
uluglash, insonga xizmat qilishdek olijanob maqsad mujassamdir, deb
takidlagan edi.
Shu bois yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning
1-moddasida Ozbekiston ijtimoiy davlat tamoyili mustahkamlanmoqda.
Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohadagi
majburiyatlari билан bogliq normalar 3
barobarga kopaytirilib, ijtimoiy davlat modelini amalga oshirish
mexanizmlari belgilanmoqda.
Birinchidan, Konstitutsiyamizda aholining ijtimoiy
jihatdan ehtiyojmand toifalarini uy-joy bilan taminlash boyicha davlatning
majburiyatlari, mehnatga haq tolashning eng kam miqdorini belgilashda
insonning munosib yashashini taminlash hisobga olinishi alohida
belgilanmoqda.
Ikkinchidan, davlat fuqarolarning bandligini
taminlash, ishsizlikdan himoya qilish, kambagallikni qisqartirish boyicha
majburiyatlari Konstitutsiya normasi darajasida mustahkamlanmoqda.
Uchinchidan, fuqarolarning kafolatlangan tibbiy
yordamga bolgan huquqlari belgilanmoqda va davlatning talimning barcha
shakllariga gamxorlik qilishi, inklyuziv talimni taminlashi,
oqituvchining maqomiga oid normalar mustahkamlanmoqda.
Tortinchidan, ijtimoiy davlatning asosiy vazifasi
sifatida barcha uchun teng imkoniyatlar, oilalar, bolalar, ayollar,
qariyalar, nogironligi bolgan shaxslarni har tomonlama qollab-quvvatlashga
oid yangi qoidalar ornatilmoqda. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining ijtimoiy
davlat tamoyilini amalga oshirishga qaratilgan yangi vazifa va vakolatlari
belgilanmoqda. Umuman olganda, yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz loyihasida
davlatning ijtimoiy majburiyatlari uch baravardan ortiqqa kopaymoqda.
Ijtimoiy davlat prinsiplari Germaniya, Fransiya,
Ispaniya, Xorvatiya, Turkiya va boshqa bir qator davlatlar
konstitutsiyalarida mustahkamlangan.
Ozbekistonni
ijtimoiy davlat deb belgilash talim,
sogliqni saqlash, ijtimoiy xizmatlar va jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni
yumshatish, ayniqsa, ijtimoiy himoyalanmagan yoki ehtiyojmand qatlamni
qollab-quvvatlash orqali ularga munosib turmush sharoitini yaratishga xizmat
qiladi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida
fuqarolarning talim olish huquqi bilan bogliq quyidagi mazmundagi normalar
mustahkamlanmoqda:
birinchidan, davlat maktabgacha talim va tarbiyani
rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratadi, degan norma belgilanmoqda. Bunda davlat yangi
bogchalarni qurish, mavjudlarini tamirlash, shu jumladan davlat, davlat-xususiy
sheriklik va xususiy bogchalarni kopaytirish, yangi bogchalarni tashkil etishga
imtiyozlar va subsidiyalar berish, pirovardida bolalarni maktabgacha talim
bilan qamrab olishni yuz foizga yetkazish choralarini koradi; ikkinchidan, umumiy orta talimning majburiyligi belgilanmoqda. Bu degani maktab yoshidagi har qanday bola
albatta maktabda oqishi shart hamda bunga tosqinlik qilishga hech kimning,
hatto ota-onalarning haqqi yoq. Ushbu majburiyat talim oluvchiga ham, talim
tashkilotiga ham birdek masuliyat yuklaydi;
uchinchidan, maktabgacha talim va tarbiya, umumiy orta
talim davlat nazoratidadir, degan
norma ornatilmoqda. Oldin faqatgina maktab ishlari davlat nazoratida edi,
endilikda esa maktabgacha talim ham davlat nazoratiga otkazilmoqda. Natijada
bogcha va maktablarda bolalarning xavfsizligi va salomatligi,
sanitariya-gigiyena talablariga rioya etilishi, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga asoslangan tarbiya, talimning yuqori sifati va mazmundorligi
taminlanadi; tortinchidan, talim tashkilotlarida alohida talim ehtiyojlariga
ega bolgan bolalar uchun inklyuziv talim va tarbiya taminlanadi, деган
insonparvar norma bilan toldirilmoqda. Unga kora, jismoniy, aqliy, sensor
(sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bolgan bolalar uchun talim tashkilotlarida
inklyuziv talim tashkil etiladi. Bu shunday nuqsonlarga ega bolalarimizning
yakkalanib qolmasligi, jamiyatning tolaqonli azosi sifatida shakllanishi va
kamol topishi uchun juda muhim; beshinchidan, davlat uzluksiz talim tizimi,
uning har xil turlari va shakllari, davlat va hnodavlat talim tashkilotlari
rivojlanishini taminlaydi, deb mustahkamlanmoqda. Bu esa maktabgacha
talimtarbiyadan to oliy talimgacha hamda boshqa talim turlarini, shuningdek,
talimning kunduzgi, sirtqi, kechki, masofaviy, oilada talim olish, mustaqil
talim olish, inklyuziv talim va hokazo shakllarini tashkil etish va faoliyat
yuritishiga imkoniyat yaratadi.
Talimga oid qoidalar inson huquqlariga oid koplab xalqaro
hujjatlarda hamda Germaniya, Portugaliya, Bolgariya, Urugvay kabi
davlatlarning konstitutsiyalarida ham belgilab qoyilgan.
Talim har qanday mamlakatda inson kapitali- ni
rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni ta- minlaydigan muhim omil- dir.
Shu bois yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida davlat va
nodavlat talim tashkilotlari rivojlanishini tamin- lash boyicha davlatning
majburiyatini belgilovchi norma mustahkamlanmoqda.
Talim tashkilotlarini, ayniqsa, nodavlat yoki xususiy
bogcha, maktab, universitetlar va boshqa talim tashkilotlarini tashkil etish,
faoliyat yuritishi va rivojlanishi uchun davlatning doimiy, har tomonlama
qollovi muhim orin tutadi. Ijtimoiy davlatda davlatning asosiy funksiyalaridan
biri aholining umumiy ilmiy va marifiylik darajasini oshirishga qaratiladi.
Bunda talim tashkilotlarining yetarli bolishi hamda talim sifati muhim
ahamiyatga ega. Shu manoda davlat talim tashkilotlarini rivojlanishi uchun qanchalik
sharoit yaratsa, nodavlat talim tashkilotlarini ham tashkil etish va faoliyat
yuritishi uchun undan kam bolmagan tashkiliy, huquqiy sharoitlarni yaratish,
moddiy komak korsatishi shart. Shu bois xususiy talim tashkilotlariga keng
imtiyoz va preferensiyalar taqdim etilib, ushbu soha rivojlantirilmoqda.
Buni quyidagilarda korish mumkin: 2016 yilda 5211 ta maktabgacha
talim tashkiloti faoliyat yuritgan bolsa, bugungi kunda 6598 ta davlat
hamda 22 mingdan ziyod turli shakllardagi nodavlat maktabgacha talim
tashkilotlari faoliyat korsatmoqda.
2016 yilda 9719 ta umumtalim tashkilotlari
faoliyat korsatgan bolsa, hozirda ularning soni 10296 taga yetdi. 2016
yilda 21 ta nodavlat umumtalim tashkilotlari faoliyat yuritgan bolsa,
2022 yilda ular 334 taga kopaydi.
2016 yilda 77 ta oliy talim tashkiloti faoliyat
yuritgan bolsa, 2023 yilga kelib ularning soni 210 dan oshdi. Nodavlat
talimni rivojlantirishga oid qoidalar Finlyandiya, Vengriya, Koreya
Respublikasi kabi davlatlarning konstitutsiyalarida ham belgilab qoyilgan.
Ushbu yangi norma davlat tomonidan nafaqat davlat, shu
bilan birga, nodavlat bogchalar, maktablar, oliy talim tashkilotlarini tashkil
etish, faoliyat yuritishiga sharoit yaratish va kafolatlash kabi vazifalarni
amalga oshirishni taminlaydi. Muhimi, bolalarni bogchalar bilan qamrov darajasi
oshadi, xususiy maktab va universitetlar kopayishi orqali raqobat muhiti
vujudga keladi, pirovardida talim olish imkoniyati kengayib, uning sifatini
oshirishga erishiladi.
Yangi Ozbekistonda oliy talim tizimi tubdan isloh
etilmoqda. Jumladan, xususiy oliy oquv yurtlari ochilmoqda, xorijiy
universitetlar filiallari soni ortmoqda, olis hududlarda ham universitet
filiallari tashkil etilmoqda, 41 ta davlat oliy oquv yurtlariga akademik
va moliyaviy mustaqillik berildi.
Shuningdek, oliygohlarga qabul songgi olti yilda 5
baravarga ortib, talabalar soni 1 millionga yetdi. Qamrov esa 9 foizdan
38 foizga oshdi. Misol uchun, 2016 yilda Ozbekistonda 77 ta oliygoh bolgan
bolsa, hozirda ularning soni 210 tani tashkil qilmoqda. Oxirgi olti
yilda grantlar soni 2 baravar kopayib, 40 mingtaga yetdi.
Shundan, magistratura uchun 5 baravar kopaydi. Oliy talim tizimi xalqaro
standartlar asosida faoliyat yuritishi uni mamuriy boshqarishdan tortib
oquv-uslubiy va ilmiytadqiqot jarayonini tashkil etishda akademik erkinlikka
ega bolishini taqozo etadi. Shu munosabat bilan yangi tahrirdagi
Konstitutsiyamiz loyihasining 51-moddasida Oliy talim tashkilotlari qonunga
muvofiq akademik erkinlik, ozini ozi boshqarish, tadqiqotlar otkazish va
oqitish erkinligi huquqiga ega, degan qoida belgilanmoqda.
Takidlash lozimki, Ozbekiston Respublikasi oliy talim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasida ham oliy talim
muassasalarining akademik va moliyaviy mustaqilligini taminlash oliy
talimdagi asosiy yonalishlardan biri sifatida belgilangan.
Akademik erkinlik oz fikrini
erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bolib, oliy talim tashkilotlarida
talim berish va ilmiy-tadqiqot otkazish erkinligidir.
Ushbu erkinlik oquv jarayonini mustaqil shakllantirish,
professoroqituvchilarni dars otish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini
mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish,
professor-oqituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining
cheklanmasligida va boshqalarda namoyon boladi. Ozini ozi boshqarish bu oliy
talim tashkilotlarida oquv jarayonini tashkil etish va ilmiy tadqiqotlar
otkazish, tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy va faoliyati bilan bogliq boshqa
masalalar boyicha qaror qabul qilishdagi mustaqilligi va javobgarligini
anglatadi. Konstitutsiyamizga ushbu normaning kiritilishi oliy talim va
ilmiytadqiqot faoliyatining rivojlanishiga, professor-oqituvchilar va
talabalarning oquv va ilmiy faoliyati mustaqilligini taminlashga, ushbu sohaga
tashqi aralashuvni cheklashga xizmat qiladi.
Ozbekiston Respublikasining
23.09.2020 y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni (Qonunchilik palatasi
tomonidan 19.05.2020 y. qabul qilingan, Senat tomonidan 07.08.2020 y.
maqullangan).
Talim togrisidagi Qonunning
maqsadi, talim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
Talim sohasidagi davlat
siyosatining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
1) talim
ustuvorligining tan olinishi;
2) talim
olish shaklini tanlash erkinligi;
3) talim
sohasida kamsitishlarga yol qoyilmasligi;
4) talim
olishga doir teng imkoniyatlarning taminlanishi;
5) talim
va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning singdirilganligi;
6) talim
va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyati;
7) talimning
uzluksizligi va izchilligi;
8) on
bir yillik talimning hamda olti yoshdan yetti yoshgacha bolgan bolalarni bir
yil davomida umumiy orta talimga tayyorlashning majburiyligi;
9) davlat
talim standartlari va davlat talim talablari doirasida talim olishning hamma
uchun ochiqligi;
10) oquv dasturlarini
tanlashga doir yondashuvning yagonaligi va tabaqalashtirilganligi;
11) insonning butun hayoti
davomida talim olishi;
12) jamiyatda pedagoglarni
ijtimoiy himoya qilishning kafolatlanganligi;
13) talim tizimining
dunyoviy xususiyatga egaligi;
14) bilimlilik, qobiliyatlilik
va istedodning ragbatlantirilishi; 15)
talim tizimida davlat va jamoat boshqaruvining uygunligi;
16) talim faoliyati sohasidagi
ochiqlik va shaffoflik. Bilim olish huquqi:
Jinsi, irqi, millati, tili,
dini, ijtimoiy kelib chiqishi, etiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qati
nazar, har kimga talim olish uchun teng huquqlar kafolatlanadi. Talim olish
huquqi:
talim tashkilotlarini rivojlantirish;
talim
tashkilotlarida innovatsion faoliyatni qollab-quvvatlash va oquv
dasturlarini innovatsion texnologiyalarni qollagan
holda amalga oshirish;
ishlab
chiqarishdan ajralgan (kunduzgi) va ajralmagan holda (sirtqi, kechki,
masofaviy)
talim olishni tashkil etish; kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish; umumiy orta, orta maxsus talimni va boshlangich
professional talimni bepul
olish; oilada yoki mustaqil oqish orqali talim
olgan fuqarolarga, shuningdek umumiy orta talim olmagan shaxslarga
akkreditatsiyadan otgan davlat talim muassasalarida eksternat tartibida
attestatsiyadan otish huquqini berish orqali taminlanadi.
Chet ellik fuqarolar
Ozbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga va qonunchiligiga muvofiq
Ozbekiston Respublikasida talim olishga haqlidir.
Ozbekiston Respublikasida
doimiy yashayotgan fuqaroligi bolmagan shaxslar talim olish uchun Ozbekiston
Respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega. Talim tizimi: davlat
talim standartlarini, davlat talim talablarini, oquv rejalari va oquv
dasturlarini; davlat talim standartlarini,
davlat talim talablari va oquv dasturlarini amalga
oshiruvchi talim
tashkilotlarini; talim sifatini baholashni amalga oshiruvchi tashkilotlarni;
talim
tizimining faoliyat korsatishi va rivojlanishini taminlash uchun zarur
bolgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi
ilmiy-pedagogik muassasalarni; talim sohasidagi davlat boshqaruvi organlarini,
shuningdek ularning tasarrufidagi tashkilotlarni oz ichiga oladi. Talim tizimi
yagona va uzluksizdir.
Talim turlari
quyidagilardan iborat: 1)
maktabgacha talim va tarbiya;
2) umumiy orta
va orta maxsus talim;
3) professional
talim;
4) oliy talim;
5) oliy
talimdan keyingi talim;
6) kadrlarni
qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; 7) maktabdan tashqari talim.
Maktabgacha talim va
tarbiya bolalarni oqitish va tarbiyalashga, ularni intellektual,
manaviy-axloqiy, etik, estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga,
shuningdek bolalarni umumiy orta talimga tayyorlashga qaratilgan talim turidir.
Maktabgacha talim va tarbiya
olti yoshdan yetti yoshgacha bolgan bolalarni boshlangich talimga bir yillik
majburiy tayyorlashni ham nazarda tutadi.
Umumiy orta va orta maxsus
talim umumtalim oquv dasturlarini, zarur bilim, malaka hamda konikmalarni
ozlashtirishga qaratilgan.
Umumiy orta talim (I-XI sinflar) bosqichlari
quyidagilardan iborat:
boshlangich
talim (I-IV sinflar); tayanch orta talim (V-IX sinflar); orta talim (X-XI
sinflar).
Umumiy orta talim
tashkilotining birinchi sinfiga bolalar ular yetti yoshga toladigan yilda qabul
qilinadi.
Boshlangich talim talim
oluvchilarda umumiy orta talimni davom ettirish uchun zarur bolgan savodxonlik,
bilim, malaka va konikmalar asoslarini shakllantirishga qaratilgan.
Tayanch orta talim oquv
dasturiga muvofiq talim oluvchilarga bilim, malaka va konikmalarning zaruriy
hajmini beradi, ularda mustaqil fikrlash va tahlil qilish qobiliyatini
rivojlantiradi.
Tayanch orta talim doirasida
(VII sinfdan song) talim oluvchilarda kasblar boyicha birlamchi bilim va
konikmalarni shakllantirish uchun ularni professional tashxislash va
kasb-hunarga yonaltirish boyicha choralar amalga oshiriladi.
Orta talim oquv dasturiga
muvofiq talim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va konikmalar
ozlashtirilishini, shuningdek talimning keyingi turi tanlanishini hamda yuqori
malaka talab qilinmaydigan kasblar egallanishini taminlaydi.
Professional tashxislash va
kasb-hunarga yonaltirish, shuningdek talim oluvchilarni yuqori malaka talab
qilinmaydigan kasblarga tayyorlash tartibi qonunchilikda belgilanadi.
Umumiy orta talim umumiy orta
talim tashkilotlarida uzluksiz tarzda, majburiy bolgan on bir yil davomida
amalga oshiriladi.
Orta maxsus talim akademik
litseylarda toqqiz yillik tayanch orta talim asosida ikki yil mobaynida amalga
oshiriladi va talim oluvchilarning intellektual qobiliyatlarining jadal
rivojlanishini, shuningdek chuqur, tabaqalashtirilgan, kasbxunarga va shaxsga
yonaltirilgan talim olishini taminlaydi.
Nodavlat talim tashkilotlarida
umumiy orta va orta maxsus talim tolovshartnoma asosida amalga oshirilishi
mumkin.
Iqtidorli va istedodli
bolalarning qobiliyatini rivojlantirish uchun Prezident, ijod va boshqa
ixtisoslashtirilgan maktablar, shuningdek maktab-internatlar tashkil etilishi
mumkin.
Jismoniy, aqliy, sensor
(sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bolgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga
muhtoj bolgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan talim muassasalarida, umumiy
orta va orta maxsus talim tashkilotlarida inklyuziv shaklda yoki uy sharoitlarida
yakka tartibda talim oladi.
Umumiy orta talim
tashkilotlarining sinflarida (guruhlarida) talim oluvchilar soni ottiz besh
nafardan oshmasligi kerak.
Professional talim egallanadigan
kasb va mutaxassislik boyicha quyidagi darajalarni oz ichiga oladi: boshlangich
professional talim; orta professional talim; orta maxsus professional talim.
Boshlangich professional
talim kasb-hunar maktablarida IX sinf bitiruvchilari negizida bepul asosda
kunduzgi talim shakli boyicha umumtalim fanlarining va mutaxassislik
fanlarining ikki yillik integratsiyalashgan dasturlari asosida amalga
oshiriladi.
Orta professional talim
kollejlarda davlat buyurtmasi yoki tolov-shartnoma asosida kasblar hamda
mutaxassisliklarning murakkabligidan kelib chiqqan holda, davomiyligi ikki
yilgacha bolgan kunduzgi, kechki va sirtqi talim shakllari boyicha umumiy orta,
orta maxsus talim hamda boshlangich professional talim negizida amalga
oshiriladi.
Orta maxsus professional talim
texnikumlarda umumiy orta, orta maxsus, boshlangich professional va orta
professional talim negizida davlat buyurtmasi yoki tolov-shartnoma asosida
kasblar hamda mutaxassisliklarning murakkabligidan kelib chiqqan holda, davomiyligi
kamida ikki yil bolgan kunduzgi, kechki va sirtqi talim shakllari boyicha
amalga oshiriladi.
Kasb-hunar maktablari,
kollejlar va texnikumlar talim oluvchilarning ozi tanlagan kasbga va
mutaxassislikka ega bolishini taminlaydi.
Fuqarolar shartnoma asosida
ikkinchi va undan keyingi professional talimni olish huquqiga ega.
Oliy talim bakalavriat talim
yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori malakali kadrlar
tayyorlanishini taminlaydi.
Oliy malumotli kadrlarni
tayyorlash oliy talim tashkilotlarida (universitetlar, akademiyalar,
institutlar, oliy maktablar) amalga oshiriladi. Umumiy orta (on bir yillik
talim), orta maxsus (toqqiz yillik tayanch orta va ikki yillik orta maxsus
talim), boshlangich professional talim (toqqiz yillik tayanch orta va ikki
yillik boshlangich professional talim) olgan shaxslar, shuningdek ushbu Qonun
kuchga kirguniga qadar orta maxsus, kasb-hunar talimi (toqqiz yillik umumiy
orta va uch yillik orta maxsus, kasb-hunar talimi) olgan shaxslar oliy malumot
olish huquqiga ega.
Oliy talim ikki bosqichga - bakalavriat va
magistratura bosqichiga ega.
Bakalavriat oliy talim
yonalishlaridan biri boyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va konikmalar
beradigan, oqish davomiyligi kamida uch yil bolgan tayanch oliy talimdir.
Magistratura tegishli
bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boyicha oqish davomiyligi kamida bir
yil bolgan oliy talimdir.
Magistratura mutaxassisliklarining
va ularga muvofiq bolgan bakalavriat talim yonalishlarining royxati talim
sohasidagi vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.
Fuqarolar shartnoma asosida
ikkinchi va undan keyingi oliy malumotni olish huquqiga ega. Oliy talimdan
keyingi talimni oliy talim va ilmiy tashkilotlarda olish mumkin. Oliy talimdan
keyingi talim doktorlik dissertatsiyasini tayyorlash va himoya qilish maqsadida
mutaxassislikni chuqur organishni va ilmiy izlanishlar olib borishni nazarda
tutadigan tayanch doktorantura, doktorantura va mustaqil izlanuvchanlik asosida
ilmiy darajaga ega ilmiy va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlashni taminlaydi.
Tayanch doktorantura falsafa
doktori (Doctor of Philosophy (PhD) ilmiy darajasiga davogar izlanuvchilar
uchun ishlab chiqarishdan ajralgan holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy
va ilmiy-pedagog kadrlar ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli
hisoblanadi.
Doktorantura fan doktori
(Doctor of Science (DSc) ilmiy darajasiga davogar izlanuvchilar uchun ishlab
chiqarishdan ajralgan holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy va
ilmiy-pedagog kadrlar ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli
hisoblanadi.
Mustaqil izlanuvchilik falsafa
doktori (Doctor of Philosophy (PhD) yoki fan doktori (Doctor of Science (DSc)
ilmiy darajalariga davogar izlanuvchilar uchun ishlab chiqarishdan ajralmagan
holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy va ilmiypedagog kadrlar
ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli hisoblanadi.
Ilmiy va ilmiy-pedagogik
kadrlar tayyorlash, ilmiy darajalar va ilmiy unvonlar berish tartibi,
shuningdek harbiy, tibbiyot va boshqa talim tashkilotlarida oliy talimdan
keyingi talim olish xususiyatlari qonunchilikda belgilanadi.
Oliy talimdan keyingi
talimning davom etish muddati qonunchilikda belgilanadi.
Kadrlarni qayta tayyorlash
tayanch mutaxassisliklar va kasblarga muvofiq bolgan yonalishlar
boyicha faoliyatni amalga oshirish uchun qoshimcha kasbiy bilim, malaka va
konikmalarning zarur hajmi egallanishini taminlaydi.
Kadrlar malakasini oshirish
kasbiy bilim, malaka va konikmalarning chuqurlashtirilishi hamda yangilab
borilishini taminlaydi, kadrlarning toifasi, darajasi, razryadi va lavozimi
oshishiga xizmat qiladi.
Kadrlarni qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish shakllari va muddatlari tegishli davlat talim
talablari bilan belgilanadi.
Bolalarning ehtiyojlarini
qanoatlantirish, bosh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun
davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, shuningdek tijorat
tashkilotlari madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport yonalishidagi maktabdan
tashqari talim tashkilotlarini tashkil etishi mumkin.
Maktabdan tashqari talim
bolalarga uzluksiz talim berishning tarkibiy qismi sifatida ularning istedodi
va qobiliyatini rivojlantirishga, manaviy ehtiyojlarini qanoatlantirishga
qaratilgan.
Maktabdan tashqari talim
tashkilotlari jumlasiga bolalar, osmirlar ijodiyoti saroylari, uylari, klublari
va markazlari, Barkamol avlod bolalar maktablari, bolalarosmirlar sport
maktablari, bolalar musiqa va sanat maktablari, studiyalar, axborotkutubxona hamda
soglomlashtirish muassasalari kiradi.
Maktabdan tashqari talim
berish tartibi talim sohasidagi vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan
belgilanadi.
5.
TINGLOVCHILINING TAYYORGARLIGIGA QOYILADIGAN
TALABLAR (Uyga vazifa)
1. Oliy
talimning normativ-huquqiy hujjatlari va ularning mazmun-mohiyatini bilish;
2. Oliy talim
davlat talim standarti, kadrlar tayyorlash tegishli talim yonalishi boyicha
davlat talim standarti, shuningdek, oqitilayotgan fan boyicha oquv rejalari va
fan dasturlari mazmuni, ahamiyatini tushunish;
3. Oliy
talim pedagog kadrlarining kasbiy tayyorgarligiga qoyiladigan malaka
talablarini bilish;
4. Oliy
talimning normativ-huquqiy hujjatlarini tahlil qilish va tegishli xulosalarni
shakllantirish;
5. Normativ-huquqiy
hujjatlar asosida pedagogik faoliyat va oquv-tarbiya jarayonlarini tashkil eta
olish;
MUSTAQIL TAYYORLANISH UCHUN
MASALALAR:
1-masala
Oliy talim jarayonlarini
tashkil etishning qonunchilik normalari oz faoliyat sohangizdan kelib chiqqan
holda tizimli tahlil qiling?
Ozbekiston Respublikasi Talim
togrisidagi qonunni tahlil qiling (yangi va eski tahriri)?
|
№
|
Asosiy yutuqlar nimalardan iborat?
|
Mavjud muammolar?
|
Muammolarni bartaraf etish mexanizmi?
|
|
1.
|
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
2-masala
Toshkent shahrida joylashgan OTMlardan
birida 2021-2022 oquv yilining birinchi semestri boyicha yakuniy nazorat
sinovlarining otkazilishi oquv jarayoni grafigiga asosan 2021 yilning 19
yanvaridan 31 yanvarigacha belgilangan edi?
Ammo OTM mamuriyatining
buyrugi bilan yakuniy nazorat sinovlarini otkazish muddati bir xafta oldinga
surildi, yani, 2021 yilning 19 yanvaridan 25 yanvarigacha deb ozgartirildi.
Barcha kurslarda yakuniy nazoratlar fan boyicha oxirgi darsda yozma otkazildi
va professor-oqituvchilar tomonidan 2021 yilning 24 yanvar kunigacha
tekshirilib yakuniy qaydnoma va talabalarning sinov daftarchalariga
rasmiylashtirib berildi.
OTMda 2021 yilning 26
yanvaridan boshlab oquv yilining ikkinchi semestri boyicha oquv jarayoni
boshlandi.
Akademik qarzdor talabalarga
esa 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha qayta ozlashtirish va topshirish
uchun OTM rektorining buyrugi bilan muddat berildi. Ushbu buyruqda OTM
professor-oqituvchilariga 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha akadem
qarzdor talabalardan joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni qayta olish va
tegishli xujjatlarga rasmiylashtirish majburiyati belgilab qoyildi.
OTM rektorining buyrugi bilan
2021 yilning 31 yanvarigacha akadem qarzlarni ozlashtirgan barcha talabalarga
ornatilgan tartibda stipendiyalar rasmiylashtirildi. Ushbu yuqorida korsatilgan
masalani tahlil qiling?
6. MUSTAQIL OQISH UCHUN
ADABIYOTLAR:
1. Ozbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi (Yangi tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda
qabul qilingan, OzR 01.05.2023 y. ORQ-837-son Konstitutsiyaviy Qonuniga muvofiq
tasdiqlangan)
2. Ozbekiston
Respublikasining 20.04.2021 y. ORQ-682-son Normativhuquqiy hujjatlar
togrisidagi Qonuni (Qonunchilik palatasi tomonidan
Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Yangi
tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda qabul qilingan, OzR 01.05.2023 y.
ORQ-837-son
Konstitutsiyaviy
Qonuniga muvofiq tasdiqlangan)24.11.2020 y. qabul qilingan,
Senat tomonidan 18.12.2020 y. maqullangan)
3. Ozbekiston
Respublikasining 23.09.2020 y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni
(Qonunchilik palatasi tomonidan 19.05.2020 y. qabul qilingan, Senat tomonidan
07.08.2020 y. maqullangan)
4. Ozbekiston
Respublikasi Prezidentining 24.12.2021 y. PQ-61-son Davlat oliy talim
muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari
togrisidagi Qarori
5. Oliy
va orta maxsus talim vazirining 30.11.2021 y. 44-2021-son Oliy talim muassasasi
professor-oqituvchilar tarkibining oquv yuklamasi hamda oquvuslubiy,
ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarini belgilash qoidalarini tasdiqlash
togrisidagi buyruqqa ozgartirishlar kiritish haqidagi Buyrugi (AV tomonidan
22.12.2021 y. 3076-1-son bilan royxatga olingan)
6. Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 23.09.2019 y. 797-son Oliy talim
muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining malakasini oshirish tizimini yanada
takomillashtirish boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisida"gi Qarori
7. Oliy
talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II).-Т.: Tafkkur-Buston,
2013/ 576 б.
8. Oliy
talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II): -Т.: Tafkkur-Buston,
2013/ 512 б.
9. Topildiyev
V.R. Talim va tarbiya jarayonlarini tashkil etishning meyoriy huquqiy
asoslari.-T.: OzMU nashryoti 2015
Nazorat
savollari:
1. Talim
sohasidagi asosiy prinsiplar nimalardan iborat ?
2. Konstitutsiyada
Ozbekistonni ijtimoiy davlat, deb belgilashning ahamiyati nimada?
3. Konstitutsiyamizda
alohida talim ehtiyojlariga ega bolgan bolalarning talim olishga bolgan
huquqini taminlashga doir norma belgilanishining ahamiyati nimada?
4. Oliy
talim tashkilotlariga qonunga muvofiq berilayotgan akademik erkinlik hamda
ozini ozi boshqarish huquqlarining mazmun-mohiyati nimadan iborat?
5. Fuqarolarning
talim olish huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi normalarning mohiyati
nimadan iborat?
6. Talim
tizimi yagona va uzluksizdir, uning mohiyati nimada?
7. Davlat
va nodavlat talim tashkilotlarining rivojlantirilishini taminlashga oid normani
kiritish zaruriyati nimadan iborat?
8. Oliy talim
pedagog kadrlarining kasbiy tayyorgarligiga qoyiladigan malaka talablari
nimalardan iborat?
9. Oliy
malumotli kadrlarni tayyorlashning mohiyati nimada?
10. Oliy talimga oid
normativ-huquqiy hujjatlarining mohiyati nimada?
11. Inklyuziv talimning mohiyati?
12. Ozbekiston Respublikasining
Talim togrisidagi qonuni va uning mohiyati?
13. Normativ-huquqiy hujjatlarning
turlari va uning mohiyati nimada?
14. Javobgarlik va jazo tizmi
nimalardan iborat?
2- MARUZA. OLIY TALIM
SOHASIGA OID QONUNOSTI HUJJATLARI VA ULARNING TURLARI.
Maruzaning asosiy maqsadi:
1. Oliy talimning normativ
huquqiy asoslari modulining 2-mavzusini yoritishga moljallangan rejadagi
Oliy talim sohasiga oid qonunosti hujjatlari va ularning turlari. Ozbekiston
Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi togrisidagi 2023 yil
11 sentabrdagi Farmoni. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy talim
tizimiga oid farmonlari va qarorlari: Ozbekiston Respublikasi oliy talim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. Davlat oliy talim
muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv mustaqilligini taminlash
boyicha qoshimcha chora-tadbirlar. Davlat oliy talim muassasalariga moliyaviy
mustaqillik berish chora-tadbirlari. Ozbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining Oliy talim tizimiga oid qarorlari: Magistratura togrisidagi
nizom. Oliy talim muassasalariga oqishga qabul qilish, talabalar oqishini
kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi. Oliy talim
muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi) va kechki (smenali) talimni tashkil etish
tartibi. Oliy talim muassasalarida talim jarayonini tashkil etish. Oliy talim
muassasalarida ikkinchi va undan keyingi oliy talimni olish. Oliy talim
tashkilotlarida masofaviy talim shaklini joriy masalalar boyicha tarqatma
materiallardan foydalaniladi.
Maruza natijasida tinglovchi:
▪ maruza yuzasidan yangi
tegishli tushuncha, bilim, konikma va tajribaga ega bolish imkoniyatiga ega
boladi;
▪ maruza boyicha tegishli
misollar va masalalar ustida ishlash, oz munosabatini bildirish, tegishli
moddiy va protsessual qonun normalarini qollay olish konikmasiga ega boladi;
▪ oz javobini asoslash, tanqidiy
fikrlash, opponentni eshitish konikma va qobiliyatini shakllantirishga
erishiladi;
▪
Prezintatsiya orali tasavvur, mushohada va qiyosiy tahlil qilish
imkoniyatiga ega boladi.
2.MAVZU BOYICHA DARS OLIB
BORISH METODIKASI:
✓ Maruzani
otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan axborotkommunikativ va
zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi nazarda tutiladi;
✓ Maruza
mavzusining dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga
oshirilayotgan islohotlar mazmuni haqida tushuncha beriladi;
✓ Mavzuga
oid milliy va xalqaro normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va tahlil
qilinadi;
✓ Reja
asosida slaydlar yordamida qonunosti normalarini huquqiy tartibi
tushuntiriladi;
✓ Qonunosti
hujjatlari organiladi va tahlil qilinadi;
✓ Munozarali
(nazariy) savollar ortaga tashlanadi va ularga baho beriladi; ✓ Muammoli masalalar tarqatiladi va ularning yechimi
eshitiladi;
✓ Zaruriyat tugilganda,
masala va savollar uyga topshiriq sifatida beriladi;
✓
Asosiy tushunchalar, savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun
yasaladi.
TAYANCH TUSHUNCHALAR:
➢ Malaka - shaxsning
kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan,
malumot togrisidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat,
mahorat va konikmalar darajasi.
➢
Malaka amaliyoti oquv jarayonining nazariy bilimlarini
mustahkamlash, amaliy konikma hosil qilish, oquv rejalari va oquv dasturlarning
malum (yakuniy) qismidagi mavzu boyicha materiallar toplash uchun otkaziladigan
bir qismi.
➢ Malaka talablari oliy
talim tegishli bosqichi bitiruvchisining bilim, konikma va kompetensiyalariga
qoyiladigan talablar;
➢ Modul - tarbiyalash,
oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy
tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari)
qismlarining majmuasi.
➢ Mutaxassislik - malaka
berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.
➢
Oliy malumot haqida davlat hujjati (diplom) akkreditatsiyadan otgan
oliy talim muassasalari bitiruvchilariga beriladigan va ularning oliy talimning
oquv rejalari va oquv dasturlarini bajarganliklarini tasdiqlovchi davlat
namunasidagi hujjat. Hujjat uzluksiz talimning keyingi bosqichlarida oqishni
davom ettirish yoki olingan akademik darajaga muvofiq ishlash huquqini beradi.
➢ Oliy talim muassasasi
akkreditatsiyasi oliy talim muassasasi faoliyati darajasini davlat talim
standartlarining mezon va talablariga javob berishi hamda bitiruvchilar oliy
talim togrisidagi hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan etirof
etilishi.
➢ Oliy talim muassasasi
attestatsiyasi davlat talim standartlariga muvofiq oliy talim muassasasi
faoliyatini baholash va kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini
aniqlash boyicha davlat nazoratining asosiy shakli.
➢ Oliy talimning bakalavriat
yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari klassifikatori Ozbekiston
Respublikasining axborotlarni kodlash va tasniflash yagona tizimining (KTYAT)
tarkibiy qismidir. Mazkur davlat standarti Ozbekiston Respublikasining Talim
togrisida Qonuni, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi
PF-5847-son Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash togrisidagi Farmoni va Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 5 yanvardagi 5-son Uzluksiz talim
tizimi uchun davlat talim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish
togrisidagi qarorlariga muvofiq ishlab chiqilgan.
➢
Tajriba orttirish (ishlab chiqarishda, ilmiy-tadqiqot muassasasida,
xorijda tajriba orttirish) magistratura mutaxassisligi boyicha maqsadli
kasbiy talim oquv reja va oquv dasturlarini ozlashtirish, magistratura
talabalarida ilmiytadqiqot kompetensiyalarni shakllantirish maqsadida talimni
fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyasini rivojlantirish yoli orqali
magistrlarni eng yangi ilmiy-texnik rivojlanishdagi yutuqlar hamda iqtisod,
fan, mudofaa, texnika, madaniyat va sogliqni saqlash va boshqa tarmoqlardagi
zamonaviy texnika va texnologiyalar bazasida ilmiy tadqiqot olib borishi.
➢
Talim sifatini nazorat qilish - oqitish mazmuni va natijalarining
davlat talim standartlari talablariga muvofiqligini tekshirish.
➢ Talim sifatini nazorat
qilish oqitish mazmuni va natijalarining davlat talim standartlari
talablariga muvofiqligini tekshirish.
➢ Talim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilari - talim oluvchilar, voyaga yetmagan talim oluvchilarning
ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning
vakillari.
➢
Oqitish sifatini nazorat qilish - talabaning bilim saviyasini
tekshirish va uning oquv dasturini ozlashtirish darajasini aniqlash.
➢
Oqitishning meyoriy muddati - talim oluvchilar tomonidan oquv rejalari
va fanlar dasturi ozlashtirilishi uchun belgilangan muddat.
➢
Oquv dasturi talim mazmunini belgilovchi oquv fanining asosiy
mavzulari, mazmuni, ozlashtirilishining eng maqbul usullari, axborot manbalari
korsatilgan hujjat.
➢
Oquv yili oliy talim muassasasida bir talim kursini yakunlashga
moljallangan oquv faoliyati davri. Oquv yili ikki kalendar yil bilan
belgilanadi, masalan, 2021/2022 oquv yili.
➢ Oquv reja oliy
talimning muayyan bakalavriat talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi
boyicha oquv faoliyati turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni
organishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini talim davrining toliq
muddati uchun belgilaydigan hujjat.
➢
Oquv semestri oliy talim muassasasida oquv yilining yarmini
tashkil etuvchi ozaro boglangan fanlarning malum majmuini ozlashtirishga
moljallangan va ular boyicha yakuniy nazorat bilan tugallanadigan qismi. Ayrim
hollarda oquv semestri oquv yilining uchdan bir qismini tashkil etishi mumkin.
➢ Oquv fani talim
jarayonida muayyan talim yonalishi va mutaxassisliklar boyicha ozlashtirilishi
zarur bolgan tegishli ilmiy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, ijtimoiy sohalardan
saralab olingan bilim va konikmalar tizimi.
➢
Oquv fanlari bloki - oquv rejalari va fanlar dasturlarining
kadrlar tayyorlash jarayonida aniq maqsad va vazifalarga erishish uchun muayyan
bilim sohasi yoki faoliyatning ozlashtirilishini taminlaydigan oquv fanlarini
birlashtiruvchi tarkibiy qismi.
➢ Oquv yuklama oquv
dasturlarni ozlashtirish uchun zarur bolgan akademik soatlar hajmi.
➢ Farmoyish vakolatli
davlat organlari yoki mansabdor shaxslar tomonidan kechiktirib bolmaydigan va
tezda bajarilishi lozim bolgan masalalar boyicha qabul qilinadigan normativ
hujjat.
➢ Farmon Ozbekiston
Respublikasi davlat boshligi tomonidan turmushda, hayotda, xalq xojaligida,
iqtisodiyotda, talimda, ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda juda katta
ozgarishlarga olib keladigan ota muhim masalalarni tartibga solish va
mustahkamlash yuzasidan Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
qonunlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadigan normativ
hujjat.
➢ Eksternat tartibidagi talim
olish oquv dasturlarini mustaqil ravishda ozlashtirishni oz ichiga olib, uning
yakunlari boyicha talim oluvchilardan davlat talim muassasalarida yakuniy va
davlat attestatsiyalaridan otishni talab etadi. ➢ Yuridik
kuchi boyicha oliy yuridik kuchga ega bolgan qonun hujjatlari hamda qonunlarga
asoslangan va ularga zid kelmaydigan hujjatlar qonunosti hujjatlari alohida
ajratib korsatiladi. Qonunlardan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar
qonunosti hujjatlari hisoblanadi.
➢ Yakuniy davlat
attestatsiyasi - bakalavr yoki magistr darajasiga qoyiladigan malaka
talablariga muvofiq holda, malum talab va tartibotlar vositasida bitiruvchi
tomonidan oliy talim oquv reja va dasturlarining bajarilishi sifatini baholash.
➢ Yakuniy davlat
attestatsiyasi bakalavr yoki magistr akademik darajasiga qoyiladigan malaka
talablariga muvofiq holda, malum talab va tartib asosida (fanlar boyicha davlat
attestatsiyasi, bitiruv malakaviy ishi yoki magistrlik dissertatsiyasi
himoyasi) bitiruvchi tomonidan oliy talim oquv reja va oquv dasturlarining
ozlashtirish darajasi hamda sifatini baholash jarayoni.
2.MARUZANING ASOSIY
MASALALARI:
Oliy talim sohasiga oid
qonunosti normativ huquqiy hujjatlar haqida soz ketganda, qonun osti
normativ huquqiy hujjatlar ozi nima eganligini takidlash lozim. Ozbekiston
Respublikasining Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonunda rasman
mustahkamlab qoyilganidek, Ozbekiston Respublikasida barcha qonunchilik
hujjatlari ikki xil korinishda namoyon boladi:
1) Qonunlar 2) Qonun osti hujjatlari
Ozbekiston Respublikasi
qonunchilik hujjatlarining ikkinchi turi bu qonun osti hujjatlaridir.
Qonun asosida tashkil etilgan hamda unga zid bolmagan vakolatli organlarning
huquq ijodkorligi hujjatlari qonun osti hujjatlari hisoblanadi. Masalan,
Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari
va qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari,
vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Qonunosti hujjatlari
tushunchasi ularning hammasi uchun umumiy va xosdir. Shuning uchun normativ
farmoyishlarni qabul qiluvchi (chiqaruvchi) organlarga bogliq ravishda
qonunosti hujjatlarining quyidagi turlarini ajratib korsatish odatga aylangan.
Ozbekiston Respublikasining
Prezidenti Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari
asosida hamda ularni ijro etish uchun farmonlari va qarorlari tarzida
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.
Ozbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
qonunlari, Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari,
Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari
asosida hamda ularni ijro etish uchun qarorlar tarzida normativ-huquqiy
hujjatlar qabul qiladi.
Vazirliklar, davlat
qomitalari va idoralar oz vakolati doirasida buyruqlar hamda qarorlar tarzida
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.
Vazirliklar,
davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari
Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
qonunlari, Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari,
Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari,
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari
asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadi.
Buyruqlar
vazirlar tomonidan yoki idora nomidan qarorlar qabul qilish yakka tartibda amalga
oshiriladigan idoralar rahbarlari tomonidan qabul qilinadi.
Qarorlar davlat
qomitalari tomonidan yoki idora nomidan qarorlar qabul qilishni mazkur
idoraning kollegial organi amalga oshiradigan idoralar tomonidan qabul
qilinadi.
Vazirliklar, davlat qomitalari
va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari boshqa vazirliklar, davlat
qomitalari yoki idoralar bilan kelishilgan holda qabul qilinishi mumkin.
Vazirliklar, davlat qomitalari
va idoralar tomonidan qoshma qarorlar tarzida normativ-huquqiy hujjatlar qabul
qilinishi mumkin.
Vazirliklar, davlat qomitalari
va idoralarning tarkibiy bolinmalari hamda hududiy organlari normativ-huquqiy
hujjatlar qabul qilishga haqli emas.
Demak, yuqoridagi korsatilgan
davlat hokimiyati organlari talim-tarbiya jarayonlarini tashkil etishning qonun
osti normativ huquqiy hujjatlarin qabul qilish huquqiga ega hisoblanadi.
Prezident hujjatlari. Ozbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasiga binoan, Ozbekiston Respublikasining Prezidenti
Konstitutsiyaga va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan
respublikaning butun hududida majburiy kuchga ega bolgan farmonlar va qarorlar
chiqaradi. Konstitutsiya Prezidentdan qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro
etish yuzasidan farmonlar chiqarishni talab qilmaydi. Aslida Prezidentga oz
farmonlari bilan qonun darajasidagi normalarni ornatish huquqi beriladi.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tomonidan Oliy talim tizimini yanada
takomillashtirish uchun bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
2023
yil 30 aprelda otkazilgan referendumda umumxalq ovoz berish orqali
Ozbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi
Konstitutsiyasi qabul qilinganligi Yangi Ozbekistonni barpo etishning
konstitutsiyaviy asoslarini mustahkamlashga xizmat qildi.
Yangi tahrirdagi
Konstitutsiyaga muvofiq otkazilgan prezidentlik saylovi yana bir bor
jamiyatimizning siyosiy yetukligi, Yangi Ozbekistonni barpo etish yolida amalga
oshirilayotgan islohotlarni xalqimiz toliq qollab-quvvatlaganidan dalolat
bermoqda.
Shu bilan birga, yangilangan
konstitutsiyaviy-huquqiy sharoitlarda mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy
yonalishlarini takomillashtirish va amalga oshirilayotgan keng kolamli
islohotlarni yangi bosqichga olib chiqish talab etilmoqda.
Xalqimizning erkin va farovon,
qudratli Yangi Ozbekistonni barpo etish boyicha xohish-irodasini royobga
chiqarish, har bir fuqaroga oz salohiyatini rivojlantirish uchun barcha
imkoniyatlarni yaratish, soglom, bilimli va manaviy barkamol avlodni tarbiyalash,
global ishlab chiqarishning muhim boginiga aylangan kuchli iqtisodiyotni
shakllantirish, adolat, qonun ustuvorligi, xavfsizlik va barqarorlikni
kafolatli taminlash maqsadida, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasini
amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi
natijalari asosida ishlab chiqilgan Ozbekiston 2030 strategiyasi
tasdiqlandi(Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi
togrisidagi 2023 yil 11 sentabrdagi Farmoni).
Strategiya Germaniya,
Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bolib,
uning maqsadlari va samaradorlik korsatkichlari aholi tomonidan oson qabul
qilib, tushunish uchun qulay shaklda bayon etilgan
HAR BIR INSONGA OZ
SALOHIYATINI ROYOBGA CHIQARISHI UCHUN MUNOSIB SHAROITLARNI YARATISH
Talim tizimi
islohotlari
1. Maktabgacha talim
tizimini yangi bosqichga olib chiqish hamda bolalarning toliq qamrovini
taminlash.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Bolalarni
maktabgacha talim va tayyorlov guruhlari bilan toliq qamrab olish.
Davlat maktabgacha talim
tashkilotlarini 100 foiz kompyuter sinfi bilan taminlash orqali
tarbiyalanuvchilarda boshlangich kompyuter savodxonligi konikmalarini shakllantirish.
100 foiz maktabgacha
talim tashkilotlarini toza ichimlik suv va zamonaviy sanitariya-gigiyena infratuzilmasi
bilan taminlash.
2. Umumiy orta talim
tizimida Talim uchun qulay muhit dasturini amalga oshirish.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
Olis va chekka hududlarda
joylashgan 715 ta umumiy orta talim muassasalari oquvchilari uchun bepul
avtobuslarni yolga qoyish.
Umumiy orta talim
muassasalarini toza ichimlik suv va zamonaviy sanitariyagigiyena infratuzilmasi
bilan toliq taminlash. 3. Umumiy orta talim tizimini yangi bosqichga
olib chiqish.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
700 ga yaqin nomdagi
yangi darsliklar, mashq daftarlari, pedagoglar uchun metodik qollanmalar va
mobil ilovalar yaratish.
Yangi avlod darsliklari asosida
planshetlar uchun 1 000 ta multimedia dasturlarini yaratish.
Talim tashkilotlariga har yili 500
nafar til egalari bolgan xorijiy mutaxassislarni jalb etish.
Barcha umumiy orta talim
muassasalarida kasb-hunarlarga orgatish kurslarini joriy etish.
Prezident maktablari va
ixtisoslashtirilgan maktablarning talim metodikasini barcha umumiy orta
talim muassasalarining oquv jarayonlariga жорий
qilish.
4. Pedagog
kadrlar maqomini oshirish, ularning bilimi va malakasini xalqaro standartlarga
muvofiqlashtirish
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
1 000 nafar tarbiyachi
va oqituvchilarni xorijiy mamlakatlarga malaka oshirish va stajirovkaga
yuborish.
Maktabgacha talim tashkilotlari
va umumiy orta talim muassasalari pedagog xodimlarining ortacha ish haqini 2
barobar oshirish.
500 ming nafar
maktabgacha talim tashkilotlari va umumiy orta talim muassasalari xodimlarining
malakasini uzluksiz oshirish.
Ehtiyoj yuqori bolgan
yonalishlar va olis hududlardagi abituriyentlar uchun pedagogik talim
yonalishlari boyicha kadrlarni toliq davlat granti asosida tayyorlash tizimini
joriy qilish.
5. Umumiy orta talimni
rivojlantirish uchun xususiy sektorni keng jalb qilish.
2030 yilgacha erishiladigan
maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Nodavlat umumiy orta talim
tashkilotlari sonini 1 000 taga yetkazish.
Kelgusi besh yilda nodavlat
umumiy orta talim tashkilotlari faoliyatini yolga qoyish uchun 1 trillion
som miqdorida imtiyozli kreditlar ajratish.
2024 yildan boshlab har yili davlat-xususiy
sheriklik asosida kamida 100 tadan umumiy orta talim muassasalari qurilishi
boyicha shartnomalar tuzish.
Nodavlat umumiy orta talim
tashkilotlarida tahsil olayotgan oquvchilar ulushini 3 barobarga
oshirish.
Davlat-xususiy sheriklik
asosida va xalqaro moliya institutlaridan jalb qilinadigan mablaglar hisobidan 2
milliard dollarlik umumiy orta talim tashkilotlari tarmogini kengaytirish loyihalarini
amalga oshirish.
6. Professional talim
tizimini rivojlantirish orqali oquvchilarni zamonaviy bilim va konikmalarga
orgatish.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
700 ta professional
talim muassasalarida talim sifatini oshirish va moddiytexnika bazasini
takomillashtirish.
14 ta hududiy professional
tayyorgarlik markazlarini tashkil etish, malaka toifasiga ega bolgan pedagog
kadrlar ulushini 50 foizga, masofaviy ёки
аралаш shakllarda tashkil etiladigan malaka
oshirish kurslari ulushini 30 foizga yetkazish. Orta bogin
mutaxassislarini tayyorlashda davlat grantini axborot texnologiyalari,
qurilish, transport va logistika yonalishlarida 100 foizga yetkazish.
7. Oliy talim bilan
qamrovni kengaytirish, oliy malumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini
oshirish.
2030 yilgacha erishiladigan
maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Yoshlarni oliy talim bilan
qamrab olish darajasini kamida 50 foizga yetkazish. Umumiy orta talim
tashkilotlarini oliy malumotli pedagog kadrlar bilan toliq taminlash.
30 ta oliy talim
muassasasining talim dasturlarini xalqaro akkreditatsiyadan otkazish.
Top-500ga
kiradigan xorijiy universitetlar bilan hamkorlikda kamida 50 ta
qoshma talim dasturi asosida ikki diplomli tizimni joriy etish.
10 ta oliy talim
muassasasini dunyoning eng nufuzli Top-1 000oliy talim tashkilotlari
reytingiga kiritishga erishish.
Oliy talim muassasalarida ilmiy
tadqiqotlar natijadorligini oshirish va ilmiy salohiyatni 70 foizga yetkazish.
8. Oliy talim muassasalari
tashkiliy-boshqaruv faoliyatini takomillashtirish, ularning moddiy-texnik
taminotini mustahkamlash.
2030 yilgacha erishiladigan
maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari 5 ta oliy talim
muassasasini milliy tadqiqot oliygohlariga aylantirish.
Qoshimcha 120 ming
orinli oquv binolari hamda 150 ming orinli talabalar turar joylarini
qurish.
Kutubxonalarni kamida 1
million ta zamonaviy adabiyotlar bilan toldirish va kutubxona
fondini toliq raqamlashtirish.
9. Fundamental tadqiqotlarni
zamon talablaridan kelib chiqib yangi yonalishlar bilan boyitish.
2030 yilgacha erishiladigan
maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Fundamental tadqiqotlarni
amalga oshirish uchun 3 trillion som mablag ajratish. Fundamental
tadqiqot yonalishi boyicha 8 ta yetakchi xorijiy ilmiy maktablar bilan
hamkorlikni yolga qoyish.
Til va adabiyot, tarix, arxeologiya, madaniyat va
sanat yonalishlaridagi ilmiy dasturlar uchun 2 trillion som ajratish.
10.Iqtisodiyotning eng tez
osib borayotgan yonalishlarida amaliy tadqiqotlarni kuchaytirish, korxona
oliygoh ilmiy tashkilot klaster tizimini joriy etish.
2030 yilgacha erishiladigan
maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Amaliy tadqiqotlarga
Davlat budjetidan 4 trillion som mablag yonaltirish.
Iqtisodiyot tarmoqlarining
drayver yonalishlarida 850 turdagi innovatsion mahsulotlar ishlab
chiqarish.
Amaliy tadqiqotlar natijalari
asosida 2,5 mingdan ziyod yangi ilmiy ishlanmalar yaratish.
Transport va logistika, qishloq
xojaligida hosildorlik, energetika, biotexnologiya, geologiya va metallni qayta
ishlash, mashinasozlik va elektronika yonalishlarida 8 ta ilmiy
ishlab-chiqarish klasterini tashkil etish.
11. Yosh tadqiqotchilarning
ulushini oshirish, ularning ilmiy izlanishlarini qollab-quvvatlash.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
40 yoshgacha
bolgan tadqiqotchilarning ulushini kamida 60 foizga yetkazish, ilmiy
tashkilot xodimlarining ish haqini ortacha 2 barobarga oshirish.
Ilmiy, amaliy, innovatsion va
startap loyihalarni moliyalashtirish boyicha yillik tanlovlar sonini 20 taga
yetkazish.
Stajyor-tadqiqotchilik, tayanch
doktorantura, doktorantura hamda maqsadli doktorantura kvotalari sonini 5
200 taga yetkazish.
12. Barcha yonalishlarda
innovatsion faoliyatni keng joriy etish, ilmiy tadqiqotlarni va innovatsion
tashabbuslarni qollab-quvvatlash.
2030 yilgacha
erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari
Ozbekiston Global Innovatsion
Indeksda Top-50 talik mamlakatlar royxatiga kirishini taminlash.
Har bir million aholiga togri
keladigan tadqiqotchilar sonini 2 ming nafarga yetkazish.
Ichki va tashqi bozorlarda
tijoratlashtirish natijasida yaratiladigan yangi innovatsion ishlanmalar sonini
2 baravarga oshirish.
Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining Oliy talim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining uzluksiz
malakasini oshirish tizimini joriy etish togrisida 2019 yil 27 avgustdagi
PF-5789-son Farmoniga kora, Songgi yillarda oliy talim muassasalarining rahbar
va pedagog kadrlarining (keyingi orinlarda rahbar va pedagog kadrlar) kasbiy
bilim, malaka va konikmalarini rivojlantirishga keng imkoniyatlar yaratilmoqda.
Qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslari oquv jarayoniga oqitishning
zamonaviy shakl va texnologiyalari, jumladan masofaviy talim, vebinar
texnologiyalari, avtomatlashgan monitoring, elektron portfolio axborot
tizimlari joriy etilmoqda.
Shu bilan birga, rahbar va
pedagog kadrlar malakasini oshirishning amaldagi tartibi samarasi past bolganligi,
kop resurs sarflashni talab etayotgani hamda zamonaviy talablarga javob
bermayotganligi, ushbu jarayonga innovatsion yondashuvlarni joriy etishni hamda
kadrlarning kasbiy kompetentligini doimiy rivojlantirish mexanizmlarini
qollashni talab etmoqda.
Rahbar va pedagog kadrlarning
malakasini oshirish tizimini yangi bosqichga kotarish, ularning kasbiy
malakasini oshirishning zamonaviy shakllarini hamda ilmiy va ilmiy-pedagogik
faoliyat natijalarini inobatga oladigan tabaqalashtirilgan va muqobil uzluksiz
malaka oshirish tizimini amaliyotga keng joriy etish maqsadida, rahbar va
pedagog kadrlarning uzluksiz malakasini oshirish tizimining asosiy vazifalari
etib belgilangan:
1)
rahbar va pedagog kadrlarning kasbiy bilimi, konikmalari va mahoratini
uzluksiz yangilab borish mexanizmlarini joriy etish, zamonaviy talablarga
muvofiq oliy talim sifatini taminlash uchun zarur darajada kasbiy
tayyorgarlikni oshirish;
2)
malaka oshirishning bevosita va kasbiy faoliyatga aloqador bilvosita
shakllarini variativ va bir-birini toldirish tamoyillari asosida amaliyotga
joriy etishini taminlash va monitoring olib borish;
3)
rahbar va pedagog kadrlarning ilmiy-pedagogik salohiyatidan kelib chiqib
ularning kasbiy ehtiyojlarni qanoatlantirishga yonaltirilgan uzluksiz malaka
oshirishning shakllarini mustaqil tanlash va ozlashtirish imkoniyatini
yaratish;
4)
rahbar va pedagog kadrlarning kasbiy mahoratini muntazam oshirish
asosida ularning ilmiy va amaliy tadqiqotlar, texnologik taraqqiyot hamda
oqitilayotgan fanlar boyicha innovatsiyalar, shuningdek oquv jarayonini tashkil
etishning zamonaviy uslublari sohalaridagi konikmalarini rivojlantirish;
5)
yuqori samarali zamonaviy talim va innovatsion texnologiyalar, ilgor
xorijiy tajribani keng joriy etgan holda rahbar va pedagog kadrlarning
malakasini oshirish boyicha malaka talablari, oquv rejalari va dasturlarini
doimiy yangilab borish, ularning faoliyatini zarur darajada tashkil etish va
samaradorligini taminlash; 6)
rahbar va pedagog kadrlarda Internet jahon axborot tarmogi, multimedia
tizimlari va masofadan oqitish usullaridan foydalangan holda, ilgor pedagogika,
axborot-kommunikatsiya va innovatsion texnologiyalarni egallash va ularni oquv
jarayoniga faol tatbiq etish konikmalarini rivojlantirish;
7) rahbar va pedagog kadrlarning
chet tilini amaliy ozlashtirish darajasini oshirish, oz kasbiy mahoratini,
pedagogik va ilmiy faoliyati samaradorligini muttasil oshirib borish
imkoniyatlarini yaratish.
-
Rahbar va pedagog kadrlarning uzluksiz malaka oshirishi:
- mutaxassislik
boyicha mustaqil malaka oshirish;
- muqobil
malaka oshirish;
-
talim dasturlari asosida ixtisoslashtirilgan qayta tayyorlash va malaka
oshirish muassasalarida bevosita oqish shakllarini oz ichiga oladi. Bunda,
rahbar va pedagog kadrlarga ularning kasbiy, oquv-metodik va ilmiypedagogik
faoliyati natijalaridan kelib chiqib, muqobil malaka oshirish yoki talim
dasturlari asosida oqish shakllarini tanlash imkoniyati beriladi.
Ozbekiston Respublikasida oliy
talimni tizimli isloh qilishning ustuvor yonalishlarini belgilash, zamonaviy
bilim va yuksak manaviy-axloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan yuqori
malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga
kotarish, oliy talimni modernizatsiya qilish, ilgor talim texnologiyalariga
asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish
maqsadida, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 08.10.2019 y. PF-5847-son
Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash togrisidagi Farmoni qabul qilingan.
Ozbekiston Respublikasi Oliy
talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi oliy talim tizimini
ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda,
fan, talim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida
talim sifatini yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va
innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish maqsadida, shuningdek Ozbekiston Respublikasi Prezidentining
2019 yil 11 iyuldagi PQ-4391-son Oliy va orta maxsus talim tizimiga boshqaruvning
yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari togrisidagi qarori ijrosi
yuzasidan ishlab chiqilgan.
Konsepsiya Ozbekiston
Respublikasida oliy talimni rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor
yonalishlari, vazifalari, orta va uzoq muddatli istiqboldagi bosqichlarini
belgilaydi hamda sohaga oid dasturlar va kompleks chora-tadbirlarni ishlab
chiqish uchun asos boladi.
Unda quyidagilar nazarda tutilgan(qisqacha):
oliy talim sohasida
davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat va nodavlat oliy
talim muassasalari faoliyatini tashkil etish asosida oliy talim bilan qamrov
darajasini 50 foizdan oshirish, sohada soglom raqobat muhitini yaratish; Ozbekiston
Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini mamlakatimiz oliy talim
muassasalarining flagmaniga aylantirish; respublikadagi kamida 10 ta oliy talim
muassasasini xalqaro etirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World
University Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World
Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari
royxatiga, shu jumladan, Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat
universitetini birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga
kiritish; oliy talim muassasalarida oquv jarayonini bosqichma-bosqich
kredit-modul
tizimiga otkazish; xalqaro
tajribalardan kelib chiqib, oliy talimning ilgor standartlarini joriy etish,
jumladan, oquv dasturlarida nazariy bilim olishga
yonaltirilgan talimdan amaliy konikmalarni shakllantirishga yonaltirilgan talim
tizimiga bosqichma-bosqich otish; oliy talim mazmunini sifat jihatidan yangi
bosqichga kotarish, ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga
munosib hissa qoshadigan, mehnat bozorida oz ornini topa oladigan yuqori
malakali kadrlar tayyorlash tizimini yolga qoyish; oliy talim muassasalarining
akademik mustaqilligini taminlash;
oliy
talim muassasalarida talim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar
natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy
bogliqligini nazarda tutuvchi Universitet 3.0 konsepsiyasini bosqichma-bosqich
joriy etish(Uchinchi avlod universiteti, yoki Universitet 3.0, esa fan-talim
bilan bir qatorda innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini
tijoratlashtirish faoliyati bilan ham shugullanadi); xorijiy investitsiyalarni
keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini kengaytirish va boshqa budjetdan
tashqari mablaglar hisobiga oliy talim muassasalarida texnopark, forsayt,
texnologiyalar transferi, startap, akselerator markazlarini tashkil etish hamda
ularni tegishli tarmoq, soha va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini
tadqiq qiluvchi va prognozlashtiruvchi ilmiy-amaliy muassasalar darajasiga olib
chiqish; oliy talim muassasalari professor-oqituvchilari, ilmiy izlanuvchilari,
doktorantlari, bakalavriat va magistratura talabalarining yuqori
impakt-faktorga ega nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar chop etishi,
maqolalarga iqtiboslik korsatkichlari oshishi, shuningdek, respublika ilmiy
jurnallarini xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazasiga bosqichma-bosqich
kiritilishini taminlash;
Ozbekiston oliy talim tizimini
Markaziy Osiyoda xalqaro talim dasturlarini amalga oshiruvchi xabga
aylantirish; oliy talimning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xorijiy
talim va ilm-fan
texnologiyalarini jalb etish; talaba-yoshlar
talim-tarbiyasi uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks
chora-tadbirlarni oz ichiga olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq etish;
oliy talim muassasalarining infratuzilmasi va moddiy-texnik bazasini, shu
jumladan, xalqaro moliya institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb
qilish hisobiga yaxshilash, ularni bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish
tizimiga otkazish va moliyaviy barqarorligini taminlash;
talimning
ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan ozaro
manfaatli hamkorligini yolga qoyish; aholining
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, shu jumladan, imkoniyati cheklangan
shaxslarning oliy talim bilan qamrov darajasini oshirish, ular uchun
infratuzilmaga oid sharoitlarni yaxshilash.
Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan
Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasida belgilangan vazifalar ijrosini izchil taminlash, shuningdek,
oliy talim muassasalarining mustaqilligini kengaytirish, ular faoliyatida
davlat mamuriy boshqaruvini keskin kamaytirish hamda shu orqali ozgaruvchan
mehnat bozori talablariga javob bera oladigan yuqori malakali kadrlar
tayyorlovchi davlat oliy talim muassasalarini shakllantirish maqsadida,
Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 24.12.2021 y. PQ-60-son Davlat oliy
talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv mustaqilligini taminlash
boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisidagi qarori qabul qilingan.
2022/2023 oquv yilidan boshlab
moliyaviy mustaqillik berilgan davlat oliy talim muassasalariga quyidagi
qoshimcha vakolatlar berilsin:
a) akademik mustaqillik sohasida:
oquv rejalari, oquv dasturlari, malaka talablarini kasbiy standartlar asosida
tasdiqlash, talim tilini hamda talim yonalishlari va mutaxassisliklari
xususiyatlarini inobatga olgan holda talim olish shaklini belgilash;
bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari uchun oqish
davomiyligi muddatlarini belgilash; doktoranturada
tolov-kontrakt asosida oqish qiymatini belgilash, budjetdan tashqari mablaglar
hisobidan grant ajratish orqali doktoranturaga tanlov asosida kvotaga qoshimcha
ravishda qabul qilish; doktorant va mustaqil izlanuvchilarga ilmiy rahbarlik
qilish tartibini tasdiqlash; magistratura bosqichida talimning sirtqi,
masofaviy va kechki shakllarini joriy etish, talim yonalishlari va
mutaxassisliklar boyicha qosh malakalar, shu jumladan amaliy malakalar berish
tizimini joriy qilish; ozaro kelishuvlar asosida oliy talim muassasalari bilan
akademik mobillikni
amalga oshirish; oliy talim
muassasasi va uning tuzilmasidagi talim muassasalari uchun oz grifi
asosida
darsliklar hamda boshqa oquv va ilmiy adabiyotlarni yaratish va nashr etish;
talim sifatini ichki nazorat qilish mexanizmlarini belgilash va joriy etish; b)
tashkiliy-boshqaruvdagi mustaqillik sohasida:
faoliyatining
asosiy yonalishi talim, ilm-fan, uning natijalarini joriy etish hamda
tijoratlashtirish bilan bogliq bolgan, davlat
budjeti mablaglari hisobidan moliyalashtirilmaydigan tarkibiy tuzilmalar,
tijorat va notijorat tashkilotlarni tashkil etish;
oliy
talim muassasalari uchun belgilangan normativlardan qati nazar
muassasaning tuzilmasini tasdiqlash va shtat
birliklari sonini belgilash; mehnat bozoridagi ehtiyojdan kelib chiqib, yangi
talim yonalishlari va mutaxassisliklarni ochish, amaldagi talim yonalishlari
hamda mutaxassisliklarni tugatish;
pedagog
va boshqa xodimlarni ishga qabul qilish, ishdan ozod etish va ichki
rotatsiyasiga oid tartibni
belgilash; xorijiy davlat fuqarolarini tolov-kontrakt asosida oqishga qabul
qilish va
masofaviy talim olish shaklida oqitishni tashkil
etish.
Nazarda tutilgan vakolatlar
oliy talim muassasalari tomonidan qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq
mustaqil ravishda amalga oshiriladi.
Talim togrisidagi Ozbekiston
Respublikasi qonunlariga, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy malakali
ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash va attestatsiyadan otkazish tizimini
yanada takomillashtirish togrisida 2012 yil 24 iyuldagi PF-4456-son Farmoniga,
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Ozbekiston Respublikasi oliy
talim tizimida magistratura faoliyatini yanada takomillashtirish, uning
samaradorligini oshirish chora-tadbirlari togrisida 2007 yil
10 sentabrdagi 190-son qaroriga muvofiq hamda oliy
talim muassasalarida magistrlar tayyorlash samaradorligini oshirish maqsadida
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 02.03.2015 y. 36-son
Magistratura togrisidagi nizomni tasdiqlash haqidagi Qarori qabul qilingan.
Magistratura faoliyatini yanada
takomillashtirish va samaradorligini oshirish, kadrlar tayyorlash sifati va
ularning raqobatbardoshligini kuchaytirish maqsadida ishlab chiqilgan hamda
oliy talim muassasalarida magistrlar tayyorlashning asosiy qoidalari va
tartibini, umumqabul qilingan xalqaro standartlarga binoan magistrlik
dissertatsiyasi mazmuni va sifatiga qoyiladigan mezonlar va talablarni
belgilaydi.
Magistratura togrisidagi nizomning amal qilishi:
Ozbekiston Respublikasi
Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Huquqni
muhofaza qilish akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Bankmoliya akademiyasi hamda Ozbekiston
Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambagallikni qisqartirish vazirligi
huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabiga; Ozbekiston Respublikasi
hududida oz faoliyatini yuritayotgan, ornatilgan tartibda faoliyati
xususiyatlari inobatga olinib, magistrlar tayyorlashni amalga oshirayotgan
xalqaro va xorijiy oliy talim muassasalariga tatbiq etilmaydi.
Toshkent davlat yuridik
universitetining magistraturasiga qabul qilish va oqitish tartibi Ozbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda Toshkent davlat yuridik
universiteti tomonidan belgilanadi
Talim togrisidagi Ozbekiston
Respublikasi Qonunida belgilangan vazifalar hamda talim tizimida amalga
oshirilayotgan islohotlarga muvofiq oliy talim muassasalariga oqishga qabul
qilish, talabalar oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish
tartibi va qoidalarini takomillashtirish maqsadida Ozbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 20.06.2017 y. 393-son Oliy talim muassasalariga oqishga
qabul qilish, talabalar oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan
chetlashtirish tartibi togrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqidagi Qarori qabul
qilingan.
Unga kora, Oliy talim
muassasalarining bakalavriatiga talabalarni oqishga qabul qilish tartibi
togrisida nizom;
Oliy talim muassasalarining
magistraturasiga oqishga qabul qilish tartibi togrisida nizom;
Oliy talim muassasalari
talabalari oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi
togrisida nizomlar tasdiqlangan.
Oliy talim muassasalarining
bakalavriatiga talabalarni oqishga qabul qilish tartibi togrisida nizom oliy
harbiy hamda harbiylashtirilgan talim muassasalariga va Ozbekistonda faoliyat
olib borayotgan xorijiy oliy talim muassasalari hamda ularning filiallariga
tatbiq etilmaydi.
Oliy talim muassasalari
qabulni Ozbekiston Respublikasi Prezidentining yoki Vazirlar Mahkamasining
tegishli qarori bilan tasdiqlangan davlat grantlari va tolovkontrakt asosida
qabul kvotalariga muvofiq amalga oshiradilar.
Oliy talim muassasalarining
kunduzgi, sirtqi, maxsus sirtqi va kechki (smenali) talim shakllariga
talabalarni qabul qilish Ozbekiston Respublikasi talim muassasalariga oqishga
qabul qilish boyicha Davlat komissiyasi (keyingi orinlarda
Davlat komissiyasi deb ataladi) tomonidan kirish
imtihonlari (test sinovlari, kasbiy
(ijodiy) imtihon, yozma imtihon) natijalariga
kora toplangan ballarning reyting tizimi boyicha amalga oshiriladi.
Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining yoki Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan
tolov-kontrakt asosida qabul kvotalari doirasida hamda qabul kvotalaridan
tashqari abituriyentlarni oqishga qabul qilish Davlat komissiyasi tomonidan mazkur
Nizomda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Oliy talim muassasalariga qabul
barcha uchun (ham grantlar, ham tolovkontrakt boyicha) teng huquqlilik, yagona
qabul qoidalari va yagona tanlov asosida amalga oshirilib, test sinovlarida eng
yuqori ball toplagan abituriyentlarning davlat grantlari boyicha birinchi
navbatda qabul qilinish huquqi taminlanadi. Qolgan abituriyentlar test ballari
reytingi asosida belgilangan tolov-kontrakt kvotalari doirasida qabul qilinish
huquqiga egadirlar.
Tanlov har bir oliy talim
muassasasi boyicha talim yonalishlari, oqitish tillari va shakllariga kora
alohida otkaziladi. Ayrim yonalishlar boyicha hududlar kesimida maqsadli qabul
kvotalari tasdiqlangan taqdirda, tanlov har bir hudud boyicha alohida otkaziladi.
Abituriyentlarga oliy talim
muassasalarining uchtagacha bakalavriat talim yonalishida tanlovda ishtirok
etish huquqi beriladi.
Nogironligi bolgan shaxslar
alohida ajratilgan kvotalar doirasida, tanlangan bakalavriat talim yonalishlari
boyicha tanlovda ishtirok etadi.
Ozbekiston Respublikasi Qurolli
Kuchlari safida muddatli harbiy xizmatni otab, harbiy qism qomondonligining
tavsiyanomalariga ega bolgan abituriyentlar, Ozbekiston Respublikasi Qurolli
Kuchlari tarkibiga kiruvchi vazirliklar va idoralarning xizmatdagi ofitserlari,
kontrakt boyicha xizmat qilayotgan serjantlar va oddiy askarlar tarkibidagi
harbiy xizmatchilarining hamda Milliy gvardiyaning xizmatdagi xodimlarining
farzandlari ular uchun alohida ajratilgan kvotalar doirasida tanlovda
qatnashib, yetarli ball toplagan taqdirda tanlangan birinchi bakalavriat talim
yonalishiga tavsiya etiladi.
Nogironligi bolgan shaxslar,
Ozbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safida muddatli harbiy xizmatni otab,
harbiy qism qomondonligining tavsiyanomalariga ega bolganlar va Ozbekiston
Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibiga kiruvchi vazirliklar va idoralarning
xizmatdagi ofitserlari, kontrakt boyicha serjantlar va oddiy askarlar
tarkibidagi harbiy xizmatchilarining hamda Milliy gvardiyaning xizmatdagi
xodimlarining farzandlari, maqsadli qabul boyicha tanlovda ishtirok etish
istagini bildirganlar ular uchun alohida ajratilgan kvotalar doirasida tanlovda
qatnashib, oqishga tavsiya etilmagan taqdirda belgilangan tartibda royxatdan
otish jarayonida tanlangan bakalavriat talim yonalishlarida umumiy tartibda
toplagan ballari bilan tanlovda ishtirok etadi.
Test sinovlarini otkazish
Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat test markazi
(keyingi orinlarda Davlat test markazi deb ataladi) tomonidan amalga
oshiriladi.
Qoraqalpogiston Respublikasi
Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hamda oliy talim
muassasalari rektorlari (filial direktorlari) joylarda kirish imtihonlarini
(test sinovlari, kasbiy (ijodiy) imtihon, yozma imtihon) otkazish uchun zarur
sharoitlarni taminlaydilar.
Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 10.02.2006 y. 20-son
Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni
tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi togrisidagi nizomni tasdiqlash
haqidagi Qarori (Ozbekiston Respublikasi QT, 2006 y., 2-son, 8-modda) bilan
tasdiqlangan Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga
qabul qilish tartibi togrisidagi Nizomga ozgartirish va qoshimchalar
kiritildi(Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 25 avgustdagi 246-son qarori). Unga
kora Kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda fan doktori, fan nomzodi
ilmiy darajasiga, professor yoki dotsent ilmiy unvoniga, shuningdek tegishli
mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) ilmiy
darajasiga yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga ega bolgan
shaxs ishtirok etishi mumkin.
Dotsent (fan nomzodi, tegishli
mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga
tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) kafedra mudiri lavozimini egallashga
bir besh yillik muddatga qoyiladi.
Bir muddat tamom bolgandan
keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori ilmiy darajasini
olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy
mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari)
faqat istisno hollarda oliy talim muassasasi rektorining taqdimnomasiga binoan
va boysunishi boyicha tegishli vazirlik yoki idoraning ruxsati bilan kafedra
mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok etishi mumkin.
Fan nomzodi, tegishli
mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga
tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga yoki dotsent ilmiy unvoniga ega
bolgan aynan bir shaxsning kafedra mudiri lavozimiga tanlovda ketmaket uchinchi
muddatga ishtirok etishiga yol qoyilmaydi.
Tillar, jismoniy tarbiya va
sport, grafika va chizmachilik, madaniyat va sanat yonalishlari kafedrasi
mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda ishtirok etishga dotsent ilmiy
unvoniga (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa
doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga) ega
bolmagan, biroq kamida 5 yil metodik, ilmiy-pedagogik, ijodiy va tashkiliy
faoliyat tajribasiga ega bolgan shaxs qoyilishi mumkin.
Professor lavozimini egallash
uchun tanlovda, qoidaga kora, professor ilmiy unvoniga yoki fan doktori yoki
fan doktori (Doctor of Science) ilmiy darajasiga, shuningdek tegishli
mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy
darajalariga ega bolgan shaxs ishtirok etishi mumkin.
Professor lavozimini egallash
uchun tanlovda fan nomzodi, falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasiga yoki
tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning unga tenglashtirilgan
boshqa ilmiy darajalariga yoki dotsent ilmiy unvoniga ega bolgan shaxs kamida 5
yil ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bolish, ushbu kafedraning talim
yonalishlari boyicha darsliklar va oquv qollanmalari muallifi bolish sharti
bilan bir muddatga ishtirok etishi mumkin.
Oliy
talimning davlat talim standarti asosiy qoidalar Ozbekiston
Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining 2021 yil 19 oktabrdagi
35-2021son boyrugi bilan tasdiqlangan.
Mazkur davlat standarti
Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi Qonuni va boshqa qonunchilik
hujjatlari, shuningdek YUNESKO (UNESCO) tomonidan joriy qilingan Talimning
xalqaro standart klassifikatsiyasi (TXSK 2011) va TXSK: Talim va kasbiy
tayyorlash sohalariga (TXSK-S 2013) muvofiq ishlab chiqilgan.
Oliy talimning davlat talim standarti:
-kadrlar tayyorlash sifatiga,
talim mazmuniga qoyiladigan umumiy talablarni;
-talim oluvchilar
tayyorgarligining zarur va yetarli bilim darajasi hamda oliy talim muassasalari
bitiruvchilariga qoyiladigan umumiy malakaviy talablarni;
-oquv yuklamasining hajmini;
-talim muassasalari faoliyati
va kadrlar tayyorlash sifatini baholash tartibotlari hamda mexanizmini
belgilaydi.
Davlat talim standartlari oquv
jarayonini, talim muassasalari faoliyatini, kadrlar, darslik va oquv
qollanmalari tayyorlash sifatini baholashni tartibga soluvchi tegishli
hujjatlarni (bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari
uchun malaka talablari, oquv rejalari, oquv dasturlari va boshqalar) ishlab
chiqish uchun asos hisoblanadi.
Davlat talim standartlari oliy
malumotli kadrlar tayyorlashda idoraviy boysunuv va mulkchilik shakllaridan
qatiy nazar, Ozbekiston Respublikasining davlat talim standartlari asosida
kadrlar tayyorlovchi barcha oliy talim muassasalari uchun majburiydir.
Nodavlat talim tashkilotlari
mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada korsatilgan oquv dasturlari asosida
talim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.
Standartlar toifalari.
Oliy talim standartlari quyidagi toifalarga
bolinadi:
-Ozbekiston Respublikasi Oliy
talim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan oliy talim
standartlari:
-Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy
qoidalar; -Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori.
-Oliy talim bakalavriat
yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari umumiy orta va orta maxsus,
professional talim bilan uzviylik va uzluksizligi taminlangan holda, oliy
talimning davlat talim standartlari, bakalavriat talim yonalishlarining malaka
talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi
majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki va tanlab ozlashtiriladigan
fanlar (tanlov fanlari) bloki kiradi.
Talim yonalishlari va
mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq
oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin. Bakalavriat talim
yonalishlari oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar
auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil
mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.
Bakalavriat talim
yonalishlarining talim jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat
attestatsiyasi bilan tugallanadi.
Oquv
rejalar va oquv dasturlar kredit-modul tizimi asosida ishlab chiqiladi.
Ayrim (zarur) hollarda oquv rejalar va oquv
dasturlar reyting (baholash) tizimi asosida ishlab chiqilishi mumkin. Oquv
fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan umumiy talablar:
majburiy fanlar bloki fanlarni
chuqur ozlashtirilishini taqozo etadi va talim oluvchilarning intellektual
salohiyatini boyitish, talim yonalishi va sohaga oid zarur fundamental
bilimlar, kasbiy konikma, uquv va kompetensiyalarni shakllantirishi, bitiruvchiga
tanlangan yonalish va mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyat bilan shugullanish
hamda muayyan magistratura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom
ettirishga zamin yaratishi lozim.
tanlov fanlari bloki
bakalavriat yonalishi boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va
amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning
hududiy omillarini hisobga olgan holda kasbiy kompetensiyalari kengayishini
taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq kasbiy bilim va malakalarni
ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.
Bakalavriat talim yonalishlari
malaka amaliyotlariga qoyiladigan umumiy talablar.
Talim
oluvchilar kasbiy konikmalarni mukammal egallashi uchun oquv rejalar va muayyan
fanlarning oquv dasturlarida oquv (tanishuv), ishlab chiqarish (klinik, ijodiy
va boshqa) va bitiruv oldi malaka amaliyotlari nazarda tutilishi shart.
Amaliyotlar bakalavriat talim jarayonining majburiy qismi bolib, talabalarning
kasbiy tayyorgarligi, amaliy konikmalari va kompetensiyalarini shakllantirishga
yonaltiriladi.
Bakalavrlar tayyorlashda
malaka amaliyotlari:
oquv
(tanishuv) amaliyoti iqtisodiyot tarmoqlari, tegishli tashkilot, muassasa va
korxonalar bilan tanishtirish, tabiiy-ilmiy va umumkasbiy fanlar boyicha
nazariy bilimlarini mustahkamlashga qaratiladi; ishlab chiqarish amaliyoti
umumkasbiy va ixtisoslik fanlaridan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy
(ishlab chiqarish) jarayonlari bilan uygunlashtirish, tegishli amaliy
konikmalar, kompetensiyalar va malakalarni shakllantirishga qaratiladi; bitiruv
oldi amaliyoti ishlab chiqarishda (tegishli soha korxona, tashkilot va
muassasalarida) kasbiy konikmalarni yanada mustahkamlash, kasbiy faoliyatga
moslashish, bitiruv malakaviy ishni tayyorlash uchun malumot toplash va
tizimlashtirishga qaratiladi;
pedagogik
amaliyot kasb talimi yonalishlari uchun qollaniladi va
pedagogik mahoratini oshirishga qaratiladi.
Talim yonalishlarining oziga
xos xususiyatlariga muvofiq malaka amaliyotlarining boshqa turlari ham
qollanilishi mumkin.
Har bir amaliyot turi oquv reja
va oquv dasturiga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va real sektorning tegishli
ilgor korxona, tashkilot va muassasalari, xorijiy va qoshma korxonalar, ilmiy
tashkilotlar, talim, tibbiyot, madaniyat va boshqa muassasalarida, dala
sharoitlarida, maxsus tajriba (poligon) obyektlarida va boshqalarda otkaziladi.
Amaliyotlarni tashkil qilish,
otkazish va talabalarni baholash mezonlarini belgilash oliy talim muassasalari
tomonidan amalga oshiriladi.
Magistratura
mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari mazmuni oliy malakali
ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlashning birlamchi va boshlangich bosqichi
sifatida mutaxassislik boyicha chuqur fundamental va amaliy bilimlar berishni
nazarda tutgan holda shakllantiriladi.
Oliy talim magistratura
mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari bakalavriat talim
yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari bilan uzviylik va
uzluksizligini taminlagan holda oliy talimning davlat talim standartlari,
magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi.
Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar)
bloki, tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki va ilmiy faoliyat
bloki kiradi.
Talim yonalishlari va
mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq
oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.
Magistratura mutaxassisliklarining
oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar auditoriya
mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil mashgulotlarni
bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.
Magistratura
mutaxassisliklarining oquv jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat
attestatsiyasi (magistrlik dissertatsiyasining himoyasi) bilan tugallanadi.
Oquv rejaning oquv fanlari
bloklari mazmuniga qoyiladigan minimal talablar:
majburiy fanlar bloki ilmiy
tadqiqot metodologiyasi, ilmiy izlanish va tahlil, empirik va nazariy tadqiqot
usullari, maxsus fanlarni oqitish metodikasi, pedagogik texnologiyalar,
talimning zamonaviy usullari, mutaxassislikka doir dolzarb va chuqur ilmiy,
metodologik, ilmiy-texnik, texnologik bilim, uquv, konikma va kompetensiyalarni
talim oluvchilarda shakllantirishi hamda muayyan doktorantura mutaxassisligi
boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.
tanlov fanlari bloki
mutaxassislik boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va amaliy bilim
va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy
omillarini hisobga olgan holda ilmiy, pedagogik va kasbiy kompetensiyalarini
kengayishini taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq magistr darajasidagi
kasbiy bilim va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.
ilmiy faoliyat bloki
ilmiy-tadqiqotlar nazariyasi va amaliyoti ozlashtirilishini, talim oluvchilar
tomonidan ixtisoslashgan ilmiy va talim muassasalarida muayyan ilmiy-tadqiqot
va ilmiy-pedagogik ishlar bajarilishini nazarda tutishi lozim.
Bunda:
ilmiy-tadqiqot amaliyoti talim oluvchilar mustaqil tadqiqotchilik faoliyatining
amaliy konikmalarini hosil qilishi, ilmiy-tadqiqotlar otkazish, ularning
natijalarini tahlil qilish va aks ettirish, zamonaviy axborot bazalarini
qollash, ilmiy maqolalar va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlashga doir
bilim, uquv va konikmalarni shakllantirishi lozim;
ilmiy-pedagogik amaliyoti
zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan, oquv-tarbiya ishlarining
interaktiv usullaridan foydalangan holda pedagogik faoliyat mahorati va
konikmalarini shakllantirishi, oquv jarayonini ilmiyuslubiy jihatdan
taminlashni tashkil etishga doir kompetensiya va konikmalarni hosil qilishi
lozim.
Ilmiy-tadqiqot amaliyoti taqozo
etganda yakka tartibda ilmiy izlanish va tajriba-sinovlarni otkazish maqsadida
tajriba orttirish jarayoni tashkil etiladi. Bunda tajriba orttirish jarayoniga
yollangan talim oluvchi oquv jarayoni jadvalini yakka tartibdagi ish rejasi
asosida bajarishi kozda tutiladi.
tajriba orttirish talim
oluvchilarning ilmiy-tadqiqot olib borishi, nazariy va amaliy bilimlarini
chuqurlashtirish, muayyan soha va tarmoqdagi zamonaviy texnika va
texnologiyalar bilan tanishishi, amaliy kasbiy va ilmiy-tadqiqot
kompetensiyalarini shakllanishi, kasbga samarali moslashuvini taminlashi lozim.
Oliy talim yonalishlari va
mutaxassisliklari boyicha oquv rejalar talim davrining toliq meyoriy muddati
uchun (birinchi kursdan yakuniy kursgacha) ishlab chiqiladi va bu davrda ularga
ozgartirish kiritish, ularni bekor qilish, orniga boshqa oquv reja ishlab
chiqib tatbiq etishga yol qoyilmaydi.
Oliy
talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan talablar
bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka
talablarida bayon etiladi.
Bakalavrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli
shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat
faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada
oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.
Magistrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik
darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot,
ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini
taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda
(tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi
lozim.
Bakalavr va magistrlarni
tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv
reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi)
va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi. Talim jarayoni
kredit-modul tizimi asosida amalga oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim
jarayoni reyting (baholash) tizimi asosida amalga oshirilishi mumkin.
Oquv dasturlarining nazariy va
amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan
muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik
darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy
davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga
magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi
rasmiy hujjatlar beriladi.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double
degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim
standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari
ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida
tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv
dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom ettirish
imkoniyatlari:
bakalavriat
talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi boyicha
oqishni davom ettirish huquqiga ega. Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun
oqishni davom ettirish boyicha magistratura mutaxassisliklarining royxatini
oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi belgilaydi;
magistratura mutaxassisliklarining bitiruvchilari tayanch doktorantura,
doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik institutlarida ilmiy-tadqiqot
faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi mumkin.
Oquv
yuklamasining hajmi, Bakalavriat - barcha turdagi auditoriya
va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi
bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1
kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.
Reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun
barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga
olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi
haftasiga:
kredit-modul
tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 32
akademik soat oraligida; reyting (baholash)
tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 36 akademik soat
oraligida belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralmagan
holda (kechki) oqish shakli uchun bir haftada odatda besh kun, auditoriya
mashgulotlarining eng yuqori hajmi haftasiga 20 soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralmagan
holda (sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining
hajmi ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shaklining kamida 30%
etib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun oqishning meyoriy muddati quyidagicha
taqsimlanadi:
|
Oqish muddati*
|
Haftalar soni
|
Kreditlar
miqdori
|
Akademik
soatlar miqdori
|
|
3 йил
|
152
|
180
|
5 400
|
|
4 йил
|
204
|
240
|
7 200
|
|
5 йил
|
256
|
300
|
9 000
|
|
6 йил
|
308
|
360
|
10 800
|
|
|
|
|
Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki, sirtqi,
maxsus sirtqi) oqish shakli uchun kreditlar miqdori kunduzgi oqish shakli
kreditlariga mos qilib olinadi.
Oquv davrining
umumiy hajmi quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oquv davrlari
|
Sogliqni saqlash talim sohasidan tashqari barcha talim
sohalari uchun, % hisobida*
|
Sogliqni saqlash talim sohasi uchun, %
hisobida
|
|
Nazariy va amaliy talim
|
40 65
|
50 70
|
|
Shu jumladan, auditoriya
(kontaktli) va mustaqil talimning nisbati
|
40/60 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha
|
|
Attestatsiya
|
6 15
|
8 15
|
|
Tatil**
|
8 21
|
10 18
|
|
Malaka amaliyoti
|
6 25
|
6 20
|
|
Bitiruv malakaviy ishi***
|
2 7
|
2 5
|
|
* Ayrim yonalishlarning oziga xos xususiyatidan kelib
chiqib, talim jarayoni
|
zaruratiga muvofiq Ozbekiston Respublikasi Oliy va
orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular uchun mazkur foizlarga
ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.
** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga
muvofiq.
*** Bitiruv malakaviy ishi tarkibiga
uni himoya qilish boyicha Davlat attestatsiyalari ham kiradi.
Barcha talim sohalari uchun
nazariy va amaliy talim hajmining kamida 85 % umumkasbiy va ixtisoslik (maxsus)
fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi
lozim.
Oquv rejalaridagi majburiy va
tanlov fanlari bloklarining hajmini talim yonalishining oziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib, oquv rejani ishlab chiqaruvchi oliy talim
muassasasi belgilaydi.
Bakalavriat talim yonalishlari
talim oluvchilarining malaka amaliyotini otash tartibi va bitiruv malakaviy
ishini bajarish tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat
boshqaruv organi tomonidan belgilanadi.
Kredit tizimi xalqaro
tamoyillariga asoslanib fanlar katalogini tizimlashtirish va maqbullashtirish
maqsadida oquv rejalarda kreditlar kurs va semestrlar boyicha taqsimotini
quyidagicha belgilash tavsiya etiladi:
|
Oquv faniga ajratilgan soat*
|
Fanning bir va ikki semestr davomida
otilishiga qarab ajratiladigan kreditlar
|
|
1-semestr
|
2-semestr
|
|
120
|
4
|
-
|
|
180
|
6
|
-
|
|
240
|
4
|
4
|
|
300
|
4
|
6
|
|
360
|
6
|
6
|
|
* Ushbu taqsimot magistraturaga ham taalluqli.
|
Magistratura-barcha
turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan
oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30
kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.
Reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun
barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga
olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlari va ilmiy
faoliyatning eng yuqori hajmi haftasiga 36 akademik soat qilib belgilanishi
lozim.
Oqishning meyoriy muddati
quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oqishning meyoriy muddati*
|
Haftalar soni
|
Kreditlar miqdori
|
Akademik soatlar miqdori
|
|
1 yil
|
50
|
60
|
1800
|
|
2 yil
|
100
|
120
|
3600
|
|
3 yil
|
152
|
180
|
5400
|
|
* Kunduzgi oqish shakli tayanch sifatida olinadi.
|
|
Oqish davrining umumiy hajmi
quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oqish davrining tarkibiy qismlari
|
Sogliqni saqlash talim sohasidan
tashqari barcha
talim sohalari uchun, % hisobida*
|
Sogliqni saqlash talim sohasi uchun,
% hisobida
|
|
Davolash faoliyati bilan tutashgan mutaxassisliklar
|
Davolash faoliyati bilan tutash bolmagan
mutaxassisliklar
|
|
Nazariy va amaliy talim
|
30 55
|
45 55
|
30 55
|
|
Shu jumladan, auditoriya (kontaktli) va
mustaqil talimning nisbati
|
30/70 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha
|
|
Attestatsiya
|
4 18
|
4 10
|
4 10
|
|
Tatillar**
|
6 21
|
10 20
|
10 20
|
|
Ilmiy faoliyat
|
30 55
|
30 40
|
30 55
|
* Ayrim yonalishlarning oziga
xos xususiyatidan kelib chiqib, talim jarayoni zaruratiga muvofiq Ozbekiston
Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular
uchun mazkur foizlarga ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.
** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga
muvofiq.
Ilmiy faoliyat magistratura
talim oluvchilarining yakka tartibdagi taqvimiy ish rejasi asosida amalga
oshiriladi va quyidagilarga bolinadi:
ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik
dissertatsiyasini tayyorlash 60 75 %; ilmiy-pedagogik ish va malaka amaliyoti
25 40 %.
Barcha talim sohalari uchun
nazariy va amaliy talim hajmining kamida 95 % umummetodologik va mutaxassislik
fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi
lozim.
Magistratura mutaxassisliklari
talabalarining ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash
tartibi va malaka amaliyoti (tajriba orttirish)ni otash tartibi oliy talimni
boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.
Kadrlar
tayyorlash sifati va oliy talim muassasalari faoliyatini baholashbakalavriat
talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari professoroqituvchilari
tarkibiga qoyiladigan umumiy talablar.
Bakalavriat oquv rejasi va oquv
dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha tayanch malumotga,
bilimga, malaka va konikmaga ega bolgan malakali oqituvchilar (magistr yoki
diplomli mutaxassislar), fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan
doktori (DSc), professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga ega bolgan
shaxslar, shuningdek tajribaga ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va
amaliyotchilar jalb etilishi lozim.
Magistratura oquv rejasi va
oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha fan nomzodlari,
falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc) va professorlar, ilmiy,
pedagogik va ijodiy unvonlarga (darajalarga) ega bolgan yuqori malakali mutaxassis
va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.
Kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklari boyicha kadrlar tayyorlash sifatini nazorat
qilish quyidagilardan iborat:
ichki
nazorat oliy talim muassasasi tomonidan amalga oshiriladi. Ichki
nazorat
oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan
tegishli ravishda belgilangan reyting (baholash) tizimi hamda kredit-modul
tizimi mezonlarga muvofiq ornatilgan tartibda otkaziladi; bitiruvchilarning
yakuniy nazorati oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oquv
rejalariga muvofiq bakalavriatda oquv fanlari boyicha yakuniy davlat
attestatsiyasi va (yoki) bitiruv malakaviy ishi himoyasi, shuningdek
magistraturada magistrlik dissertatsiyasining himoyasi shaklida amalga
oshiriladi; davlat-jamoatchilik nazorati oliy talimni boshqarish boyicha
vakolatli davlat boshqaruv organi, jamoat tashkilotlari va kadrlar
buyurtmachilari tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi; tashqi
nazorat belgilangan tartibda oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli
davlat boshqaruvi organi tomonidan amalga
oshiriladi.
2. TINGLOVCHILINING
TAYYORGARLIGIGA QOYILADIGAN
TALABLAR (Uyga vazifa)
6. Bakalavriat
talim yonalishlari, magistratura mutaxassisliklari oquv jarayonini tashkil
etish va sifatini taminlash.
7. Kafedra
yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha DTS, oquv rejalari va fan
dasturlarini rivojlangan xorijiy mamlakatlarning tajribalari asosida
takomillashtirish.
8. Normativ-huquqiy
hujjatlar asosida oquv-tarbiya jarayonlarini tashkil etishning optimal
variantlarini ishlab chiqish.
9. Talabalar
bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimini, reyting nazorat
turlarini bilish hamda talabalar bilimini xolisona, adolatli baholash.
10. Faol fuqarolik pozitsiyasi va
huquqiy madaniyatga ega bolish.
11. Normativ-huquqiy hujjatlar
asosida ilmiy-tadqiqotchilik faoliyatini tashkil etish va rivojlantirish.
3. MUSTAQIL
TAYYORLANISH UCHUN MASALALAR:
1-masala
Toshkent shaxrida joylashgan
oliy talim muassasasining Xorijiy filologiya fakulteti Fransuz filologiyasi
kafedrasi katta oqituvchisi Gulnoza Axmedova 2016 yilning sentabr oyida
farzandi tugilganligi munosabati bilan OTM rektori buyrugiga asosan farzandini
3 yoshgacha parvarishlash tatili (dekreti)ga chiqdi. 2016 yilning sentabr oyida
Gulnoza Axmedova dekret tatilidan qaytish uchun OTM mamuriyatiga murojaat
etganda OTM kadrlar bolimi boshligi uning familiyasi shtatlar jadvalida yoqligi
uchun OTM mamuriyati uni ish bilan taminlay olmasligi togrisida ogoxlantirdi?
Yuqorida berilgan masalalarni
tahlil qilishingiz va huquqiy manbalarga asoslangan holda oz fikringizni bayon
etishingiz lozim.
2-masala
SIZGA QOYIDAGI
MASALALARGA OYDINLIK KIRITISH UCHUN VAZIFA BERILDI.
1) Agar talaba
shartnoma pulini tolashga qiynalsa, Oliy talim muassasasi tomonidan imtiyoz
berish nazarda tutiladimi?
2) Talabalarni turar joylarga joylashtirish qay tarzda
amalga oshiriladi?
3) Taklif (tashabbus) asosida bajariladigan doktorlik
dissertatsiyasi mavzui boyicha oliy talim yoki ilmiy-tadqiqot muassasasi
kengashi qarori va muvofiqlashtiruvchi kengash hulosasi bir-biridan jiddiy farq
qilsa, u holda qanday harakat qilinadi?
4) Oliy talim muassasasi bakalavriati yoki magistraturasini
davlat grantlari asosida tamomlagan bakalavr yoki magistrning yollanma asosida
ishlab berish muddati necha yilni tashkil qiladi?
Yuqorida berilgan masalalarni
hal qilishingiz va huquqiy manbalarga asoslangan holda oz fikringizni bayon
etishingiz lozim.
4. MUSTAQIL OQISH UCHUN
ADABIYOTLAR:
1. Ozbekiston
Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi togrisidagi 2023 yil
11 sentabrdagi Farmoni.
2. Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 03.10.2022 y. 559-son "Oliy talim
tashkilotlarida masofaviy talim shaklini joriy etish chora-tadbirlari
togrisida"gi Qarori.
3. Oliy
talim tashkilotlarida masofaviy talimni tashkil etish tartibi togrisida Nizom
(OzR VM 03.10.2022 y. 559-son qaroriga ilova).
4. Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 24.09.2021 y. 606-son Ozbekiston
Respublikasi oliy talim muassasalarida ikkinchi va undan keyingi oliy talimni
olish tartibi togrisidagi nizomni tasdiqlash haqidagi Qarori.
5. Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.12.2020 y. 824-son Oliy talim
muassasalarida talim jarayonini tashkil etish bilan bogliq tizimni
takomillashtirish chora-tadbirlari togrisidagi Qarori.
6. Oliy
talim muassasalarida oquv jarayoniga kredit-modul tizimini joriy etish tartibi
togrisida Nizom (OzR VM 31.12.2020 y. 824-son qaroriga 1-ilova).
7. Ozbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21.11.2017 y. 930-son "Oliy talim
muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi) va kechki (smenali) talimni tashkil etish
tartibi togrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida"gi Qarori
8. Oliy
oquv yurtidan keyingi talim tizimini yanada takomillashtirish togrisida
Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil
16 fevraldagi PF4958-son Farmoni
9. Oliy
talim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish kurslari togrisidagi nizomga ozgartirish va
qoshimchalar kiritish haqida Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2017 yil 27 fevraldagi 103-son qarori
10. Oliy talim muassasasi
professor-oqituvchilar tarkibining oquv, ilmiy-metodik, ilmiy-tadqiqot,
tashkiliy metodik, manaviy axloqiy va tarbiyaviy ishlar yuklamasini aniqlash
qoidalarini tasdiqlash togrisidagi Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus
talim vazirining buyrugi 19.10.2015 yilda royxatdan otgan, royxat raqami 2720,
kuchga kirish sanasi 26.10.2015.OR QHT, 2015 y., 42-son.
11. Ozbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari toplami, 2015 y., 33-son.
12. Ozbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari toplami, 2015 y., 42-son.
13. Oliy talim. Meyoriy-huquqiy
hujjatlar toplami(II): B.Y.Xodiyev tahriri ostida shakllantirildi; Tuzuvchilar:
I.Majidov, B.Raximov, R.Musurmonov,
S.Buzrukxonov, B.Rajabov, R.Rajabboyev,
H.Nazarov, Sh.Avezov, B.Qodirov.-
T.: Tafkkur-Buston, 2013/ 576 b.
14. Oliy talim. Meyoriy-huquqiy
hujjatlar toplami(II): B.Y.Xodiyev tahriri ostida shakllantirildi; Tuzuvchilar:
I.Majidov, B.Raximov, R.Musurmonov,
S.Buzrukxonov, B.Rajabov, R.Rajabboyev,
H.Nazarov, Sh.Avezov, B.Qodirov.-
T.: Tafkkur-Buston, 2013/ 512 b.
15. Orindoshlik asosida hamda bir
necha kasbda va lavozimda ishlash tartibi togrisidagi Nizomi 18.10.2012 y. 297-sonli
Qaror, Oliy oquv yurtidan keyingi talim hamda oliy malakali ilmiy va ilmiy
pedagogik kadrlarni tayyorlash attestatsiyadan otkazish tizimini
takomillashtirish chora tadbirlari togrisidagi 2012 yil 28 dekabrdagi 365-sonli
Qaror.
3-Maruza
mavzusi: Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligining buyruqlarining umumiy
tavsifi
MARUZANING
NATIJALARI:
Maruzaning
asosiy maqsadi: Oliy talimning normativ huquqiy asoslari modulining
1-mavzusini yoritishga moljallangan rejadagi Ozbekiston Respublikasi Oliy
talim, fan va innovatsiya vazirligining talim va tarbiya jarayonlarini tashkil
etishga oid buyruqlari. Davlat talim standartlari, talim yonalishlari va
magistratura mutaxassisliklarining Malaka talablari, oquv rejalar, fan
dasturlari va ularga qoyiladigan talablar. Oquv yuklamalarini rejalashtirish va
ularning bajarilishini nazorat qilish usullari. OTMlarning lokal xujjatlari
(Ustav, Ichki tartib qoidalar) masalalar boyicha tarqatma materiallardan
foydalaniladi.
Maruza natijasida
tinglovchi:
▪
maruza yuzasidan yangi tegishli tushuncha, bilim, konikma va tajribaga
ega bolish imkoniyatiga ega boladi;
▪
maruza boyicha tegishli misollar va masalalar ustida ishlash, oz
munosabatini bildirish, tegishli moddiy va protsessual qonun normalarini qollay
olish konikmasiga ega boladi;
▪
oz javobini asoslash, tanqidiy fikrlash, opponentni eshitish konikma va
qobiliyatini shakllantirishga erishiladi;
▪
Prezintatsiya orali tasavvur, mushohada va qiyosiy tahlil qilish
imkoniyatiga ega boladi.
✓
MAVZU BOYICHA DARS OLIB BORISH METODIKASI:
✓
Maruzani otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan
axborotkommunikativ va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi
nazarda tutiladi;
✓
Maruza mavzusining dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga
oshirilayotgan islohotlar mazmuni haqida tushuncha beriladi;
✓ Mavzuga oid milliy va xalqaro
normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va
tahlil qilinadi;
✓
Reja asosida slaydlar yordamida Oliy tlim jarayonlarini tashkil
etishning qonunchilik normalarini huquqiy tartibi tushuntiriladi;
✓ Qonunchilik hujjatlari
organiladi va tahlil qilinadi;
✓ Munozarali (nazariy) savollar ortaga tashlanadi
va ularga baho beriladi; ✓ Muammoli masalalar tarqatiladi
va ularning yechimi eshitiladi;
✓
Zaruriyat tugilganda, masala va savollar uyga topshiriq sifatida
beriladi;
✓ Asosiy tushunchalar,
savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun yasaladi.
3. TAYANCH TUSHUNCHALAR:
➢
Oliy talim Oliy talim bakalavriat talim yonalishlari va
magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori malakali kadrlar tayyorlanishini
taminlaydi.
➢ Davlat talim standartlari
- davlat tomonidan talimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan
talablar majmui.
➢ Tashkilot -
professional talim muassasasi bilan dual talim asosida kadrlar tayyorlash
boyicha shartnoma tuzgan yuridik shaxs.
➢
Dual talim dasturi - professional talim muassasasi va tashkilotda
talim oluvchining muayyan kasb yoki mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyatini va
mehnat vazifalarini bajarishiga qaratilgan davlat talim standarti, oquv rejasi,
oquv dastur (modul)lari, oquv va ishlab chiqarish amaliyoti dasturlaridan
iborat hujjatlar toplami.
➢ Ish joyi - dual talimda
talim oluvchiga tashkilotning ichki tartib-qoidalari, tegishli vazifalari hamda
talim dasturlariga muvofiq amaliy konikma va malakalarni egallash uchun
belgilangan ish orni.
➢ Oquv-amaliy qism - dual
talim dasturiga muvofiq professional talim muassasasida otkaziladigan amaliy
mashgulotlar va oquv amaliyoti.
➢ Ustoz - talim
jarayonining ishlab chiqarish bilan bogliq amaliy qismini otkazish uchun
tashkilot tomonidan oquvchi(lar)ga biriktirilgan masul shaxs.
➢
Shartnoma - tashkilot va professional talim muassasasi hamda
tashkilot va oquvchi ortasida dual talimni amalga oshirish uchun tuzilgan
hujjat.
➢
Inklyuziv talim - alohida talim ehtiyojlari va individual
imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha talim oluvchilar
uchun talim tashkilotlarida talim olishga bolgan teng imkoniyatlarni taminlagan
holda beriladigan talim.
➢
Masofaviy talimni boshqarish tizimi - talim jarayonini
rejalashtirish, boshqarish, amalga oshirish va baholashda qollaniladigan
dasturiy mahsulot
(elektron talim platformasi).
➢ Masofaviy talim
jarayonining ishtirokchilari - talim tashkilotining masofaviy talim shakliga
qabul qilingan talabalar, professor-oqituvchilar hamda masofaviy talimning
tashkiliy-texnik va metodik taminotini amalga oshirishga masul shaxslar.
➢ Masofaviy talim
texnologiyasi - talabalarga oquv materiallarining asosiy hajmini
yetkazishni, talaba va professor-oqituvchining ozaro interfaol harakatini
taminlab beruvchi, oquv materialini ozlashtirish boyicha mustaqil ishlashi
uchun talabaga imkoniyat taqdim etuvchi axborot-kommunikatsiya va oqitish
texnologiyalari.
➢ Oquv kontenti - oquv
jarayonida talabalarning foydalanishi uchun moljallangan, masofaviy talimni
boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan oquv metodik materiallar (oquv
rejalari, oquv dasturlari, maruza matnlari, videodarslar, taqdimotlar,
topshiriqlar, imtihon materiallari, oquv adabiyotlari).
➢ Oquvchilar - inklyuziv
talim va boshlangich tayanch korreksion sinflarda tahsil olayotgan soglom yoki
alohida talim ehtiyojlari bolgan bolalar.
➢
Davlat talim talablari - talimning tuzilmasiga, mazmuniga va uni
amalga oshirish shart-sharoitlariga, shuningdek talim oluvchilarning jismoniy,
shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qoyiladigan majburiy
talablar.
➢ Modul tarbiyalash,
oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy
tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari)
qismlarining majmuasi.
➢ Mutaxassislik - malaka
berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.
➢
Professional talim egallanadigan kasb va mutaxassislik boyicha
quyidagi darajalarni oz ichiga oladi:
➢ Talim kampusi - yagona
hududda birlashtirilgan oquv binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini (markazlarini),
ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, talim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni,
axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy
ovqatlanish obyektlarini oz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan
iborat bolgan, oquv jarayoni, manaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori
samaradorligini taminlaydigan talim-tarbiya muhiti.
MARUZANING ASOSIY
MASALALARI:
Ozbekiston Respublikasi Oliy
talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi (2019 yil 8
oktabrdagi PF-5847-son Farmoniga) oliy talim tizimini ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, talim va ishlab
chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida talim sifatini
yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni
samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida,
shuningdek Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 iyuldagi
PQ-4391-son "Oliy va orta maxsus talim tizimiga boshqaruvning yangi
tamoyillarini joriy etish choratadbirlari togrisida"gi qarori ijrosi
yuzasidan ishlab chiqilgan.
Mamlakatimiz oxirgi yillarda
bu borada katta tajriba topladi talim tizimi tubdan ozgarmoqda. Otgan olti
yilda maktabgacha talimdagi qamrov 21 foizdan 70 foizga, oliy talimda esa 9
foizdan 38 foizga yetdi. 2030 yilga qadar har bir bolaning bogchaga qatnashi,
maktabni bitirayotgan har ikki oquvchining biri esa oliygohda oqishi uchun
imkoniyat yaratiladi.
Oliy talim
bilan qamrov va talim sifatini taminlash sohasida: oliy talim bilan
qamrov darajasi pastligicha qolmoqda;
amaldagi malaka talablari,
oquv reja va dasturlari mazmun jihatidan bitiruvchilarda amaliy konikmalarni
shakllantirishga yonaltirilmagan, oquv rejalarida nomutaxassislik fanlari
ulushi yuqoriligicha qolmoqda; oliy talim muassasalari va kadrlar buyurtmachilari
bilan ozaro hamkorlikda kadrlar tayyorlash boyicha ishlar samarali yolga
qoyilmagan, ish beruvchilarning oliy talim mazmunini shakllantirishdagi
ishtiroki yetarli emas; talabalarda tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil
izlash va tahlil qilish
konikmalari shakllantirilmagan; ishlab chiqarish
korxonalarida amaliy mashgulotlar samarali tashkil etilmagan, tayyorlanayotgan
mutaxassislar malakaviy darajasi mehnat bozorining zamonaviy talablariga
yetarlicha javob bermaydi; professor-oqituvchilarning xorijiy tillar va
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ozlashtirish darajasi pastligi sababli
ularning kasbiy mahorati bugungi kun talablaridan ortda qolmoqda;
oquv
adabiyotlari yetishmovchiligi saqlanib qolib, mavjudlarining aksariyat
qismi zamon talablariga javob bermaydi, oquv
adabiyotlari sifatini yaxshilash, xorijiy adabiyotlardan qoshimcha yoki muqobil
oquv adabiyotlari sifatida foydalanish ishlari yetarli darajada tashkil
etilmagan; oliy talim muassasalarida fan olimpiadalarini otkazishning shaffof
mexanizmlari joriy etilmagan, olimpiadalar goliblari bilan ishlash tizimli
ravishda yolga qoyilmagan; iqtidorli yoshlar orasidan oliy talim muassasalariga
talabalarni saralab olish
mexanizmlari mavjud emas; pedagog xodimlarning
malaka oshirish tizimi samarali tashkil etilmagan, jumladan malaka oshirish
muassasalarida oquv mashgulotlari otkazish uchun yuqori malakali
professor-oqituvchilar jalb qilinmagan, malaka oshirishga jalb etishda
tinglovchilarning salohiyati inobatga olinmaydi; oliy talimda manaviy-axloqiy
mazmunni kuchaytirish, yoshlarni milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va
yuksak manaviy goyalar asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda yot
goya va mafkuralarga qarshi immunitetni mustahkamlash borasidagi ishlarni
yanada rivojlantirish zarurati mavjud; ilmiy-tadqiqot va innovatsion
faoliyat sohasida: oliy talim muassasalari ilmiy faoliyati hududlarni
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish istiqbollaridan kelib chiqib
tashkil etilmagan, tahlillar asosida innovatsion rivojlanishni
prognozlashtirish faoliyati yolga qoyilmagan; innovatsion faoliyat, tadqiqot
natijalarini amaliyotga keng joriy etish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish,
ilmiy-tadqiqot ishlariga iqtidorli yoshlarni jalb etish natijadorligi yetarli
emas, talim, fan va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasi
taminlanmagan; oliy talim muassasalarining ilmiy salohiyati atigi 36,4 foizni
tashkil etmoqda; ilmiy-tadqiqot ishlari ijtimoiy soha va iqtisodiyot
tarmoqlaridagi mavjud
muammolar yechimiga
qaratilmagan; songgi yillarda nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan
maqolalarga
iqtiboslar soni kamaymoqda; ilmiy-tadqiqot ishlari
bilan shugullanayotgan professor-oqituvchilar, ilmiy xodimlar va yosh olimlar
faoliyatini ragbatlantirishning tasirchan mexanizmlari yaratilmagan;
oliy
talim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash
sohasida:
talabalar turar joylari,
kutubxona, oquv ustaxonalari, laboratoriyalar, sport soglomlashtirish va
ijtimoiy infratuzilma obyektlari quvvatlari mavjud ehtiyojni qanoatlantirmaydi,
ularning aksariyat qismida bugungi kun talablariga javob beradigan moddiy-texnik
baza shakllantirilmagan; oliy talim muassasalarining zamonaviy oquv va ilmiy
laboratoriyalar bilan jihozlanish darajasi yetarli emas, xalqaro standartlarga
javob beradigan oquv laboratoriya uskunalarining salmogi atigi 10 foizni
tashkil etadi, shu bilan birga oquv jarayoni laboratoriya materiallari
(reaktivlar, kimyoviy idish, butlovchi, biologik materiallar va boshqa
obyektlar) bilan yetarlicha taminlanmaydi;
oliy talim muassasalari
moliyaviy xarajatlarining asosiy qismi ish haqiga sarflanib, oquv va ilmiy
laboratoriyalarni yangilashga, bino va inshootlarni tamirlashga yetarlicha
mablag yonaltirilmayapti;
oliy talimning
jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda raqobatbardoshlikni taminlash
sohasida:
respublika oliy talim muassasalari xalqaro etirof
etilgan tashkilotlar
reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim
muassasalari royxatiga, ularning rasmiy veb-saytlari Webometrics xalqaro
reytingining 1 000 talik royxatiga kirmagan; talim dasturlari va talabalar
bilimini baholash tizimi xalqaro standartlarga
moslashtirilmagan; mavjud
talabalar turar joylari hamda ijtimoiy infratuzilma obyektlari xorijiy
talabalar ehtiyojlariga moslashtirilmagan;
xorijiy fuqarolarni mamlakatimizda talim olishga keng jalb qilish borasidagi
targibot ishlari, jumladan PR-loyihalar (Ozbekiston oliy talim muassasalari
kunlarini tashkil qilish, taqdimotlar otkazish va boshqalar) yetarli darajada
tashkil qilinmagan, bu borada interaktiv virtual platforma mavjud emas.
Oliy talim tizimini
rivojlantirishning strategik maqsadlari hisoblanadi:
mamlakatni modernizatsiya qilish, ijtimoiy-iqtisodiy
jihatdan barqaror
rivojlantirish uchun yuqori malakali kadrlar
tayyorlash sifatini oshirish, inson kapitalini mehnat bozori talablari asosida
rivojlantirish; oliy talim bilan qamrov darajasini oshirish, xalqaro
standartlar asosida yuqori malakali, kreativ va tizimli fikrlaydigan, mustaqil
qaror qabul qila oladigan kadrlar tayyorlash, ularning intellektual
qobiliyatlarini namoyon etishi va manaviy barkamol shaxs sifatida shakllanishi
uchun zarur shart-sharoit yaratish; sohada soglom raqobat muhitini
shakllantirish, uning jozibadorligini oshirish,
jahon miqyosidagi raqobatbardoshligini taminlash.
Uzoq istiqboldagi maqsadli
vazifalardan kelib chiqib, oliy talim tizimini rivojlantirish quyidagi ustuvor
yonalishlar asosida amalga oshiriladi:
oliy talim bilan qamrovni kengaytirish, oliy
malumotli mutaxassislar tayyorlash
sifatini oshirish; talim jarayoniga raqamli
texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish; oliy talim muassasalarida
ilmiy-tadqiqot ishlari natijadorligini oshirish, yoshlarni ilmiy faoliyatga
keng jalb etish, ilm-fanning innovatsion infratuzilmasini shakllantirish;
manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini oshirish;
yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash
jarayoniga kadrlar buyurtmachilarini
faol jalb etish; oliy talim
muassasalarining moliyaviy mustaqilligi va barqarorligini taminlash,
moddiy-texnik taminotini
mustahkamlash; oliy talim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv
faoliyatini
takomillashtirish;
korrupsiyaga qarshi kurashish, shaffoflikni taminlashning tasirchan
mexanizmlarini joriy etish;
oliy talim tizimining investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xalqaro
miqyosda
tanilishi va raqobatbardoshligini taminlash.
Oliy talim bilan qamrovni
kengaytirish, oliy malumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish boyicha
quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
oliy
talim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat
va nodavlat oliy talim muassasalari, shuningdek
investitsiyalarni jalb qilgan holda nufuzli xorijiy oliy talim muassasalari
filiallari faoliyatini tashkil etish orqali oliy talimda raqobat muhitini
yaratish; xalqaro standartlar va milliy ananalar uygunligida yuqori malakali,
zamonaviy bilim va konikmalarga ega, mustaqil fikrlaydigan, vatanparvar,
professional kadrlarni tayyorlovchi, yetakchi talim va ilm-fan markazi -
Prezident universitetini tashkil etish;
oliy malumotli mutaxassislar
tayyorlashning maqsadli parametrlarini Investitsiya dasturlari, hududiy va
tarmoq dasturlari, vasiylik kengashlari talablari, jahon miqyosidagi texnologik
ozgarishlarni inobatga olgan holda shakllantirish, talim yonalishlari va
mutaxassisliklarini optimallashtirish, bunda STEAM yonalishlarini (aniq fanlar,
texnologiya, injiniring, ijodiy sanat va matematika) rivojlantirishga alohida
etibor qaratish; oliy talim muassasalarining quvvati, ilmiy salohiyati va
boshqa asosiy korsatkichlaridan kelib chiqqan holda tolov-kontrakt asosidagi
qabul parametrlarini oliy talim muassasasi tomonidan mustaqil belgilash
tizimini bosqichma-bosqich joriy etish; davlat granti asosida kadrlar
tayyorlash parametrlarini bosqichma-bosqich oliy
talim muassasalari ortasida tanlov otkazish yoli
bilan taqsimlash mexanizmlarini joriy etish; xotin-qizlarning oliy talim
olishga bolgan huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish, talim olishda
gender tengligi tamoyillari ustuvorligini taminlash, mahallalar, umumtalim
maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida muntazam ravishda
xotin-qizlarni oliy talimga keng jalb qilishga yonaltirilgan keng targibot
ishlarini olib borish; talimning uzluksizligiga erishish maqsadida umumiy orta,
orta maxsus va oliy
talim dasturlarining uygunligi va izchilligini
taminlash; oliy talim muassasalarining oquv rejalarini kredit-modul tizimiga
otkazish mexanizmlarini ishlab chiqish va ularni bosqichma-bosqich mazkur
tizimga otkazish; individual talim trayektoriyalariga asoslangan, talabalarda
kreativ fikrlash, amaliy konikmalarni shakllantirishga qaratilgan oquv rejalar
ishlab chiqish orqali talabalar qiziqishlari hamda kadrlar buyurtmachilari
ehtiyojlariga muvofiq talim dasturlarini shakllantirish, ularni tasdiqlash boyicha
oliy talim muassasalariga bosqichma-bosqich akademik mustaqillik berish;
mustaqil talim soatlari ulushini oshirish, talabalarda mustaqil talim olish,
tanqidiy va ijodiy fikrlash, tizimli tahlil qilish, tadbirkorlik konikmalarini
shakllantirish, oquv jarayonida kompetensiyalarni kuchaytirishga qaratilgan
metodika va texnologiyalarni joriy etish, oquv jarayonini amaliy konikmalarni
shakllantirishga yonaltirish, bu borada oquv jarayoniga xalqaro talim
standartlariga asoslangan ilgor pedagogik texnologiyalar, oquv dasturlari va
oquv-uslubiy materiallarni keng joriy etish;
talabalar
bilimini baholash tizimi texnologiyalarini takomillashtirib borish va
xolisonaligini taminlash, jumladan baholashning
talabalar bilan bevosita aloqasiz shakllarini rivojlantirib borish; fanlarni
ozlashtirishda talabalar orasida soglom raqobatni rivojlantirish
mexanizmlarini ishlab
chiqish; oquv rejalarida fanlar sonini nomutaxassislik fanlari hisobiga
bosqichma-
bosqich kamaytirish hamda
tutashlikdagi fanlarni tanlov fanlari royxatiga kiritish; gumanitar va
pedagogik yonalishlarda kadrlar tayyorlash sifatiga etiborni
kuchaytirish, pedagogik talim yonalishlari va
mutaxassisliklari boyicha oquv reja va dasturlarini ilgor xorijiy tajriba
asosida qayta korib chiqish va takomillashtirish, mazkur yonalishda tahsil
olayotgan talabalarda talim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
qollash konikmalarini shakllantirish, pedagogik talim infratuzilmasini
yaxshilash, hududlardagi barcha umumtalim maktablariga xorijiy tillarni
ozlashtirgan, yuqori malakali professional pedagog kadrlarni yetkazib berish;
ilgor xorijiy tajribalar asosida oliy talim muassasalariga yuqori malakali
pedagog kadrlarni maqsadli tayyorlash, qayta
tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirib borish; oliy talim
muassasalarida oquv-uslubiy faoliyat uchun masul bolgan
mutaxassislar malakasini
muntazam oshirib borish; talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha
xorijiy tillarda oqitiladigan
mutaxassislik
fanlari salmogini oshirib borish; magistratura talabalarining yuqori saviyada
ilmiy izlanishlar olib borish,
pedagogik faoliyat yuritish, boshqaruv, tanqidiy
fikrlash va tizimli tahlil qilish qobiliyatiga ega bolishi uchun mazkur talim
bosqichi oquv reja va dasturlarini muntazam takomillashtirib borish; oquv
adabiyotlari sifatini yaxshilash, zamonaviy oquv adabiyotlarini yaratish
tartibini soddalashtirish, eng yangi xorijiy adabiyotlarni xarid qilish va
tarjima qilish ishlarini jadallashtirish, xorijiy adabiyotlardan qoshimcha yoki
muqobil oquv adabiyotlari sifatida foydalanishni kengaytirish, kutubxonalar fondlarini
muntazam ravishda yangilab borish; tanlov asosida aniqlangan va oquv
adabiyotlariga mualliflik qilayotgan professor-oqituvchilarning yillik oquv
yuklamasini taqsimlash mexanizmini takomillashtirish, bunda ularning umumiy
yillik yuklamalarida oquv adabiyotlarini yaratish uchun ajratilgan vaqtni dars
otish yuklamasi vaqti hisobidan oshirishni nazarda tutish; imkoniyati
cheklangan talabalarga korsatiladigan talim xizmatlari turlarini kopaytirish va
ularning sifatini yaxshilash, talimda inklyuziv jarayonlarni rivojlantirish,
adaptiv texnologiyalarni joriy etish; barcha oliy talim muassasalarida dars
mashgulotlari boyicha talabalar fikrini organish (feedback) hamda ozaro tashrif
(peer review) tizimini rivojlantirish asosida talabalarga talim xizmatlari korsatish
sifatini yaxshilab borish;
fan sohalari boyicha
professor-oqituvchilarning kasbiy muloqot maydonchalarini yaratish, talim
sifatini taminlash jarayoniga talabalarni keng jalb etish hamda
"tyutorlik" tashkiliy-metodik yordam tizimini joriy etish orqali
talabalarning mustaqil talim olish faoliyatini
rivojlantirish;
xorijiy
mamlakatlar tajribasidan kelib chiqib, talaba-yoshlarning akademik
faoliyati, muammolari va turmush tarzi, oquv
jarayoni hamda yaratilgan sharoitlar boyicha talabalar fikr-mulohazalarini
organish maqsadida ular ortasida har yili respublika miqyosida milliy sorov
otkazish; oliy talim muassasalari, qayta tayyorlash va malaka oshirish
kurslarida oquvpedagogik va ilmiy faoliyat yuritish uchun xorijlik yuqori
malakali professoroqituvchilar va mutaxassislar, talim va ilm-fan sohasida
faoliyat yuritib, salmoqli yutuqlarga erishgan, yurt rivojiga hissa qoshish
istagida bolgan xorijdagi vatandoshlarni jalb etish, bu borada ularga akademik
va infratuzilmaga oid qulayliklar yaratib berish; yuqori malakali
professor-oqituvchilar, olimlarni talim jarayoniga jalb qilishning samarali
mexanizmlarini yaratish, muayyan korsatkichlar asosida ularning faoliyatini
baholash tizimini rivojlantirish;
oliy talim muassasalarida milliy hamda xalqaro baholash tizimlari
sertifikatlariga ega bolgan, xorijiy tillarni
mukammal ozlashtirgan professoroqituvchilar va talabalar ulushini tizimli
ravishda oshirib borish;
El-yurt umidi jamgarmasi
komagida professor-oqituvchilarni xorijiy mamlakatlarda malaka oshirish,
stajirovka otash, magistratura va doktoranturada oqitish orqali ularning kasbiy
mahoratini oshirib borish; kop yillik mehnat stajiga ega bolgan amaliyotchi mutaxassislarni
talim
jarayoniga keng jalb qilish,
professor-oqituvchilarning tegishli soha korxona va tashkilotlarida stajirovka
otashini tizimli tashkil etish; ijtimoiy soha va iqtisodiyotning barcha
tarmoqlari mutaxassislari uchun uzluksiz malaka oshirish va qayta tayyorlash
tizimlarini joriy etishning meyoriy-huquqiy va oquv-metodik asoslarini
takomillashtirib borish, bu borada masofaviy talim imkoniyatlaridan keng
foydalanish; oliy talim muassasalarida talabalarning ishdan ajralmagan holda
oqishini taminlash maqsadida sirtqi va kechki talim shakllarida kadrlar
tayyorlashni rivojlantirish, bunda raqamli texnologiyalarga asoslangan
zamonaviy talim texnologiyalarini joriy etish; iqtisodiyotning zamonaviy
talablariga muvofiqlikni taminlash maqsadida davlat
talim standartlarini
takomillashtirib borish; talabalarning ishlab chiqarish, malakaviy va boshqa
turdagi amaliyotlarini
mazmunli tashkil etish
uchun uslubiy bazani ishlab chiqish va rivojlantirib borish; respublika oliy
talim muassasalariaro ichki akademik mobillik dasturlarini,
ozaro tajriba almashish
mexanizmlarini amaliyotga tatbiq etish; xorijiy oliy talim muassasalari bilan
hamkorlik doirasida professor-oqituvchilar
va doktorantlar akademik
mobilligi dasturlarini rivojlantirish; oliy talim muassasalarida talim sifatini
oshirishda ichki nazorat va hisobdorlik
mexanizmlarini
takomillashtirish; oliy talim muassasalariga qabul jarayonlarida
bitiruvchilarning attestatidagi
ortacha bahoni inobatga olgan holda, talim
yonalishlariga mos bolgan fanlardan milliy va xalqaro baholash tizimlari
sertifikatlariga ega bolgan abituriyentlarni oliy talim muassasalariga oqishga
qabul qilish tajribasini bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etish;
milliy baholash tizimi
sertifikatlari taqdim etiladigan fanlar royxatini kengaytirish, bunday
xizmatlar korsatadigan davlat va nodavlat muassasalar faoliyatini
qollab-quvvatlash; oliy talim muassasalari fan olimpiadalarini otkazish
tartibini takomillashtirish, shaffoflikni taminlash, baholash mexanizmlarini
xalqaro olimpiada va tanlovlar mezonlariga moslashtirish.
Talim jarayoniga raqamli
texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish boyicha quyidagi tadbirlar
amalga oshiriladi:
raqamli
iqtisodiyot uchun yuqori malakali muhandis-texnik kadrlar tayyorlash
tizimini tashkil etish;
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va talim
texnologiyalarining mustahkam integratsiyasini
taminlash, bu borada pedagog kadrlarning kasbiy mahoratini uzluksiz
rivojlantirib borish uchun qoshimcha sharoitlar yaratish; talim jarayonlarini
raqamli texnologiyalar asosida individuallashtirish, masofaviy talim
xizmatlarini rivojlantirish, vebinar, onlayn, "blended learning",
"flipped
classroom" texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish; zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida masofaviy talim
dasturlarini tashkil etish;
maruza va amaliy mashgulotlar, seminarlarni onlayn kuzatish va ozlashtirish
imkonini beruvchi, shuningdek ularni elektron
axborot saqlovchilarga yuklovchi EMINBAR platformasini amaliyotga joriy etish,
talim jarayonlarida "bulutli texnologiyalar"dan foydalanish;
masofadan turib foydalanish imkonini beruvchi elektron kutubxona tizimini keng
joriy etish, talabalarning oliy talim muassasasida oqishni tamomlaganlaridan
song kutubxona fondi, axborot bazalaridan foydalanishini yolga qoyish orqali
ularning kasbiy malakasini uzluksiz oshirib borish imkoniyatlarini kengaytirish;
milliy elektron talim resurslari yaratilishini jadallashtirish, xorijiy
elektron talim resurslarini tarjima qilish ishlarini tashkil etish, talim
jarayonida elektron resurslar salmogini bosqichma-bosqich oshirib borish,
elektron oquv adabiyotlar yaratish, ularni mobil qurilmalarga yuklab olish
maqsadida kutubxonalarda QR-kod yordamida elektron resurslar haqidagi
axborotlarni joylashtirish tizimini yaratish; oliy talim muassasasining
konferensiya materiallari, bitiruv-malakaviy ishlar, magistrlik va doktorlik
dissertatsiyalaridan iborat ilmiy-texnik malumotlar elektron bazasini yaratish,
kelgusidagi ilmiy-texnik malumotlar yangiligini taminlash maqsadida antiplagiat
tizimidan foydalanishni keng joriy etish; talim yonalishlari va
mutaxassisliklarining oziga xosligidan kelib chiqib,
talim jarayonida xalqaro miqyosda keng
qollaniladigan zamonaviy dasturiy mahsulotlardan foydalanishni rivojlantirish;
oliy talim muassasalaridan olinadigan turli hisobot va malumotlar sonini keskin
kamaytirish, ularni tayyorlashning qogoz shaklidan voz kechish, boshqaruv
tizimi va oquv jarayonlari, kutubxona va hujjatlar aylanmasini
elektronlashtirishni taminlovchi "Elektron universitet" platformasiga
bosqichma-bosqich otish, talim jarayoni ishtirokchilari faoliyati
samaradorligini monitoring qilishning elektron tizimini joriy etish;
oliy talim muassasalari
pedagog xodimlari, bakalavriat, magistratura talabalari va doktorantlariga oid
malumotlarni ozida aks ettiruvchi va muntazam yangilanib boruvchi elektron baza
(Student Record System) yuritilishini yolga qoyish asosida uning milliy
tizimini yaratish; xalqaro moliya tashkilotlari komagida oliy talim sohasidagi
oquv-uslubiy,
meyoriy-huquqiy hujjatlar, statistik malumotlar,
shuningdek davlat interaktiv xizmatlari korsatishga doir malumotlarni ozida
mujassam etgan va muntazam yangilanib turadigan oliy talimning yagona axborot
platformasi - "Oliy talim boshqaruvi axborot tizimi"ni ishga
tushirish, unda vakant orinlarga otkazilayotgan tanlovlarga oid elonlarni hamda
arizalarni onlayn qabul qilish imkoniyatlarini nazarda tutish.
Oliy talim muassasalarida
ilmiy-tadqiqot ishlari natijadorligini oshirish, yoshlarni ilmiy faoliyatga
keng jalb etish, ilm-fanning innovatsion infratuzilmasini shakllantirish
boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
oliy
talim muassasalarida talim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar
natijalarini tijoratlashtirish uzviy bogliqligini
nazarda tutuvchi Universitet 3.0 konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish;
xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini
kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablaglar hisobiga oliy talim
muassasalari tarkibida texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi, startap,
akselerator markazlarni tashkil etish hamda ularni tegishli tarmoq, soha va
hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tadqiq qilish va
prognozlashtirish boyicha faoliyat olib borishlarini taminlash;
professor-oqituvchilar, ilmiy izlanuvchilar, doktorantlar, magistratura va
bakalavriat talabalarini tashkil etiladigan texnoparklarda ilmiy va innovatsion
faoliyat olib borishlariga erishish; budjetdan tashqari mablaglar hisobiga
startap loyihalari asosida tijoratlashtirish salohiyati yuqori bolgan yangi
mahsulotlar va texnika-texnologiyalarni yaratish orqali oliy talim muassasalari
huzurida ilmiy-tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish bilan
shugullanuvchi spin-off va spin-out korxonalarini tashkil etish, akademik
tadbirkorlikni rivojlantirish; xalqaro SsiVal axborot-tahlil tizimi yordamida
jahondagi ilmiy-tadqiqot natijalarini tahlil qilib borish asosida ilm-fanning
ilgor yutuqlari bilan uygun rivojlanishini taminlash; nufuzli xalqaro ilmiy
jurnallarda maqolalar chop etish faoliyatini qollab-
quvvatlash mexanizmlarini joriy etish; oliy talim
muassasalari ilmiy jurnallarining Scopus, ScienceDirect va boshqa xalqaro
ilmiy-texnik malumotlar bazalariga bosqichma-bosqich kiritilishini taminlash;
fundamental, amaliy va innovatsion ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish, mavjud
ilmiy maktablarni saqlab qolish va yangilarini yaratish, ularning kadrlar
salohiyatini mustahkamlash, bunda iqtidorli yoshlarning ilm-fanga keng jalb
etilishini ragbatlantirish; xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazasiga kiruvchi nufuzli
ilmiy nashrlarda maqolalar elon qilish orqali faoliyatining ilmiy natijalari
xalqaro darajada tan olinishini belgilovchi korsatkich Xirsh indeksi (h-indeks)
yuqori bolgan olimlar, professor-oqituvchilar hamda yosh ilmiy izlanuvchilarni
budjetdan tashqari mablaglar hisobidan moddiy ragbatlantirib borish tizimini
joriy etish; oliy talim muassasalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar
sifatini kotarish, ularni statistik, texnik va boshqa malumotlar bilan
taminlash mexanizmlarini yaratish, bu borada tegishli meyoriy-huquqiy
hujjatlarni qabul qilish; professor-oqituvchilar tarkibining ilmiy daraja va
unvonlarga ega xodimlar
yoshi nuqtai nazaridan
optimal nisbatiga erishish; ilmiy-tadqiqot muassasalari olimlarini talim
jarayoni va ilmiy rahbarlikka jalb
qilish, magistratura va doktorantura bosqichlaridagi
ilmiy ishlarni mazkur ilmiytadqiqot muassasalarida olib borilishi hamda himoya
qilinishini taminlash; jahon ilmiy tadqiqotlar bozori tendensiyalaridan kelib
chiqib, har bir oliy talim muassasasida (fakultet, kafedra va laboratoriyalar
kesimida) ilmiy tadqiqotlarni tor va fanlar tutashligidagi sohalarga
ixtisoslashtirish, ularni ishlab chiqarish va hududiy rivojlanish ehtiyojlariga
moslashtirish, qiyosiy ustunlikka ega bolgan istiqbolli ilmiy yonalishlarni
belgilash, ushbu yonalishlarda yuqori malakali professor-oqituvchilar va
talabalar salmogini oshirish;
Toshkent davlat texnika
universiteti huzuridagi Ozbekiston-Yaponiya yoshlar innovatsiya markazi,
Toshkent toqimachilik va yengil sanoat instituti huzuridagi
Oquv-amaliy toqimachilik texnoparki hamda Urganch
davlat universiteti huzuridagi
Xorazm innovatsion
texnoparkining faoliyati samaradorligini oshirish; xalqaro moliya
institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb qilish orqali
innovatsion faoliyat infratuzilmasini
takomillashtirish maqsadida Hujayra va molekulyar biotexnologiya, Tibbiy
genetika, Ekofiziologiya,
Materialshunoslik, Energiya tejovchi
texnologiyalar, nazorat-olchov va avtomatlashtirilgan tizimlar, Qurilish
materiallari hamda Oziq-ovqat mahsulotlari va texnologiyasi yonalishlari
boyicha 7 ta oliy talim muassasalariaro ilmiytadqiqot laboratoriyasini tashkil
etish;
Ozbekiston Milliy universiteti
huzurida Nanotexnologiyalarni rivojlantirish markazi, Yarimotkazgichlar
fizikasi va mikroelektronika ilmiy-tadqiqot instituti, Biofizika va biokimyo
instituti, Intellektual dasturiy tizimlar ilmiy-amaliy markazida zamonaviy
ilmiy-tadqiqotlar amalga oshirilishini taminlash va rivojlantirib borish;
ilm-fan sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, Ozbekiston Respublikasi
Fanlar akademiyasining tegishli institutlari hamda nufuzli xorijiy oliy talim
va ilmiy tadqiqot muassasalari bilan yetakchi mahalliy oliy talim
muassasalarining faol hamkorligini yolga qoyish, bunda mentorlik modelidan keng
foydalanish; professor-oqituvchilar tomonidan yuritilishi lozim bolgan turli
jurnal va oquv-
uslubiy hujjatlar sonini qatiy qisqartirish orqali
ularning ilmiy faoliyatini jadallashtirish; ilmiy-tadqiqot ishlarini ijtimoiy
soha va iqtisodiyot tarmoqlaridagi, shu jumladan
hududiy miqyosdagi mavjud muammolarning
innovatsion yechimiga qaratish, fanlar tutashligidagi muammolarni keng tadqiq
etish; iqtidorli yoshlarni aniqlash, akademik litseylarga jalb qilish, oliy
talim muassasalariga saralab olish, chuqurlashtirilgan talim dasturlari asosida
oqitish, ularning fan olimpiadalaridagi ishtirokini kengaytirish, ilmiy
faoliyatga bolgan qiziqishini oshirish, ustoz-shogird tizimi asosida tegishli
sohada yuqori natijalarga erishgan malakali mutaxassislarga biriktirish, bu
boradagi malumotlar elektron bazasini yaratish; oliy talim muassasalarining
Yoshlar akademiyasi hamda Fan va texnologiyalar boyicha respublika kengashi
bilan hamkorligini yolga qoyish va rivojlantirib borish; oliy talim
muassasalari ilmiy salohiyatini oshirish, maqsadli doktorantura orqali
ilmiy va ilmiy-pedagog
kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirish; xorijiy oliy talim muassasalari
bilan hamkorlikda qoshma ilmiy daraja
dasturlarini ishlab chiqish; oliy talimdan keyingi
talim institutlari faoliyatini xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, ilmiy
kengashlar va himoyalar tizimini xalqaro tajribaga muvofiqlashtirish; ilmiy
darajalar va unvonlar berish vakolatini bosqichma-bosqich oliy talim
muassasalariga berish; doktoranturaga qabul qilish
shartlarini belgilashda oliy talim muassasalariga erkinlik berish,
talabgorlarni saralab olishda ularning ilmiy yutuqlariga alohida etibor
qaratish; ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengashlar majlislarini hududlardagi
oliy talim
muassasalaridan turib onlayn kuzatish
platformasini yaratish.
Manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini
oshirish Manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini
oshirish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
talaba-yoshlar talim-tarbiyasi
uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni oz
ichiga olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq etish, jumladan
talaba-yoshlarni madaniyat va sanat, jismoniy tarbiya va sportga jalb qilish, ularning
kompyuter va internet texnologiyalaridan foydalanish savodxonligini oshirish,
kitobxonlikni keng targib qilish, talaba-qizlarning kasbiy konikmalarini
rivojlantirish; oliy talim muassasalarida manaviy-marifiy ishlarni tizimli
tashkil etish, bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning
samaradorligini oshirish, yoshlarning intellektual salohiyati, tafakkuri va
dunyoqarashini yuksaltirish, mafkuraviy immunitetini mustahkamlash,
vatanparvarlik, xalq manfaatlari uchun xizmat qilish tuygusi bilan yashaydigan
barkamol avlod sifatida tarbiyalashga qaratilgan talaba-yoshlarning
manaviy-axloqiy ongini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish va
amaliyotga tatbiq etish; davlat va jamiyat oldida turgan muhim vazifalarni hal
etishda masuliyatni oz zimmasiga olishga qodir, yurtparvar, tashabbuskor,
zamonaviy bilim va konikmalarni ozlashtirgan, insoniy fazilatlarga ega
yoshlarni professional kasb egasi sifatida tayyorlash, bu borada yangicha
yondashuvlarni talab etadigan talim-tarbiya usullaridan foydalanish; oliy talim
muassasalarida sportni qadriyat sifatida rivojlantirish, talabalar ortasida
soglom turmush tarzini ommalashtirish boyicha chora-tadbirlar ishlab chiqish va
amalga oshirish; yoshlarning qonun hujjatlari mazmun-mohiyatidan xabardorligi,
huquqiy ongi va madaniyatini rivojlantirish, ularda soglom turmush tarziga
rioya etish, inson huquqlari, gender tengligi, tinchlikparvarlik va
millatlararo totuvlik, vijdon erkinligi, barcha millat va elatlarning tillari,
urf-odatlari va ananalarini hurmat qilish kabi umuminsoniy qadriyatlar bilan
birga milliy-axloqiy qadriyatlarni kamol toptirish, ijtimoiy-siyosiy va
iqtisodiy faollik, mustahkam fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish; imkoniyati
cheklangan talabalarning ijtimoiy moslashuvi uchun keng sharoitlar
yaratish,
inklyuzivlik goyalarini targib qilish; yoshlar tarbiyasida ota-onalar,
mahallalar va oliy talim muassasalari
hamkorligini tizimli tashkil etish; oliy talim
muassasalarida sotsiologik va pedagogik-psixologik xizmat guruhlari ishini
takomillashtirib borish, talaba-yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash, oilani
mustahkamlash borasidagi targibot ishlarini kuchaytirish; talaba-yoshlarni
hunar organish, yangi bilim egallash, oz ustida ishlash, zamonaviy texnologiya
yutuqlaridan maqsadli foydalanish, tadbirkorlik konikmalarini shakllantirishga
undash orqali ularning bosh vaqtlarini mazmunli otkazish uchun talim
muassasalarida shart-sharoitlar yaratish; talaba-yoshlarni turli axborot
xurujlari, yot goyalar tasiriga tushib qolishi, ular tomonidan ijtimoiy xavfli
qilmishlar sodir etilishi holatlarining oldini olish, Vatanimiz istiqboli
yolida birlashtirish maqsadida talim-tarbiyaning tasirchan usullari, zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish, manaviymarifiy
tadbirlarni tashkil etishda ularning qiziqishini etiborga olish va
tashabbuslarini qollab-quvvatlash;
"Maktab - manaviyat va
marifat ochogi" konsepsiyasi doirasida oliy talim muassasalarining
umumtalim maktablari bilan oquvchi-yoshlarni manaviy-marifiy dunyoqarashini
shakllantirish, huquqiy savodxonligini oshirish, kasbga yonaltirish va mustaqil
hayotga tayyorlash kabi masalalarda mentorlik modeli asosida hamkorligini
rivojlantirish.
Yuqori malakali mutaxassislar
tayyorlash jarayoniga kadrlar buyurtmachilarini faol jalb etish borasida
quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oziga
xosligidan kelib chiqib, oquv rejalari va dasturlari mazmuni hamda
mutaxassislik fanlari boyicha soatlar taqsimotini kadrlar buyurtmachilari bilan
hamkorlikda fan va texnologiyalarning songgi yutuqlari asosida shakllantirish;
bitiruv-malakaviy ishlar, magistrlik va doktorlik dissertatsiyalari mavzularini
iqtisodiyotning real sektori, shuningdek hududiy (viloyat, tuman, shahar,
mahalla, hududiy obyekt) muammolardan kelib chiqib shakllantirish hamda mavzularni
tor qamrovda chuqur tadqiq qilishga otish; oliy talim muassasalari va ishlab
chiqarish korxonalari aloqalarini
mustahkamlash
hamda klaster usulida faoliyat yuritishini tashkil etish; ishlab chiqarish
rivojlangan hududlar va iqtisodiy zonalarda oliy talim
muassasalari faoliyatini
yolga qoyish; talabalarning tegishli soha boyicha ishlab chiqarish korxonalari
va tashkilotlarda
talim jarayonidan tashqari vaqtda mehnat faoliyati
olib borishlariga shart-sharoit yaratish; ilmiy-texnik buyurtma va grantlarni
amalga oshirish, ishlab chiqarishda mavjud
muammolarga yangicha yechim topish, tajribali
amaliyotchilarni oquv jarayoniga faol jalb qilish, talimda ishlab chiqarish
infratuzilmasi va amaliy misollardan keng foydalanish kabi yonalishlarda oliy
talim muassasalarining ishlab chiqarish korxonalari, tashkilotlar,
ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan ozaro manfaatli hamkorligini taminlash;
ishlab chiqarish korxonalarida mutaxassislik kafedralari filiallari, oliy talim
muassasalari huzurida ishlab chiqarish korxonalari tarkibiy bolinmalarini,
texnoparklar, biznes inkubatorlar, kovorking markazlari faoliyatini tashkil
etish, texnologiyalar transferini amalga oshirish orqali talimning ishlab
chiqarish bilan samarali hamkorligini ragbatlantirish; pedagog xodimlarning
ishlab chiqarish jarayonida malaka oshirish tizimini joriy etish, shuningdek
ishlab chiqarishda katta tajribaga ega, biroq ilmiy darajasi bolmagan
mutaxassislarni talim jarayoniga, jumladan taklif etilgan va faxriy oqituvchi
sifatida jalb etishning tasirchan mexanizmlarini amaliyotga tatbiq etish, bunda
ushbu mutaxassislarni muayyan sohadagi stajiga muvofiq tegishli lavozimlarga
ishga qabul qilish; ishlab chiqarish korxonalarida dars mashgulotlari va
talabalar amaliyotini samarali tashkil etish tartibini takomillashtirish, bunda
amaliy konikmalarni tasdiqlovchi sertifikatlar berish tizimini joriy etish;
kadrlar buyurtmachilari murojaati asosida oliy talim muassasalari bazasida
ishlab chiqarishdan tajribali amaliyotchilarni jalb etish yoli bilan maqsadli
talim dasturlari, professional malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslari,
treninglar tashkil etish mexanizmlarini yaratish; oliy talim muassasalari
tuzilmasini isloh qilish asosida faoliyati talabalar amaliyoti va ishga
joylashishiga har tomonlama komaklashish, potensial ish beruvchilar royxatini
shakllantirib borish va hamkorlik qilish, shuningdek avvalgi bitiruvchilar
salohiyatidan unumli foydalanishga qaratilgan "Karyera markazlari"ni
tashkil etish;
oliy
talim muassasalari bitiruvchilarining bilim hamda konikmalarini
baholovchi markazlar faoliyatini
qollab-quvvatlash; ilmiy tadqiqotlar olib borish, ularning natijalarini
tijoratlashtirish kabi masalalarda kadrlar buyurtmachilari, ilmiy-tadqiqot
muassasalari va oliy talim muassasalari ortasida ozaro manfaatli hamkorlikni
yolga qoyish, biznes inkubatorlar va venchur moliyalashtirish faoliyatini
rivojlantirish, mazkur masalalarda tegishli meyoriy-huquqiy hujjatlarni
takomillashtirib borish; doktorlik dissertatsiyalari ilmiy natijalarining
amaliyotga tezkor joriy etilishini
taminlash, yoshlarning ilmiy faoliyatga
qiziqishlarini oshirish va ragbatlantirish, ilmiy faoliyat nufuzini kotarish
maqsadida doktorlik (tayanch doktorlik) ilmiy darajasini beradigan binar
(ikkitalik) himoyalar tizimini joriy etish; fundamental, amaliy va innovatsion
tadqiqotlar tanlovlarida ilmiy natijalarning tijoratlashtirilishi, ularning
amaliyotga joriy etilishi muddatidan kelib chiqqan holda grantlar miqdori va
davomiyligini belgilash; vasiylik kengashlari tarkibini kadrlar
buyurtmachilari, yirik ish beruvchilar, jamoat arboblari va tegishli sohada
katta yutuqlarga erishgan tadbirkorlar hisobidan shakllantirish; bitiruvchilar
malakasining ishlab chiqarish talablariga mos kelishini aniqlash, kadrlar
tayyorlashda yol qoyilayotgan kamchiliklar va ularni bartaraf qilish maqsadida
har yili respublika miqyosida kadrlar buyurtmachilari ortasida milliy sorovlar
otkazish ananasini yolga qoyish.
Oliy talim muassasalarining
moliyaviy mustaqilligi va barqarorligini taminlash, moddiy-texnik taminotini
mustahkamlash boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
oliy talim muassasalarini
bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish tizimiga otkazish, moliyaviy
barqarorlikni taminlash, mehnatga haq tolash tizimini takomillashtirish,
moliyalashtirishning samarali va shaffof mexanizmlarini joriy etish;
iqtisodiyot tarmoqlarining kadrlarga bolgan ehtiyojlarini inobatga olgan holda,
shuningdek istiqbolda oliy talim muassasalarining reytingi va oz xarajatlarini
qoplash darajasidan kelib chiqib bakalavriat talim yonalishlari (magistratura
mutaxassisliklari) boyicha tolov-kontrakt miqdorlarini mustaqil belgilash
tizimiga bosqichma-bosqich otish; oliy talim muassasalarining talim xizmatlari
eksporti va qoshimcha xizmatlar
korsatishga doir faoliyatini rivojlantirish;
qurilish, rekonstruksiya qilish va kapital tamirlash ishlarini zamon talablari
asosida tashkil etish, ushbu jarayonda innovatsion texnologiyalarga asoslangan,
resurstejamkor va tez barpo etiladigan konstruksiya va materiallardan
foydalanish boyicha ilgor texnologiyalar va muhandislik yechimlarini qollash;
oliy talim muassasalarini zamonaviy dasturiy mahsulotlar bilan taminlash, oquv
va ilmiy jarayonlarni oquv va laboratoriya uskunalari, shuningdek laboratoriya
materiallari (reaktivlar, kimyoviy idish, butlovchi, biologik materiallar va
boshqa obyektlar) bilan muntazam ravishda zarur miqdorlarda taminlab borishning
samarali mexanizmlarini yaratish; talabalar turar joylari, kutubxona, oquv
ustaxonalari, laboratoriyalar, sport
soglomlashtirish va ijtimoiy infratuzilma
obyektlariga nisbatan osib borayotgan ehtiyojni oz vaqtida taminlash va zamon
talablari asosida ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash; imkoniyati
cheklangan talabalarga oliy talim muassasalari va talabalar turar joylari
binolarida qoshimcha sharoitlar yaratish, ular uchun talim muassasalarini zarur
adabiyotlar, metodik qollanmalar bilan taminlash choralarini korish; oliy talim
muassasalarida xorijiy fuqarolarning istiqomat qilishi va talim olishi
boyicha qulay
shart-sharoitlar yaratish; innovatsion kutubxonalarni tashkil etish, ulardagi
kitob fondini yangi avlod
oquv adabiyotlari bilan
muntazam boyitish; oliy talim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet bilan
uzluksiz taminlash,
talabalarning mustaqil talim olishi uchun
infratuzilma imkoniyatlarini kengaytirish; talabalar, oqituvchilar va yosh
tadqiqotchilarning elektron talim resurslari, zamonaviy ilmiy adabiyotlarning
elektron kataloglari va malumotlar bazalaridan bepul foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirish; aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlaridan
bolgan talabalarni moddiy
ragbatlantirish
va qollab-quvvatlash; oliy talim muassasalarida homiylik va ilmiy-tadqiqot
natijalarini tijoratlashtirishdan tushgan, maqsadli kapital va boshqa mablaglar
hisobiga moliyalashtiriladigan endaument jamgarmalarini (endowment fund)
tashkil etish. Oliy talim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv
faoliyatini takomillashtirish
Oliy talim muassasalarini
tizimli rivojlantirish va boshqaruv faoliyatini takomillashtirish boyicha
quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
a) kadrlar
tayyorlash sifati va kolamini inobatga olgan holda oliy talim muassasalarini
quyidagi toifalarga ajratish va ularni rivojlantirish strategiyalarini
belgilash:
birinchi
toifa - flagman universitetlar (Ozbekiston Milliy universiteti va
Samarqand davlat
universiteti); ikkinchi toifa - ilm-fan va innovatsion markaz funksiyasini
bajaruvchi hududiy
oliy talim muassasalari;
uchinchi toifa - sohalar uchun talim va ilmiy tadqiqotlar boyicha tayanch
muassasalar rolini bajaruvchi tarmoq oliy talim
muassasalari;
b) institut maqomidagi
oliy talim muassasalari faoliyati kolamini kengaytirish va institutsional
salohiyatini kuchaytirish orqali ularni universitetga aylantirish boyicha
chora-tadbirlar korish;
v)
oliy talim muassasalarini ularning quvvati, ilmiy salohiyati va boshqa asosiy
korsatkichlaridan kelib chiqib bosqichma-bosqich
yiriklashtirib borish;
g) tajriba tariqasida davlat
ulushining 51 foizdan kam bolmagan qismini saqlab qolgan holda ayrim davlat
oliy talim muassasalarini (oliy harbiy talim muassasalari bundan mustasno)
davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, ularda korporativ boshqaruv
tamoyillarini joriy etish;
d) oliy talim sohasini
rivojlantirish boyicha hujjat loyihalarini ishlab chiqish va muhokama etishda
Respublika oliy talim kengashi nufuzi va faolligini oshirish, masuliyatini
kuchaytirish, oliy talim muassasalarida jamoatchilik nazoratining zamonaviy mexanizmlarini
joriy etish; ye) oliy talim tizimida boshqaruv jarayonlarini
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida optimallashtirish, davlat
interaktiv xizmatlari kolamini kengaytirish;
j)
oliy talim muassasalarini rivojlantirishda strategik rejalashtirish
tamoyillarini
joriy etish, bunda vasiylik kengashlari
masuliyati va rolini oshirish;
z) Ozbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Talim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi
funksiyalarini xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, bunda talim sifatini
baholashning yangi mexanizmlarini joriy etish, kadrlar buyurtmachilari va
talabalar ortasida otkazilgan milliy sorov natijalarini chuqur tadqiq qilish
orqali muammolarni bartaraf etish, davlat va nodavlat talim muassasalarida
talim sifatini tasirchan instrumentlar yordamida nazorat qilib borish,
bitiruvchilar sifati va ularning ixtisosligi boyicha ishga joylashish
masalalariga etibor qaratish;
i)
talim sifatini nazorat qilish va oliy talim muassasalari reytingini
yuritishning
nodavlat tizimini yaratish boyicha zarur
chora-tadbirlar belgilash;
y) oliy talim muassasalarida
ishga qabul qilish va yuqori lavozimlarga tayinlashda oliy talim tizimi rivoji
uchun ozining munosib hissasini qoshuvchi kadrlarni tanlash, ularning
faoliyati, professional xususiyatlari, soha oldidagi alohida xizmatlarini adolatli
va xolisona baholashni nazarda tutuvchi meritokratiya tamoyillarini qollash,
rahbarlik lavozimlariga tayinlashda gender tengligi tamoyillariga qatiy rioya
qilish;
k)
oliy talim muassasalari rahbarlik lavozimlariga zaxira kadrlarni
shakllantirish, maqsadli oqitish va tayyorlash
samaradorligini oshirish;
l)
oliy talim muassasalari rahbar xodimlarini rotatsiya qilish mexanizmini
joriy
qilish. Korrupsiyaga qarshi kurashish va shaffoflikni
taminlashning tasirchan mexanizmlarini joriy etish
Korrupsiyaga qarshi kurashish va
shaffoflikni taminlashning tasirchan mexanizmlarini joriy etish boyicha
quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
oliy
talim sohasida Korrupsiyasiz soha loyihasini izchil davom ettirish,
korrupsiyaning har qanday
korinishiga barham berish; oliy talim muassasalarini tajribali, halol, pok
vijdonli, masuliyatli professor-
oqituvchi va xodimlardan
shakllantirib, ularning vazifalarini aniq belgilab berish; oliy talim
muassasalarining jamiyat oldidagi hisobdorligi va talim sifatini
taminlashdagi masuliyatini oshirish, keng
jamoatchilikni shaffoflik va xolislik tamoyillari asosida talim xizmatlari
sifati togrisidagi malumotlar bilan xabardor qilib borish;
professor-oqituvchilar bilan talabalar ortasidagi byurokratik omillarni bartaraf
etish, baholash mezonlaridagi shaffoflikni kuchaytirish, talabalar bilimini
baholashda adolatni taminlash; abituriyentlar va magistraturada talim olish
uchun talabgorlar hujjatlarini qabul qilish, barcha kasbiy (ijodiy)
imtihonlarni otkazish, ularning bilimini baholash, oqishni kochirish yoki qayta
tiklash jarayonlarida suiistemolchilik holatlarining oldini olish, bu borada
jamoatchilik kengashlarining rolini oshirish, shaffoflikni taminlash;
professor-oqituvchilarning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash, ushbu kasb
jozibadorligini taminlash boyicha chora-tadbirlar
korish;
Ozbekiston Respublikasi Oliy
va orta maxsus talim vazirligi hamda oliy talim muassasalari faoliyatining
ochiqligini taminlash, fuqarolik jamiyati institutlari bilan aloqalarini
mustahkamlash, jamoatchilikka axborot taqdim etishning tezkor va zamonaviy shakllarini
joriy etish; malaka oshirish, ilmiy-tadqiqot ishlarini tayyorlash va amaliyotga
tatbiq etish, nazorat-monitoring, xodimlarni ishga qabul qilish va lavozimga
tayinlash, oliy talim muassasalari faoliyatini organish va tizimdagi boshqa
jarayonlarda shaffoflikni taminlash; professor-oqituvchilarning oquv
yuklamalarini optimallashtirish, kasbiy faoliyatga zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish asosida oliy talim
tizimi xodimlarining mehnat unumdorligini oshirish; oliy talim tizimida pedagog
kadrlarni ishga qabul qilish, lavozimlarga tanlov otkazishda adolat va
ochiqlikni taminlash, oquv yili yakunlari boyicha pedagog kadrlar faoliyatiga
baho berish, bu borada jamoatchilik nazoratining yangi va samarali
mexanizmlarini amaliyotga joriy etish; oliy talim muassasalarini
moliyalashtirishning amaldagi meyoriy-huquqiy
hujjatlariga rioya qilinishi, xarajatlar
smetalarini shakllantirish tartibiga amal qilish va ichki moliyaviy taftish
ishlarini takomillashtirish, ushbu jarayonda korrupsiyaga oid holatlarni oz
vaqtida aniqlash va bartaraf etilishini taminlash;
oliy talim tizimida kadrlar
zaxirasini shakllantirish, odob-axloq normalariga rioya etilishini taminlash
masalalarini tartibga soluvchi meyoriy-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab
chiqish va joriy etish.
Oliy talim tizimining investitsiyaviy
jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda tanilishi va raqobatbardoshligini
taminlash Oliy talim tizimining investitsiyaviy jozibadorligini
oshirish, xalqaro miqyosda tanilishi va raqobatbardoshligini taminlash boyicha
qoyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
respublikadagi
kamida 10 ta oliy talim muassasasini xalqaro etirof etilgan
tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World
University Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World
Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari
royxatiga, shu jumladan Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat
universitetini birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga
kiritish boyicha tizimli ishlarni amalga oshirish, bunda mazkur oliy talim
muassasalarini davlat tomonidan qollab-quvvatlashning zamonaviy mexanizmlarini
joriy etish; oliy talim muassasalarining Ozbekiston yalpi ichki mahsuloti
oshishidagi
ishtirokini va mamlakat
ijobiy xalqaro imidjini shakllantirishdagi rolini oshirish; respublika oliy
talim tizimini xalqaro talim standartlari bilan uygunlashtirish,
ilgor xorijiy tajribani chuqur organish va tahlil
qilish asosida talim dasturlarini jahonda tan olingan xalqaro standartlar
talablariga moslashtirish boyicha asoslangan takliflar ishlab chiqish; talim
toliq xorijiy tillarda olib boriladigan talim yonalishlari va
mutaxassisliklari, fakultetlar salmogini oshirib
borish; xorijiy fuqarolarni oliy talim muassasasi tomonidan belgilanadigan
tartibda otkaziladigan suhbat asosida magistratura va doktoranturaga qabul
qilish boyicha tegishli meyoriy-huquqiy hujjat qabul qilish; talim xizmatlari
eksportini rivojlantirish boyicha xorijiy mamlakatlar bilan talim sohasida
hamkorlikni kengaytirish va ularning meyoriy-huquqiy bazasini takomillashtirib
borish;
Study in Uzbekistan
(Ozbekistonda tahsil ol) loyihasini amalga oshirish, mamlakat talim
jozibadorligini targib qiluvchi maxsus veb-portal yaratish va uni barcha oliy
talim muassasalari boyicha batafsil va ishonchli malumotlar bilan toldirib
borish; talimda brendlar, ilmiy ananalar tizimini yaratish asosida oliy talim
va oliy
talim muassasalari imijini
shakllantirish strategiyasi boyicha dastur qabul qilish; oliy talim
muassasalariaro xalqaro fan olimpiadalarini tashkil etish; xorijiy oliy talim
muassasalari bilan hamkorlikda qoshma talim dasturlari
asosida kadrlar tayyorlash faoliyatini
kengaytirish, hamkorlikda otkaziladigan ilmiy konferensiyalar va seminarlar
sonini kopaytirish, xalqaro ilmiy va talim loyihalarini amalga oshirish;
rivojlangan xorijiy davlatlar oliy talim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot
markazlari bilan hamkorlikda xalqaro qoshma ilmiy jurnallar, shuningdek talim
forumlari, rektorlar konferensiyalari va boshqa anjumanlar tashkil etish;
oliy talim muassasalari
rasmiy veb-saytlarini Webometrics tashkiloti reyting tizimida egallagan
orinlarini yaxshilab borish, shu jumladan oliy talim muassasalari tomonidan
yetakchi tashkilotlar va korxonalarda bitiruvchilarning ishga joylashishi
haqidagi malumotlar, talim yonalishlari, magistratura mutaxassisliklari,
ilmiytexnik salohiyati, professor-oqituvchilar, infratuzilmasi, erishgan
yutuqlari kabi asosiy malumotlarni veb-saytlarda muntazam ravishda elon qilib
borish; xorijiy mamlakatlarda mahalliy oliy talim muassasalari filiallarini
tashkil etish,
qoshma talim dasturlarini amalga oshirish;
Ozbekiston Respublikasida
talim olish uchun xorijiy fuqarolarni jalb etish boyicha mahalliy va xorijiy
agentliklar tomonidan konsalting xizmatlari korsatilishining meyoriy-huquqiy
asoslarini takomillashtirish; respublika oliy talim tizimining xalqaro imijini
yaratishda Ozbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi
Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, xorijiy mamlakatlardagi
elchixonalar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish, zamonaviy
PR-loyihalarni amalga oshirish; oliy talim sohasida xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish maqsadida xalqaro moliya institutlari, yetakchi xalqaro
tashkilotlar bilan aloqalarni mustahkamlash, bu borada mamlakat talim tizimi
manfaatlariga mos keluvchi innovatsion tashabbuslarni qollab-quvvatlash.
Konsepsiya doirasida
belgilangan vazifalarni bajarish orqali Ozbekiston Respublikasi oliy talim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishda quyidagi natijalarga erishish nazarda
tutilmoqda:
oliy talim sohasida
davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat va nodavlat oliy
talim muassasasalari, shu jumladan nufuzli xorijiy oliy talim muassasalari
filiallari faoliyatini tashkil etish asosida oliy talim bilan qamrov
darajasining 50 foizdan yuqori bolishi taminlanadi, sohada raqobat muhiti
yaratiladi;
Ozbekiston Milliy universiteti
va Samarqand davlat universitetini mamlakatimiz oliy talim muassasalarining
flagmaniga aylantiriladi; respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasi
xalqaro etirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University
Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World Universities)
reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga, shu
jumladan Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetining
birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga kirishiga
erishiladi; oliy talim muassasalarida oquv jarayoni bosqichma-bosqich
kredit-modul
tizimiga otkaziladi; xalqaro tajribalardan kelib
chiqib, oliy talimning ilgor standartlari joriy etiladi, jumladan oquv
dasturlarida nazariy bilim olishga yonaltirilgan talimdan amaliy konikmalarni
shakllantirishga yonaltirilgan talim tizimiga bosqichma-bosqich otiladi; oliy
talim mazmuni sifat jihatidan yangi bosqichga kotariladi, ijtimoiy soha va
iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib hissa qoshadigan,
mehnat bozorida oz ornini topa oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash
tizimi yolga qoyiladi;
oliy talim muassasalarining akademik mustaqilligi
taminlanadi;
oliy talim muassasalarida
talim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish
faoliyatining uzviy bogliqligini nazarda tutuvchi
Universitet 3.0 konsepsiyasi bosqichma-bosqich joriy
etiladi; xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini
kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablaglar hisobiga oliy talim
muassasalarida texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi, startap,
akselerator markazlari tashkil etiladi hamda ular tegishli tarmoq, soha va
hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tadqiq etuvchi va
prognozlashtiruvchi ilmiy-amaliy muassasalar darajasiga olib chiqiladi; oliy
talim muassasalari professor-oqituvchilari, ilmiy izlanuvchilari, doktorantlari,
bakalavriat va magistratura talabalarining yuqori impakt-faktorga ega nufuzli
xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar chop etishi, maqolalarga iqtiboslik
korsatkichlari oshishi, shuningdek respublika ilmiy jurnallari xalqaro
ilmiy-texnik malumotlar bazasiga bosqichma-bosqich kiritilishi taminlanadi;
Ozbekiston oliy talim tizimi
Markaziy Osiyoda xalqaro talim dasturlarini amalga oshiruvchi xabga
aylantiriladi; oliy talimning investitsiyaviy jozibadorligi oshiriladi, xorijiy
talim va ilm-fan
texnologiyalari jalb
etiladi; talaba-yoshlar talim-tarbiyasi uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga
qaratilgan
kompleks
chora-tadbirlarni oz ichiga olgan beshta tashabbus asosida rivojlantiriladi;
oliy talim muassasalari infratuzilmasi va moddiy-texnik bazasi, shu jumladan
xalqaro moliya institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb qilish
hisobiga yaxshilanadi, ularni bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish
tizimiga otkaziladi va moliyaviy barqarorligi taminlanadi; talimning ishlab
chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan ozaro
manfaatli hamkorligi yolga qoyiladi; aholining
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, shu jumladan imkoniyati cheklangan
shaxslarning oliy talim bilan qamrov darajasi oshiriladi, ular uchun
infratuzilmaga oid sharoitlar yaxshilanadi.
Oliy talim muassasasi
professor-oqituvchilar tarkibining oquv yuklamasi hamda oquv-uslubiy,
ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarini belgilash Qoidalari (AV tomonidan
08.10.2018 y. 3076-son bilan royxatga olingan Oliy va orta maxsus talim
vazirining 10.09.2018 y. 20-2018-son buyrugi bilan tasdiqlangan)
Oliy talim muassasasi
professor-oqituvchilari tarkibi (bundan buyon matnda professor-oqituvchilar deb
yuritiladi) mehnatini normalashtirish har oquv yili uchun
professor-oqituvchilar va kafedra mudiri tomonidan tuziladigan hamda
prorektorlar bilan kelishilgan holda oquv ishlari boyicha prorektor (fakultet
dekani) tomonidan tasdiqlanadigan oquv yili boyicha shaxsiy ish rejalariga
asoslanadi.
Professor-oqituvchilarning
oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasi tarkibiga oquv yuklamasi hamda
oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarining turlari kiritiladi.
Ish turlari professor-oqituvchilarning oquv yili boyicha shaxsiy ish rejalarida
toliq va aniq aks ettirilishi kerak. Joriy oquv yili yakunida faqat mazkur oquv
yili davomida amalga oshirilgan ishlar hisobga olinadi.
Oquv yili davomida bajarilgan
qoshimcha ish turlari professoroqituvchilarning yillik shaxsiy ish rejalariga
kiritib borilishi mumkin.
Professor-oqituvchilarning
shaxsiy ish rejasi tarkibiga kiritiladigan oquv yuklamasi hamda oquv-uslubiy,
ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari:
toliq
shtatda faoliyat korsatayotgan professor-oqituvchilar uchun professor-
oqituvchilarning
lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida; toliq shtatda bolmagan va
orindosh sifatida faoliyat korsatayotgan professor-
oqituvchilar
uchun ularning stavkalariga muvofiq tarzda professor-oqituvchilarning lavozimlariga
qoyilgan malaka talablari asosida; shuningdek, mehnatga haq tolashning soatbay
shartlari asosida faoliyat
korsatayotgan professor-oqituvchilarning oquv
yuklamasi shakllantiriladi.
Professor-oqituvchilarning
oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasining bajarilishi muntazam ravishda kafedra
mudiri, har semestr yakunida fakultet dekani, dekan orinbosarlari, fakultet
tuzilmasi bolmagan oliy talim muassasalarida oquv bolimi (oquv-uslubiy boshqarma)
va tegishli yonalishlar boyicha prorektorlar tomonidan nazorat qilib boriladi.
Professor-oqituvchilarning
oquv yuklamasini hisoblash
Professor-oqituvchilarning
(madaniyat va sanat yonalishlari oquv mashgulotlarida ishtirok etadigan
konsertmeysterlarning) oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasiga kiritilgan, uning
asosiy qismi bolgan oquv yuklamasining soatlardagi hajmi nazarda tutilgan Oliy
talim muassasasi professor-oqituvchilarining oquv yuklamasi hajmini
hisoblashning vaqt meyorlarida belgilangan ish turlaridan kelib chiqib,
professor-oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida
hisoblanadi.
Professor-oqituvchilarning
egallab turgan lavozimlari boyicha oquv yuklamasi hajmi fakultet dekani
(kafedra mudiri)ning taklifiga muvofiq oliy talim muassasasining Kengashi
tomonidan tasdiqlanadi.
Oquv yuklamasi boyicha
hisoblangan soatlar hajmi oliy talim muassasasining shtat birliklari sonini
hamda professor-oqituvchilarning oylik maoshlarini belgilash uchun asos
bolmaydi.
Shtat birliklari
professor-oqituvchilarning talabalar soniga nisbati boyicha, oylik maoshi esa
xarajatlar smetasi boyicha tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida
belgilanadi.
Ozbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 11 martdagi 133son qarori bilan tasdiqlangan
Ijodiy tatillar berish tartibi hamda boshqa normativhuquqiy hujjatlarda nazarda
tutilgan normalarga muvofiq olib borilayotgan ilmiymetodik va ilmiy-tadqiqot
ishlarini ragbatlantirish maqsadida professoroqituvchilarning oquv ishlari
yuklamasi hajmi kafedra yigilishining taklifiga asosan oliy talim muassasasi
kengashining qarori bilan ozgartirilishi mumkin. Bunda
professor-oqituvchilarning tegishli oquv yuklamasining muayyan qismi
kafedraning boshqa professor-oqituvchilarining oquv yuklamasiga qoshimcha
ravishda taqsimlanadi.
Maruza mashgulotlari ilmiy
unvon va ilmiy darajaga ega bolgan professoroqituvchilar tomonidan otkaziladi.
Zarur hollarda (maruza mashgulotlari hajmi kop bolganda yoki professor, dotsent
va katta oqituvchilar yetarli bolmaganda) oliy talim muassasasi Kengashining
qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bolgan, biroq
ilmiy unvon va ilmiy darajasi bolmagan oqituvchilarga bir oquv yilida 250
soatgacha hajmda maruza mashgulotlarini otishga ruxsat beriladi.
Professor-oqituvchilarning
oquv (maruza, amaliy (yakka), seminar va laboratoriya) soatlari hajmi 400
soatdan kam bolmasligi tavsiya etiladi. Kafedraga sohaning yetakchi
mutaxassislari (akademiklar va professorlar) jalb etilganda, ushbu oquv
soatlari hajmiga oliy talim muassasasi Kengashi qaroriga muvofiq ozgartirish
kiritish mumkin.
Professor-oqituvchilarning
oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va "ustozshogird" ishlarini belgilash. Professor-oqituvchilar
faoliyatining oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari boyicha
soatlar hajmi hisoblanmaydigan ish turlari mazkur Qoidalarning 2-ilovasida
nazarda tutilgan Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilarining
oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari turlaridan kelib chiqib,
professor-oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida
belgilanadi.
Professor-oqituvchilarning
oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari hajmi mazkur ish
turlarini bajarish zaruriyatidan kelib chiqib, professoroqituvchilarning
lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida fakultet dekani (kafedra
mudiri)ning taklifiga muvofiq oliy talim muassasasi Kengashi tomonidan
tasdiqlanadi.
Professor-oqituvchilarning
ilmiy-pedagogik, ijodiy mahoratini uzluksiz oshirib borish, talabalarda chuqur
nazariy bilim, amaliy va kasbiy konikmalarni shakllantirish, ilm-fanga bolgan
qiziqishni uygotish, ularga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirish, har
tomonlama yetuk mutaxassis tayyorlashni nazarda tutgan holda kafedra mudiri
oqitishni ilgor pedagogik va kompyuter texnologiyalari, yangi avlod oquv
adabiyotlari asosida tashkil etish hamda oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va
ustoz-shogird ishlar boyicha aniq topshiriqlarni belgilaydi.
Oliy
talimning davlat talim standarti asosiy qoidalar Ozbekiston
Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining 2021 yil 19 oktabrdagi
35-2021son boyrugi bilan tasdiqlangan.
Mazkur davlat standarti
Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi Qonuni va boshqa qonunchilik
hujjatlari, shuningdek YUNESKO (UNESCO) tomonidan joriy qilingan Talimning
xalqaro standart klassifikatsiyasi (TXSK 2011) va TXSK: Talim va kasbiy
tayyorlash sohalariga (TXSK-S 2013) muvofiq ishlab chiqilgan.
Oliy talimning davlat talim standarti:
-kadrlar tayyorlash sifatiga,
talim mazmuniga qoyiladigan umumiy talablarni;
-talim oluvchilar
tayyorgarligining zarur va yetarli bilim darajasi hamda oliy talim muassasalari
bitiruvchilariga qoyiladigan umumiy malakaviy talablarni;
-oquv yuklamasining hajmini;
-talim muassasalari faoliyati
va kadrlar tayyorlash sifatini baholash tartibotlari hamda mexanizmini
belgilaydi.
Davlat talim standartlari oquv
jarayonini, talim muassasalari faoliyatini, kadrlar, darslik va oquv
qollanmalari tayyorlash sifatini baholashni tartibga soluvchi tegishli
hujjatlarni (bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari
uchun malaka talablari, oquv rejalari, oquv dasturlari va boshqalar) ishlab
chiqish uchun asos hisoblanadi.
Davlat talim standartlari oliy
malumotli kadrlar tayyorlashda idoraviy boysunuv va mulkchilik shakllaridan
qatiy nazar, Ozbekiston Respublikasining davlat talim standartlari asosida
kadrlar tayyorlovchi barcha oliy talim muassasalari uchun majburiydir.
Nodavlat talim tashkilotlari
mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada korsatilgan oquv dasturlari asosida
talim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin. Standartlar toifalari.
-Oliy talim standartlari quyidagi toifalarga
bolinadi:
-Ozbekiston Respublikasi Oliy
talim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan oliy talim
standartlari:
-Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy
qoidalar; -Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori.
-Oliy talim bakalavriat
yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari umumiy orta va orta maxsus,
professional talim bilan uzviylik va uzluksizligi taminlangan holda, oliy
talimning davlat talim standartlari, bakalavriat talim yonalishlarining malaka
talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi
majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki va tanlab ozlashtiriladigan
fanlar (tanlov fanlari) bloki kiradi.
Talim yonalishlari va
mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq
oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.
Bakalavriat talim
yonalishlari oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar
auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil
mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.
Bakalavriat talim
yonalishlarining talim jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat
attestatsiyasi bilan tugallanadi.
Oquv rejalar va oquv dasturlar kredit-modul
tizimi asosida ishlab chiqiladi.
Ayrim (zarur) hollarda oquv rejalar va oquv
dasturlar reyting (baholash) tizimi asosida ishlab chiqilishi mumkin.
Oquv fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan
umumiy talablar:
majburiy fanlar bloki fanlarni chuqur
ozlashtirilishini taqozo etadi va talim
oluvchilarning intellektual salohiyatini
boyitish, talim yonalishi va sohaga oid zarur fundamental bilimlar, kasbiy
konikma, uquv va kompetensiyalarni shakllantirishi, bitiruvchiga tanlangan
yonalish va mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyat bilan shugullanish hamda
muayyan magistratura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom ettirishga
zamin yaratishi lozim.
tanlov fanlari bloki
bakalavriat yonalishi boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va
amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning
hududiy omillarini hisobga olgan holda kasbiy kompetensiyalari kengayishini
taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq kasbiy bilim va malakalarni
ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.
Bakalavriat talim yonalishlari
malaka amaliyotlariga qoyiladigan umumiy talablar.
Talim
oluvchilar kasbiy konikmalarni mukammal egallashi uchun oquv rejalar va muayyan
fanlarning oquv dasturlarida oquv (tanishuv), ishlab chiqarish (klinik, ijodiy
va boshqa) va bitiruv oldi malaka amaliyotlari nazarda tutilishi shart.
Amaliyotlar bakalavriat talim jarayonining majburiy qismi bolib, talabalarning
kasbiy tayyorgarligi, amaliy konikmalari va kompetensiyalarini shakllantirishga
yonaltiriladi.
Bakalavrlar tayyorlashda
malaka amaliyotlari:
oquv
(tanishuv) amaliyoti iqtisodiyot tarmoqlari, tegishli tashkilot, muassasa va
korxonalar bilan tanishtirish, tabiiy-ilmiy va umumkasbiy fanlar boyicha nazariy
bilimlarini mustahkamlashga qaratiladi; ishlab chiqarish amaliyoti umumkasbiy
va ixtisoslik fanlaridan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy (ishlab
chiqarish) jarayonlari bilan uygunlashtirish, tegishli amaliy konikmalar,
kompetensiyalar va malakalarni shakllantirishga qaratiladi; bitiruv oldi
amaliyoti ishlab chiqarishda (tegishli soha korxona, tashkilot va
muassasalarida) kasbiy konikmalarni yanada mustahkamlash, kasbiy faoliyatga
moslashish, bitiruv malakaviy ishni tayyorlash uchun malumot toplash va
tizimlashtirishga qaratiladi;
pedagogik amaliyot kasb talimi yonalishlari uchun qollaniladi va
pedagogik mahoratini oshirishga qaratiladi.
Talim yonalishlarining oziga
xos xususiyatlariga muvofiq malaka amaliyotlarining boshqa turlari ham
qollanilishi mumkin.
Har bir amaliyot turi oquv reja
va oquv dasturiga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va real sektorning tegishli
ilgor korxona, tashkilot va muassasalari, xorijiy va qoshma korxonalar, ilmiy
tashkilotlar, talim, tibbiyot, madaniyat va boshqa muassasalarida, dala
sharoitlarida, maxsus tajriba (poligon) obyektlarida va boshqalarda otkaziladi.
Amaliyotlarni tashkil qilish,
otkazish va talabalarni baholash mezonlarini belgilash oliy talim muassasalari
tomonidan amalga oshiriladi.
Magistratura mutaxassisliklarining
oquv rejalari va oquv dasturlari mazmuni oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog
kadrlar tayyorlashning birlamchi va boshlangich bosqichi sifatida mutaxassislik
boyicha chuqur fundamental va amaliy bilimlar berishni nazarda tutgan holda
shakllantiriladi.
Oliy talim magistratura
mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari bakalavriat talim
yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari bilan uzviylik va
uzluksizligini taminlagan holda oliy talimning davlat talim standartlari,
magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi.
Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar)
bloki, tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki va ilmiy faoliyat
bloki kiradi.
Talim yonalishlari va
mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq
oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.
Magistratura
mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim
oluvchilar auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha
mustaqil mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi
lozim.
Magistratura
mutaxassisliklarining oquv jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat
attestatsiyasi (magistrlik dissertatsiyasining himoyasi) bilan tugallanadi.
Oquv rejaning oquv fanlari
bloklari mazmuniga qoyiladigan minimal talablar:
majburiy fanlar bloki ilmiy
tadqiqot metodologiyasi, ilmiy izlanish va tahlil, empirik va nazariy tadqiqot
usullari, maxsus fanlarni oqitish metodikasi, pedagogik texnologiyalar,
talimning zamonaviy usullari, mutaxassislikka doir dolzarb va chuqur ilmiy,
metodologik, ilmiy-texnik, texnologik bilim, uquv, konikma va kompetensiyalarni
talim oluvchilarda shakllantirishi hamda muayyan doktorantura mutaxassisligi
boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.
tanlov
fanlari bloki mutaxassislik boyicha talim oluvchilar qoshimcha
chuqur nazariy va amaliy bilim va konikmalarni
ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy omillarini hisobga
olgan holda ilmiy, pedagogik va kasbiy kompetensiyalarini kengayishini
taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq magistr darajasidagi kasbiy bilim
va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.
ilmiy faoliyat bloki
ilmiy-tadqiqotlar nazariyasi va amaliyoti ozlashtirilishini, talim oluvchilar
tomonidan ixtisoslashgan ilmiy va talim muassasalarida muayyan ilmiy-tadqiqot
va ilmiy-pedagogik ishlar bajarilishini nazarda tutishi lozim.
Bunda:
ilmiy-tadqiqot amaliyoti talim oluvchilar mustaqil tadqiqotchilik faoliyatining
amaliy konikmalarini hosil qilishi, ilmiy-tadqiqotlar otkazish, ularning
natijalarini tahlil qilish va aks ettirish, zamonaviy axborot bazalarini
qollash, ilmiy maqolalar va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlashga doir
bilim, uquv va konikmalarni shakllantirishi lozim;
ilmiy-pedagogik amaliyoti
zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan, oquv-tarbiya ishlarining
interaktiv usullaridan foydalangan holda pedagogik faoliyat mahorati va
konikmalarini shakllantirishi, oquv jarayonini ilmiyuslubiy jihatdan
taminlashni tashkil etishga doir kompetensiya va konikmalarni hosil qilishi
lozim.
Ilmiy-tadqiqot amaliyoti taqozo
etganda yakka tartibda ilmiy izlanish va tajriba-sinovlarni otkazish maqsadida
tajriba orttirish jarayoni tashkil etiladi. Bunda tajriba orttirish jarayoniga
yollangan talim oluvchi oquv jarayoni jadvalini yakka tartibdagi ish rejasi
asosida bajarishi kozda tutiladi.
tajriba orttirish talim
oluvchilarning ilmiy-tadqiqot olib borishi, nazariy va amaliy bilimlarini
chuqurlashtirish, muayyan soha va tarmoqdagi zamonaviy texnika va
texnologiyalar bilan tanishishi, amaliy kasbiy va ilmiy-tadqiqot
kompetensiyalarini shakllanishi, kasbga samarali moslashuvini taminlashi lozim.
Oliy talim yonalishlari va
mutaxassisliklari boyicha oquv rejalar talim davrining toliq meyoriy muddati
uchun (birinchi kursdan yakuniy kursgacha) ishlab chiqiladi va bu davrda ularga
ozgartirish kiritish, ularni bekor qilish, orniga boshqa oquv reja ishlab
chiqib tatbiq etishga yol qoyilmaydi.
Oliy
talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan talablar
bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining
malaka talablarida bayon etiladi.
Bakalavrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli
shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat
faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada
oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.
Magistrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik
darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot,
ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini
taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda
(tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi
lozim.
Bakalavr va magistrlarni
tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv
reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi)
va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi. Talim jarayoni
kredit-modul tizimi asosida amalga oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim
jarayoni reyting (baholash) tizimi asosida amalga oshirilishi mumkin.
Oquv dasturlarining nazariy va
amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan
muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik
darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy
davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga
magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi
rasmiy hujjatlar beriladi.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double
degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim
standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari
ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida
tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv
dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom ettirish
imkoniyatlari:
bakalavriat
talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi boyicha
oqishni davom ettirish huquqiga ega. Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun
oqishni davom ettirish boyicha magistratura mutaxassisliklarining royxatini
oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi belgilaydi;
magistratura mutaxassisliklarining bitiruvchilari tayanch doktorantura,
doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik institutlarida ilmiy-tadqiqot
faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi mumkin.
Oquv yuklamasining hajmi,
bakalavriat - barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari
oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60
kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik
soat oquv yuklamasiga tengdir.
Reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun
barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga
olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi
haftasiga:
kredit-modul
tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 32
akademik soat oraligida; reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 36 akademik soat oraligida
belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralmagan
holda (kechki) oqish shakli uchun bir haftada odatda besh kun, auditoriya
mashgulotlarining eng yuqori hajmi haftasiga 20 soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralmagan
holda (sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining
hajmi ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shaklining kamida 30%
etib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun oqishning meyoriy muddati quyidagicha
taqsimlanadi:
|
Oqish muddati*
|
Haftalar soni
|
Kreditlar
miqdori
|
Akademik
soatlar miqdori
|
|
3 yil
|
152
|
180
|
5 400
|
|
4 yil
|
204
|
240
|
7 200
|
|
5 yil
|
256
|
300
|
9 000
|
|
6 yil
|
308
|
360
|
10 800
|
Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki,
sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun kreditlar miqdori kunduzgi oqish
shakli kreditlariga mos qilib olinadi.
Oquv davrining umumiy
hajmi quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oquv davrlari
|
Sogliqni saqlash talim sohasidan tashqari barcha talim
sohalari uchun, % hisobida*
|
Sogliqni saqlash talim sohasi uchun, %
hisobida
|
|
Nazariy va amaliy talim
|
40 65
|
50 70
|
|
Shu jumladan, auditoriya
(kontaktli) va mustaqil talimning nisbati
|
40/60 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha
|
|
Attestatsiya
|
6 15
|
8 15
|
|
Tatil**
|
8 21
|
10 18
|
|
Malaka amaliyoti
|
6 25
|
6 20
|
|
Bitiruv malakaviy ishi***
|
2 7
|
2 5
|
|
* Ayrim yonalishlarning oziga xos xususiyatidan kelib
chiqib, talim jarayoni
|
zaruratiga muvofiq Ozbekiston Respublikasi Oliy va
orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular uchun mazkur foizlarga
ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.
** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga
muvofiq.
*** Bitiruv malakaviy ishi
tarkibiga uni himoya qilish boyicha Davlat attestatsiyalari ham kiradi.
Barcha talim sohalari uchun
nazariy va amaliy talim hajmining kamida 85 % umumkasbiy va ixtisoslik (maxsus)
fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi
lozim.
Oquv rejalaridagi majburiy va
tanlov fanlari bloklarining hajmini talim yonalishining oziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqib, oquv rejani ishlab chiqaruvchi oliy talim
muassasasi belgilaydi.
Bakalavriat talim yonalishlari
talim oluvchilarining malaka amaliyotini otash tartibi va bitiruv malakaviy
ishini bajarish tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat
boshqaruv organi tomonidan belgilanadi.
Kredit tizimi xalqaro
tamoyillariga asoslanib fanlar katalogini tizimlashtirish va maqbullashtirish
maqsadida oquv rejalarda kreditlar kurs va semestrlar boyicha taqsimotini
quyidagicha belgilash tavsiya etiladi:
|
Oquv faniga ajratilgan soat*
|
Fanning bir va ikki semestr davomida
otilishiga qarab ajratiladigan kreditlar
|
|
1-semestr
|
2-semestr
|
|
120
|
4
|
-
|
|
180
|
6
|
-
|
|
240
|
4
|
4
|
|
300
|
4
|
6
|
|
360
|
6
|
6
|
* Ushbu taqsimot magistraturaga ham taalluqli.
Magistratura-barcha
turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv
yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit
qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.
Reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun
barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga
olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.
Ishlab chiqarishdan ajralgan
holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlari va ilmiy
faoliyatning eng yuqori hajmi haftasiga 36 akademik soat qilib belgilanishi
lozim.
Oqishning meyoriy muddati
quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oqishning meyoriy muddati*
|
Haftalar soni
|
Kreditlar miqdori
|
Akademik soatlar miqdori
|
|
1 yil
|
50
|
60
|
1800
|
|
2 yil
|
100
|
120
|
3600
|
|
3 yil
|
152
|
180
|
5400
|
|
* Kunduzgi oqish shakli tayanch sifatida olinadi.
|
|
Oqish davrining umumiy hajmi
quyidagicha taqsimlanadi:
|
Oqish davrining tarkibiy qismlari
|
Sogliqni saqlash talim
|
Sogliqni saqlash talim sohasi uchun,
% hisobida
|
|
|
sohasidan
tashqari barcha talim sohalari uchun, % hisobida*
|
Davolash faoliyati bilan tutashgan mutaxassisliklar
|
Davolash faoliyati bilan tutash bolmagan
mutaxassisliklar
|
|
Nazariy va amaliy talim
|
30 55
|
45 55
|
30 55
|
|
Shu jumladan, auditoriya (kontaktli) va
mustaqil talimning nisbati
|
30/70 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha
|
|
Attestatsiya
|
4 18
|
4 10
|
4 10
|
|
Tatillar**
|
6 21
|
10 20
|
10 20
|
Ilmiy faoliyat magistratura
talim oluvchilarining yakka tartibdagi taqvimiy ish rejasi asosida amalga
oshiriladi va quyidagilarga bolinadi:
ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik
dissertatsiyasini tayyorlash 60 75 %; ilmiy-pedagogik ish va malaka amaliyoti
25 40 %.
Barcha talim sohalari uchun
nazariy va amaliy talim hajmining kamida 95 % umummetodologik va mutaxassislik
fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi
lozim.
Magistratura mutaxassisliklari
talabalarining ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash
tartibi va malaka amaliyoti (tajriba orttirish)ni otash tartibi oliy talimni
boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.
Kadrlar
tayyorlash sifati va oliy talim muassasalari faoliyatini baholashbakalavriat
talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari professoroqituvchilari
tarkibiga qoyiladigan umumiy talablar.
Bakalavriat oquv rejasi va oquv
dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha tayanch malumotga,
bilimga, malaka va konikmaga ega bolgan malakali oqituvchilar (magistr yoki
diplomli mutaxassislar), fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan
doktori (DSc), professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga ega bolgan
shaxslar, shuningdek tajribaga ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va
amaliyotchilar jalb etilishi lozim.
Magistratura oquv rejasi va
oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha fan nomzodlari,
falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc) va professorlar, ilmiy,
pedagogik va ijodiy unvonlarga (darajalarga) ega bolgan yuqori malakali mutaxassis
va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.
Kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklari boyicha kadrlar tayyorlash sifatini nazorat
qilish quyidagilardan iborat:
ichki nazorat oliy talim
muassasasi tomonidan amalga oshiriladi. Ichki nazorat oliy talimni boshqarish
boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan tegishli ravishda
belgilangan reyting (baholash) tizimi hamda kredit-modul tizimi mezonlarga
muvofiq ornatilgan tartibda otkaziladi;
bitiruvchilarning
yakuniy nazorati oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oquv
rejalariga muvofiq bakalavriatda oquv fanlari boyicha yakuniy davlat
attestatsiyasi va (yoki) bitiruv malakaviy ishi himoyasi, shuningdek
magistraturada magistrlik dissertatsiyasining himoyasi shaklida amalga
oshiriladi; davlat-jamoatchilik nazorati oliy talimni boshqarish boyicha
vakolatli davlat boshqaruv organi, jamoat tashkilotlari va kadrlar
buyurtmachilari tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi; tashqi nazorat
belgilangan tartibda oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli
davlat boshqaruvi organi tomonidan amalga
oshiriladi.
Amalıy mashgulot asosiy
maqsadi: Oliy talim sohasiga oid yangi normativhuquqiy hujjatlar mohiyati va
ishlab chiqishning muhimligi, ularni takomillashtirish mexanizmlarini
organishlari kerak.
Kerakli materiallar: Oliy talim
sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlar haqida malumotlar, slaydlari, hujjat
namunalari, qalam va markerlar, doska yoki flipchart, dars ishlanmasi bolishi
lozim.
Oliy talimga oid yangi
normativ-huquqiy hujjatlar haqida tushuncha berish, hujjatlar turlari va
ularning maqsadlari haqida malumot berish, hujjatlar tuzish jarayoni va
ularning asosiy qismlarini tushuntirish, hujjat namunalari bilan tanishish
(Talim togrisidagi qonun (yangi va eski tahriri).
Misol sifatida normativ-huquqiy hujjatlar (loyihalar) namunalar bilan
tanishtirish. Hujjat namunalari orqali hujjatlar tuzish ishlari va ulardagi
asosiy nuqtalarni aniqlashi va qollashi lozim. Oliy talimga oid normativ
huquqiy hujjatlar ishlab chiqish mexanizmlari. Oliy talimga oid yangi
normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishning mohiyatni, hujjatlar tuzishda
amaliyot va uning mexanizmlar haqida malumotlar berish lozim.
Oquv jarayonida uchraydigan,
yuzaga keladigan muammolarini tavsiflanishini soraladi. Pedagoglarni
guruhlariga bolib bering va ularning ozaro fikr almashishlarini taminlaydi.
Tahliliy fikrlar va muhokamada asosiy nuqtalarni umumlashtirish, savollarga
javob berish, mavzuga oid manbalarni organish uchun korsatmalar berish. Tahlil
va muhokamalar natijalarini umumlashtrish va taqrizlash. 1-MASALA
SWOT-tahlil
metodi qollaniladi. Ozbekiston Respublikasining 23.09.2020
y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni tahlil
etiladi.
2-MASALA
Oliy talim jarayonlarini
tashkil etishning qonunchilik normalari oz faoliyat sohangizdan kelib chiqqan
holda tizimli tahlil qiling?
Ozbekiston Respublikasi Talim
togrisidagi qonunni tahlil qiling(yangi va eski tahriri)?
|
№
|
Asosiy yutuqlar nimalardan iborat?
|
Mavjud muammolar?
|
Muammolarni bartaraf etish mexanizmi?
|
|
1.
|
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
2-AMALIY MASHGULOT. OLIY TALIM
SOHASIGA OID
QONUNOSTI HUJJATLARI VA
ULARNING TURLARI. (2 SOAT)
Reja:
1.Oliy talim sohasiga oid qonunosti hujjatlari
mohiyatini organish
2.Ozbekiston Respublikasi oliy talim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tahlili va amaliyotda
qollash masalalari[4].
3.Davlat oliy talim
muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy mustaqilligini
taminlash boyicha chora-tadbirlar mohiyati
4.Oliy talim, fan va
innovatsiyalar sohasidagi yangi qonunosti hujjatlari mohiyati haqida fikr,
mulohazalar
Amalıy mashgulot asosiy
maqsadi:
Oliy talim, fan va
innovatsiyalar sohasidagi yangi qonunosti hujjatlari mohiyati tushunish va
ularning oliy talimdagi rolini korish.
Dars usullari: Taqdimot, guruh muhokamasi,
hujjatlar tahlili.
Kerakli manbalar: Proektorli
kompyuter, Internetga ulanish, meyoriy hujjatlar nusxalari, oquv materiallari.
Oliy talimda qonunosti
hujjatlarini tushunish muhimligini muhokama qilish. Mamlakatdagi oliy talimni
tartibga soluvchi asosiy qonun hujjatlarini taqdim etadi. Davlat oliy talim
muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy mustaqilligini taminlash,
universitet faoliyatiga tasirini muhokama qiladilar. Masalan, Ozbekiston
Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi,
Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy
mustaqilligini taminlash boyicha chora-tadbirlar togrisidagi qonun osti
hujjatlarni va boshqalarni taqdim etadi.
Tinglovchilar har bir
hujjatning maqsadi va ularni ishlab chiqish va ishlatish uchun qanday talablar
qollanilishini muhokama qiladilar (oz faoliyati doirasida).
Oqituvchi oliy talimga oid
meyoriy hujjatlar nusxalarini tiglovchilarga tarqatadi.
Tinglovchilar guruhlarga
bolingan va asosiy qoidalar, talablar va qoidalarni ajratib korsatgan holda
qonunosti hujjatlarning mazmunini tahlil qiladilar.
Har bir guruh oz tahlillari
natijalarini taqdim etgan holda qisqa taqdimot tayyorlaydi.
Har bir guruh meyoriy-huquqiy
hujjatlarning asosiy nuqtalari va ularning talim jarayoniga tasirini muhokama
qilib, oz taqdimotini otkazadi.
Har bir taqdimot muhokama,
savol-javoblar bilan davom etadi. Oqituvchi qonun hujjatlarini tushunish
muhimligini va ularning universitet faoliyatidagi rolini takidlab, darsni
sarhisob qiladi.
Tinglovchilarning oliy
talimning huquqiy jihatlarini va tegishli meyoriyhuquqiy hujjatlar va
standartlarga rioya qilish muhimligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Shuningdek, u tahliliy konikmalarni, qonunlar va hujjatlarni amaliyotda qollash
qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
MASALA
Toshkent shahrida joylashgan
OTMlardan birida 2021-2022 oquv yilining birinchi semestri boyicha yakuniy
nazorat sinovlarining otkazilishi oquv jarayoni grafigiga asosan 2021 yilning
19 yanvaridan 31 yanvarigacha belgilangan yedi?
Ammo OTM mamuriyatining buyrugi
bilan yakuniy nazorat sinovlarini otkazish muddati bir xafta oldinga surildi,
yani, 2021 yilning 19 yanvaridan 25 yanvarigacha deb ozgartirildi. Barcha
kurslarda yakuniy nazoratlar fan boyicha oxirgi darsda yozma otkazildi va
professor-oqituvchilar tomonidan 2021 yilning 24 yanvar kunigacha tekshirilib
yakuniy qaydnoma va talabalarning sinov daftarchalariga rasmiylashtirib
berildi.
OTMda 2021 yilning 26
yanvaridan boshlab oquv yilining ikkinchi semestri boyicha oquv jarayoni
boshlandi.
Akademik qarzdor talabalarga
yesa 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha qayta ozlashtirish va
topshirish uchun OTM rektorining buyrugi bilan muddat berildi. Ushbu buyruqda
OTM professor-oqituvchilariga 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha akadem
qarzdor talabalardan joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni qayta olish va
tegishli xujjatlarga rasmiylashtirish majburiyati belgilab qoyildi.
OTM rektorining buyrugi bilan
2021 yilning 31 yanvarigacha akadem qarzlarni ozlashtirgan barcha talabalarga
ornatilgan tartibda stipendiyalar rasmiylashtirildi. Ushbu yuqorida korsatilgan
masalani tahlil qiling?
3-AMALIY
MASHGULOT. OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGINING BUYRUQLARI. (2 SOAT)
Reja:
1.
Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiya vazirligining
talim va tarbiya jarayonlarini tashkil etishga oid buyruqlari[5].
2.
Talim jarayonini tartibga soluvchi buyruq, nizom va qarorlarni tahlil
qilish.
3.
Vazirlik talablari va hujjatlarini hisobga olgan holda bilimlarni ishda
qollash.
Amaliy mashgulot maqsadi:
Tinglovchilarni fan va
innovatsiyalar sohasidagi yangi normativ-huquqiy hujjatlar, Oliy talim, fan va
innovatsiyalar vazirligiining tartibga soluvchi normativhuquqiy bilan
tanishtirish.
Amaliy mashgulotni otkazish
tartibi:
Taqdimot, guruh muhokamasi, hujjatlar tahlili.
Kerakli manbalar: Proektorli
kompyuter, Internet tarmogiga ulangan, vazirlik buyruqlari, qarorlari va
qarorlari nusxalari.
Oliy talimda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun
Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligining vakolatlari va hujjatlarini
bilish muhimligini muhokama qilish. Oqituvchi Oliy talim, fan va innovatsiyalar
vazirligining vakolatlarini va ularning oquv jarayonidagi rolini ifodalaydi.
Talim sifatini nazorat qilish va boshqalar kabi vakolatlarning muhim
jihatlarini muhokama qilish. Buyruq, nizom va qarorlar. Vazirlik chiqaradigan
hujjatlar turlari va ularning maqsadiga umumiy nuqtai nazar. Talim jarayonini
tartibga soluvchi buyruq, nizom va qarorlardan namunalar.
Hujjatlarni tahlil qilish.
Oqituvchi vazirlikning buyruqlari nusxalarini tarqatadi. Tinglovchilar
guruhlarga bolingan va asosiy nuqta va talablarni ajratib korsatgan holda
buyruqlarni tahlil qiladi. Maxsus fan sohalariga tegishli bolgan qoidalar va
qarorlarni muhokama qiladilar. Guruhlar tahlil natijalarini taqdim etadilar va
ularni oz faoliyatlari doirasida muhokama qiladilar.
Munozara va savollar.
Hujjatlarni tahlil qilishda aniqlangan muhim fikrlarni muhokama qilish. Savol
berish va tushunarsiz fikrlarni aniqlashtirish imkoniyati. Oqituvchi darsni
umumlashtiradi va Vazirlik hujjatlarini bilish va ularga rioya qilish muhimligini
takidlaydi.
4-AMALIY MASHGULOT. TALIM
YONALISHLARI VA
MAGISTRATURA
MUTAXASSISLIKLARINING MALAKA TALABLARI, OQUV REJALARI VA OQUV DASTURLARINI
ISHLAB CHIQISH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH. (2 SOAT)
Reja:
1. Oliy talim fan va
innovatsiyalar vazirligining 259 son buyrugining mazmun mohiyati.
2. Talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari.
3. Oquv rejalar.
4. oquv dasturlari. Amaliy
mashgulot maqsadi:
Tinglovchilarda oquv jarayonining
oquv-meyoriy hujjatlari taminoti, jumladan Talim yonalishlari va magistratura
mutaxassisliklarining malaka talablari, oquv reja va fanlarning oquv
dasturlarini ishlab chiqish tartibi hamda uni takomillashtirish mexanizmlari
haqida tushuncha va konikmalarini shakllantirish.
Amaliy mashgulotni otkazish
tartibi:
Mashgulot rejasi boyicha
materiallar tahlil qilinib, kichik guruhlar yoki juftliklarda yangi pedagogik
texnologiyalar yoki interaktiv usullardan foydalangan holda berilgan
topshiriqlar bajariladi. Amaliy mashgulot boyicha materiallar:
Oliy talim fan va
innovatsiyalar vazirligining 259 son buyrugining mazmun mohiyati.
Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirining 2023 yil 9
iyundagi Oliy talimning meyoriy-uslubiy hujjatlarini ishlab chiqish jarayonini
takomillashtirish togrisidagi 259-son buyrugi Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining Yangi Ozbekiston mamuriy islohotlarini amalga oshirish
chora-tadbirlari togrisida 2022 yil 21 dekabrdagi PF-269-son farmonidan kelib
chiqadigan vazifalarni bajarish, Ozbekiston Respublikasi Talim togrisidagi
Qonuniga muvofiq oliy talimning meyoriy-uslubiy va normativ-huquqiy bazasini
takomillashtirish maqsadida qabul qilingan.
Mazkur buyruq bilan 26 ta oliy
talim muassasalari huzurida Muvofiqlashtiruvchi soha kengashlari faoliyati
yolga qoyilib, ular faoliyati yonalishlari va tartibini belgilovchi namunaviy
nizom tasdiqlangan.
Muvofiqlashtiruvchi kengashlar
oldiga 2023/2024 oquv yili boshlanguniga qadar talim jarayonining
meyoriy-uslubiy hujjatlarini ishlab chiqish tizimini yanada takomillashtirish,
oquv mashgulotlari talab etiladigan kasbiykompetensiyalar bilan uzviy boglangan
xolda har bir talim yonalishi va mutaxassisligi boyicha yagona mukammal oquv
rejalar asosida joriy etilishi, talabalar tomonidan bilim, konikma va
malakalarni samarali ozlashtirilishi hamda akademik mobillikni yuqori darajada
taminlash maqsadida Nizom asosida faoliyat yuritish vazifasi yuklangan.
Talim yonalishlari va
magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari.
Ozbekiston Respublikasi oliy va
orta maxsus talim vazirining Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy
qoidalar Ozbekiston Respublikasining davlat standartini tasdiqlash togrisida
2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021-son buyrugi. (Ozbekiston Respublikasi Adliya
vazirligi tomonidan 2021 yil 27 oktabrda hisobga olingan, hisob raqami 43) (O'z
DSt 3556:2021) malaka talablari oliy talim tegishli bosqichi
bitiruvchisining bilim,
konikma va kompetensiyalariga qoyiladigan
talablar.
Ozbekiston Respublikasi oliy va
orta maxsus talim vazirining Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy
qoidalar Ozbekiston Respublikasining davlat standartini tasdiqlash togrisida
2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021-son buyrugi bilan tasdiqlangan Ozbekiston
Respublikasining davlat standarti Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy
qoidalar ning
5-Bitiruvchilarning
tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablarining asosiy qoidalari
bandiga muvofiq Oliy talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan
qoyiladigan talablar bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining
malaka talablarida bayon etiladi. (5.1.)
Talimning xalqaro standart
klassifikatsiyasi (TXSK 2011)ga muvofiq Ozbekiston Respublikasi oliy talim
tizimida bakalavriat 6-malaka darajasiga, magistratura 7-malaka darajasiga
mansubdir.
Bakalavrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli
shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat
faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada
oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.
Magistrning tayyorgarligiga
nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik
darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot,
ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini
taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda
(tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi
lozim.
Bakalavr va magistrlarni
tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv
reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi)
va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi.
Talim jarayoni kredit-modul tizimi asosida amalga
oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim jarayoni reyting (baholash) tizimi
asosida amalga oshirilishi mumkin. (5.2.)
Oquv dasturlarining nazariy va
amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan
muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik
darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy
davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga
magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi
rasmiy hujjatlar beriladi.
Bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double
degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim
standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari
ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida
tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv
dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.
5.3. bandda Bakalavriat talim
yonalishlari va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom
ettirish imkoniyatlari berilgan. Jumladan:
bakalavriat
talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi
boyicha oqishni davom ettirish huquqiga ega.
Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun oqishni davom ettirish boyicha
magistratura mutaxassisliklarining royxatini oliy talimni boshqarish boyicha
vakolatli davlat organi belgilaydi; magistratura mutaxassisliklarining
bitiruvchilari tayanch doktorantura, doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik
institutlarida ilmiy-tadqiqot faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi
mumkin.
Oliy talim yonalishlari
va mutaxassisliklari boyicha malaka talablarini ishlab chiqish va tatbiq etish
tartibi
Malaka talablarining asosiy
maqsadi va vazifasi milliy malaka ramkasi, kasb standartlari, kadrlar
buyurtmachilari, ish beruvchi korxona, tashkilot va muassasalarning talab va
ehtiyojlaridan kelib chiqib, oliy talim bakalavriat va magistratura bitiruvchilarining
bilim, uquv, konikma va kompetensiyalariga qoyiladigan talablarni belgilash
hisoblanadi.
Malaka talablari bakalavriat
talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining har biri boyicha
mazkur davlat standarti, Oliy talimning Davlat talim standarti. Oliy talim
yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori, milliy malaka ramkasi, kasb
standartlari, kadrlar buyurtmachilari, ish beruvchi korxona, tashkilot va
muassasalarning talab va ehtiyojlariga muvofiq ishlab chiqiladi.
Malaka talablari quyidagi bolimlardan iborat
boladi:
zarvaraqda (titul varagi)
Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligining nomi, orta
qismida talim yonalishi yoki mutaxassislik nomi
korsatiladi;
zarvaraq
sirtida malaka talablari kim tomonidan ishlab chiqilgani va
kiritilganligi, tasdiqlangani va joriy etilgani
hamda hujjat maqomi korsatiladi.
Mundarijada malaka talablarining asosiy boblari
korsatiladi.
Talim yonalishi yoki
mutaxassisligining umumiy tavsifi bobida malaka talabining qollanish sohasi,
asosiy foydalanuvchilari, kasbiy faoliyatlarining tavsifi, bakalavr yoki
magistr kasbiy faoliyatining sohalari, obyektlari, turlari hamda kasbiy
vazifalari keltiriladi;
Talim yonalishlari boyicha
bakalavrning yoki mutaxassisligi boyicha magistrning kasbiy kompetensiyalariga
qoyiladigan talablar bobida bakalavriat yoki magistratura bitiruvchisi ega
bolishi zarur bolgan umumiy kompetensiyalar hamda kasbiy kompetensiyalar aniq
korsatiladi.
Bibliografik malumotlar belgilangan tartibda
keltiriladi.
Kelishuv varagida malaka
talabini ishlab chiqqan tayanch oliy talim muassasasi rektori imzosi hamda uni
kelishuv jarayonidan otkazgan oliy talim muassasalari va tashkilotlar
rahbarlarining imzolari qoyiladi.
Oquv rejalar. Oliy
talimning muayyan bakalavriat talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi
boyicha oquv faoliyati turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni
organishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini talim davrining toliq
muddati uchun belgilaydigan hujjat.
Oquv rejalarini ishlab chiqish
va tatbiq etish tartibi. Oquv rejalarning asosiy maqsadi va vazifasi: oquv
rejasining asosiy maqsadi davlat talim standartlari va malaka talablarida
bakalavr va magistrlarning malakalariga qoyilgan talablarga muvofiq yetuk va
raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun muayyan bakalavriat talim yonalishlari
va magistratura mutaxassisliklariga oid oquv fanlar, ularning hajmi,
mashgulotlar turlari, oquv jarayonining mazmuni, tarkibi, muddatlari va
oqitishning mantiqiy ketma-ketligini belgilash hamda tartibga solish;
oquv rejasining asosiy
vazifasi muayyan bakalavriat talim yonalishi va magistratura mutaxassisligi
boyicha talim jarayoni davomida oquv fanlarini semestrlar va oquv yillar
tarkibida talim oluvchilar tomonidan samarali ozlashtirilishini taminlovchi
mantiqiy ketma-ketlikda maqbul holatga keltirish, oquv faoliyati davri,
turlari, soatlar hajmi, kreditlar hamda yakuniy nazorat muddatlarini belgilash.
Oquv rejalarini ishlab
chiqish, tasdiqlash va talim jarayoniga joriy etish quyidagi tartibda amalga
oshiriladi:
oquv rejalar bakalavriat talim
yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining har biri boyicha Oliy
talimning Davlat talim standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari
klassifikatori, bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining
malaka talablariga muvofiq ishlab chiqiladi;
oquv
rejalar talim yonalishlari va mutaxassisliklarga oid majburiy va tanlov
fanlari belgilangan holda, ularning mazmun va
mohiyatidan kelib chiqib, auditoriya (maruza, amaliy, seminar, laboratoriya va
boshqa mashgulotlar) va mustaqil mashgulotlar, oquv va ishlab chiqarish
(klinik, ijodiy va boshqa) amaliyotlari, kurs loyihasi, kurs ishi, ijodiy va
boshqa oquv vazifalari shaklida mantiqiy ketma-ketlikda, fanlarga ajratilgan
kreditlarga amal qilgan tartibda shakllantiriladi;
oquv rejalarga
davomiyligi kamida 15 oquv haftasiga teng semestrlar, har bir semestrdan song 2
4 haftalik attestatsiya sessiyalari, tegishli dovomiylikdagi malaka
amaliyotlari, tatillar va boshqa akademik jarayonlar kiritiladi; oquv rejalar:
reyting (baholash) tizimi uchun
jadval shaklida A-4 formatli standart varaqlarining kitob korinishida ikki
tarafiga Timcs New Romaii'' shriftining maqbul olchamida bostirib chiqariladi;
kredit-modul tizimi uchun jadval shaklida A-4 formatli standart varaqlarining
albom korinishida bir tarafiga Times New Roman shriftining maqbul olchamida
bostirib chiqariladi va birlashtirib tikiladi;
zarur
hollarda Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi
bilan kelishilgan tartibda oquv
rejalar boshqa shaklda ishlab chiqilishiga yol qoyiladi; oquv rejalar oliy
talim muassasalari tomonidan tayyorlanadi va tasdiqlanadi; tasdiqlangan oquv
rejalar belgilangan tartibda ikki nusxada rasmiylashtiriladi,
ularning birinchi nusxasi Ozbekiston Respublikasi
Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni rivojlantirish
tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazida, ikkinchi nusxasi
tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi; zarur hollarda oliy talim
muassasalari tomonidan uquv rejalarga qushimcha
ravishda fakultativ, maxsus kurs va boshqa
turdagi mashgulotlar kiritilishi mumkin;
ishlab chiqilgan va belgilangan
tartibda tasdiqlangan oquv rejalar ishlab chiqarishdan ajralgan holda
(kunduzgi) talim shaklining tayanch oquv rejalari hisoblanadi. Bular asosida
ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi),
masofaviy) talim shakllari uchun belgilangan tartibda ishchi oquv rejalar
ishlab chiqiladi va tegishli oliy talim muassasalari tomonidan tasdiqlanadi.
Oliy talim muassasalari
tomonidan ixtiyoriy tarzda ishchi oquv rejalar quyidagi hollarda ham ishlab
chiqilishi va tasdiqlanishi mumkin:
muayyan
talim yonalishlar tegishli turlari boyicha ajratilishi nazarda
tutilganida (masalan, sport turlari);
oquv
rejalarda tanlov fanlarini dolzarbligiga qarab belgilash ehtiyoji
mavjudligida.
Ishchi oquv rejalar belgilangan
tartibda ikki nusxada rasmiylashtiriladi, ularning birinchi nusxasi Ozbekiston
Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni
rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazida,
ikkinchi nusxasi tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi.
Oquv dasturlari. oquv fani talim
jarayonida muayyan talim yonalishi va mutaxassisliklar
boyicha ozlashtirilishi zarur bolgan tegishli
ilmiy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, ijtimoiy sohalardan saralab olingan bilim
va konikmalar tizimi.
oquv dasturi talim mazmunini
belgilovchi oquv fanining asosiy
mavzulari, mazmuni, ozlashtirilishining eng
maqbul usullari, axborot manbalari korsatilgan hujjat
Oquv dasturlarini ishlab chiqish va tatbiq etish
tartibi.
Oquv dasturlarining asosiy maqsadi va vazifasi:
Oquv dasturining asosiy maqsadi
davlat talim standartlari va malaka talablarida bakalavr va magistrning bilimi,
uquvi, konikma va kompetensiyalariga qoyilgan talablarga muvofiq oquv rejaga
kiritilgan muayyan fan tomonidan raqobatbardosh mutaxassislarni sifatli
tayyorlash uchun shakllantirilishi zarur bolgan bilim, konikma va
kompetensiyalar majmuini belgilash, fan mazmuni va tarkibiy qismlarini tartibga
solishdir;
Oquv dasturining asosiy vazifalari quyidagilar
hisoblanadi:
oquv faniga oid ilm-fan, texnika, texnologiyalarning
songgi yutuqlarini, ilgor xorijiy tajribalarni hisobga olgan holda oquv
mashgulotlar mavzularini shakllantirish, talim shakli va oquv fanga ajratilgan
vaqtga muvofiq oquv materiallarni mavzular va oquv mashgulotlar turlari boyicha
taqsimlash, maqbul holatga keltirish va optimallashtirish, ularning mantiqiy
ketma-ketligini hamda boshqa fanlar bilan integratsiyasini taminlash;
uzluksiz talim tizimining talim turlari ortasidagi
uzviylik va uzluksizligini, shuningdek, fanning mazmun va mavzulari boshqa
talim turlaridagi hamda turdosh yonalishlardagi fanlarning mazmun va mavzulari
bilan takrorlanmasligini taminlash;
fanni ozlashtirish, talim oluvchilarda fanga oid
kompetensiyalarni, kasbiy bilim va konikmalarni shakllantirish uchun zarur
oquv-uslubiy shartlar, oquv adabiyotlar, didaktik materiallarni hamda baholash
vositalari va usullari yordamida talim oluvchilar bilimini nazorat qilish
shakllarini belgilash.
Oquv dasturda oquv materiallar maruza, seminar,
kollokvium, amaliy va
laboratoriya mashgulotlari, oquv va ishlab chiqarish
(klinik, ijodiy va boshqa) amaliyotlari shaklida mantiqiy ketma-ketlikda
belgilanadi, shuningdek, oquv fanining maqsadi va vazifasiga muvofiq kurs
loyihasi, kurs ishi, mustaqil ish, chizma-hisob, ijodiy, laboratoriya va boshqa
ishlar ajratilgan vaqt meyorlariga muvofiq oquv dasturga kiritiladi.
Oquv dasturi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat
bolishi lozim:
muqovada oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli
davlat organi nomi, oliy talim muassasasi nomi, Oliy talimning Davlat talim
standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatoriga
muvofiq tegishli bilim, talim sohalari va talim yonalishi
(mutaxassislik)larining kodi va nomlari, harakatdagi oquv rejasiga muvofiq
fanning toliq nomi, tasdiqlangan sanalari va belgilari korsatiladi;
Oquv dasturining birinchi betida uning asosiy
parametrlari (fan kodi, qaysi
oquv yilidan joriy etilganligi, semestr, fanga
ajratilgan kreditlar (soatlar), fan turi (majburiy, tanlov), talim tili,
haftadagi dars soatlari, fanning nomi, auditoriya va mustaqil mashgulotlar
hajmi, jami yuklama jadval shaklida belgilanadi;
Faning mazmuni oquv fanining maqsadi va uning
asosiy vazifalari tegishli
yonalish boyicha mutaxassis tayyorlash vazifalariga
boglangan holda bayon etiladi; Asosiy nazariy qism (maruza mashgulotlari) oquv
fanining mavzulari mantiqiy ketmaketlikda keltiriladi, har bir mavzuning
mohiyati asosiy tushunchalar va qisqa ifodalar orqali talim oluvchilarga davlat
talim standarti va malaka talablari asosida yetkazilishi zarur bolgan bilim va
konikmalar qamrab olingan holda ifodalab beriladi. Asosiy nazariy qism modullar
shaklida berilishi mumkin;
Amaliy mashgulotlar boyicha korsatma va
tavsiyalar oquv fanining
mohiyati va nazariy mavzulariga mos ravishda
amaliy, seminar va laboratoriya mashgulotlarining mavzulari, ushbu
mashgulotlarni otkazish shakllari, unda qollanishi tavsiya etiladigan
texnologiyalar, usullar, vositalar zarur hollarda muhokama etiladigan mavzular,
masalalar, laboratoriya ishlarining mazmuni, maqsadi hamda fan mohiyatidan
kelib chiqadigan boshqa malumotlar yoritiladi. Shuningdek, kurs loyihasi va
kurs ishlari, ijodiy ishlar mohiyati, mazmuni, maqsadi, mavzulari ularni
bajarish shakllari hamda fan mohiyatidan kelib chiqadigan boshqa malumotlar
yoritiladi. Shu bilan birga ushbu qismda oquv va ishlab chiqarish
amaliyotlarining maqsadi, vazifasi, shakli, mazmuni, amaliyot jarayonida talim
oluvchilar tomonidan tayyorlanishi zarur bolgan yakuniy ishlar shakli yuzasidan
qisqa uslubiy korsatmalar beriladi;
Mustaqil talim va mustaqil mashgulotlar qismida
mustaqil talimning shakli
va mazmuni, mustaqil ishga moljallangan mavzular va
topshiriqlar, mustaqil mashgulotlar jarayonida talim oluvchilar tomonidan
tayyorlanishi zarur bolgan ishlar referat, esse, mustaqil (ijodiy) ish,
muammoli maruza va boshqalar keltiriladi;
Fanni oqitish natijalari va shakllanadigan kasbiy
kompetensiyalar qismda
talim yonalishi (mutaxassislik)ga muvofiq muayyan
fan boyicha talim oluvchi egallashi lozim bolgan bilim, konikma va
kompetensiyalar bayon qilinadi;
Talabalar kreditlarni olish tartibi kredit-modul
tizimida fan boyicha talabalar
bilimini nazorat qilish (baholash) va kreditlarni
olishga oid talablar ornatilgan tartibda belgilanadi; Reyting (baholash) tizimi
asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy
talim muassasalari uchun Talabalar reytingini
belgilash tartibi reyting tizimida fan boyicha talabalar bilimini nazorat
qilish (baholash) tartibi belgilanadi;
Asosiy va qoshimcha oquv adabiyotlar hamda
axborot manbalari oquv
faniga oid asosiy darsliklar, oquv qollanmalar va
qoshimcha adabiyotlar, Internet jahon axborot tarmogi resurslari,
dissertatsiya, monografiya hamda boshqa tavsiya etilgan oquv, ilmiy va uslubiy
malumotlar manbalari keltiriladi;
Oquv dasturning oxirgi betida uni ishlab chiqqan
oliy talim muassasasi nomi,
tuzuvchilar ismi, familiyasi, lavozimi, ilmiy daraja
va unvonlari, taqrizchilar ismi, familiyasi, ish joyi, lavozimi, ilmiy daraja
va unvonlari, oquv dastur korib chiqilgan oliy talim muassasasi kengashi
bayonining raqami keltiriladi.
Oquv dasturlarni ishlab chiqish, tasdiqlash va
talim jarayoniga joriy etish
quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
oquv dasturlar oquv rejalarda belgilangan har bir
oquv fani boyicha mazkur davlat standarti, Oliy talimning Davlat talim
standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori,
bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka
talablari hamda oquv rejalariga muvofiq davlat oliy talim muassasalari
tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi;
Oquv dasturlar talim yonalishlari va
mutaxassisliklar maqsadi, vazifasi,
mazmuni va mohiyatidan kelib chiqib, fan mavzulari
va mazmunini belgilangan tartibda mantiqiy ketma-ketlikda, oquv faniga
ajratilgan vaqt meyoriga amal qilgan holda shakllantiriladi. Oquv dasturlar
mazkur davlat standartida belgilangan talablarga javob bergan holda Sillabus
shaklida ham ishlab chiqilishi mumkin;
Oquv dasturning matni A-4 formatli standart
varaqlarda, Times New Roman
shriftining 14-olchamida, 1,15 intervalda, chap va
ong tomonidan 20, pastidan 25, yuqoridan 20 mm olchamida hoshiyalangan,
betlarini raqamlanishi varaqning pastki qismining markazida joylashtirilgan
holatda bostirib chiqariladi;
oquv dasturlari tasdiqlanganidan song A-5 formatida
broshura shaklida chiqariladi;
Oliy talim muassasalari tomonidan tayyorlangan
oquv dasturlari oliy
talimning davlat talim standartlari, malaka
talablari va oquv rejalarga muvofiqligi hamda sifati nuqtai nazaridan
Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy
talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish
markazi tomonidan tanlab monitoring va tahlil qilinadi. Monitoring va tahlil
natijalari Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi
huzuridagi Oliy, orta maxsus va professional talim yonalishlari boyicha
oquv-uslubiy birlashmalar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi kengash muhokamasiga
olib chiqiladi va ularga baho beriladi;
Tasdiqlangan
oquv dasturlar belgilangan tartibda ikki nusxada
rasmiylashtiriladi, ularning birinchi nusxasi
Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy
talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish
markazida, ikkinchi nusxasi tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi;
Ishlab chiqilgan va tasdiqlangan oquv dasturlar
(sillabuslar) ishlab
chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) talim
shaklining tayanch oquv dasturlari hisoblanadi. Bular asosida ishlab
chiqarishdan ajralmagan holda (kechki (smenali), sirtqi
(maxsus sirtqi), masofaviy) talim shakllari uchun
belgilangan tartibda ishchi oquv dasturlar ishlab chiqiladi va tegishli oliy
talim muassasalari tomonidan tasdiqlanadi.
1. TALIM JARAYONINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI
1.. Pedagogning raqamli kompetentligi va raqamli
kompetentlik modellari
Zamonaviy voqelikda, kasbiy faoliyani amalga
oshirish jarayonida pedagog kadrlar tez ozgarib turadigan talablarga duch
keladi, bu esa ulardan yangi, kengroq va murakkabroq kompetensiyalar toplamini
talab qiladi.
Raqamli kompetentlik bu zamonaviy raqamli
texnologiyalar bilan bogliq kompetensiyalarni tavsiflovchi yangi
tushunchalardan biri hisoblanadi. Songgi yillarda "AKT savodxonlik",
"axborot kompetentlik", "axborot savodxonligi", "raqamli
savodxonlik" va "raqamli konikmalar" kabi raqamli
texnologiyalardan foydalanish darajalarini tavsiflovchi bir nechta atamalar
qollanilmoqda. Ushbu atamalar kopincha "raqamli kompetentlik" va
"raqamli savodxonlik" kabi bir-biriga yaqin atamalar bilan
ishlatiladi. "Raqamli savodxonlik" tushunchasi oldinroq ishlatila
boshlangan. Ushbu atama insonning raqamli muhitda masalalarni samarali hal
etish qobiliyatini anglatadi.
2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida
ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning beshta asosiy
komponenti taklif etilgan:
➢ raqamli kontent bilan ishlash, yani malumot yaratish,
topish, u bilan ishlash, birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati;
➢ kompyuter texnikasi bilan ishlash texnik amallarni
bajarish usullarini tushunish, kompyuter va dasturiy taminotning tuzilishini
tushunish;
➢ ommaviy axborot vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar,
videolar va boshqalar) bilan ishlash ommaviy axborot vositalarini baholash,
media kontentini yaratish qobiliyati;
➢ kommunikatsiya raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda
muloqot qilish qobiliyati;
➢ texnologik innovatsiyalar hayotda turli texnologiyalardan
foydalanish, raqamli makonda ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).
Raqamli kompetesiyalar axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish bilan bogliq qobiliyatlar majmuini oz ichiga
oladi:
1) raqamli texnologiyalardan
foydalanishning texnik konikmalari;
2) raqamli texnologiyalardan
kundalik hayot faoliyatida samarali foydalanish qobiliyati;
3) raqamli texnologiyalarni tanqidiy
baholash qobiliyati; 4) raqamli madaniyatda ishtirok etish motivatsiya.
G.U.Soldatova oz tadqiqotida raqamli
kompetentlikning tortta turini belgilab otgan[6]:
1)
axborot va mediakompetentlik raqamli malumotlarni qidirish, tushunish,
arxivlash va uni tanqidiy aks
ettirish bilan bogliq bilim, konikma, malaka, motivatsiya, masuliyat,
shuningdek raqamli resurslardan (matn, vizual malumot, audio, video va
boshqalar) foydalangan holda axborot obektlarini yaratish.
2)
kommunikativ kompetentlik turli xil muloqot shakllari (elektron pochta,
chatlar, bloglar, forumlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqalar) va turli maqsadlar
uchun zarur bolgan bilim, konikma, motivatsiya va masuliyat;
3)
texnik kompetentlik turli muammolarni, jumladan, kompyuter
tarmoqlaridan, bulutli xizmatlardan foydalanish va hokazolarni hal qilish uchun
apparat va dasturiy taminotdan samarali va xavfsiz foydalanish imkonini
beruvchi bilim, konikma, motivatsiya va masuliyat;
4)
istemolchi kompetentligi turli ehtiyojlarni qondirishni oz ichiga olgan
muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogliq turli kundalik vazifalarni hal qilish
uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim,
konikma, motivatsiya va masuliyat.
P.Gilsterning fikricha raqamli kompetensiya inson
faoliyatidagi ijtimoiykommunikativ jihatlarga urgu beradi. U raqamli
kompetensiyaga erishish mezonlari sifatida quyidagi malakalarni belgilaydi:
➢ zarur malumotlar va ular bilan ishlash vositalarini
izlash konikmalari, ushbu vositalarni tezda ozlashtirish qobiliyati (axborot
kompetentlik);
➢ boshqa foydalanuvchilar bilan muloqot qilish qobiliyati
(kommunikativ kompetentlik);
➢ turli shakl va korinishdagi axborotni ishlab chiqarish
konikmalari (ijodiy kompetentlik).
Evropa Ittifoqi talim qomitasi tomonidan ishlab
chiqilgan pedagoglarning raqamli kompetensiyasi (Digital Competence of
Educators) profilida oltita yonalishlar belgilab berilgan (1.1.1-rasm):
➢ professional pedagogik muhitda raqamli texnologiyalardan
foydalanish;
➢ raqamli talim resurslarini izlab topish, yaratish va
almashish boyicha kasbiy konikmalarni rivojlantirish;
➢ talim jarayonida raqamli vositalardan foydalanish boyicha
zarur konikmalarni shakllantirish;
➢ oquv natijalarini baholash uchun raqamli vositalardan
foydalanish konikmasiga ega bolish;
➢ talim imkoniyatlarini kengaytirish uchun raqamli
texnologiyalardan foydalanish;
➢ talim oluvchilarning raqamli kompetentligini
rivojlantirish jarayonini qollab-quvvatlash.
1.1.1-rasm.
Pedagoglarning raqamli kompetensiyalari
(Digital Competence of Educators) modeli
DigCompEdu oqituvchining raqamli
kompetensiyalarining Yevropa modelida (Digital Competence of Educators) jami 22
ta kompetensiya korib chiqiladi. Ularni shakllantirishning 6 ta yonalishi
taklif etilgan:
Бири
нчи йўналиш
таълим
жараёнининг
барча
субъектларининг
рақамли
технологиялар
орқали ўзаро
таъсирини ўз
ичига олган
компетециялар
билан
боғлиқ:
жамоа, таълим
олувчилар ва
уларнинг ота
-оналари
билан касбий
ўзаро ҳамкорлик.
Ушбу йўналиш
шунингдек,
педагогнинг
а хборот
техноло
гиялари ва рақамли
воситалар ва
ресурслардан
фойдаланиш
соҳасида
узлуксиз
ривожланишга
йўналтирилган
ўз касбий
фаолиятини
таҳлил қилиш қобилиятини
шакллантиришни
ўз ичига олади.
Иккинчи
йўналиш
педагогнинг
ахборот ресурсларини
танлаш ва
уларни
таълим
олувчилар эҳтиёжларига
мослаштириш,
ўз рақамли
ресурсларини
яратиши ва ўқув
жараёнининг
барча
субъектлари
учун улардан
хавфсиз
фойдаланишни
таъминлаш қобилиятини
ўз ичига
олади.
Учинчи
йўналиш
таълим
жараёни
билан
бевосита боғлиқ
бўлган
компетенцияларн
и
шакллантиришни,
яъни таълим
олувчиларнинг
мустақил
ишлаш қ обилиятини
ривожлантиришни
таъминлашга,
шунингдек,
гуруҳ
шаклида
ишлашда
самарали
ўзаро
таъсирини
амалга
оширишга қаратилган
компетенцияларини
қамраб олади.
Тўртинчи
йўналиш баҳолаш
жараёнида рақамли
воситалардан
фойдаланиш
билан боғлиқ
компетенцияларни
белгилайди.
Таълим олувчилар
фаолияти ҳақидаги
маълумотларни
таҳлил қилиш
ва танқидий
баҳолаш,
шунингдек,
ахборот
технологияларидан
фойдаланиш
асосида ўз вақтида
ва самарали ҳисобот
бериш қобилиятига
эга бўлиши
керак.
Бешинчи
йўналиш
педагогнинг
шахсга
йўналтирилган
ўқув жараёни
тамойилини
амалга
ошириш қобилиятини
шакллантириш,
таълим
олувчиларни
таълим
жараёнига
максимал
даражада жалб
қилиш учун рақамли
таълим муҳитида
табақалаштирилган
ёндашувни
таъминлаш ва
ўқитиш учун
янги
имкониятлар
яратиш билан
боғлиқ.
Олтинчи
йўналиш
педагогнинг
рақамли
саводхонлиги,
унинг рақамли
муҳитда
таълим
жараёнида
зарур бўлган
ахборот ва
ресурсларни
танлаш ва таҳлил
қилиш қобилияти,
шунингдек, рақамли
технологиялардан
фойдаланиш
билан боғлиқ
масалалар ва
муаммоларни ҳал
қилиш билан
боғлиқ
компетенцияларни
ўз ичига
олади.
Ushbu yonalishlar raqamli talim modelining asosini
tashkil qiladi. Raqamli talim texnologiyalaridan foydalangan holda samarali
kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zamonaviy pedagogdan qanday
kompetensiyalarni shakllantirish kerakligi batafsil tavsiflangan.
Raqamli konikmalar "bilim olish"
darajasida muhim rol oynaydi, chunki AKT boyicha tayanch konikmalar oqitish
jarayoniga texnologiyalarni integratsiya qilishning muhim sharti hisoblanadi.
Ushbu daraja uchun umumiy raqamli texnologiyalar matn muharrirlari, taqdimot
yaratish dasturlari, elektron pochta xizmatlari va ijtimoiy tarmoq ilovalari
aniqlandi.
Mazkur muhim aspektlarning har biri raqamli talim
muhitida pedagog kadrlarning kasbiy rivojlanishiga qaratilgan, talim
muassasasini axborotlashtirishning uchta yondashuvi bilan bogliq.
Birinchi daraja Bilim olish: pedagoglarga talim samaradorligini
oshirish uchun AKTdan foydalanishga yordam berish qobiliyatini talab qiladi.
Ikkinchi daraja
Bilimlarni ozlashtirish: pedagoglardan talim oluvchilarga fan boyicha
mavzularining mazmunini chuqur organish, olingan bilimlarni real hayotda yuzaga
keladigan muammolarni hal qilish uchun qollash uchun yordam berish qobiliyatini
talab qiladi.
Uchinchi daraja Bilimlar yaratish" -
pedagoglardan talim
|
|
oluvchilarga
jamiyatning rivojlanishi va farovonligi uchun zarur bolgan yangi bilimlarni
ishlab chiqarishga yordam berish qobiliyatini talab qiladi.
|
|
|
YuNESKO tomonidan ishlab chiqilgan model tarkibi
talimda AKTning rolini tushunish, oquv rejasi va baholash, pedagogik amaliyot,
raqamli texnologiyalar bilan ishlash malakalari, talim jarayonini tashkil etish
va boshqarish va pedagogning kasbiy rivojlanishi kabi modullarni oz ichiga
qamrab oladi.
Xalqaro texnologiya talimi jamiyati ISTE
modelining asosiy yonalishlari sifatida oltita soha: ijodkorlik va innovatsiya,
aloqa va hamkorlik, tadqiqot va axborot kompetensiyasi, tanqidiy fikrlash,
muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish, raqamli fuqarolik, asosiy
texnologik tushunchalarni tushunish va ulardan foydalanish kabi asosiy
aspektlar korib chiqilgan.
TRASK (Technological Pedagogical Content
Knowledge) modelida fan mazmuni, oqitish metodikasi hamda dasturiy taminot
boyicha texnologik bilimlar integratsiyasi oz aksini topgan. Ushbu model
pedagogning yangi raqamli texnologiyalarni talim jarayoniga integratsiyalashuvi
uchun zarur bolgan kompetensiyalari tavsiflaydi (1.2-rasm).
1.1.2-rasm. TRASK modeli
Talim jarayoniga texnologiyalarni integratsiya
qilish maqsadida Ruben R. Puentedura[7]
tomonidan SAMR modeli yaratilgan. Ushbu model tortta darajadan iborat:
Substitution ozgartirish bosqichida raqamli texnologiyalar ananaviy
texnologiyalar bilan togridan-togri ozgartiriladi; Augmentation yaxshilash
bosqichida raqamli texnologiyalar ananaviy talim texnologiyalar vazifalarini
sezilarli darajada boyitadi; Modification almashtirish bosqichida ananaviy
talim texnologiyalari toliq raqamli talim texnologiyalari bilan almashtiriladi;
Redefinition Transformatsiya bosqichi raqamli texnologiyalarsiz bajarilishi
mumkin bolmagan vazifarani bajarish imkonini beradi.
Hozirgi vaqtda
kopgina tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan raqamli
kompetensiyalar modeli DigCompEdu
Yevropa modeliga asoslanganligini kuzatish mumkin.
"Pedagogning raqamli kompetensiyasi"
tushunchasi boyicha yagona yondashuv mavjud emas. Respublikamizda oliy talim
sohasida ham pedagog kadrlarning raqamli kompetentligini baholashning aniq
mezonlari ishlab chiqilmagan.
DigCompEdu modelida keltirilgan mezon va vositalar
pedagog kadrlarning raqamli kompetentligi va ularning ehtiyojlarini tahlil
qilish, baholash mezoni va tavsiyalar ishlab chiqish va raqamli talim muhitidan
foydalanishda pedagog kadrlarni qollab-quvvatlash tizimini taklif qilish uchun
etarli bolmasligi mumkin. Pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini har
tomonlama baholash uchun raqamli kompetensiyalarning oziga xos umumlashtiruvchi
modelini ishlab chiqishda turli yondoshuvlarni korishimiz mumkin. Ushbu modellar
pedagog kadrlarning kompetentligini baholashning keng qamrovli tizimi,
shuningdek, kasbiy va shaxsiy rivojlanish muammolarini hal qilish jarayonida
ularni qollab-quvvatlashga qaratilgan malaka oshirish kurslarini tashkil etish
maqsadga muvofiq deb oylaymiz.
1.2. Raqamli iz tushunchasi: mohiyati va boshqaruv
bosqichlari
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar har bir
insonning hayotiga singib ketgan. Internet resurslari va onlayn xizmatlardan
ozaro aloqada bolish, malumot toplash va tahlil qilish, talim va ijtimoiy
hayotda keng miqyosda foydalaniladi.
Shunday qilib, raqamli iz deb
ataladigan katta hajmdagi malumotlar paydo boladi.
Raqamli iz (digital footprint) - bu Internetdan
foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan malumotlardir. Ushbu
atama internet tarmogida internet izi, kiber soya, elektron iz yoki raqamli
soya kabi nomlar bilan ham ataladi. Ushbu malumotlarga tashrif buyurilgan
veb-sayt manzillari, yuborilgan elektron pochta xabarlari, ijtimoiy media
postlari, axborot byulletenlariga obunalar, onlayn sharhlar va xaridlar va
turli elektron shakllarda taqdim etilgan malumotlar kiradi. Shu bilan birga,
raqamli iz faol va "passiv" bolishi mumkin. Raqamli iz inson ozi
haqidagi malumotni ongli ravishda baham korsa faol boladi. Agar foydalanuvchi
royxatdan otgan ism yoki profildan foydalangan holda veb-saytga kirgan bolsa, u
joylashtirgan barcha xabarlar uning faol raqamli izi boladi. Shuningdek, turli
onlayn anketalarni toldirishda, masalan, axborot byulletenlariga obuna bolganda
yoki brauzerda cookie fayllarni qabul qilishga rozilik bildirishda faol raqamli
iz qoladi. Passiv raqamli iz, shaxs haqidagi malumotlar u bilmagan holda
toplangan holatda hosil boladi. Masalan, veb-saytga tashrif buyuruvchi
foydalanuvchilarning necha marta tashrif buyurgani, foydalanuvchilar qaerdan
ekanligi va ularning IP-manzillari haqida malumot toplaganida sodir boladi.
Shunday qilib, har safar inson raqamli dunyoga
kirganda, uning raqamli izi paydo boladi, u asta-sekin osib boradi. Oqibatda
inson haqidagi shaxsiy malumotlar, faoliti, qiziqadigan sohasi kabi
malumotlarni korsatishi mumkin.
Ishbilarmonlik dunyosida raqamli iz insonning
raqamli obrosini aks ettiradi va insonning haqiqiy kasbiy faoliyatiga tasir
qilishi mumkin bolgan muhim malumotlarga aylanadi. Misol uchun, ariza
beruvchini ishga olish togrisida qaror qabul qilishdan oldin, ish beruvchilar
ozlarining ijtimoiy tarmoqlari va Google orqali xodimlarining raqamli izlarini
tekshirishlari mumkin. Sizning postlaringiz va internetdagi sharhlaringiz va
boshqa odamlarning fikr-mulohazalari asosida siz haqingizda jamoatchilik fikri
shakllanadi. Raqamli izingizning barcha jihatlari, masalan, yuklangan
fotosuratlar, blog sharhlari, YouTube videolari va Facebook postlari sizning
haqiqiy hayotingiz bilan bir qatorda raqamli shaxsingizni ham shakllantiradi.
Raqamli soya - bu odam ozi bilmagan
holda, yani hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan malumotdir.
Shu nuqtai nazardan, raqamli soyani passiv raqamli
iz deb tariflash mumkin, u foydalanuvchi ozining faol harakatlari bilan hech
qanday iz qoldirmaganda hosil boladi, biroq foydalanuvchi haqida u bilmagan
holda malumotlar yigiladi. Passiv raqamli izning keng tarqalgan korinishi
foydalanuvchilarning veb-saytlarga necha marta tashrif buyurishi haqidagi
malumotlar toplamidir. Keyin bu foydalanuvchilar qaerdan kelganligi aniqlanadi
va ularning IP manzillari hisoblab chiqiladi. Foydalanuvchilar bu jarayondan bexabar
bolishlari mumkin, chunki u kopincha yashirin boladi. Raqamli soyaning oziga
xos namunasi reklama beruvchilar tomonidan Internetdagi foydalanuvchi
faoliyatining barcha korinishlarini, qiziqishlar va repostlardan tortib
sharhlargacha tahlil qilish. Reklama beruvchilar ushbu usuldan
foydalanuvchilarga malum bir odamni qiziqtirishi mumkin bolgan malum kontentni
namoyish qilish uchun foydalanadilar.
Shunday qilib, raqamli iz inson tomonidan uning
faol harakatlari natijasida, raqamli soya esa passivlar natijasida
qolayotganini korish mumkin.
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, ozingiz
haqingizda qanday malumotlarni butun dunyo boylab internetga joylashtirmaslik
kerakligini aniqlash juda muhimdir.
Birinchidan, moliyaviy malumotlar bilan bogliq
shaxsiy malumotlar. Ushbu guruhga quyidagilar kiradi: karta raqami, CVV kodi,
3D-Sec kodlari, onlaynbankning shaxsiy hisobiga kirish va bank mobil ilovasiga
kirish uchun parollar va loginlar. Ushbu malumotni nafaqat Internetga
joylashtirmaslik, balki uni telefon qaydnomalarida yoki shaxsiy kompyuterda
saqlamaslik tavsiya etiladi.
Ikkinchidan, biz internetda joylashtirgan shaxsiy
malumotlarni himoya qilishga eng katta etibor berilishi kerakligini
unutmasligimiz kerak.
Har qanday onlayn faoliyatimiz bizga qarshi
ishlatilishi mumkin. Jismoniy shaxslar tomonidan ijtimoiy tarmoqlarda
qoldirilgan malumotlar kamida uch yil davomida saqlanadi, vaqti-vaqti bilan
yangilanadi. Ijtimoiy tarmoqdagi ism va familiyani ozgartirish odamning anonim
qolishiga yol qoymaydi, chunki royxatdan otish paytida shaxs oz telefon
raqamini korsatadi, bu orqali bir necha soniya ichida ijtimoiy tarmoqlarda
boshqa barcha akkauntlarni topishingiz mumkin. Virtual raqam ham unchalik
xavfsiz emas, chunki IP-manzil ham malum malumotlarni olish mumkin bolgan
shaxsiy malumotlarga tenglashtirilgan.
Raqamli talim muhitida raqamli iz (digital
footprint) bu pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan
foydalanish jarayonida qoldiradigan malumotlar toplamidir. Bu pedagogning
raqamli kompetentlik darajasini aks ettiradi va undan raqamli muhitda uning
faoliyatini baholash uchun foydalanish mumkin.
Raqamli izni shakllantirish pedagogning talim
jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish zarurati va imkoniyatlarini
anglashidan boshlanadi. Shuningdek, pedagog kadrlar raqamli talim resurslaridan
foydalanish, ijtimoiy tarmoqlar bilan ishlash, elektron portfoliodan
foydalanish kabi raqamli talim muhiti uchun zarur bolgan konikmalarni
ozlashtirishi lozim.
Pedagog kadrlarning raqamli izi ularning raqamli
kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bolishi mumkin.
Raqamli iz oqituvchi tomonidan kasbiy faoliyatining bir qismi sifatida
yaratilgan barcha raqamli izlarni oz ichiga oladi, masalan, raqamli resurslar,
talim uchun onlayn platformalardan foydalanish, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa
raqamli vositalardan foydalanish.
Raqamli iz raqamli kompetensiyalarni
rivojlantirishga yordam beradi, chunki u oqituvchiga oz faoliyati
samaradorligini oshirishga yordam beradigan yangi manbalar va vositalardan
foydalanishni taminlaydi. Raqamli iz, shuningdek, oqituvchiga talabalarning yehtiyojlarini
yaxshiroq tushunishga va ularning oqitish metodikasini moslashtirishga yordam
beradi.
Biroq, raqamli sohada xavfsizlik va maxfiylik choralariga
rioya qilinmasa, raqamli iz ham salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Oqituvchilar mumkin bolgan muammolarni oldini olish uchun raqamli izni yaratish
va tarqatishda ehtiyot bolishlari kerak. Shuning uchun oqituvchilar kiber
xavfsizlik va raqamli etika boyicha oqitilishi va raqamli sohadagi xavfsizlik
choralariga rioya qilishlari kerak. Bundan tashqari, oqituvchilar kiber
xavfsizlik va raqamli etika haqida talabalarga orgatish uchun ozlarining
raqamli izlaridan foydalanishlari mumkin.
Shu sababli, bugungi kunda raqamli izingizni
boshqarish konikmalarini organish masalasi dolzarb bolib bormoqda.
Shaxsiy raqamli izingizni boshqarish inson raqamli
madaniyatining asosiy tarkibiy qismlaridan biridir.
1.1.3-rasm. Raqamli izlarni boshqarish.
Raqamli izlarni boshqarish
jarayoni bir necha bosqichda amalga oshirilishi tavsiya etiladi.
1.
Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qiling.Buning
uchun qidiruv tizimiga barcha imlolardan foydalangan holda ismingiz va
familiyangizni kiritishingiz kerak. Qidiruv natijalari ozingiz haqingizda
hammaga ochiq malumotlarni korish imkonini beradi.
2.
Kamaytirish. Raqamli izingizni kamaytiring.
Raqamli izingizni kamaytirish
sizning talablaringizga javob bermaydigan malumotlarni olib tashlashni
anglatadi, yani ismingiz korsatilgan malumotlar manbalarining sonini
kamaytiring. Masalan, whitepages.com sayti siz haqingizda xohlaganingizdan kora
koproq malumotlarni oz ichiga olishi mumkin. Buning uchun siz veb-sayt
mamurlari bilan boglanib, malumotlarni ochirishni sorashingiz mumkin.
Shuningdek, ushbu bosqichda
barcha eski akkkauntlar, foydalanilmagan ijtimoiy tarmoq profillarini va sizni
qiziqtirmaydigan axborot byulletenlariga obunalarni ochirish tavsiya etiladi.
3.
Cheklash. Taqdim etilgan malumotlar miqdorini cheklang.
Shuni esda tutingki, har safar
shaxsiy malumotlarni taqdim etganingizda yoki yoqtirganingizda, siz ixtiyoriy
ravishda raqamli izingizni kengaytirasiz va uzaytirasiz.
4.
Tahlil. Raqamli izingizni doimiy ravishda kuzatib boring.
Malumotni ismingiz boyicha
kuzatishning usullaridan biri Google kabi qidiruv tizimi ogohlantirishlarini
ornatishdir.
Raqamli
izingizni boshqarishda uning komponentlarni yodda tutish kerak, masalan:
|
|
-
ijtimoiy profillarni
tahlil qilish orqali sizning psixologik portretingiz va shaxsiy
fazilatlaringizni ochib beradigan shaxsiy va psixologik tarkibiy qism;
-
xulq-atvor komponenti
sizning internetdagi hatti-harakatlaringiz ketmaketligini aks ettiradi;
-
faoliyat komponenti
axborot-talim sohasidagi faoliyatingiz natijalarini korsatadi;
- kommunikativ komponent sizning
turli forumlar, suhbatlar, elektron pochta xabarlaringiz asosida toplanadi;
- texnologik komponent sizning
raqamli muhitdagi faoliyatingizni odatda foydalanadigan texnologiyalar,
yani IP-manzillar, qidiruvlar, malumot almashish protokollari va boshqalar
nuqtai nazaridan aks ettiradi;
-
refleksiv komponent
turli xil sorovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib
chiqadi.
|
|
|
Raqamli izni boshqarishning taqdim
etilgan bosqichlari va uning komponentalpri sizga kerakli raqamli izni
shakllantirish va yanada rivojlantirishga oqilona va har tomonlama yondashishga
imkon beradi, bu kelajakda siz raqamli dunyoda ozingiz uchun shakllantiradigan
imidjni yaratadi.
Yuqorida aytilganlar bilan bogliq holda, siz faol
va passiv raqamli izlaringizni diqqat bilan korib chiqishingiz kerak. Shuning
uchun tarmoq foydalanuvchilari shaxsiy raqamli malumotlarini himoya qilishi,
shuningdek tarmoqdagi obrosini boshqarish boyicha bazi tavsiyalarni hisobga
olishi tavsiya etiladi.
Avvalo, tarmoq gigienasi (kibergigiena) haqida
gapirish kerak, bu tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini
taminlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar
toplamidir. Tarmoq gigienasining asosiy maqsadi tarmoq qurilmalari
foydalanuvchilarida kiber tahdidlar qurboniga aylanishiga yol qoymaydigan
tarmoqdagi xavfsizligi togrisida foydali odatlarni shakllantirishdir. Tarmoq
gigienasiga rioya qilish foydalanuvchilarga oz malumotlarini xavfsiz saqlashga
yordam beradi [4].
Tarmoq gigienasi konikmalarini rivojlantirish va
shaxsiy malumotlarni himoya qilish uchun:
1.
Shaxsiy raqamli izni tekshirish uchun qidiruv tizimlaridan foydalanishi;
2.
Haqiqiy foydalanuvchi nomini eslatib otadigan malumot manbalari sonini
kamaytirish;
3.
Tarmoqda taqdim etilgan malumotlar miqdorini cheklash;
4.
Ijtimoiy tarmoqlarda ortiqcha malumotlarni oshkor qilishdan saqlanish;
5.
Himoyalanmagan veb-saytlardan saqlanish (tranzaktsiyalar faqat xavfsiz
veb-saytda amalga oshirilishi kerak. Saytning veb-manzili http:// bilan emas,
balki https:// bilan boshlanishi kerak; s "xavfsiz" degan manoni
anglatadi va sayt xavfsizlik sertifikatiga ega ekanligini korsatadi. Manzil
satrining chap tomonida qulf belgisi ham korsatilishi kerak);
6.
Umumiy Wi-Fi tarmoqlaridan foydalanganda shaxsiy malumotlarni
kiritmaslik;
7.
Eski akkauntlarni ochirish;
8.
Kuchli parollarni yaratish va parol menejeridan foydalanish (kuchli
parol Internet xavfsizligini taminlashga yordam beradi. Kuchli parol kamida 12
belgidan iborat va ideal ravishda koproq va katta va kichik harflar, belgilar
va raqamlarning kombinatsiyasini oz ichiga oladi. Parol qanchalik murakkab
bolsa, uni buzish shunchalik qiyin boladi);
9.
Dasturiy taminotni yangilab turish (eskirgan dasturiy taminot koplab
raqamli izlarni oz ichiga olishi va kiberjinoyatchilar hujumlariga nisbatan
kamroq chidamli bolishi mumkin. Agar songgi yangilanishlar ornatilmasa,
kiberjinoyatchilar ushbu malumotlarga kirish ehtimoli ortadi);
10.
Mobil qurilmani sozlash (mobil qurilma uchun parolni ornatish, shunda
yoqolgan taqdirda egasidan boshqa hech kim unga kira olmaydi. Ilovalarni
ornatishda foydalanuvchi shartnomasi bilan tanishish kerak. Ilovalar elektron
pochta, joylashuv va onlayn harakatlar kabi shaxsiy malumotlarni toplashi
mumkin);
11.
Nashrdan oldin materiallarni baholash;
12.
Buzilgan taqdirda, malumotlarni himoya qilish uchun darhol choralar
korish (masalan, bank kartasi malumotlari buzilgan taqdirda, bankka murojaat
qilish lozim);
13.
VPN-dan foydalanish (virtual xususiy tarmoqdan (VPN) foydalanish raqamli
izni himoya qilishga yordam beradi. VPN IP-manzilni yashiradi, bu
foylananuvchining tarmoqdagi harakatlarini kuzatishga imkon bermaydi. Bu
internetda maxfiylikni oshiradi va veb-saytlarga brauzer tarixini kuzatadigan
cookie-fayllarni ornatishga tosqinlik qiladi).
Shunday qilib, zamonaviy inson hayotida axborot
xavfsizligi muammosiga etibor berish juda muhimdir. Hech bolmaganda,
foydalanuvchilar raqamli iz va raqamli soyani toliq nazorat qila olmasligini
anglashi lozim.
1.3. Raqamli didaktika va uning asosiy tamoyillari
Raqamli didaktika pedagogikaning bir
qismi hisoblanib, raqamli talim muhitida oquv jarayonini tashkil etish boyicha
fan sifatida qaraladi. Raqamli didaktika ananaviy didaktikaning asosiy
tushunchalari va tamoyillarini raqamli muhit sharoitlaridan kelib chiqqan holda
organish, toldirish va ozgartirish haqidagi fan sifatida ketma-ket foydalanadi.
Dj. D'Andjelo tomonidan raqamli didaktika yoki raqamli talim didaktikasi
tushunchasini anglatuvchi e-Didactics tushunchasini kiritish taklif etilgan.
Raqamli didaktika atamasiga M. Choshanov "raqamli texnologiyalar va
multimedia vositalaridan keng foydalangan holda samarali organish sanati
haqidagi fan" deb tarif bergan. V.I.Blinovaning fikricha raqamli
didaktikaning asosiy vositalari quyidagilardirdan iborat:
shaxsga
yonaltirilgan talim jarayoni; raqamli talim texnologiyalari;
metaraqamli oquv komplekslari.
Raqamli talim didaktik tamoyillari ochiq
hisoblanib, yangiligi tufayli raqamli talimning nazariy va amaliy imkoniyatlari
rivojlangani uchun qoshimchalar kiritishni talab qiladi. Talimni
raqamlashtirish natijasida individual talim jarayonlari va talaba faoliyatini
doimiy nazorat qilish asosida samarali mustaqil talim olinadi. Raqamli talim
oquv mashgulotlarining guruh va individual shakllaridan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytiradi, kasbiy bilim va konikmalarning toliq
ozlashtirilishini taminlaydi, shuningdek, inklyuziv talimning rivojlanishiga
sifatli tasir korsatadi.
Raqamli talim jarayonining asosiy tamoyillariga
quyidagilar kiradi: ustunlik tamoyili, shaxsiylashtirish tamoyili, maqsadlilik
tamoyili, moslashuvchanlik tamoyili, muvaffaqiyatlilik tamoyili, hamkorlikda
organish tamoyili, amaliyotga yonaltirganlik tamoyili, murakkablikni oshirish
tamoyili, talim muhitining toyinganligi tamoyili, polimodallik (multimedia)
tamoyili, baholash tamoyili.
1.
Ustunlik tamoyili raqamli talim muhitida talabaning mustaqil
talim faoliyatiga qaratilgan. Oquv jarayonini tashkil etish, oquv jarayonida
talabani qollab-quvvatlash va yordam berish lozim.
2.
Shaxsiylashtirish tamoyili talabaning oquv maqsadini mustaqil
ravishda belgilash, oquv jarayonining strategiyasini, oquv dasturining
rivojlanish surati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi. Ushbu
yondashuv oqituvchiga shaxsiy rivojlanish korsatkichlari va talabalarning talim
natijalarini kuzatish imkonini beradi.
3.
Maqsadlilik tamoyili maqsadlilikning ananaviy didaktik tamoyili
bilan kesishadi: oquv jarayonida faqat malum bir talabaning talim jarayonida
belgilangan maqsadlarga maksimal darajada erishishni taminlaydigan raqamli
texnologiyalardan foydalanish talab etiladi. Ushbu tamoyil talim maqsadlari
aniq belgilanmagan holda samarasiz pedagogik texnologiya va vositalardan
foydalanishni nazarda tutmaydi.
4.
Moslashuvchanlik tamoyili raqamli talim jarayonining shartlariga
qarab individual yondashuvni ishlab chiqish imkonini beradi. Raqamli talim
jarayoni oquv materialini taqdim etish tartibi, usuli va surati kabi jihatlarni
hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash
imkonini beradi. Shuningdek, ushbu tamoyil oqituvchini qollab-quvvatlash
darajasi va xususiyatini hisobga oladi.
5.
Muvaffaqiyatlilik tamoyili maqsadlarga erishishni, bilim, konikma
va malakalarni toliq ozlashtirishni talab qiladi. Raqamli talim jarayonida bu
tamoyil tushuntirish mustahkamlash nazorat didaktik zanjirining yakuniy
elementi hisoblanadi. Materialni mustahkamlash uchun qoshimcha oquv soatlari
ajratiladi, oqituvchilar va talabalarning yuzma-yuz uchrashuvi tez-tez tashkil
etiladi. Oqituvchi mustahkamlashning guruh va individual shakllarining optimal
nisbatini diqqat bilan kuzatib boradi. Raqamli vositalar bu jarayonni sezilarli
darajada tezlashtiradi.
6.
Hamkorlikda organish tamoyili (interaktivlikning didaktik
tamoyiliga oxshash) oqituvchi va talaba ortasidagi faol kop tomonlama real va
tarmoqli aloqa asosida oquv jarayonini qurishni talab qiladi. Ushbu tamoyil
tarmoqni organishning guruh shakllaridan foydalanishni oz ichiga oladi.
7.
Amaliyotga yonaltirilganlik tamoyili talimni hayot bilan
boglashning ananaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bogliq bolib, aniq maqsad
va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi. Buning uchun tarbiyaviy
maqsadlar, topshiriqlar va muammoli vaziyatlar, amaliy topshiriqlar, olingan
bilimlarni amalda qollash lozim.
8.
Murakkablikni oshirish tamoyili mavjudlik, tizimlilik va
izchillik didaktik tamoyili bilan bogliq bolib, murakkablikni oshirish
printsipi izchil otishni oz ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan
oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan guruhga. va
guruhdan individual va boshqa talim jarayonlari.
9.
Talim muhitining toyinganligi tamoyili individual talim
strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi.
Bunday ortiqchalik tarmoq talim resursi - yagona axborot talim muhiti yordamida
amalga oshirilishi mumkin.
10.
Polimodallik (multimedia) tamoyili vizualizatsiyaning batafsilroq
didaktik tamoyili bolib, oquv jarayonida idrok etishning vizual, eshitish va
vosita (kinestetik) usullarini oz ichiga oladi. Buning uchun simulyatorlar,
sensorlar, shuningdek, kengaytirilgan haqiqat vositalari kabi turli xil
qurilmalar qollaniladi.
11.
Baholash tamoyili butun oquv jarayoni davomida talabalarning
muvaffaqiyatini doimiy ravishda baholashni taqozo etadi. Raqamli texnologiyalar
tezkor qayta aloqani taminlaydi, talabaga topshiriq natijalari boyicha kerakli
malumotlarni doimiy ravishda uzatadi. Buning yordamida oqituvchi talabaning
kuchli va zaif tomonlari togrisida xulosalar chiqaradi, bu sizga rivojlanish
ssenariylarini va oquv jarayonida bevosita oquv maqsadlarini togrilash imkonini
beradi. Shunday qilib, raqamli texnologiyalar malum bir vazifaning
bajarilishini yakuniy baholashning xolisligi va shaffofligini taminlaydi.
1.4. Raqamli talim resurslarini loyihalash uchun asosiy talablar
Raqamli talim muhitidan samarali foydalanish
pedagog kadrlarning AKTdan foydalangan holda kasbiy kompetentligi, shuningdek,
yangi texnologiyalardan foydalanish boyicha bilim, konikma va malakalarini
rivojlantirishni talab etadi.
Tadqiqotchilarning fikricha, raqamli talim
muhitida natijadorlika erishish uchun ishlab chiqilayotgan raqamli talim
resurslari (RTR) asosiy komponentga aylanishi kerak.
Raqamli talim resursi raqamli shaklda taqdim
etiladigan talim resursi bolib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metamalumotlarni oz
ichiga oladi. Shu bilan birga, RTRni tuzilishi, mazmuni, usullari va ishlab
chiqish va qollash vositalari ularning maqsadi va raqamli talim muhitida
foydalanish xususiyatlari bilan belgilanadi.
Raqamli talim
resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni oz ichiga oladi:
➢ Talim faoliyatining yangi turlarini amalga oshirish va
ananaviy talim turlarining yuqori sifat darajasida ishlashini
qollab-quvvatlash;
➢ Talim jarayoni ishtirokchilarining ozaro munosabatlari
xarakterini ozgartirish imkoniyatini taminlash;
➢ Talim jarayonini individuallashtirish;
➢ Talim mazmunini kengaytirish
Raqamli talim resurslari quyidagi mezonlar asosida
tavsiflanadi: axborot texnologiyalarining turi, uslubiy maqsadi, mazmuni va
boshqalar. Bunday tasniflar samarali emas, chunki zamonaviy raqamli talim
resurslari bir qator talim vazifalarini birlashtirib, hal qilishga qodir, yani
raqamli talim resursi kop funksiyali va uni malum bir turga kiritish deyarli
mumkin emas.
Shu munosabat bilan talim faoliyatining yangi turi
amalga oshirishda RTRning asosiy tarkibiy qismiga etibor qaratiladi.
Axborotni izlashda RTR kalit komponenti internet
manbalar va elektron malumot nashrlaridan olingan malumotlarni qidirish, qayta
ishlash va tahlil qilishga qaratiladi.
Техник
компонент
ўқув
фаолиятини
амалга
ошириш учун
воситалар
манбаидан
фойдаланишни
ўз ичига
олади (мустақил
ўқув ва илмий
-когнитив
фаолият
натижаларини
тайёрлаш ва
расмийлаштириш,
матн,
экспериментал,
миқдорий ва
сифат
вазифаларини
ҳал қилиш,
фронтал
ишларни
бажариш ва
бошқалар).
Компьютер
симуляцияси
компоненти РТР
компьютер
симуляцияси
учун дастур
ёки тайёр муҳит
эканлигини
англатади.
Ҳамкорликдаги
таълим
фаолиятида телекоммуникация
компоненти
асосий
компонент ҳисобланади.
Дастурлаш
компоненти
эса дастурий
таъминотни
лойиҳалаш ва
ишлаб чиқишга
қаратилган
дастурлар
учун асосий ҳисобланади.
Ushbu tasniflar toliq emas va RTRning
funksionalligini aniqlashtirish uchun yangi komponentlar bilan toldirilishi
mumkin.
RTRni ishlab chiqishda nafaqat resursning axborot
komponenti, balki didaktik talablarga muvofiq tuzilishi kerak bolgan
kontentning ozi ham muhimdir.
Ilmiylik. Bu talab eng yangi ilmiy
yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va togri taqdim
etish zarurligini bildiradi.
Ochiqlik. Talim oluvchining yoshi va
individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv
murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.
Muammolar yechimi. Bu talab oquv va
kognitiv faoliyatning tabiati bilan bogliq. Hal qilinishi kerak bolgan muammoli
vaziyatga duch kelganda, talim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.
Korgazmalilik. Organilayotgan
obektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish
zarurligini anglatadi.
Faollik va onglilik. Oquv jarayoni
faolligini oshirish uchun RTR turli xil oquv vaziyatlarini yaratishi, turli xil
savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu talim traektoriyasini tanlash
imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini taminlashi
kerak.
Tizimlilik. Talabalar tomonidan
organilayotgan fan sohasidagi malum bir bilim tizimini izchil ozlashtirish
zaruratidir.
Bilimlarni ozlashtirishning mustahkamlash.
RTR yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual
oquv topshiriqlarining ozgaruvchanligini oshirish mumkin boladi.
Rivojlantiruchi. RTR faqatgina talim
funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular oquvchilarning aqliy
qobiliyatlarini rivojlantirishi, oquv faoliyati uchun motivatsiyani taminlashi
va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.
Raqamlashtirish jarayonida talim samaradorligi va
sifati oshirish yangi oquv mahsulotlari innovatsion sifatlari bilan
chambar-chas bogliq, shuning uchun RTR sifatlarini tahlil qilishga alohida
etibor qaratish lozim.
Shu bilan birga, baholash mezonlarini ananaviy
va innovatsion mezonlarga bolish muhimdir.
Interfaollik darajasini oshirish orqali talim
samaradorligini oshirishga qaratilgan tort daraja boyicha tuzilgan RTR bilan
foydalanuvchilarning ozaro aloqasi shakllarini batafsil korib chiqamiz.
III. Faoliyatli shakllar. Kontent elementlari
bilan foydalanuvchi ortasidagi konstruktiv aloqa bilan tavsiflanadi.
Faoliyatlarga quyidagilar kiradi:
1.
Kontentning faol maydoniga obektni kiritish/ochirish.
2.
Obektlarni ozaro munosabatlarini, ierarxiyasini ornatish uchun
harakatlantirish.
3.
Obektlarni birlashtirish, ularning xususiyatlarini ozgartirish yoki
yangi obektlarni olish.
4.
Obektlarning muayyan kompozitsiyalarini tuzish.
5.
Muayyan tizimni tashkil qilish uchun obektlarni havolalar bilan
birlashtirish.
IV. Tadqiqotli shakllar.
Tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni organishga
emas, balki oz voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi. Foydalanuvchiga bir
nechta harakatlar taklif etilmaydi, uning ozaro tasir jarayonida taqdim etilgan
yoki yaratilgan obektlar va jarayonlar bilan ozaro aloqasi ixtiyoriy bolishi
mumkin. Oquv maqsadlari mazmunga kiritilmagan, yani istalgan natijaga olib
keladigan metodik ketma-ketlik taklif etilmaydi.
Songgi paytlarda raqamli talim resursidan
foydalanish samaradorligini baholash uchun psixologik-pedagogik ekspertiza
usuli qollanilmoqda. Bunday ekspertiza aniqlovchi yoki shakllantiruvchi
tajribalar jarayonida olingan malumotlar asosida qurilgan psixologik
diagnostikadan farqli olaroq, ekspert baholashlari asosida quriladi. Binobarin,
ekspertiza sifati kop jihatdan ekspertiza otkazish mezonlari va
metodologiyasini ishlab chiqishga, shuningdek, ekspertlarning malaka darajasiga
bogliq. Talim resursini amaliyotiga joriy etishdan oldin tanlash bosqichida
ekspert usullaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan
adabiyotlar
1. Chetty
K., Wenwei L., Josie J., Shenglin B. Bridging The Digital Divide: Measuring
Digital Literacy. 2017
2. Ustin
P.N., Sabirova E.G., Garipova I.I. sifrovыe kompetensii uchitelya kak
subekta obrazovatelnoy deyatelnosti v yego individualnoy traektorii razvitiya
// V.M. Bexterev i sovremennaya psixologiya lichnosti: sbornik statey VI
Vserossiyskoy nauchno-prakticheskoy konferensii. 24 oktabrya 2020 g. / NOU DPO
Sentr sotsialno-gumanitarnogo obrazovaniya. Kazan, 2020. S. 216218.
3. Redeker
K., Poonie J. (2017). European framework for the digital competence of
teachers: DigCompEdu [Evropejskie ramki cifrovoj kompetentnosti pedagogov],
Brussels: Joint Research Center, European Union. [Elektronnыy resurs].
Rejim dostupa: URL: https://ec.europa.eu/jrc/en/digcompedu (25.01.2021)
4. Potemkina
T. V. Zarubejnыy opыt razrabotki profilya sifrovыx
kompetensiy uchitelya // Nauchnoe obespechenie sistemы povыsheniya
kvalifikatsii kadrov. 2018. № 2(35). S. 25-30.
5. Puentedura
R. "Learning technology and the SAMR model: Goals, process,
andprectise" Society for Information Technology & Teacher Education
International Conference, Mar 05, 2017, 2.
6. V.I.
Blinov, M.V. Dulinov, E.Yu. Yesenina, I.S. Sergeev, Draft didactic concept for
digital vocational education and training, 6 (Moscow, 2019)
7. Golder
S.A. , Macy M.W. Digital Footprints: Opportunities and Challenges for Online
Social Research // Annual Review of Sociology, 40 (1) (2014), pp. 129-152, 10.1146/soc.2014.40.issue-110.1146/annurev-soc071913-043145
8. Bogdanova
D.A. Sotsializatsiya lichnosti vo Vsemirnoy pautine // Narodnoe obrazovanie.
2018. №12(1466). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sotsializatsiya-lichnosti-vo-vsemirnoy-pautine
9. Gafarov
F.M. K voprosu ob analitike v obrazovanii. / F.M. Gafarov, E.G. Sabirova, T.A.
Gavrish // Obrazovanie i pedagogika: perspektivы razvitiya: sbornik
materialov Vserossiyskoy nauchno-prakticheskoy konferensii / BU ChR DPO
Chuvashskiy respublikanskiy institut obrazovaniya Ministerstva obrazovaniya i
molodejnoy politiki Chuvashskoy Respubliki; Cheboksarы: Sreda, 2020. c.
104-108.
10. Ivanova
A.O. sifrovoy sled kak instrument sovershenstvovaniya sistemы upravleniya
kachestvom obrazovaniya / A.O. Ivanova // Ekonomika. Upravlenie.
Innovatsii-2021: Sbornik nauchnыx trudov Mejdunarodnoy
nauchnoprakticheskoy konferensii; pod red. V.P. Pilyavskogo SPb:
Sankt-Peterburgskiy Institut Biznesa i Innovatsiy, 2021. c. 1922.
11. Skrыpnik
V.P. Ispolzovanie sifrovogo sleda dlya effektivnogo obucheniya. / V.P.
Skrыpnik // Problemы
mejregionalnыx
svyazey. 2021. № 16. c. 4749.
2.RAQAMLI
TALIM MUHITIDA PEDAGOGIK DIZAYN.
MEDIASAVODXONLIK
VA XAVFSIZLIK.
2.1. Ananaviy
va raqamli talimda pedagogik dizaynning xususiyatlari.
Raqamli talim
resursini pedagogik loyihalash texnologiyasi. ADDIE pedagogik dizayn
tushunchasi. UX-dizayn.
Pedagogik dizayn bu onlayn talimni tashkil
etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi. Pedagogik dizayn kontentni aniq
strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bolgan
kursga aylantirish imkoniyatini beradi.
Onlayn talimda tizimli yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki pedagogning vazifasi faqatgina bilim berish uchun kurs yaratish emas,
balki talabalarga natijaga erishishlariga xizmat qiladigan oquv resurslarini
yaratish hisoblanadi.
Pedagogik dizayn tamoyillari onlayn talim
jarayonida tinglovchilarni oquv jarayoniga jalb qilishga yordam beradi.
Samarali onlayn kurs talabalarning organish tamoyillarini, inson ongining qabul
qila olish darajasini va ularning motivatsiyasini hisobga olgan holda
yaratilishi lozim. Pedagogik dizayn tamoyillari talabalar ortiqcha dalillar va
malumotlar bilan chilgimasliklari uchun taqdim etiladigan malumotlarni tartibga
solishga yordam beradi. Pedagog onlayn kursga aniq maqsadlarga erishishga imkon
beradigan bilim va konikmalarni kiritadi va maqsadsiz barcha elementlarni olib
tashlaydi. Tizimli ishlaydigan kurs yaratuvchisi nafaqat natija oladi, balki
ularni baholaydi.
Pedagogik dizayn onlayn kurslarni loyihalash uchun
turli xil modellarni taqdim etadi. Keling, ulardan eng ommabop torttasini korib
chiqaylik.
|
|
ADDIE onlayn kursni
loyihalash uchun eng keng tarqalgan model hisoblanadi. Ushbu model 5 ta
bosqichdan iborat
|
|
|
Merrill tamoyillari. Devid
Merrill tomonidan 2002 yilda taklif qilingan tizim
5 ta talim tamoyillarini
birlashtiradi:
|
− Vazifalarga yonaltirish. Oquv
kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni
yengishga yordam berishi kerak.
|
|
− Tinglovchilar bilimiga
murojaat. Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud
bilimlarini yangi malumotlar bilan boglashga yordam beradi.
|
|
− Oquv materiallari
taqdimotining xilma-xilligi. Onlayn kurs
tinglovchilari etiborini jalb qilishi va malumotni yaxshiroq eslab qolishlari
uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maruzalar,
hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.
|
|
− Qollash.
Tinglovchilar mashgulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda
qollashlari kerak.
|
|
− Integratsiya.
Onlayn kurs boyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi,
amalda qollanilishi kerak.
|
Gane talimotining 9 ta darajalari.
Robert Gane bixeviorizm (insoniylik xulq-atvori) tamoyillariga
asoslangan tuzilmani taklif qildi.
|
− Etiborini jalb qilish.
Yorqin tasvir, yolantiradigan savol va unutilmas statistik raqamlardan
foydalanish mumkin.
|
|
− Maqsadlar haqida gapirish.
Onlayn kursning kirish qismida erishiladigan natijalarni tavsiflash lozim.
Maqsadga erish korsatkichlarini aniqlash lozim.
|
|
− Mavjud bilimiga
murojaat qilish. Yangi malumot berishdan oldin,
tinglovchilar bilgan malumotlar haqida sorash lozim va yangi malumotlar bilan
boglovchi koprikni qurish lozim. Yangi malumot tinglovchilarga malum bolgan
malumot bilan boglansa, uni eslab qolish osonroq boladi.
|
|
− Kontentlarni bolish. Yangi
kontentni oson bolgan kichik bilimlar tizimi sifatida taqdim etish lozim.
|
|
− Qoshimcha malumot berish.
Mashgulot jarayonida olingan bilimlardan tashqari qanday maqolalar, kitoblar,
videolarni tavsiya qilish haqida oylab korish lozim.
|
|
− Mashgulotdagi faollik.
Tinglovchilarni 1,5 soatlik onlayn maruzada otirishga majbur qilish mumkin.
Ammo bunday mashgulotlar salmoqli natija bermaydi.
|
|
− Teskari aloqa bilan
taminlash. Tinglovchilar tomonidan bajarilgan
vazifalar yuzasidan teskari aloqa ornatish lozim. Chat va boshqa aloqa
kanallari orqali iloji boricha tezroq savollariga javob berish lozim.
|
|
− Samaradorlikni baholash.
Tinglovchilar bilimini shaffof va tushunarli mezonlarga mosligini tekshirish.
|
|
− Oquv materiallari
tizimlashtirish. Tinglovchilarga koplab malumotlarni
yodlab olishga yordam beradigan shablonlar, nazorat varaqalari, jadvallar va
boshqa vositalarni taklif etish.
|
Blum taksonomiyasi. 1956
yilda Bendjamin Blum kognitiv organish darajasini tavsiflovchi tizim yaratdi.
Blum oquv materiali bilan tanishishning 6 darajasini takidlaydi:
|
−
Bilim. Tinglovchi organgan malumotni eslab
qoladi va takrorlaydi (masalan, muayyan sohaning atamalari va asosiy
tushunchalarini eslab qoladi).
Darajaga
mos keladigan fellar: aniqlash, tariflash, tanlash, bilish, nomlash.
|
|
−
Tushunish. Tinglovchi faktlar va goyalarni
tushunishni namoyish etadi. Ularni tizimlashtirishi, solishtirishi mumkin. U
matnni oz sozlari bilan aytib berishi, boshqa tinglovchiga tushuntirishi
mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: hikoya qilish, tushuntirish, izohlash,
misol keltirish.
|
|
−
Qollash. Tinglovchi bilimlarni amalda
qollashi, shu kabi va boshqa turdagi vazifalarni hal qilish uchun bilimlardan
foydalanishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: qollash, ozgartirish,
qurish.
|
|
−
Tahlil. Tinglovchi oquv materilialini
mustaqil ravishda tahlil qilishi, mantiqiy xatolar yoki zaif dalillarni
korishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: solishtirish, tahlil qilish,
xulosa chiqarish.
|
|
−
Baholash. Tinglovchi oquv materialining
sifatini baholashi, uning qiymati haqida xulosa chiqarishi mumkin. Darajaga
mos keladigan fellar: baholash, taqqoslash, tanqid qilish.
|
|
−
Yaratish. Tinglovchi mavjud oquv materiallari
asosida yangi materiallarni yaratishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar:
ozgartirish, qayta qurish, umumlashtirish.
|
Pedagogik dizayn talim jarayonini yanada samarali
va sifatli tashkil etishda muhim rol oynaydi. Bu, ayniqsa, tinglovchilar,
professor-oqituvchilar va oquv kontenti ortasidagi ozaro munosabatlarni
togridan-togri emas, balki axborot va kommunikatsiya texnologiyalari orqali
taminlanadigan onlayn talimda muhimdir. Kelajakda raqamli talim resurslarini
yaratishni rejalashtirayotgan professoroqituvchilar bu jarayonning moliyaviy va
inson resurslari bilan bir qatorda juda kop vaqt talab qilishini tushunishi lozim.
Faqat pedagogik dizaynning har bir bosqichida batafsil, yaxshi rejalashtirilgan
mehnat orqali sifatli raqamli resurs yaratiladi.
2.2. Raqamli muhitda maxsus norma va qoidalarga
rioya qilish
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi
axborotni, shu jumladan intellektual faoliyat natijalarini, nusxalash va
tarqatish xarajatlari va tezligini, shuningdek markazlashtirilmagan axborot
munosabatlarini minimallashtirdi. Shuningdek, nashriyot manbalaridan
foydalanish sezilarli darajada pasaytirdi. Nusxa kochirish taqiqlangan yoki
buning uchun tolov belgilangan hollarda, bu foydalanuvchilarning noroziligiga
sabab boladi, chunki ctrl+S ctrl+V kombinatsiyasini bosish osonroq. Lekin bu
amaliyot mualliflik huquqining buzilishiga olib keladi. Raqamli malumotlarning
bunday katta oqimida ushbu qoidalarga qanday rioya qilish kerak?
Raqamli etika bu
onlayn muhitda ozini tutish qoidalari va tamoyillari toplamidir. Raqamli etika
bizga Internetda va boshqa raqamli muhitda nima qilish mumkin va nima qilish
mumkin emasligini tushunishga yordam beradi.
Raqamli etikaning asosiy
tamoyillari quyidagilardan iborat:
Xavfsizlik: shaxsiy malumotlaringizni
himoya qilish va raqamli hayotingizni xavfsizligi taminlanishi lozim.
Maxfiylik: boshqa odamlarning shaxsiy
hayotiga oid malumotlar maxfiyligiga rioya qilish va ularning malumotlariga
ruxsatsiz kirishdan himoya qilish kerak.
Hurmat: Internetdagi boshqa
odamlarning huquqlari, fikrlari va chegaralarini hurmat qilish kerak.
Ishonchlilik: siz faqat tasdiqlangan
va togri malumotlarni baham korishingiz kerak.
Mualliflik huquqi: mualliflik huquqini
hurmat qilish va buzmaslik, mualliflik huquqini buzuvchi kontentni yuklamaslik
yoki tarqatmaslik kerak.
Kop madaniyatli: madaniy
xilma-xillikni hurmat qilish va boshqa madaniyatlar va fikrlarga ochiq bolish
kerak.
Shaxsiy javobgarlik: internetda
sizning harakatlaringiz va ularning oqibatlari uchun javobgarlikni oz
zimmangizga olishingiz kerak.
Raqamli etika raqamli jamiyatda soglom
munosabatlarni rivojlantirish uchun muhim omillardan biri hisoblanadi. Agar biz
raqamli etika qoidalari va tamoyillariga rioya qilsak, barcha Internet
foydalanuvchilari uchun xavfsiz va qulay muhit yaratishimiz mumkin.
Raqamli muhitda etikaga amal
qilishning bazi usullariga toxtalib otamiz:
Internet xavfsizligi: raqamli etika
qoidalari turli xil kiber tahdidlar, firibgarliklar, shaxsiy malumotlarni
ogirlash va viruslarni hisobga olgan holda Internetda xavfsizlikni saqlashga
yordam beradi. Onlayn xavfsizlik qoidalariga rioya qilish shaxsiy malumotlarimizni
himoya qiladi va bizni kiber tahdidlardan xalos qiladi.
Vijdonlilik va masuliyat: raqamli
etika bizni internetda vijdonli va masuliyatli foydalanuvchi bolishga orgatadi.
Masalan, mualliflik materiallaridan togri foydalanish, soxta yangiliklar va
soxta axborot resurslarini tarqatmaslik.
Tarmoqda soglom munosabatlarni
ornatish: raqamli etika tarmoqdagi boshqa foydalanuvchilar bilan togri
munosabatda bolishga yordam beradigan bir qator prinsiplardan iborat. Bu onlayn
oyin ishtirokchilari ortasidagi munosabatlar, forumlar va ijtimoiy tarmoqlardagi
ozaro munosabatlar bolishi mumkin. Ushbu qoidalar ishtirokchilarga ozlarini
xavfsiz va qulay his qilish, bir-birlariga hurmat bilan munosabatda bolish va
shaxsiy malumotlarini saqlashga imkon beradi.
Soz erkinligini hurmat qilish: raqamli
etika hurmat va soz erkinligini kafolatlaydi, shuningdek, Internetdagi turli
fikrlar va ularning mualliflariga hurmat bilan munosabatda bolishni buyuradi.
Soz erkinligini hurmat qilish raqamli etika qoidalaridan biri bolib, u boshqa
foydalanuvchilar bilan ozaro aloqada bolishga yordam beradi va bepul va ochiq
Internetni taminlaydi.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va
qollanilishi bilan bogliq holda yuzaga keladigan axloqiy muammolarni organuvchi
yangi fan axborot etikasi paydo boldi. Axborot etikasi kompyuter etikasi va
axborot falsafasi bilan bogliq.
Kompyuter etikasi fanlararo tadqiqotlar sohasi
bolib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni
korib chiqishni oz ichiga oladi. Unda tahlil qilingan muammolarni uch guruhga
bolish mumkin.
1.
Kompyuter
mutaxassislari va ishi kompyuter texnologiyalaridan foydalanishni oz ichiga
olgan oddiy foydalanuvchilar uchun axloq qoidalarini ishlab chiqish bilan
bogliq muammolar.
2.
Axborot
texnologiyalari sohasida mulk huquqi, mualliflik huquqi, shaxsiy hayot huquqi
va soz erkinligini himoya qilish muammolari.
3.
Kiber
jinoyatlarining paydo bolishi, ularning holatini aniqlash bilan bogliq
muammolar guruhi.
Har bir oqituvchi ixtiyoriy yoki majburiy
ravishda mualliflik huquqiga rioya qilish muammosiga duch keladi. Bu, bir
tomondan, oz uslubiy, oquv, ilmiy materiallarni ruxsatsiz nusxa kochirish va
plagiatdan himoya qilish, ikkinchi tomondan, mualliflik huquqiga rioya
qilishdir.
Mualliflik huquqi shaxsiy-nomulkiy
va mutlaq mualliflik huquqlariga ajraladi. Shaxsiy nomulkiy huquqlarga
quyidagilar kiradi:
asar muallifi deb etirof etilish
huquqi (mualliflik huquqi);
asardan muallifning haqiqiy
ismi-sharifi, taxallusini korsatgan holda yoxud ismi-sharifini korsatmasdan,
yani imzosiz foydalanish yoki foydalanishga ruxsat berish huquqi (mualliflik
ismi-sharifiga bolgan huquq);
asarni har qanday shaklda oshkor qilish
yoki oshkor qilishga ruxsat berish huquqi (oshkor qilishga bolgan huquq), shu
jumladan chaqirib olish huquqi;
asarni, shu jumladan uning nomini
muallifning shani va qadrqimmatiga zarar yetkazishi mumkin bolgan har qanday
tarzda buzib korsatilishidan yoki har qanday boshqacha tarzda tajovuz
etilishidan himoya qilish huquqi (muallif obrosini himoya qilish huquqi).
Mutlaq huquq ushbu asarni kopaytirish, tarqatish,
korsatish, import qilish, nusxalash va sotish imkoniyatini beradi. Etibor
bering, agar mahsulot inson tomonidan oz vazifalarini bajarish jarayonida
yaratilgan bolsa (masalan, oqituvchi masofaviy oqitish kursini ishlab chiqqan
bolsa), unda shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish
beruvchiga tegishli.
Mualliflik huquqi goyalar, tushunchalar,
tamoyillar, usullar, jarayonlar, tizimlar, usullar, texnik, tashkiliy yoki
boshqa muammolarni hal qilish, kashfiyotlar, faktlar, dasturlash tillari, er
osti boyliklari haqidagi geologik malumotlarga taalluqli emas. Quyidagilar
mualliflik huquqi obekti emas: rasmiy hujjatlar, davlat va shahar ramzlari va
belgilari, aniq mualliflarga ega bolmagan xalq amaliy sanati asarlari, voqea va
faktlar haqidagi xabarlar.
Mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi
va royxatdan otish yoki boshqa rasmiyatchiliklarni talab qilmaydi.
Ozbekiston Respublikasining Mualliflik huquqi va
turdosh huquqlar togrisidagi qonunida asardan muallifning ismi-sharifini va
olingan manbaini albatta korsatgan holda hamda asardan normal foydalanilishiga
zarar yetkazmaslik va muallifning qonuniy manfaatlariga putur yetkazmaslik
sharti bilan oshkor qilingan asarlardan yoki bunday asarlarning parchalaridan
talim va oquv tusidagi nashrlarda kozlangan maqsadga mos hajmda misollar
tariqasida foydalanish korsatib otilgan. Boshqa barcha holatlarda muallifning roziligi
talab qilinadi.
Masalan, sayt sahifasiga biron bir manbaga
havolani joylashtirish uchun muallifga xabar berish shart emas. Shuni takidlash
joizki, sarlarning ochiq manbalarda mavjudligi siz materialdan erkin nusxa
kochirishingiz va undan foydalanishingiz mumkin degani emas. Har qanday
darslikni muallifining roziligisiz shaxsiy veb-saytiga joylashtirish, boshqa
odamlarning veb-sahifalarini nusxalash, Internetda olingan fotosuratlarni ular
asosida yangi manbalar yaratish uchun ozgartirish, film yoki kompyuter
dasturining soxta nusxasidan foydalangan holda, u huquqbuzarlik qiladi, yani
mualliflik huquqini buzadi.
2.3. Internetda mualliflik huquqlarini himoya
qilish usullari
Mualliflik huquqi egasi asarga bolgan mutlaq
huquqi togrisida xabar berish uchun mualliflik huquqini himoya qilish
belgisidan foydalanishi mumkin, u aylanada lotincha "C" harfidan
iborat , mualliflik huquqi egasining ismi yoki nomi, asar birinchi marta nashr
etilgan yili. Lotin harfi C inglizcha "copyright" sozining birinchi
harfi (sozma soz nusxa kochirish huquqi). Biroq, bunday belgining yoqligi ish
qonun bilan himoya qilinmaydi degani emas.
Bazi hollarda, resurs mualliflari ozlarining
asarlaridan Erkin foydalanishga qarshi emaslar, buni Creative Commons
litsenziyasi bilan belgilaydilar
Muallifning ismi barcha holatlarda
korsatiladi.
Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan
elektron talim resurslariga mualliflik huquqini mustaqil ravishda
rasmiylashtirishi mumkin. Pedagog royxatdan otgan ishlanmalarni ilmiy, oquv,
oquv va uslubiy ishlarning bibliografik royxatlariga kiritishi mumkin.
Masalan, fotosuratlarda suv belgilari maxsus
joylashtirilgan. Suv belgisiz tasvirni olish uchun siz buning uchun pul
tolashingiz kerak.
Hozirgi vaqtda mualliflik huquqini buzuvchilarga
qarshi kurashishning turli usullari qollanilmoqda.
Sud jarayoni mahsulotning soxta nusxalarini
joylashtiradigan saytlarga kirishni bloklaydi, resursni nusxalashni
cheklaydigan dasturiy va apparat vositalaridan foydalanadi.
Etibor bering, mualliflik huquqi masalasining
huquqiy tomoniga qoshimcha ravishda, biz yashayotgan jamiyatda aloqa usuli va
vositalarining ozgarishi bilan bogliq ijtimoiy jihat ham mavjud. Oz
materiallarini internetda nashr etish, shuningdek, kimningdir resurslaridan
foydalanish orqali pedagog va talaba ochiq axborot makonida sodir boladi. Biz
esa zamonaviy dunyoda intellektual mulk haqidagi qarashlar qanday ozgarib
borayotganini kuzatyapmiz. Kanadalik olim va oqituvchi don Tapskott TED
(Technology, Entertainment, Design texnologiya, kongil ochar, dizayn)
konferensiyasida "Ochiq dunyoning tortta prinsipi" maruzasida shunday
deydi.
Tapskottning fikriga
kora ochiqlik tamoyillari quyidagilarni oz ichiga oladi:
|
Hamkorlik. Darhaqiqat, kopincha yaratilgan raqamli talim resurslari
(uslubiy ishlanmalar, saytlar va boshqalar) birgalikdagi faoliyat mahsulidir.
Shu bilan birga, Internet-nashrning formati uni bitta foydalanuvchi nomidan,
uning akkaunti ostida yaratishni taminlaydi. Muammo aniq: hamkorlik muhitida
muallifning huquqlarini qanday aniqlash mumkin?
|
|
Shaffoflik. Talim malumotlari ochiq boladi. Har bir talim tashkiloti ozining
talim muhitini yaratadi, rasmiy veb-saytga ommaviy maruzalar, joriy faoliyat
togrisidagi malumotlar, fotosuratlar, oquv-uslubiy materiallarni
joylashtiradi.
|
|
Axborot almashish. Tapskottning fikriga kora, ushbu almashinuv egalik
qilish, intellektual mulkka bolgan davolardan voz kechish bilan bogliq.
Shaffoflik va malumot almashish sharoitida pedagog doimo tanlovga duch
keladi: ochiqlikmi yoki intellektual mulkni himoya qilishmi? Qaysi biri
muhimroq? Foydaliroq? Bundan tashqari, u nafaqat oz asarlarini nashr etish
yoki hamkasblari tomonidan nashr etilgan materiallarni olish, balki oz
talabalarini internetga olib chiqish orqali ham ushbu tanlovni amalga
oshirishi kerak. "Ogirlashidan qorqmang, hech kimga kerak bolmasligidan
qorqing!"- Evgeniy Patarakinning bu sozlari internetda ochiqlik,
hamkorlik va ozaro hamkorlik tamoyillarini amalga oshiradigan pedagoglar
uchun shiorga aylandi.
|
|
Erkinlik. Hatto olchovsiz va internetning ochiqligi sharoitida ham
odam mutlaqo erkin bololmaydi. Bu yerda asosiy cheklov bu boshqa odamlarning
huquqlari va erkinliklari. Yaratilgan resurslarni bilish va oz talabalarini
ochiq Internet maydoniga olib kirish, pedagog talabalar tomonidan huquqiy va
axloqiy meyorlarga rioya qilish uchun javobgarlikni oz zimmasiga oladi.
|
Shunday qilib, zamonaviy axborot jamiyatida
mualliflik huquqiga rioya qilish muhim vazifalardan biri bolib, uni faqat
axborot madaniyatiga ega bolgan shaxs hal qilishi mumkin.
2.4. Litsenziyalangan dasturiy taminotning
afzalliklari va ochiq dasturiy taminotning kamchiliklari
Huquqiy maqomiga kora dasturlarni uchta katta
guruhga bolish mumkin: litsenziyalangan, shartli ravishda bepul va ochiq
dasturiy taminot.
Litsenziyalangan dasturlar.
Litsenziya shartnomasiga muvofiq, dasturni ishlab chiquvchilar uning malum bir
operatsion tizimda normal ishlashini kafolatlaydi va buning uchun javobgardir.
Ishlab chiquvchilar, odatda, litsenziyalangan
dasturlarni maxsus qutilarda sotadilar. Qutida dastur foydalanuvchilarning
kompyuterlariga ornatilgan CDdisklar
va dastur bilan ishlash uchun foydalanuvchi qollanmasi mavjud.
Kopincha, ishlab chiquvchilar dasturni koplab
kompyuterlarda yoki oquv yurtlarida ishlatish uchun litsenziyalarni sotib
olishda chegirmalar berishadi.
Shartli ravishda bepul dasturlar. Bazi dasturiy
taminot ishlab chiqaruvchilari reklama va bozorga chiqish uchun
foydalanuvchilarga bepul dasturlarni taklif qilishadi. Foydalanuvchiga malum
bir amal qilish muddati bolgan dasturning versiyasi (dasturning belgilangan
muddati tugagandan song, agar u uchun tolov amalga oshirilmagan bolsa, u
ishlashni toxtatadi) yoki cheklangan imkoniyatlarga ega dasturning versiyasi
beriladi (agar tolov amalga oshirilsa, foydalanuvchiga dasturning barcha
funksiyalarini oz ichiga olgan kod beriladi).
Ochiq dasturiy taminot ishlab chiqaruvchilari
uning keng tarqalishidan manfaatdor. Bunday dasturiy vositalarga quyidagilar
kiradi:
Dasturiy mahsulotlarning yangi
tugallanmagan (beta) versiyalari (bu ularni keng miqyosda sinovdan otkazish
imkonini beradi).
Mutlaqo yangi texnologiyalarning bir
qismi bolgan dasturiy mahsulotlar (bu bozorni zabt etishga imkon beradi).
Ilgari chiqarilgan dasturlarga
qoshimchalar, topilgan xatolarni tuzatish yoki imkoniyatlarni kengaytirish.
Mavjud qurilmalar uchun yangi yoki
takomillashtirilgan drayverlar.
Ammo qaysi dasturiy taminotni tanlashingizdan
qati nazar, barcha dasturiy taminot guruhlari uchun umumiy talablar mavjud:
Litsenzion tozalik (dasturiy
taminotdan faqat litsenziya shartnomasi doirasida foydalanishga ruxsat
beriladi).
Maslahat va boshqa yordam korsatish
imkoniyati.
Kompyuterlarning xususiyatlari,
konfiguratsiyasi, klassi va turiga, shuningdek ishlatiladigan kompyuter
texnologiyalarining arxitekturasiga muvofiqligi.
Taqdim etilgan har qanday ish
rejimida, sizga tushunarli bщlgan sozlashadigan muhitda ishonchlilik va
ishlash.
Siz biladigan tilidan foydalanishni
qollab-quvvatlaydigan interfeysning mavjudligi. Tizim va dasturiy vositalar
uchun ingliz tilidagi interfeys qabul qilinadi.
Siz biladigan tilda dasturiy taminotni
amaliy qollash va ishlab chiqish uchun zarur bolgan hujjatlarning mavjudligi.
Ushbu dasturiy taminotning ishlashi uchun zarur
bolgan apparat va dasturiy taminot uchun barcha talablarni belgilaydigan
spesifikatsiyaning mavjudligi.
Litsenziyalangan dasturiy taminot
bir qator afzalliklarga ega:
Dasturiy taminot ishlab
chiqaruvchisining texnik qollab-quvvatlash xizmati. Xarid qilingan
litsenziyalangan dasturiy taminotdan foydalanishda foydalanuvchilarda turli
savollar bolishi mumkin. Litsenziyalangan dasturlarning egalari dasturiy
taminot ishlab chiqaruvchisining texnik yordamidan foydalanish huquqiga ega, bu
kop hollarda yuzaga kelgan muammolarni hal qilishga imkon beradi.
Dasturiy taminot
yangilanishlari. Dasturiy taminot ishlab chiqaruvchilari muntazam
ravishda litsenziyalangan dasturlarni yangilash paketlarini chiqaradilar
(patch,
service-pack). Ularning oz vaqtida ornatilishi shaxsiy kompyuterni
himoya qilishning asosiy vositalaridan biridir (ayniqsa, antivirus dasturlari
uchun). Qonuniy foydalanuvchilar barcha chiqarilgan yangilanishlarni zudlik
bilan va bepul olishadi. Qonuniylik. Litsenziyasiz dasturiy taminot
"ogirlangan" hisoblanadi, yani bu qonunga ziddir. Siz ozingizni
mualliflik huquqi egalarining qonuniy sanksiyalari xavfiga duchor qilasiz.
Noqonuniy dasturiy taminotdan foydalanadigan tashkilotlarda huquqni muhofaza
qilish organlari tomonidan vaqti-vaqti bilan otkaziladigan dasturiy taminot
litsenziyasining tozaligini tekshirish bilan bogliq muammolar mavjud. Bazi
hollarda mualliflik huquqini buzganlik uchun nafaqat mamuriy, balki jinoiy
javobgarlik ham kozda tutilgan. Mualliflik huquqi togrisidagi qonunlarning
buzilishi tashkilot obrosiga salbiy tasir korsatishi mumkin. Dasturiy
taminotning asl bolmagan nusxalari odatda bir-biri bilan yaxshi ishlaydigan
dasturlar ortasida nomuvofiqlikka olib kelishi mumkin.
Texnik rivojlanish.
Dasturiy taminotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy taminot ehtiyojlarini
aniqlashga, eski dasturiy taminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga
erishish va raqobatlashishga yordam beradigan togri texnologiyani tanlashga
yordam beradi.
Sotishdan oldingi
professional maslahatlar. Foydalanuvchilar litsenziyalangan dasturiy
taminotni sotib olishning afzalliklarini uni sotib olganlaridayoq his
qilishadi. Litsenziyalangan mahsulotlarni sotish jahondagi yetakchi dasturiy
taminyoot ishlab chiqaruvchilarining vakolatli hamkorlari bolgan kompaniyalar
xodimlari, malakali mutaxassislari tomonidan amalga oshiriladi. Xaridor ozi
oldida turgan vazifalar uchun eng yaxshi echimni tanlashda professional
maslahatga ishonishi mumkin.
Funksionallikni oshirish. Ishlab
chiqaruvchilar tomonidan sizning ehtiyojingizga qarab dasturiy mahsulotning
funksionalligi boyicha ozgartirishlar kiritilishi mumkin.
Litsenziyasiz, yani qaroqchilar tomonidan
ozgartirilgan dasturiy mahsulotdan foydalanganda bir qator muammolar paydo
bolishi mumkin:
Dasturning notogri
ishlashi. Buzilgan dastur - bu ozgarishlardan song sinov siklidan otmagan
ozgartirilgan dastur hisoblanadi.
Kompyuterning
beqaror ishlashi.
Qoshimcha
qurilmalarni ulashda muammolar (qurilma drayverlarining toliq bolmagan
toplami).
Yordam fayli,
hujjatlar, qollanma yoqligi.
Yangilanishlarni
ornatib bolmaydi.
Ishlab chiqaruvchi
tomonidan mahsulotga texnik yordam korsatilmaydi.
Kompyuter
viruslari (malumotlarning qisman yoqolishidan qattiq disk tarkibining toliq
yoqolishigacha) yoki boshqa zararli dasturlar bilan yuqtirish xavfi.
Distributiv (inglizcha distribute tarqatish)
dasturiy taminotni tarqatish shaklidir.
Masalan, operatsion tizimni tarqatish toplami
odatda dastlabki ishga tushirish uchun dasturlarni oz ichiga oladi. Bular
uskunani ishga tushirish, tizimning ochirilgan versiyasini yuklash va
ornatuvchini ishga tushirish, ornatish dasturi (ornatish rejimlari va
parametrlarini tanlash uchun) va tizimning alohida qismlarini oz ichiga olgan
maxsus fayllar toplami (odatda paketlar deb ataladi).
Distributiv - bu dasturni
ozboshimchalik bilan kompyuterga ornatish qulayligi uchun maxsus ishlab
chiqarilgan toplam.
Distributivda README
fayli ham bolishi mumkin (inglizcha read me - "meni oqing") - boshqa
fayllar haqidagi malumotlarni oz ichiga olgan matnli fayl.
Distributiv (dasturiy
taminot) - bu dasturiy taminotni tarqatish uchun moslashtirilgan toplam (odatda
fayllar toplami). Dasturiy taminotni avtomatik yoki avtomatlashtirilgan
dastlabki sozlash uchun yordamchi vositalarni oz ichiga olishi mumkin
(ornatuvchi).
Shunday qilib, dasturiy taminotni tarqatishdan
foydalanganda - faqat kerakli fayllar ornatiladi va operatsion tizim ularni
togri koradigan tarzda ornatiladi. Shuningdek, til, ulanish usuli, internetga
ulanish kabi dastlabki parametrlar ham sozlanadi.
Distributiv turlari:
Arxiv (.zip, .rar,
.tar.gz va boshqalar) - avtomatlashtirilmagan distributiv.
Bajariladigan fayl - ornatish vaqtida
foydalanuvchiga ornatish paytida kerakli parametrlarni korsatishga imkon
beradi.
CD/DVD toplami - bunday distributiv, odatda,
bir nechta fayllardan iborat va avtomatlashtirilgan ornatuvchi bilan birga
keladi. Katta dasturiy paketlar va tizim dasturlari (OS Windows
distributivlari, turli Linux distributivlari) uchun ishlatiladi.
Kopgina dasturlar siqilgan
(qadoqlangan) shaklda sotish va tarqatish uchun etkazib beriladi.
Meyor darajada ishlashi uchun ular paketdan
chiqarilishi kerak va kompyuterlar va foydalanuvchi sozlamalari ortasidagi
farqlarni hisobga olgan holda kerakli malumotlar kompyuterga togri ornatilishi
kerak. Ornatish jarayonida belgilangan talablarga muvofiqligi uchun turli xil
testlar otkaziladi va kompyuter dasturning togri ishlashi uchun zarur bolgan
fayllar va malumotlarni saqlash uchun kerakli tarzda sozlanadi (sozlanadi).
Ornatish dastur uchun zarur bolgan
barcha fayllarni fayl tizimining tegishli joylariga ornatishni oz ichiga oladi.
Kopgina dasturlar (shu jumladan operatsion tizimlar) universal yoki maxsus
ornatuvchi bilan birga keladi. Bu dastur ularni ornatish uchun zarur bolgan
ishlarning kop qismini avtomatlashtiradi.
Installyator
(ornatuvchi) - bu
ilovalar, drayverlar yoki boshqa dasturlar kabi fayllarni kompyuterga
ornatuvchi kompyuter dasturi. U SETUP.EXE yoki INSTALL.EXE faylidan ishga tushiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ozbekiston Respublikasining Mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar togrisidagi qonuni / https://lex.uz/docs/1022944
2. Sh.Adashboev.
Oliy talim tizimida raqamli talimning didaktik tamoyillari. UzACADEMIA.
Ilmiyuslubiy jurnali, №9 20/01/2021, 14-19 b.
3. Petrova
Ye. sifrovaya didaktika: proektirovanie protsessa obucheniya i yego
soprovojdenie // Sovremennoe pedagogicheskoe obrazovanie № 4, 2018. S.
141-143
4. Choshanov
M.A. Ye-didaktika: novыy vzglyad na teoriyu obucheniya v epoxu
sifrovыx texnologiy // Obrazovatelnыe texnologii i obщestvo
№ 3, t. 16. - S.684-695.
5. Blinov
V.I., Dulinov M.V., Yesenina I.Yu., Sergeev M.S. Proekt didakticheskoy
konsepsii sifrovogo professionalnogo obrazovaniya i obucheniya//
https://firo.ranepa.ru/files/docs/proekt_didakticheskoy_koncepcii.pdf
[Elektronnыy resurs data obraщeniya 28.03.2021]
6. Moiseeva M.V., Polat Ye.S., Buxarkina
M.Yu., Nejurina M.I. Internetobuchenie: texnologii pedagogicheskogo dizayna /
Pod red. Kandidata pedagogicheskix nauk M.V. Moiseevoy. M.: Izdatelskiy dom
Kameron, 2004. 216 s
7. Gresova A. P. Razvitie
poznavatelnыx sposobnostey starsheklassnikov sredstvami pedagogicheskogo
dizayna: diss. k. ped. n. Saratov, 2016. 194 s
8. Uvarov A. Yu. Pedagogicheskiy dizayn
// Informatika. 2003. № 3. S. 1-32.
9. Gagn矒. M., Briggs L. J., Wager W. W.
Principles of Instructional Design. N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich College,
1992. 365 p.
10.Reigeluth
Sh. Instructional-Design Theories and Models: in IV volumes. N. Y.: Routledge,
1999. Vol. II. A New Paradigm of Instructional Theory. 728 p.
11.Smith
P. L., Ragan T. J. Instructional Design. Hoboken, NJ: Wiley and Sons, 2005. 383
p.
3.
RAQAMLI TALIM RESURSLARI VA DASTURIY MAHSULOTLARI
3.1. Raqamli talim resurslari: talim
platformalari, portallar va saytlar
|
− talim
mazmunini yaratish;
− kontentni
yetkazib berish, ishlatish va takomillashtirish;
− kerakli
malumotlarni qidirish;
− kontent
va talimni boshqarish;
− masofaviy
va aralash talimni tashkil qilish uchun jamoalarni yaratish; − talim
jarayonining borishi togrisida hisobot va tahlil qilish.
|
"Talim
platformasi", "Talim portali", "Onlayn talim
platformasi" bu oqituvchilar, ota-onalar, talabalar uchun oquv resurslari
toplamini, yani talim sifatini qollab-quvvatlash va boshqarish uchun malumot,
vositalar va manbalarni taqdim etadigan interaktiv onlayn xizmatlar toplamini
oz ichiga oladi. Bu Internet orqali talim olishni taminlaydigan keng qamrovli,
sodda va intuitiv tizimdir. Talim platformalarining standart vositalari
quyidagilarni qollab-quvvatlaydigan dasturiy taminotni oz ichiga oladi:
Kopgina portallarda hamkasblar bilan blog yoki
maqola formatida tajriba almashish imkoniyati mavjud.
Platformada joylashtirilgan talim mazmuni darsda
yoki mustaqil faoliyatda foydalanish uchun tayyor kurslar yoki kurs bolimlarini
oz ichiga oladi. Masalan: matematika kursida matn, infografika, testlar,
topshiriqlar, krossvordlar, videolar, rasmlar va grafikalar toplamlari, davomat
va ishlash jurnallari mavjud.
Talim jarayoni ishtirokchilari ortasidagi aloqa
elektron pochta, xabar almashish, munozarali forumlarni tashkil etish, elonlar
taxtalarini shakllantirish va blog yuritish orqali amalga oshiriladi.
Talim jarayonini boshqarish, masalan, baholash
testlari orqali talabalarning rivojlanishini qayd etadigan va kuzatadigan
tizimlar tomonidan taminlanadi. Bundan tashqari, oqituvchi talaba, uning
davomati, jadvali, elektron portfolio haqida malumot toplaydi.
Talim platformalari, portallari va saytlarining
quyidagilarga imkoniyatlari mavjud:
− talim jarayonini tashkil etishga tubdan yangi pedagogik
yondashuvlarni ishlab chiqish;
− pedagogik dasturlarni ishlab chiqish va moslashtirish
jarayonini soddalashtirish (platformada mavjud bolgan bilimlar bazasi, talim
portallari va saytlariga havolalar orqali elektron talim resurslari, shuningdek
ornatilgan instrumental tizimlarga kirish imkoniyati);
− talim jarayonida oqitilgan fanlari boyicha savollar,
topshiriqlar va mashqlar bankini oz ichiga olgan test va diagnostika
tizimlaridan foydalanish, savollar va topshiriqlarga ozgartirish va
qoshimchalar kiritish imkoniyati;
− e-portfolio yordamida talabaning ijodkorligi va
oqituvchilarning kasbiy mahoratini rivojlantirish dinamikasini kuzatib borish;
− talimni boshqaruvchi yuqori turuvchi tashkilotlar bilan
hujjatlar almashinuvini amalga oshirish.
Bunday platformalardan har qanday talim
muassasalarida foydalanish mumkin. Bu har doim oqituvchi, talaba,
ota-onalarning AKT kompetensiyalarini shakllantirish uchun yangi imkoniyatdir.
Hozirgi kunda
turli xil talim platformalari, portallar va saytlari mavjud.
VAcademia bu virtual muhitni qurish uchun
talim platformasi. Bu dunyoda oquv auditoriyasi oddiy haqiqiy auditoriyaga
oxshaydi, talabalar va oqituvchilar darsda 3D avatar belgilar sifatida
qatnashadilar va virtual dars ananaviy hayotga oxshaydi. VAcademia talim
virtual dunyosida siz turli xil darslarni otkazishingiz mumkin: maruzalar,
seminarlar, amaliyotlar, rolli oyinlar, simulyatsiyalar. Shu maqsadda qoshma
oquv faoliyatini oqitish va tashkil etish uchun turli xil oquv vositalari
taqdim etiladi. VAcademia-ning asosiy afzalligi bu otayotgan darslarni
virtual yozib olish va shu bilan masofadan oqitish uchun yangi turdagi raqamli
kontentni yaratish qobiliyatidir. Havola: http://vacademia.com/
Learningsapps interfaol modullar
orqali organish va oqitish jarayonini qollab-quvvatlash uchun Web 2.0 ilovasi.
Mavjud modullar togridan-togri oquv mazmuniga kiritilishi mumkin va ularni
onlayn tarzda ozgartirish yoki yaratish mumkin. Oqituvchi kerakli bloklarni
tanlashi va ularni hammaga ochiq qilishi mumkin. Tayyor manbalarga kirish
royxatdan otmagan foydalanuvchilar uchun ham ochiq. Vazifalar interaktiv bolib,
talabalar oz bilimlarini oyin usulida sinab korishlari va mustahkamlashlari
mumkin, bu ularning malum bir oquv faniga bolgan qiziqishlarini
shakllantirishga yordam beradi. Havola: https://learningapps.org/
Google Classroom virtual sinflarni
yaratish, vazifalar va uy vazifalarini taqsimlash, auditoriya bilan muloqot
qilish va odatda auditoriyada va undan tashqarida tartibni saqlash uchun boy,
keng qamrovli, bepul yechim hisoblanadi. Gmail akkauntiga ega bolgan
foydalanuvchi ushbu ilovadan va Google-ning barcha vositalaridan foydalanishi
mumkin. Tizim auditoriyada onlayn treningni tashkil qilish imkonini beradi,
talabalar oz oqituvchilari va guruhdoshlari bilan savoljavob qilishlari mumkin.
Bundan tashqari, oqituvchilar uyda tanishish uchun savollar va dars
materiallarini joylashtirishlari mumkin. Aralash talimni tashkil qilish uchun
tizimdan foydalanish qulay.
Edmodo koplab mamlakatlarning talim
tizimlarida keng qollaniladigan xizmat hisoblanadi. Edmodo muloqot qilish,
virtual auditoriya ichida muloqot qilish, fayllarni almashish va baholash uchun
ishlatilishi mumkin. Tizim Microsoft Office va Google bilan integratsiyalashgan.
Virtual oquv maydoni oqituvchilar tomonidan raqamli auditoriya xonasini
yaratish, oquvchilarni oqitish va bilimlarni boshqarish uchun elektron talim
manbalariga ulash uchun moljallangan. Havola: https://www.edmodo.com/m
Kahoot!
oyinlar va savollarga asoslangan talim platformasi. Ushbu vosita yordamida
talabalar sinf darslarini toldiradigan anketalar, viktorinalar, munozaralar
yoki sorovnomalar tuzishlari mumkin. Ilova sizga prezentatsiyalar, testlar
yaratish, darsda hamkorlik va qoshma tadbirlarni tashkil qilish imkonini
beradi. Kahoot! oyinlarga asoslangan talimni targib qiladi, bu talabalarning
faolligini oshiradi va dinamik, ijtimoiy va qiziqarli talim muhitini yaratadi.
Xizmat oqituvchiga talabalar etiborini jalb qilish uchun sinfda oyin
elementlarini yaratish va qollash imkoniyatini beradi. Materiallar oquvchilar
oyin davomida savollarga javob beradigan tarzda ishlab chiqilgan. Talabalar
taqdimotlarni umumiy ekranda korishlari yoki ozlarining smartfonlari,
planshetlari yoki noutbuklaridan foydalanishlari mumkin. Havola:
https://getkahoot.com
ReadWriteThink - onlayn platforma
oqituvchilarga dars rejalari, taqdimotlar, interaktiv materiallar va turli
tadbirlarni bir joyda toplashga yordam beradi. Ilovada koplab manbalar mavjud.
Oqituvchilar va talabalar uchun kerakli malumotlarni topish juda oson va
qulaydir. Ota-onalar va oqituvchilar jamoasi uchun tajriba va fikr almashish
uchun manbalar mavjud. Havola: http://www.readwritethink.org/
Nearpod - auditoriyada virtual
dunyoni yaratish uchun platforma. Nearpod virtual texnologiyaga asoslangan
materiallarni oz ichiga oladi. Yozib olingan virtual ekskursiyalar sizga
dunyoning istalgan joyini organishga imkon beradi. Oquv materialini
vizualizatsiya qilish va taqdim etish, talabalarni baholash uchun koplab
imkoniyatlar mavjud. Havola: https://nearpod.com/
CoSpacesEDU
platformasi tinglovchilar va oqituvchilarga ozlarining
"virtual makonlarini"
yaratish yoki boshqa foydalanuvchilar tomonidan yaratilgan "virtual
makonlarda" harakat qilish imkoniyatini beradi. Talabalar virtual yoki
kengaytirilgan haqiqatda ishlaydi. CoSpacesEDU barcha yoshdagilar, mavzular va
turli xil qurilmalar uchun moljallangan. Galereya tizimni ozlashtirish va ishga
tushirishni osonlashtiradigan misollarni oz ichiga oladi. Platforma talabalarga
mustaqil ishlashga, ijodkorlik, yangi goyalar va innovatsiyalarni namoyon etish
imkoniyatlariga qaratilgan. Havola: https://cospaces.io/edu/
ClassDojo auditoriyada, ota-onalar
va oqituvchilar ortasida muloqot qilish uchun moljallangan dasturdir.
Ota-onalar oquvchilarning xulq-atvori va faoliyati, fotosuratlari va
videolarini real vaqt rejimida kuzatishlari mumkin. Auditoriyadagi jarayonni
baholashadi, bu esa talabalar tomonidan oquv jarayonini ozlashtirishga turtki
boladi. Oqituvchidan tezkor fikr-mulohazalarni olish uchun vositalar mavjud.
Talabalarning muvaffaqiyati va xulq-atvori togrisida toplangan malumotlar
ota-onalar va rahbariyatga internet orqali etkazilishi mumkin. Havola:
https://www.classdojo.com/
Glogster taqdimotlar yaratish va
interaktiv organish uchun bulutga asoslangan platformadir. Talabalar va
oqituvchilarga glogs deb nomlangan vebsahifada interaktiv plakat yaratish uchun
matn, rasm, video va audiolarni birlashtirishga imkon beruvchi platforma. Hamkorlik
natijalari Glogpedia deb nomlangan maxsus kutubxonada saqlanadi. Vizual kontent
orqali organishga yordam beradigan raqamli vositalar toplamini oz ichiga oladi.
Turli mavzular va mavzular boyicha 50 mingdan ortiq manbalarni oz ichiga oladi.
Havola:
https://edu.glogster.com/
Trello loyihalarni boshqarish va
kichik guruhlarning hamkorligini tashkil qilish uchun bulutga asoslangan
dastur. Har bir azo yoki guruhning ishini rejalashtirish uchun qulay
foydalanuvchi interfeysiga ega dastur, loyihalarni boshqarish vositasidir.
Ushbu dastur tinglovchilarning, ayniqsa vizual effektlarni afzal
koradiganlarning mustaqil ishlashi uchun sharoit yaratishga qaratilgan. Ilova
talabalar va oqituvchilar ortasida onlayn aloqa, yordam va qollab-quvvatlash
imkonini beradi. Oqituvchilar va talabalar tizimda bajarilgan va
joylashtirilgan ishlar togrisida sharhlar va fikr-mulohazalar yozish
imkoniyatiga ega. Oqituvchi oquv jarayonini doimiy ravishda kuzatib borish
uchun vositalar bilan taminlangan. Tizim unga har bir talaba va guruh
natijalari togrisida barcha malumotlarni yuboradi. Masalan: talabaning dastur
bilan ishlash vaqti, mashqlar tezligi, test natijalari va darslarga qatnashish
togrisidagi malumotlar. Bu bajarilgan vazifalar uchun obektiv baho berishga
yordam beradi. Havola: https://trello.com/
Talim jarayonining barcha ishtirokchilari uchun
talim platformalaridan foydalanishning asosiy afzalliklarini sanab otamiz[8].
Oqituvchilar uchun amaliy
afzalliklari:
o jadval,
kundaliklar, jurnal, elektron pochtasini qamrab olgan shaxsiy kabinetiga ega
bolish;
o talabalar,
otaonalar, hamkasblar tomonidan onlayn kirish huquqiga ega bolgan mualliflik
oquv materiallarini yaratish, tarqatish. interfaol doskada eon qilish;
o boshqa
oqituvchilar tomonidan yaratilgan materiallarning mavjudligi, ularni
talabalarning ehtiyojlariga moslashtirish qobiliyati;
o taqdim
etilgan manbalarga sharhlar va fikr-mulohazalar yozish va oqish, hamkasblar
bilan tajriba almashish imkoniyati;
o bilimlarni
baholashning obektivligini oshirish, talaba va guruhning individual va guruh
rivojlanishini doimiy ravishda kuzatib borish;
o oquv
natijalarini ota-onalar bilan muhokama qilish;
o oqituvchilarni
ortiqcha qogozbozlikdan ozod etish, bosh vaqtlarini ozini ustida ishlashga
sharoit yaratib berish.
Talim platformasi resurslaridan foydalanish
talabalarga quyidagi afzalliklarni beradi:
o oquv
materiallaridan istalgan vaqtda, istalgan joyda foydalanish imkoniyati;
o tekshirish
va baholash uchun uy vazifasini oqituvchiga topshirish va taqdim etish;
o bajarilgan
ishlar va eslatmalarni internetda darslarda, uy vazifalarida, loyihalar ustida
ishlashda foydalanish uchun joylashtirish;
o materiallarning
keng tanlovi, shaxsga yonaltirilgan dasturini yaratish imkoniyati;
o taim
jarayonida erishilgan yutuqlarni tasdiqlovchi sertifikatlar, turli tadbirlarda
qatnashganligi haqidagi diplomlar, fotosuratlar va videolar, oqituvchilar,
guruhdoshlar va ota-onalarning sharhlarini oz ichiga olgan onlayn portfolioni
shakllantirish;
o muloqot
qilish, elektron pochta orqali xabarlar jonatish, boshqa talabalar va
oqituvchilar bilan forumlarda muhokamalarda qatnashish imkoniyatlari.
Platformadan foydalanishda mamuriy va boshqaruv
xodimlari uchun amaliy imtiyozlar:
o oquv
jarayonining borishi, bilimlarni nazorat qilish natijalari, talabalarning
boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi ishtiroki, muammolari va yutuqlari
togrisida dolzarb malumotlarni taqdim etish;
o oquv
jarayonini monitoring qilish, individual oquvchilar va guruh rivojlanishi
togrisida ishonchli malumotlarni olish;
o talim
muassasasi va undan tashqarida oquv jarayonining barcha ishtirokchilari bilan
aloqa qilish imkoniyatini kengaytirish; o ota-onalar bilan yangi aloqa kanali.
Talim platformalari, bir tomondan, oqituvchi
tomonidan oz oquv materiallari, test topshiriqlarini yaratish jarayonini
soddalashtiradi. Boshqa tomondan, eng muhimi, oqituvchi ishlab chiquvchi yoki
boshqa oqituvchilar tomonidan yaratilgan tizimda mavjud bolgan tayyor elektron
talim resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega boladi.
YouTube
talim kanallari
YouTube mashhur kanallari oqitish uchun sifatli
talim video kontent manbalariga aylanmoqda. Ushbu kontent koproq malumot
olishni istagan talabalar va iqtidorli bolalar uchun foydalidir. Videolardan
darslarda, aralash yoki masofaviy talimda foydalanish mumkin. Masalan:
oqituvchi talabalarga yangi materialni organayotganda yoki ilgari
organganlarini mustahkamlashda u yoki bu videoni tomosha qilish vazifasini
beradi.
Eng mashhur kanallarni sanab
otamiz.
1.
TED oquv video kontentini taqdim etadigan eng mashhur
platformalardan biri. Unda taniqli notiqlar va mutafakkirlarning turli
mavzulardagi hikoyalari mavjud. Ushbu hikoyalar 100 dan ortiq tillarda
subtitrlar bilan mavjud. Havola: https://www.ted.com/
2.
TED Education talim kanali. Taniqli
maruzachilarning talim va talim haqidagi koplab videolari mavjud. Havola:
https://www.youtube.com/user/TEDEducation/videos.
3.
Vsauce talim video
kontentining keng doirasini taqdim etadigan YouTube kanali. Unda ilmiy
bilimlar, fizika, inson xulq-atvori, kosmik, yer va boshqalar boyicha
pleylistlar mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/Vsauce/videos.
4.
PostNauka 2012 yil yanvar oyida boshlangan YouTube kanali.
Loyihada turli tadqiqot sohalaridagi 800 dan ortiq olimlar, jumladan Nobel
mukofoti sovrindorlari va xorijiy fan namoyandalari ishtirok etdi. Kanalda
qisqa video
maruzalar, olimlarning tadqiqot
mavzusi boyicha monologlari, ilmiy nazariyalar, tushunchalar, goyalar va
faktlar mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/postnauka/videos.
5.
AcademyRussian YouTubedagi kanal bolib, u turli mavzular boyicha
oquv videolarini onlayn ravishda bepul taqdim etadi. Kanal matematika, tarix,
sogliqni saqlash va tibbiyot, moliya, fizika, kimyo, biologiya, astronomiya,
iqtisodiyot, kosmologiya, organik kimyo, sanat tarixi, makro va
mikroiqtisodiyot, kompyuter fanlari boyicha maruzalar tizimlashtirilgan.
Havola: https://www.youtube.com/user/KhanAcademyRussian/videos.
6.
AsapSCIENCE har hafta turli xil ilmiy
mavzularga bagishlangan sifatli videolarni ishlab chiqaradigan YouTube talim
kanali. Kanalda boshlangich, orta, oliy malumot, ingliz tilini organish,
korporativ talim uchun videolarning katta tanlovi mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/AsapSCIENCE/videos.
7.
CrashCourse Djon va Xank Grinlar
tomonidan asos solingan YouTube talim kanali. Kanalda fizika, falsafa,
iqtisodiyot, astronomiya, anatomiya va fiziologiya, tarix, biologiya, adabiyot,
ekologiya, kimyo, psixologiya boyicha video kurslar mavjud. Havola:
https://www.youtube.com/user/crashcourse/videos.
8.
Minutephysics YouTubedagi talim kanali.
Videolar fizikani organishga bagishlangan. Barcha videolar juda qisqa, ortacha
davomiyligi bir daqiqa. Havola:
https://www.youtube.com/user/minutephysics/videos.
9.
The King of Random 2010 yilda yaratilgan
YouTube kanali. Kanalda standart mavzulardan gayrioddiy foydalanish,
kongilochar tajribalar haqida hikoya qiluvchi videolar mavjud.
Havola:
https://www.youtube.com/user/01032010814/videos.
11.
SciShow YouTubedagi bir qator badiiy bolmagan videolar. SciShow
kimyo, fizika, biologiya, zoologiya, entomologiya, botanika, meteorologiya,
astronomiya, tibbiyot, psixologiya, antropologiya va informatika kabi turli xil
ilmiy sohalarni qamrab oladi. Havola: https://www.youtube.com/user/scishow/videos.
12.
SmarterEveryDay ilm-fan orqali
dunyoni organishni taklif qiluvchi YouTube talim kanali. Kanalni amerikalik
muhandis va olim Destin Uilson Sandlin olib boradi. U ilmiy tadqiqotlar va
kashfiyotlarning boshlovchisi va hikoyachisi sifatida ishlaydi. U kosmosga
uchish, inson miyasini organish, qiziqarli jismoniy hodisalar va jarayonlar
haqida hikoya qiladi. Havola: https://www.youtube.com/user/destinws2/videos.
Raqamli talim vositalari tanlash, raqamli kontent
yoki mualliflik elektron talim resursini ishlab chiqish oqituvchidan malum
bilim va konikmalarni talab qiladi. Oqituvchining yangi yechimlarni qollashga
tayyorligi axborotlashtirishning muhim omilidir. Ammo oquv mashgulotining malum
bir bosqichida malum raqamli texnologiyalari, raqamli resurslar va internet
xizmatlaridan foydalanishning pedagogik maqsadga muvofiqligi haqida unutmaslik
lozim.
Hozirgi vaqtda individual dasturiy mahsulotlar
sifatida ishlab chiqarilgan yoki talim platformalariga ornatilgan testlarni
ishlab chiqish uchun koplab tizimlar mavjud. Bugungi kunda bilimlarni test
usuli bilan nazorat qilish dasturlari orasida yagona mukammal dasturiy vosita
mavjud emas. Yangi vositalar muntazam ravishda paydo boladi, mavjudlari
takomillashtiriladi. Kopgina tizimlar har xil turdagi test topshiriqlarini
yaratish, bilimlarni baholash va har bir talaba yoki guruh tomonidan testdan
otish natijalari togrisida malumot olish imkonini beradi. Sinov va diagnostika
uchun zamonaviy tizim (qobiq) javob berishi kerak bolgan asosiy talablarni
ajratib korsatamiz:
o har
xil turdagi savollarni yaratish (bitta tanlov, bir nechta tanlov, taqqoslash va
boshqalar);
o ochiqlik
(savol va javoblarga ozgartirishlar kiritish, yangi savol va javoblarni qoshish
imkoniyati);
o administrator,
test oluvchi va test oluvchilarning kirish huquqlarida farq;
o grafik
formatlar, audio, video formatlar, formulalarni taqdim eta olish imkoniyati;
o natijalarni
soxtalashtirishdan himoya qilish;
o har
bir talaba, guruh uchun test sinovi qaydnomasini yuritish;
o statistik malumotlar.
Suniy intellekt algoritmlari amalga oshiriladigan
sinov va diagnostika uchun zamonaviy tizimlar talabaning harakatlarini tahlil
qilish, tavsiyalar berish, malum bir talabaning bilim darajasiga qarab
topshiriqlarni yaratish, vazifalarni taqsimlashni oqilona boshqarish va b.
imkoniyati beradi. Masalan: tizim guruh azolarining katta qismi biron bir mavzu
savollarga javob bermasligini korsatishi yoki talabalarning oddiy savollarga
yaxshi javob berishi, lekin masalani yechish usullarini bilmasligiga oqituvchining
etiborini qaratishi mumkin.
3.2. Raqamli
talim resurslarini yaratishda foydalaniladigan maxsus va universal amaliy
dasturlar
Universal
dasturiy paketlar
Universal amaliy dasturiy taminot turlariga matn
muharrirlari, elektron jadval muharrirlari, grafik muharrirlar, matn, grafik
yoki video formatda taqdim etilgan malumotlar bilan ishlash uchun dasturiy
vositalar kiradi.
Matn muharrirlari matnli hujjatlarni
yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar:
Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, MultiEdit, Open Office va boshqalar.
Taqdimot tayyorlarlash dasturi bu MS
PowerPoint. Aynan shu dastur oqituvchilar tomonidan oquv taqdimotlarini
yaratish va qollash uchun keng miqyosda qollaniladi. Boshqa dasturlar: Prezi,
SlideRocet, VoiceThread va boshqalar.
Jadval muharrirlari bu malumotlarni
jadvallar korinishida taqdim etish, matematik malumotlarni qayta ishlash,
malumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moljallangan
dasturlar. Misollar: Microsoft Excel, Lotus, Quattro Pro va boshqalar.
Grafik muharrirlar grafik
tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar,
chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun moljallangan. Ushbu muharrirlar har
qanday tasvirning olchamini, harakatini, rangi va fonini, deformatsiyasini
boshqarishga imkon beradi. Misollar: Windows operatsion tizimining standart
dasturlarining bir qismi bolgan Paint grafik muharriri, Corel DRAW, Adobe
PhotoShop va Adobe Illustrator toplamlari.
Malumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT)
murakkab tuzilishga ega bolgan malumotlar bilan ishlash uchun moljallangan.
Ular malumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki malumotlar bilan toldirish,
keyinchalik malumotlarni toldirish va ozgartirish, shuningdek malumotlar
bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi. Misollar: Microsoft
Microsoft Access, Microsoft FoxPro, Paradox (Borland korporatsiyalari),
shuningdek Oracle, Informix, Sybase kompaniyalarining MBBT va boshqalar.
Kop mehnat talab
qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bogliq faoliyatni
avtomatlashtirish tizimlari (Mathematica, Maple, MatLab, MathCad).
Murakkab hisob-kitoblarni
avtomatlashtirish talabaning diqqatini organilayotgan hodisa yoki jarayonning
mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi. Bunday holda, auditoriya
mashguloti jarayonidagi bosh vaqtdan samaraliroq foydalanish mumkin.
Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa
dasturlari yordamida turli manbalardan ovoz yozish, musiqani
tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish
mumkin.
Multimedia malumotlari bilan ishlash uchun
dasturiy vositalar oquv videolarini yaratish, audio va video
malumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va korish uchun moljallangan.
Ushbu dasturiy mahsulotlar videolarni yaratish va tahrirlash uchun
moljallangan. Bunday vositalar yordamida oqituvchi videorolik yaratish, ularni
tahrirlash va turli effektlar qoshishni tez ozlashtirib oladi. Ekrandan
taqdimotlarni yozib olish va ovoz berish uchun foydalanish qulay. Misollar:
Movavi Screen Capture, Camtasia Studio va boshqalar.
Elektron
taqdimlar tayyorlash dasturlari
Prezi bu kreativ interaktiv
taqdimotlar yaratishga moljallangan bulutli xizmatdir. Havola:
https://prezi.com/
ClearSlide foydalanuvchilarga
istalgan vaqtda onlayn taqdimotlarni yaratish va ozgartirish imkonini beradigan
bulutli yechim hisoblanadi. Mazkur xizmatning yaratilgan taqdimotni namoyish
etadigan onlayn tadbirlar tashkil qilish uchun ilovasi mavjud. Ilova tadbirlarda
ishtirok etish togrisidagi malumotlarni toplaydi (ishtirokchilar, yigilish
hisobotlari, ishtirok etish korsatkichlari). Amalga oshirilgan tadbir
togrisidagi malumotlar avtomatik ravishda CRM (axborotni hisobga olish va
saqlash tizimlari) da royxatga olinadi. Mahsulotning faqat demo versiyasi
bepul. Havola: https://www.clearslide.com/
VoiceThread bu media toplamlarini
joylashtirish imkonini beruvchi vebxizmat hisoblanadi. Masalan: grafikalar,
videolar, hujjatlar, taqdimotlar. Matn, audio yoki video formatida sharhlar
yaratish, ekrandagi kerakli joylarni, shu jumladan videoni ajratib korsatish vositalari
mavjud. Sharhlarni mikrofon, vebkamera, telefon yoki audio fayllarni yuklash
orqali yozib olishingiz mumkin.
Havola:
https://voicethread.com/
TopHat
universal oquv platformasi oqituvchilarga talabalar faolligini oshirish
maqsadida qiziqarli va interaktiv taqdimotlar yaratish imkonini beradi.
Taqdimotda turli multimedia elementlaridan foydalanish mumkin. Oqituvchi fan
boyicha bilimlarini sinab korish, ornatilgan baholash tizimidan foydalanish
imkoniyatiga ega. Ushbu vosita mavzuni tushunish darajasini va yomon organilgan
materialni darhol aniqlash, qiynalayotgan talabalarni aniqlash uchun keyingi
mavzu yoki bolimni tugatgandan song bilimlarni muntazam ravishda nazorat qilish
uchun foydalidir. Havola: https://tophat.com/
Grafika
va infografika yaratish vositalari
Canva minglab shablonlarni ozida
mujassam etgan onlayn grafik yaratish platformasi. Siz shablon va manbalar
kutubxonasiga, jumladan, tematik mavzulariga kirishingiz mumkin.
Tahrirlanadigan shablonlar asosida tezda tasvirlar, grafikalar, infografika
yaratish uchun foydalaniladi. Yaratish uchun kerakli shablonni tanlashingiz
kerak: tashrif qogozi, taqdimot, otkritka, flaer, buklet, ijtimoiy tarmoqdagi
post uchun illustrasiya va boshqalar. Keyin uni veb-brauzeringizda ozingizning
xohishingizga kora tahrirlang. Masalan: rang sxemasini, matnni, fonni,
ishlatilgan rasmlarni ozgartirish. Tayyor grafiklarni elektron pochta orqali
yuborish va ijtimoiy tarmoqlarda nashr qilish uchun kompyuterga yoki yuqori
sifatli bosma mahsulotlarni (plakatlar, kalendarlar, bukletlar va boshqalar)
yuqori aniqlikdagi chop etish uchun fayl sifatida yuklab olish mumkin. Havola: https://www.canva.com/
PosterMyWall
oqitish loyihalari uchun grafikalar, plakatlar va videolar yaratish uchun
onlayn platforma. PosterMyWall turli mavzularda tasvir va video shablonlari
kutubxonasi bilan birga keladi. Platforma turli plakatlar, flaerlar, ijtimoiy
media grafikalari, bosma bannerlar, veb-bannerlar, onlayn reklama shablonlari
va boshqalarni taklif etadi. Shablonni ozgartirish va tahrirlash mumkin.
Oqituvchilar uchun PosterMyWall bepul, reklamasiz sinf hisoblarini taklif
qiladi, bu sizga loyiha ishlarini tashkil qilish imkonini beradi. Talabalar
royxatdan otishlari shart emas va faqat ular uchun mavjud bolgan tarkibni
korishlari mumkin. Bu shaxsiy malumotlarni himoya qilish uchun muhimdir.
Havola: https://www.postermywall.com/
Piktochart bu
oqituvchilar va talabalar tomonidan turli xil talim maqsadlarida foydalanish
mumkin bolgan raqamli vositadir. Ushbu vosita infografika, taqdimotlar,
plakatlar va boshqa vizual materiallarni yaratishga imkon beradi.
Havola:
https://piktochart.com/
DesignCap bu turli
mavzular va toifalarni qamrab oluvchi shablonlar kutubxonasiga ega onlayn
grafik muharrir. DesignCapda koplab shablonlar (plakatlar, flaerlar va
boshqalar) mavjud. Siz allaqachon yaratilgan loyihalarni toliq tahrirlashingiz,
shriftlarni ozgartirishingiz, har bir elementni tahrirlashingiz mumkin.
Masalan: rasmni yoki uning qismlarini aylantirish, qatlamlarning rangini yoki
joylashishini ozgartirish va hokazo. Havola: https://www.designcap.com/
Visme - oqituvchilar va talabalarga
taqdimotlar, infografikalar, hisobotlar va vizual tarkibga ega boshqa
materiallarni yaratishga imkon beruvchi raqamli vosita. Visme har qanday
turdagi malumotlarni korishga yordam beradigan barcha turdagi andozalar va
grafik resurslarni taqdim etadi. Animatsiyalar yaratish, loyihalarga videolar
kiritish, havolalar va boshqalar. Har qanday loyiha ochiq yoki shaxsiy bolishi
mumkin, shunda uni faqat sizning auditoriyangiz kora oladi. Havola: https://www.visme.co/
Videoni
tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari
Maxsus bilim va konikmalarga ega bolmagan oddiy
foydalanuvchilarga moljallangan video tahrirlash va qayta ishlash dasturlari
haqida malumot keltirib otamiz.
Har bir dasturda juda kop vositalar mavjud:
ekrandan video suratga olish, filtrlar, sarlavhalar va otishlar, tasvir
ichidagi rasm opsiyasi va ekran olchamlari, kontrast, yorqinlik va yozib olish
sifatini aniq sozlash mavjud. Dasturlar videoni tovush, suv belgilari,
grafikalar, fon, matn va boshqa komponentlar bilan boyitish imkonini beradi.
Foydalanuvchi kompyuterdagi ekranning qaysi maydonini yozib olish kerakligini
aniqlaydi, yozib olish parametrlarini belgilangan holda vebkameradan yoki
audioli taqdimotdan video yozib olishi mumkin. Ovozni kolonka yoki mikrofondan
yozib olish mumkin. Videoni tahrirlash, fotosuratlar bilan slaydshou yaratish,
turli xil videolarni bir joyga toplash, matn, strelka va boshqa rasmlarni
qoshgan talimiy videoni yaratish imkoniyati mavjud. Oqituvchi darslarni yozib
olishi va keyin oz ijodlarini masofaviy yoki aralash talimni tashkil qilish
platformasiga, Facebook, na YouTube yoki boshqa talim poatformalari va ijtimoiy
tarmoqlarga yuklashi mumkin. Keling, yuqorida sanab otilgan imkoniyatlarga ekag
bolgan ommaviy dasturiy vositalarni sanab otamiz.
Movavi arzonligi va qoshimcha
foydali ilovalar mavjudligi bilan ajralib turadi. Havola: https://www.movavi.ru
Camtasia qulay va tushunarli
interfeysga ega dasturiy vosita bolib, cheklangan funksiyalarga ega bepul
versiyasi mavjud. Havola: https://www.techsmith.com/ iMovie
Apple kompaniyasining video yozish va tahrirlash vositasi. Ish stoli va mobil
versiyasi mavjud. Ornatish stoli, ornatilgan otish, effektlar va filtrlar
galereyasi bilan jihozlangan klassik interfeysga ega. Tayyor loyiha shablonlari
mavjud. Platformalar: macOS, iOS.
Flipgrid - talabalar tomonidan
berilgan savollarga javob bilan video yozish vositasidir. Talabalar besh
daqiqagacha javobni yozib olishlari, suratlariga smayliklar qoshishlari mumkin.
Bu oquvchilar va talabalarga oz fikrlarini baham korishga yordam beradigan vositadir.
Havola: Ssыlka: https://info.flipgrid.com/
Thinglink audiovizual oquv
materiallarini yaratish vositasidir. Chizmaga 60 dan ortiq tillarda qalqib
chiquvchi matnli nuqtalar qoyish imkonini beradi. Dastur oqituvchilarga
interaktiv kontent orqali talabalarning qiziqishini uygotadigan oqitish
usullarini amalga oshirish imkonini beradi. Shuningdek, musiqa, tovushlar,
matnlar va fotosuratlar bilan interaktiv tasvirlar yaratish imkonini beradi.
Ular boshqa veb-saytlarda yoki ijtimoiy tarmoqlarda elon qilinishi mumkin.
Havola: https://www.thinglink.com/
H5P xizmati kursingizga dinamik
mashqlar, oyinlar, vaqt jadvallari, videolarni integratsiyalashgan test bilan
tezda qoshish imkonini beradi. Havola:
https://h5p.org/
Boshqa shunga oxshash dasturlar: Animoto (https://animoto.com),
Vialogues (https://vialogues.com),
Helloeko (https://helloeko.com), Vizia
(https://vizia.co).
3.3. Ochiq
talim resurslari
Sinov
va sorovnoma otkazish tizimlari
Google forma - bu Googleda
mavjud hujjat turlaridan biri. Turli elementlar yoki savollar turlariga ega
forma yaratish va olingan malumotlar va sorov shakllarini ozini saqlash
imkonini beradi. Har qanday savol javob uchun majburiy yoki ixtiyoriy bolishi
mumkin. Shaklni yaratishda savollar tartibini ozgartirishingiz mumkin. Har bir
yaratilgan forma uchun alohida dizayn tanlashingiz mumkin. Formaga havola
avtomatik ravishda yaratiladi. Sorovnoma yoki anketa yaratgan foydalanuvchi
istalgan vaqtda har natijalarni diagrammalar korinishida olishi mumkin.
Natijalar har bir sorovnoma uchun avtomatik ravishda saqlanadi. Olingan barcha
natijalar darhol korsatiladi. Xizmat elektron jadvalga javoblarni toplashni
taminlaydi, uning yordamida siz olingan malumotlarni qayta ishlashingiz mumkin.
Siz cheksiz miqdordagi sorovnomalar, anketalar, testlar yaratishingiz va
cheksiz miqdordagi respondentlarni bepul taklif qilishingiz mumkin. Anketalar
yaratish uchun foydalanuvchilar Google akkauntga ega bolishi kerak. Jadvalni
turli formatlarga (pdf, xls, txt) eksport qilish mumkin, ammo natijalarni
javoblar jadvalida filtrlab bolmaydi.
Online Test Pad bu bepul universal
va oddiy konstruktor bolib, uning yordamida siz turli xil testlar,
topshiriqlar, masalalar, krossvordlar, skanvordlar, sorovlar, mantiqiy oyinlar,
dialoglar yaratishingiz mumkin. Konstruktor rus tilida mavjud. Ushbu xizmat
malumot toplash va tizimlashtirish uchun yoki shakllantirish va yakuniy
baholashning raqamli vositasi sifatida ishlatiladi. Havola:
https://onlinetestpad.com/ru/tests
Webanketa - shaxsiy va ommaviy
sorovnomalar, anketalar va ovoz berishni yaratish va otkazishga yordam beradi.
Xizmat bilan ishlashda royxatdan otish tavsiya etiladi, garchi royxatdan
otmagan foydalanuvchilar ham sorovnomalar yaratishi mumkin. Agar profil
royxatdan otmasdan yaratilgan bolsa, u shunchaki yoqolishi mumkin, chunki u
foydalanuvchiga boglanmaydi. Havola: https://webanketa.com/
Simpoll bu sorovnoma, ovoz berish va
testlarni yaratish va otkazish xizmati. Mazkur xizmatdan foydalanib, siz har
qanday murakkablikdagi sorovnoma va test yaratishingiz mumkin. Onlayn test
konstruktori har qanday murakkablikdagi testni onlayn tarzda osongina va tezda
yaratishga imkon beradi. Uning yordamida siz turli mavzular boyicha testlar
yaratishingiz mumkin: talabalar bilimini tekshirish, psixologik testlar,
sorovnomalar otkazish va hk. Havola: https://simpoll.ru/
Mentimeter.com real vaqt rejimida
sorovnomalar yaratish va taqdimot formatida ovoz berish uchun bepul va oddiy
onlayn xizmat hisoblanadi. Dars jarayonida, konferensiyada nutq sozlashda
tinglovchilardan fikr-mulohazalarni olish uchun foydalanish juda qulay. Siz
tayyor namunadan foydalanishingiz yoki ozingizning interaktiv taqdimotingizni
yaratishingiz mumkin. Xizmat har bir sorovnomaga identifikatsiya raqamini
beradi, ishtirokchilar real vaqt rejimida ovoz berishlari mumkin. Buning uchun
saytiga otish va sorovnoma raqamini kiritish talab etiladi. Togridan-togri
PowerPoint-da sorovnomalar yaratish uchun maxsus plagin mavjud. Savollarga
javob berishda mobil telefondan foydalanish lozim. Havola:
https://www.mentimeter.com/
Test-sinovlarini yaratish tizimlari doimiy
ravishda takomillashtirilmoqda, keng imkoniyatlarga ega yangilari paydo
bolmoqda. Suniy intellektni test tizimlari bilan integratsiyalashuvi nafaqat
oquv faoliyati natijalarini baholashga, balki talabaning javoblaridagi xato va
qiyinchiliklarni qayd etishga, eng kop uchraydigan qiyinchilik va xatolarni
aniqlashga, talabaning notogri harakatlari sabablarini aniqlashga va tegishli
sharhlarni taqdim etishga, talabalarga tavsiyalar berish va oqituvchilarga
umumlashtirilgan malumotlar olishga imkon beradi. Intellektual tizimlar
oz-ozini organish imkoniyati bilan ajralib turadi. Shuning uchun bunday
tizimlardan foydalanish bilimlarni ozlashtirish darajasini yanada aniqroq
diagnostika qilishga va individual talim effektlarini shakllantirishga yordam
beradi.
Interfaol
mashqlar, oyinlar, krossvordlar va vitorinalar yaratish xizmatlari
Interaktiv mashqlarni yaratish uchun koplab
konstruktorlar mavjud. Kop sonli internet-resurslar yordamida siz interfaol
vazifalarning butun toplamini yaratishingiz mumkin. Bular quyidagi xarakterdagi
vazifalar bolishi mumkin:
tushuncha va tariflarning ozaro
bogliqligi;
etishmayotgan
harf yoki sozni kiritish;
krossvordlar,
boshqotirmalar, rebuslar, boshqotirmalar;
sozlarni
qidirish;
bir
yoki bir nechta togri javobli viktorinalar;
interaktiv
oyinlar;
vaqt
tasmasini qurish va boshqalar.
Ushbu vazifalarning har biri auditoriyada
oqituvchi uchun ajralmas yordamchiga aylanishi mumkin. Siz tayyor shablonlardan
foydalangan holda didaktik oyin yaratish xizmatlarini, krossvordlar, rebuslar
va boshqotirmalarni yaratish va yaratish xizmatlarini tanlashingiz va
ozlashtirishingiz mumkin. Matn, formulalar, piktogrammalar, rasmlar va
videolarni ish kartasiga joylashtirishga imkon beradigan interfaol vazifalarni
yaratish vositalari oqituvchilarning katta qiziqishini uygotmoqda. Keling,
ushbu vositalar va xizmatlarning ayrimlarini korib chiqaylik.
1.
Quizizz bu sorovnoma va viktorinalar yaratish xizmati. Asosiy
imkoniyatlari: oqituvchi oz kompyuterida viktorina yaratadi va talabalar unda
ozlarining mobil qurilmalari orqali qatnashadilar. Viktorinani yaratishda
oqituvchi oz rasmini kompyuterdan kiritishi yoki uni internetdan yuklab olishi,
berilgan savolga oylash vaqtini korsatishi mumkin. Oqituvchi oz xohishiga kora
boshqa viktorinalarni nusxalash va qayta ishlash huquqiga ega. Havola:
https://quizizz.com/
2.
"Krossvordlar fabrikasi" onlayn krossvordlar yaratish uchun
konstruktor. Royxatdan otish talab etilmaydi. Ozingiz yoki maxsus xizmat
yordamida krossvord tuzish, uni onlayn tarzda hal qilish imkonini beradi.
Mehnatingiz natijasini darhol korishingiz mumkin. Krossvord yaratilgandan song,
ish maydoni ostida yechish uchun havola va sahifaning elektron pochta manzili
paydo boladi, uni talabalar, hamkasblar, dostlarga yuborish mumkin. Havola:
http://puzzlecup.com
3.
CROSS onlayn tayyor sozlardan krossvord yaratish xizmati.
Tahrirlash uchun siz tayyor krossvordni kompyuterga yuklab olib uni oflayn
rejimda tahrirlashingiz mumkin. Havola: http://cross.highcat.org/
4.
Crosswordus har xil turdagi krossvordlarni yaratish va yechish
xizmati. Dastur rus va ingliz tillarida krossvordlar yasash imkonini beradi.
Yaratilgan krossvordlarni onlayn yoki chop etish va tarqatma didaktik material
sifatida auditoriyada foydalanish mumkin. Havola: http://crosswordus.com/
5.
Flippity bu Google-jadvallar asosida oyin mashqlarini yaratish
imkonini beruvchi onlayn xizmatdir. Xizmat oyin mashqlari uchun koplab
variantlarni oz ichiga oladi. Har bir shablonda yaratish boyicha korsatmalar
mavjud. Mashq tayyor bolgach, siz mashq havolasini baham korishingiz yoki chop
etishingiz mumkin. Bundan tashqari, siz sertifikat yaratishingiz mumkin.
Havola: https://flippity.net/ Onlayn
doskalar
Padlet bu jamoaviy hamkorlik va turli
kontentni joylashtirish uchun virtual interaktiv doska. Uning yordamida siz
elon qilingan malumotlarga sharh berishingiz, real vaqt rejimida
kuzatuvchilarga savol berishingiz mumkin. Havola: https://ru.padlet.com/
Popplet bu guruh hamkorligi uchun
virtual doska (devor). Xizmat onlayn doskani jamoaviy yaratish va birgalikda
toldirish uchun moljallangan. Ushbu xizmat devorga multimedia izohlarini (matn,
grafik, video, fotosuratlar) qoshish imkonini beradi. Chizmalar, grafikalar va
boshqa elementlarni kompyuteringizdan yoki internetdan yuklash mumkin.
Izohlarni bolishish yoki veb-saytlar va bloglar sahifalarida joylashtirish
mumkin. Tayyor ish kompyuteringizga grafik fayl yoki PDF hujjat sifatida
saqlanishi mumkin. Xizmat bilan ishlash malumotlarni tushunish va eslab
qolishni osonlashtiradi. Havola: http://popplet.com/
FlockDraw - hamkorlikda chizish va
doska yaratish vositasidir. Ishtirokchilar soni cheklanmagan va chizmalar real
vaqtda yangilanishi mumkin. Doskada siz matnni joylashtirishingiz, ranglar va
shakllarni ozgartirishingiz mumkin. Havola: http://flockdraw.com/
Rizzoma bu jamoaviy ish uchun
virtual platforma. Xizmat turli foydalanuvchilar uchun moljallangan:
ishbilarmonlar, oqituvchilar va talabalar. Bu muloqot uchun virtual platforma,
jamoaviy ish uchun bepul xizmat. Havola: https://rizzoma.com/
Twiddla zamonaviy sinf uchun virtual
interaktiv doska. Matnni yuzaga joylashtirish (hajmini, harflar uslubini,
formatini ozgartirish); illustrasiyalar, matematik formulalar kiritish;
hujjatlarni, vidjetlarni va html kodini joylashtirish; chat va ovoz yordamida guruh
ishida muloqot qilish imkonini beradi. Internet vebsaytlarni birgalikda korish
imkoniyati mavjud. Havola: https://www.twiddla.com/
Scrumlr stikerli virtual doska real
vaqtda malumot ustida hamkorlikda ishlash vositasi. Havola: http://scrumblr.ca/
Miro istalgan qulay vaqtda jamoaviy
virtual doskalarni yaratish va toldirish xizmati. Tushunarli va oddiy interfeys
foydalanuvchi ishini soddalashtiradi. Xizmat real vaqt rejimida ishni tashkil
qilish imkonini beradi. Masofaviy ishtirokchilar ortasidagi muloqot chat
yordamida tashkil etiladi. Havola https://miro.com/
Interfaol
xaritalar va vaqt shkalalalri
TimeMapper bu jadvallar, xaritalar
va grafiklarni oson va tez yaratish vositasi hisoblanadi. Buning asosi
Google-da jadval yaratishga asoslangan, jadvalga sanalar va joylar qoshiladi.
Shundan song foydalanuvchi TimeMapper-ga ulanadi, jadvalning korinishi va
hajmini moslashtiradi. Tayyor jadvallar (ular TimeMap deb ataladi) elektron
pochta orqali baham korilishi yoki natijalar veb-saytga joylashtirishi mumkin.
Havola: http://timemapper.okfnlabs.org/
TimelineJS rang-barang interaktiv
vaqt jadvallarini yaratish imkonini beruvchi ochiq manbali vositadir. Yangi
boshlanuvchilar Google yordamida vaqt shkalasini yaratishi mumkin. Ilgor
foydalanuvchilar TimelineJS ilovalari va kengaytirilgan funksiyalaridan
foydalanishlari mumkin. Turli manbalardan malumotlarni yuklab olish mumkin,
jumladan: Twitter, Flickr, YouTube, Vimeo, Vine, Dailymotion, Google
xaritalari, Vikipediya va boshqalar. Havola: http://timeline.knightlab.com/
Preceden bu professional grafikalar,
vaqt shkalalari, yol xaritalari va loyiha rejalarini yaratish uchun vositadir.
U oddiy va tushunarli veb-interfeysga, eksport imkoniyatlariga ega, bu sizga
vaqt jadvalini yaratish va natijani almashish imkonini beradi. Yaratilgan
materialni PDF formatida yoki rasm sifatida saqlash, uning URLmanzilidan
foydalanib, grafikni boshqalar bilan baham korish, grafikni istalgan saytga
joylashtirish mumkin. Havola: https://www.preceden.com/
Timetoast bu otmish va kelajak uchun
vaqt shkalasini yaratish vositasidir. Materialni gorizontal formatda ham,
royxat rejimida ham taqdim etish imkoniyati mavjud. Har qanday qurilmada
ishlaydi va real vaqtda yangilanadi. Shkalani harakatlantirish uchun rasmlarni
yuklash mumkin. Hamkorlik vositalari sizga vaqt shkalalarini guruhlar yoki
alohida foydalanuvchilar bilan bolishishga imkon beradi.
Havola: https://www.timetoast.com/
Foydalanilgan
adabiyotlar:
1. Ozbekiston Respublikasining Mualliflik
huquqi va turdosh huquqlar togrisidagi qonuni / https://lex.uz/docs/1022944
2. Moiseeva M.V., Polat Ye.S., Buxarkina
M.Yu., Nejurina M.I. Internetobuchenie: texnologii pedagogicheskogo dizayna /
Pod red. Kandidata pedagogicheskix nauk M.V. Moiseevoy. M.: Izdatelskiy dom
Kameron, 2004. 216 s
3. Gresova A. P. Razvitie
poznavatelnыx sposobnostey starsheklassnikov sredstvami pedagogicheskogo
dizayna: diss. k. ped. n. Saratov, 2016. 194 s
4. Uvarov A. Yu. Pedagogicheskiy dizayn
// Informatika. 2003. № 3. S. 1-32. 5. Gagnç‹ŠR. M., Briggs L. J., Wager W. W. Principles of
Instructional Design. N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich College, 1992. 365 p.
6. Reigeluth Sh. Instructional-Design
Theories and Models: in IV volumes. N.
Y.:
Routledge, 1999. Vol. II. A New Paradigm of Instructional Theory. 728 p.
7. Smith P. L., Ragan T. J. Instructional
Design. Hoboken, NJ: Wiley and Sons, 2005. 383 p.
8. Grigorev
S.G., Grinshkun V.V., Krasnova G.A.,. Makarov S.I, Pozdneev B.M., Robert I.V.,
Щennikov S.A. i dr. Teoreticheskie osnovы sozdaniya
obrazovatelnыx elektronnыx izdaniy. Tomsk: Izd-vo Tomskogo
universiteta, 2002. 86 s.
9. Grigorev
S.G., Grinshkun V.V., Makarov S.I. Metodiko-texnologicheskie osnovы
sozdaniya elektronnыx sredstv obucheniya. Nauchnoe izdanie. Samara:
10. Izdatelstvo Samarskoy gosudarstvennoy
ekonomicheskoy akademii, 2002.
11. 110 s.
12. Zaynutdinova L.X. Sozdanie i primenenie
elektronnыx uchebnikov (na primere obщetexnicheskix dissiplin): Monografiya.
Astraxan: Izd-vo SNTEP, 1999. 364 s.
13. Zaxarova I.G. Informatsionnыe
texnologii v obrazovanii: Ucheb.
14. posobie dlya stud. vыssh. ucheb.
zavedeniy. 2-ye izd. M.: Izdatelskiy sentr Akademiya, 2005. 172 s.
15. Savinov T.T., Danilov D.A., Basaxranova Ye.A.
Informatsionnыe texnologii v sfere obrazovaniya. Uchebnoe posobie. M.:
Academia, 2003. 16. 256 s.
17. Panyukova
S.V. Ispolzovanie informatsionnыx i kommunikatsionnыx texnologiy v
obrazovanii: ucheb. posobie. M.: Izdatelskiy sentr Akademiya, 2010. 256 s. 7.
Robert I.V. Sovremennыe informatsionnыe texnologii v obrazovanii:
18. didakticheskie
problemы; perspektivы ispolzovaniya. M.: ShkolaPress, 1994. 205 s.
19. Robert
I.V. Teoriya i metodika informatizatsii obrazovaniya (psixologo-pedagogicheskiy
i texnologicheskiy aspektы). 2-ye izdanie, dopolnennoe. M.: IIO RAO,
2008. 274 s.
20. Robert
I.V., Panyukova S.V., Kuznesov A.A., Kravsova A.Yu. Informatsionnыe i
kommunikatsionnыe texnologii v obrazovanii: Uchebnometodicheskoe posobie
dlya pedagogicheskix vuzov. M.: Izd-vo IIO RAO, 2006. 259 s.
21. Selevko
G.A. Pedagogicheskie texnologii na osnove informatsionnokommunikatsionnыx
sredstv. M.: NII shkolnыx texnologiy, 2005. 208 s.
22. Sofronova
N.V. Programmno-metodicheskie sredstva v uchebnom protsesse
obщeobrazovatelnoy shkolы. M.: IIO RAO, 1998. 178 s.
23. Suvorova
T.N. Aktualnыe napravleniya podgotovki uchiteley k proektirovaniyu i
ispolzovaniyu elektronnыx obrazovatelnыx resursov. M.:
24. Izd-vo
OOO Obrazovanie i informatika, 2016. 222 s.
25. Tolkovыy
slovar terminov ponyatiynogo apparata informatizatsii obrazovaniya. M.: IIO
RAO, 2006. 40 s.
26. Chernobay
Ye.V. Texnologiya podgotovki uroka v sovremennoy informatsionnoobrazovatelnoy
srede. M.: Prosveщenie, 2014. 56 s.
27. Shirshov
Ye.V., Yefimova Ye.V. Organizatsiya uchebnoy deyatelnosti v vuze na osnove
elektronnыx, informatsionno-obrazovatelnыx texnologiy. 28. Arxangelsk:
Izd-vo Arxang. gos. tex. un-ta, 2006. 208 s.
29. 2020
Vision: Report of the Teaching and Learning in 2020 Review Group. Nottingham:
DfES Publications, 2006. 55 p.
30. Verzoni
K.A. Creating simulations: Expressing life-situated relationships in terms of
algebraic equations. Paper presented at the Annual Meeting of the Northeastern
Educational Research Association (Ellenville, NY, October 26, 1995).
4. MULTIMEDIA
VA INFOGRAFIKA ASOSIDA INTERAKTIV
DIDAKTIK
MAERIALLAR YaRATISh VA BULUT XIZMATLARIDA
SAQLASh
4.1. Infografika va axborot
dizayni tushunchasi. Infografika yaratish texnologiyasi.
Talim jarayonida qollaniladigan multimedia
didaktik vositalarni shartli ravishda axborot (taqdimot) va interaktiv turga
bolish mumkin. Axborot yoki taqdimot, didaktik oquv vositalari oquv materialini
yanada samarali va vizual ravishda namoyish etish uchun moljallangan. Odatda bu
kabi oquv vositalari multimedia taqdimoti bolib, u maruza mashgulotini tashkil
etish va otkazishda qollaniladi.
Taqdimotning har bir slaydi maruza uchun didaktik
materiallar oquv materialining mazmunini tanlashning umumiy didaktik
tamoyillariga muvofiq tayyorlanadi. Bundan tashqari, malumotni ekran orqali va
bosma asosda idrok etishning psixologik xususiyatlari, ergonomik talablarni
hisobga olish lozim. Boshqa tomondan, raqamli texnologiyalarining dasturiy
vositalari taqdim etayotgan imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanish
maqsadga muvofiqdir.
Infografika talimning ajralmas qismiga aylangan
davrni aniqlash qiyin, ammo uning kelib chiqish yolini ishonchli tarzda kuzatib
borish mumkin: diagrammalar, chizmalar va jadvallarni illustrasiyalar uchun
ishlatishga birinchi urinishlar XIX asrning oxirlarida dunyoning turli
mamlakatlarida gazeta va jurnallarda amalga oshirilgan.
Uning asosiy afzalliklaridan biri bu uning kop
qirraliligidadir deyarli har qanday malumot rangli grafik yoki interaktiv
jadval korinishida taqdim etilishi mumkin. Insonlar malumotlarni tasvirlarda
eslashadi va shuning uchun nafaqat sodda va qulay shaklda, balki jozibali
shaklda ham taqdim etilgan malumotlarni ancha yaxshi yodlashadi. Shuning uchun
ham oqitishda har xil infografikadan foydalanish oquv kursini ozlashtirishni
ancha soddalashtiradi.
Faoliyat tamoyiliga kora, tinlovchilar
infografikaga oid ijodiy topshiriqlarni bajarish jarayonida bilimlarini
mustahkamlash va tahlil qilishni, uni tasvirlash uchun turli dasturiy
vositalardan foydalanishni organadilar. Bularning barchasi tinglovchilarning
ijodiy tafakkurini rivojlantiradi.
Talim infografikasidan foydalanishning eng muhim
tamoyili korgazmalilik tamoyilidir. Korgazmalilik tizimli diagrammalar va
vizual tasvirlarni ishlashga asoslangan vizual fikrlashni rivojlantirishga
yordam beradi.
Zamonaviy infografikaning asoschilaridan biri
Edvard R. Tufte bolib, u konsepsiyani hamda infografikaning ajoyib toplamini
yaratdi. Uning asarlaridagi illustrasiya elementlariga kompyuter yordamida
yaratiladigan tasvirlar, xaritalar, gravyuralar, fotosuratlar, shuningdek, bu
illustrasiyalarda foydalanuvchiga tasir korsatishdan oldin ham, keyin ham
qiyosiy ozgarishlarni korsatuvchi obektlar kiradi. Talimda infografikadan
foydalanishni nazariiy malumotlarni anglashning samarali usuli ekanligini aynan
Tufte tadqiq etgan.
Matnni chizmaga aylantirishda oquvchi
yozilganlarni tushunadi va yaxshi idrok etadi. Vizual fikrlash atamasi vizual
tasvirlar xotirada uzoq vaqt saqlanib qolishi sababli vujudga keldi.
Infografika bu axborot dizayni
shakllaridan biridir.
Axborot dizayni bu ergonomikani,
funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni
taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga
olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli xil
malumotlarni taqdim etish amaliyotidir.
Axborot dizaynining maqsadi aloqa aniqligi, yani
xabar nafaqat jonatuvchi tomonidan aniq yetkazilishi, balki uni qabul qiluvchi
tomonidan togri tushunilishini taminlashdan iborat.
Infografika
yaratish texnologiyasi
1-qadam - infografika yordamida erishiladigan maqsad
va vazifalarni aniqlash (mavzu yonalishiga qarab). Grafikada haqiqatda mavjud
bolgan axborotlarni namoyish qilish juda oson, lekin mavhum tushunchalarni
vizual tekislikka otkazish ancha qiyin va bu deyarli imkonsizligini yodda
tutish lozim.
2-qadam malumotni bolimlarga, qismlarga,
punktlarga ajratish. Har bir bolimni alohida rasm yoki grafikada taqdim
etilishi lozim. Tinglovchilarga tanish va tez-tez ishlatiladigan vizual
obrazlarni tanlash lozim.
3-qadam fokusni yaratish, yani infografikaning
atrofida quriladigan asosiy vizual metafora haqidagi hikoyani ishlab chiqish
lozim. Bu sodda va hammaga malum bolishi kerak.
Professor-oqituvchilarni axborotni
vizuallashtirish asoslariga tayyorlash talim berish sifatini kotarishga yordam
beradi. Masofaviy talim texnologiyalarini rivojlantirishning muhim
elementlaridan biri - yangi axborot texnologiyalaridan foydalangan holda yuqori
sifatli zamonaviy darsliklar yaratishdir. Bunday oquv materiallarini
talabalarga yetkazib beruvchi diagrammalar, grafiklar va illustrasiyalardan
foydalanmasdan turib taqdim etib bolmaydi.
Raqamli talim resurslarining joriy etilishi
talabalar va professoroqituvchilarga turli xil oquv materiallaridan qulay
tarzda foydalanish imkoniyatini beradi. Oliy talim muassasalari oz navbatida
kutubxona fondlarini elektron kitoblar bilan toldiradilar. Turdosh oliy talim
muassasalari elektron platformalarini birlashtiradilar, bu yerda ular
bir-birlari bilan talim resurslarini erkin almashish imkoniyatiga ega
boladilar.
Internet texnologiyalari inson faoliyatining
deyarli barcha sohalarida, shu jumladan talim sohasida muhim orin egallaydi.
Zamonaviy texnik vositalarning xususiyatlari deyarli har kuni ozgarib va
takomillashib bormoqda. Shu sababli talim muassasalari zamonaviy
kompyuterlarning yuqori suratlarda rivojlanishiga mos ravishda texnik bazasini
yangilab, talim jarayonini kompyuter texnologiyasidagi songgi yangiliklar va
ularning dasturiy taminoti bilan taminlay olmaydi.
4.2. Bulutli
xizmatlar imkoniyatlari (Google, H5P, Canva misolida).
Rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni
korsatadiki, mazkur muammolarning eng qulay yechimi bu bulutli hisoblash ni
oquv jarayoniga kiritishdir. Hozir kunda mashhur bolgan cloud computing
(bulutli hisoblash) atamasi dunyoda 2008 yildan beri qollanila boshlangan.
Bulutli texnologiyalar hozirgi kunda keng
qamrovli atama bolib, uning asosiy mazmuni biror bir dastur yoki dasturiy
majmua foydalanuvchi qurilmasida emas, balki internet tarmogi orqali xizmat
korsatuvchi tashkilot qurilmasida ishlatgan holda malum turdagi dasturiy
xizmatlarni taqdim etishdan iborat. Masalan: fayllarni saqlash, fayllarga
ishlov berish, malumotlarni tahlil qilish va hokozo.
3.1.1-rasm.
Bulutli texnologiyalar (Cloud Computing - bulutli hisoblash) malumotlarni qayta ishlash va saqlash vositalaridan masofadan foydalanishni
oz ichiga olgan yangi xizmatdir.
va jurnallar, oqituvchilar
elektron portfoliosi va talabalarning shaxsiy kabinetlari, interfaol qabulxona,
tematik forumlar, axborot qidirish va boshqalarni keltirish mumkin. Buning
uchun quyidagilardan foydalanish mumkin:
-
operatsion tizimlar;
-
elektron darsliklar va trenajerlar;
-
diagnostika, test va oqitish tizimlari;
-
amaliy va instrumental dasturiy vositalar;
-
multimedia texnologiyalari va laboratoriya majmualari;
-
telekommunikatsiya tizimlari (elektron pochta, telekonferensiyalar); - elektron kutubxonalar va
boshqalar.
Zamonaviy talim jarayonida bulutli
texnologiyalarning qollashning didaktik imkoniyatlari quyidagilardan iborat:
-
oqituvchilar va talabalar jamoasining birgalikdagi ishlashini tashkil
etish imkoniyati;
-
oqituvchilar va talabalar uchun har xil turdagi va maqsadli hujjatlarni
almashish va tahrirlash imkoniyati;
-
interaktiv darslar va jamoaviy oqitishni tashkil etish;
-
auditoriya hajmi va mashgulotlar uchun vaqt kabi cheklovlardan xoli
ravishda talabalar tomonidan mustaqil ishlar, shu jumladan jamoaviy loyihalarni
bajarilishi;
-
geografik joylashuvidan qati nazar hamkorlikda ishlash;
-
malum fan sohalari boyicha vebga yonaltirilgan talim (oqish, virtual
talim muhiti) ni yaratish (yangi resurslarni qoshish mexanizmlari;
modellashtirish vositalariga interaktiv kirish; axborot resurslari;
foydalanuvchini qollab-quvvatlash va boshqalar).
Foydalanuvchilarning bulutli texnologiyalarga
bolgan qiziqishi tobora ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda dunyoning kopgina
rivojlangan mamlakatlarida "bulutli" xizmatlardan foydalanish
amaliyoti keng joriy etilmoqda.
Google bulutli
xizmati
Ushbu xizmatlar Microsoft, Google va Amazon kabi
global sotuvchilar tomonidan taqdim etiladi. Google misolida talim
muassasalariga bazi "bulutli" xizmatlarni taqdim etish konsepsiyasini
korib chiqamiz.
Google papkalarida siz hujjatlar, taqdimotlar,
jadvallar, rasmlarni saqlashingiz mumkin. Fayllar guruhlarga bolinadi:
"barcha fayllar", "yashirin fayllar", "ochirilgan
fayllar", "belgilangan fayllar".
Google xizmatidagi papkalarga joylashtirilgan
fayllar bilan quyidagi standart amallarni bajarish mumkin: saqlash, ochirish,
kochirish, almashish.
3.1.3-rasm.
Google bulutli xizmatlari yordamida qoyidagi
formatlarda eksport va import qilish mumkin:
tablisы Excel, Open Office, PDF,
CSV, HTML; prezentatsii PDF, PowerPoint, Text; risunki JPEG, PNG, PDF, SVG.
3.1.4-rasm.
3.1.6-rasm.
Google hujjatlarida hamkorlikda ishlashning
quyidagi imkoniyatlari mavjud:
1.
Hujjatning HTML versiyasini yaratish (HTML versiyasi blogga, Google
saytiga yoki boshqa manbaga joylashtirilishi mumkin).
2.
Hujjatni keng veb-auditoriyaga namoyish etish (bir vaqtning ozida faqat
50 nafar foydalanuvchi asl hujjatni korishi mumkin, yengil veb-sahifada bunday
cheklovlar mavjud emas).
3.
Yuklab olinadigan fayllarga tezkor kirishni taminlash (faqat Google
jadval uchun).
4.
Hujjatning yangilanmaydigan versiyasini nashr etish (bunday versiyani
nashr etishdan oldin siz "Ozgartirishlar kiritilgandan keyin avtomatik
ravishda qayta nashr etish" katagiga belgini olib tashlashingiz kerak).
Google taqdimotlarini korish
quyidagi birgalikda korish xususiyatlariga ega:
* ulanish havola
orqali amalga oshiriladi;
* Google xizmatlari
va Google akkauntga kirish ixtiyoriy;
* korish real vaqt
rejimida amalga oshiriladi;
* ulanganlarning har
biri tomonidan mustaqil ravishda korish mumkin.
H5P onlayn
xizmati
H5p onlayn xizmatida oqituvchi tomonidan
yaratilgan resurslar talabalarning mustaqil ishini tashkil etishga imkon
beradi. Resursning muhim tarkibiy qismi interaktivlikdir. Oqituvchi, agar kerak
bolsa, qoshimcha tushuntirishlar beradi. Resurs masofaviy talimni tashkil etish
uchun ishlatilishi mumkin. Sayt manzili:
https://h5p.org/
Qisqacha
tavsif
H5p xizmati turli xil multimediali interaktiv
elementlarni oz ichiga olgan taqdimotlar yaratish imkonini beradi: testlar,
sorovnomalar, interaktiv videolarning bir nechta variantlari. Slaydlar orqali
talabalar nafaqat oquv materiallari bilan tanishadilar, balki darhol
tekshiriladigan turli xil interaktiv vazifalarni ham bajaradilar. Agar natija
notogri bolsa, xatoni tuzatib, vazifani qayta bajarish mumkin.
Xizmat bilan nafaqat auditoriyada, balki
auditoriyadan tashqarida organilgan materialni yana bir bor takrorlash imkonini
beradi. Oqituvchi topshiriqqa havolani elektron kundalikka (veb-saytda, blogda,
ijtimoiy tarmoqda) osongina joylashtirishi mumkin.
Xizmatdan
foydalanish bir qancha muammolarga yechim topish imkonini beradi:
Birinchidan, bu, albatta, individual yondashuvni
amalga oshirishdir. Har bir talaba oqituvchi tomonidan yaratilgan resurs bilan
individual ishlashi mumkin, har bir slaydda materialni tahlil qilish yoki
topshiriqni bajarish uchun vaqtni ozlari belgilashi mumkin. Oldingi slaydlarga
bir necha bor qaytish, topshiriq natijalarini korish va ularga tuzatishlar
kiritish mumkin.
* Ikkinchi muammo test topshiriqlarini bajarishda
bolalardagi stressni bartaraf etish. Resurs bilan ishlashda har bir talaba
nafaqat bilimlarni sinash uchun topshiriqni bajarish, balki togri yechimni
korish imkoniyatiga ega. Ushbu xizmat yordamida yaratilgan resurslar nafaqat
nazorat qilish, balki oqitish funksiyasini ham bajaradi.
Uchinchi muammo - bilimlarni yodlash. Topshiriqlarni yaratishda
oqituvchi ularni turli korinishda yaratishi, taqdim etilgan malumotni
vizuallashtirishi kerak. Slayddagi matnni mustaqil oqib, turli interaktiv
topshiriqlarni bajarish orqali talabalar taqdimotda korgan yorqin rang-barang
tasvirlar, diagrammalar, chizmalarni eslab qoladilar.
Tortinchidan korishda muammolari bolgan talabalar uchun resurs bilan
ishlash imkoniyati. Har qanday brauzerda veb-sahifani korsatish olchamini
ozgartirish mumkin (masalan, Ctrl +
tezkor tugmalari yordamida).
Beshinchi muammo ingliz tilidagi manbalar bilan ishlashning qiyinligi.
Xizmat ingliz tilida bolishiga qaramay, uning interfeysi intuitivdir, shuning
uchun vazifalarni yaratishda oqituvchi hech qanday qiyinchiliklarga duch
kelmaydi. Qulaylik uchun vazifalarni yaratishda sahifalarni ozbek tiliga
avtomatik tarjima qilishdan foydalanish uchun Google Chrome yoki
Yandeks.Brauzer brauzerida ishlash mumkin. Slaydlarga otish slaydlar ostidagi
strelkalar yordamida amalga oshiriladi. Taqdimot interaktivlik bilan
ishlashning barcha natijalarini aks ettiruvchi yakuniy slayd bilan yakunlanadi.
Oltinchi muammo imtihonga tayyorgarlik. Ushbu resurs oqituvchilarga juda
kop turli xil vazifalarni yaratish imkoniyatini beradi: nafaqat bir yoki bir
nechta javoblarni tanlash uchun testlar, balki topshiriqlar ketma-ketligi,
malumotlarni kiritish, interaktiv video. Tashqi internet-resurslariga
havolalarni qoshish mavzu boyicha qoshimcha malumot olish imkoniyatini beradi.
Yettinchi turli internet resurslarida royxatdan otishda talabalar
parollarini unutib qoyishadi va ularni tiklashda qiyinchiliklar yuzaga keladi.
Ushbu resurs materiallarini korish va ular bilan ishlash uchun royxatdan otish
shart emas.
Sakkizinchisi fanga qiziqishni oshirish. Resursdan talabalarning
motivatsiyasini oshirish uchun pedagogik vositalaridan biri sifatida
foydalanish.
Bunday resurslarni
talim jarayoniga joriy etish orqali hal qilinadigan vazifalar
Darsda individual ishlarni tashkil etish.
interaktivlik orqali resurs va talaba ortasidagi teskari aloqani amalga
oshirish.
Malumotlarni vizualizatsiya qilish orqali bilimlarni mustahkamlash.
Ingliz tilidagi resurs bilan ishlashga orgatish, til tosiqlarini
bosqichmabosqich olib tashlash.
Mavzuga qiziqishni saqlab qolish.
Dolzarbligi
Bugungi kunda oquv jarayoniga
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari faol joriy etilmoqda, bu talabalarning
katta hajmdagi malumotlar bilan ishlash, kerakli oquv materiallarini tanlash,
tahlil qilish va qollash konikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Didaktik
jihatdan mos axborot va oquv muhitini yaratishda internet resurslaridan
foydalanish bir qator omillarga bogliq.
Bir tomondan, oqituvchida dars uchun yuqori
sifatli material tayyorlay oladigan oddiy dasturiy mahsulotlar yetarli emas.
Ananaviy taqdimotlar, tushuntirish va illustrativ oqitish usuli kundan-kunga oz
ahamiyatini yoqotmoqda. Talabalarni faol oquv faoliyatiga jalb qilish kerak. h5p.org resursidan foydalanish nafaqat
interaktivlik yordamida talim samaradorligini oshirishga imkon beradi, balki
turli xil konikmalarini, shu jumladan malumot manbasi bilan talabalarning
mustaqil ishlash konikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Xizmatning
afzalliklari uning bepulligi va yaratilishi mumkin bolgan kontent turlarining
xilmaxilligini oz ichiga oladi.
Boshqa tomondan, h5p.org
xizmatidan foydalanish treningda shaxsga yonaltirilgan yondashuvni
amalga oshirishga yordam beradi. Aksariyat talabalar internetga ulangan shaxsiy
kompyuterga ega. Zamonaviy talabalar qogozdan, darslikdan kora kompyuter
yordamida vazifalarni bajarishni afzal korishadi. Agar oqituvchi tomonidan
yaratilgan resursda topshiriqlarni bajarish algoritmlari yoki namunali
yechimlar mavjud bolsa, u holda talaba ulardan foydalangan holda uy vazifasini
osongina bajarishi mumkin boladi.
h5p.org resursidan
foydalanish oqituvchining ishiga unumli tasir korsatadi. Kontent bir marta
yaratiladi. Talabalarning aksariyati resurs bilan mustaqil ravishda
(yoki auditoriyada)
shugullanganligi sababli, oqituvchi talabalar bilan individual ishlash uchun
koproq vaqtga ega boladi. Bundan tashqari, materialni ozlashtirishi past bolgan
talabalar bilan qayta-qayta takrorlash, topshiriqlarning bajarilishini tekshirishga
hojat volmaydi. Buni kompyuter bajaradi. h5p.org
saytida asosiy bilim va tariflarni yodlash uchun turli xil
flesh-kartalarni yaratish imkoniyati mavjud. Vizual talabalar uchun toxtash
joylari bolgan video ham dolzarbdir, bu yerda korilgan fragmentdan keyin
savolga javob berish kerak. Resursdan refleksiv bosqichda ham foydalanish
mumkin. Masalan, dars oxiridagi matndagi boshliqlarni toldirishni taklif
qilish.
Ushbu onlayn xizmatdan foydalanishning yana bir
samaradorligi masofaviy talimda foydalanish imkoniyatidir. Xizmat istalgan
vaqtda istalgan joyda mavjud boladi.
Xizmatdan foydalanish variantlaridan biri
iqtidorli talabalarni dars materiallari asosida oz resurslarini yaratishga
taklif qilishdir. Talabalar saytda mustaqil ravishda royxatdan otishni va
korsatmalarga muvofiq harakatlarni amalga oshirib, ingliz tilidagi xizmat bilan
ishlashni organadilar; ular nafaqat organilayotgan materialni tahlil qiladilar,
balki kelajakda darslarda ishlatilishi mumkin bolgan tarkibni yaratadilar.
Bolalar korsatmalarga rioya qilgan holda saytda mustaqil ravishda royxatdan
otish va ingliz tilidagi xizmat bilan ishlashni organadilar; nafaqat organilgan
materialni tahlil qilish, balki keyinchalik darslarda foydalanish mumkin bolgan
tarkibni yaratish. Ishonch bilan aytish mumkinki, h5p.org resursining didaktik salohiyati oquvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini yuzaga chiqarish imkonini beradi, muqobil fikrlash
qobiliyatini shakllantirishga, talim sifatini oshirishga yordam beradi.
Ushbu xizmatdan foydalanish goyasi har qanday fan
boyicha talim mazmunini innovatsion rivojlantirishga qaratilgan. Resurs
bilan ishlash algoritmi https://h5p.org/ xizmati bilan ishlashni boshlash uchun
royxatdan otish kerak. Royxatdan otgandan song, mazkur xizmatning barcha
imkoniyatlaridan foydalanish mumkin. Xizmat turli xil raqamli vositalarni
qamrab olgan bolib, ularning aksariyati juda qiziqarli.
Saytda ishni yaratib saqlaganingizdan song, siz
uni ijtimoiy tarmoqlarda baham korishingiz, havolani sayt va blogga
joylashtirish uchun kod olishingiz mumkin.
Internetda ushbu xizmat bilan ishlash boyicha
koplab batafsil korsatmalar mavjud.
Canva onlayn
xizmati
Talim uchun chiroyli
grafikalar (diagrammalar, infografika, taqdimotlar, rezyumelar va hisobotlar)
yaratish uchun kompyuteringizga biron bir dasturni ornatishingiz shart emas. Canva
onlayn xizmati ushbu imkoniyatlarni togridantogri brauzerda bepul va
reklamasiz taqdim etadi.
Xizmatning asosiy afzalligi
interfeysning soddaligidadir. Canva professional bolmaganlarni hisobga
olgan holda yaratilgan, shuning uchun hatto hech qachon grafik muharrirlarga
duch kelmagan foydalanuvchi ham chiroyli bezatilgan hujjatlar va rasmlarni
yaratishi mumkin.
3.1.7-rasm.
Xizmat konstruktor sifatida
ishlaydi. Dizayn yangi sahifadan ham, tayyor shablonlar asosida ham yaratilishi
mumkin. Birinchi holda, bir nechta toifalarga bolingan elementlarning onlayn
kutubxonasi yordam beradi: har xil shakldagi foto ramkalar, fon, geometrik
shakllar, piktogramma va klipartlar, kiritilgan malumotlar asosida tuzilishi
mumkin bolgan turli xil grafikalar va diagrammalar.
3.1.8-rasm.
Vaqtni tejashni istasangiz,
har bir rasm yoki hujjat formati uchun shablonlar katalogi mavjud: rezyume,
risolalar, taqdimotlar, kollajlar va boshqalar. Tayyor maketning har qanday
elementini ozgartirish mumkin: asl matnni ozingiznikiga almashtirish, ranglar
palitrasini ozgartirish, grafik elementlarni qoshish yoki olib tashlash,
ozingizning fotosuratlaringizni dizaynga yuklash.
3.1.9-rasm.
Tayyor dizaynlar odatdagi PNG, JPEG yoki
PDF formatlarida saqlanishi yoki havola
orqali kirish huquqiga ega onlayn taqdimot sifatida internetda nashr etilishi
mumkin. Aytgancha, taqdimotlar Microsoft
PowerPoint uchun PPT formatida
saqlanishi mumkin.
ham taklif etadi.
Canvaning bepul
funksional imkoniyatlari
Rasmlarni yaratish: taqdimotlar,
rezyumelar, sarlavha sahifalari, sertifikatlar, eslatmalar, kundaliklar va
boshqalar.
50 mingdan ortiq tahrirlanadigan
grafik shablonlar.
Ozingizning fotosuratlaringizni,
logotiplaringizni va rasmlaringizni yuklash imkoniyati.
Ornatilgan fotosuratlar va klipartlar
kutubxonasi.
Rasmlarni onlayn nashr qilish yoki
chop etish uchun, shuningdek MS PowerPoint
formatida yuklab olish.
Hamkorlikda hujjatlar bilan birgalikda
dizayn va virtual buyruqlarni tahrirlash qobiliyati.
Rasmlarni tahrirlash: qolda sozlash va
avtomatik filtrlar.
Rasmga matn qoyish.
Taqdimotchi uchun taqdimot rejimi,
dizaynlarni onlayn nashr etish.
Arxivni sayt va mobil ilova ortasida
sinxronlashtirish.
3.1.11-rasm.
Bepul versiyada bir qator
cheklovlar mavjud. Masalan, siz yaratilgan dizaynning hajmini ozgartira
olmaysiz (buni amalga oshirish uchun siz boshqa olchamlar bilan yangi dizayn
yaratishingiz va unga elementlarni manbadan qolda nusxalashingiz kerak boladi).
Bundan tashqari, rasmlarni shaffof fonga ega PNG
fayllariga saqlashning imkoni yoq.
Canva
kimga mos keladi?
Oqituvchilar va talabalar uchun:
grafika funksiyasi va taqdimotlarni qulay tarzda yaratish malumotni
vizuallashtirishni osonlashtiradi va talim jarayonida foydalanish mumkin.
Notijorat va talim tashkilotlari:
ijtimoiy media bannerlari va rasmlari ularning faoliyatiga etiborni jalb qilish
uchun samarali ishlatilishi mumkin.
Xususiy tadbirkorlar, kichik va orta
biznes uchun - hatto boshlangich versiya ham oz tovarlari va xizmatlarini targib
qilish uchun sifatli grafikalarni tejamkorlik bilan yaratish uchun koplab
imkoniyatlarni beradi.
Bloggerlar va sayt egalari: dastur
maqolalar uchun illustrasiyalar yaratishi, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlarni
yoki YouTube dagi videobloglarni yaratishi mumkin.
5.
MASOFIVIY TALIM
PLATFORMALARI UChUN VIDEO KONTENT YaRATISh.
Amaliy
mashgulot masofiviy talim platformalariga videokontent yaratish: Onlayn video muharrirlardan (AdobePremiere Pro,
Davici Resolve, FinalCut) foydalangan
holda audio va video montaj qilish. Taklif etilgan muharrirdan
foydalanib, tanlangan mavzu boyicha video yozish,
tahrirlash va saqlash kabi amaliy konikmalarni
shakllantirishga qaratilgan.
6.
ONLAYN MAShGULOTLARNI TAShKIL ETIShDA RAQAMLI TEXNOLOGIYaLARDAN
FOYDALANISh.
6.1. Vebinar tashkil etish va otkazish
texnologiyalari
2020 yil COVID-19 pandemiyasi boshlanishi talim
jarayonini tashkil etishda kopgina muammolarni yuzaga keltirdi. Jumladan, talim
berish jarayoni ananaviy muhitda virtual muhitga otkazildi. Bu jarayonida talim
ishtirokchilari onlayn mashgulot otkazish, taqdimot otkazish, masofadan turib
oqitish imkonini beruvchi vebinar platformalari asqotdi.
Raqamli talim muhitida onlayn mashgulotlarni
tashkil etishda vebinar texnologiyalaridan foydalaniladi. Vebinar (webinar
inglizcha soz bolib Webbased seminar soz birikmasining qisqartirilgan korinishi
bolib, vebga asoslangan seminar, trening manolarini anglatadi) onlayn seminar,
maruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.
Har bir ishtirokchi geografik joylashuvidan qatiy nazar ozining internet
tarmogi orqali qatnashadi.
Vebinar onlayn rejimda yoki kompaniyaning
korporativ tarmogida turli tadbirlar yoki masofaviy tarzda bilim olishni
muvofiqlashtirish uchun moljallangan vosita hisoblanadi. Bunday korinishdagi
zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish bir-biridan geografik jihatdan
uzoqda joylashgan tashkilotlarning ofislari yoki filiallari orasidagi aloqani
taminlash uchun xizmat qiladi.
Veb-seminar, vebinar texnologiyalari yordamida
turli mavzudagi muzokaralar, onlayn uchrashuvlar, taqdimotlar kabi turli
tadbirlarni olib borish imkoniyatini beradi. Bu esa oz navbatida vaqtni va
moliyaviy harajatlarni tejaydi.
Bundan tashqari vebinar talim berishga
yonaltirilgan davlat va nodavlat talim muassasalarida (yani oquv markazlari,
konsalting maslahat markazlari bolishi mumkin) katta qiziqish uygotmoqda. Ushbu
vebinarlar yordamida masofaviy maruzalar, anjumanlar, trening va oquv
mashgulotlarni otkazish mumkin, bu esa oz navbatida ularga hamkorlik
qiluvchilarning sonini oshishiga yaxshi xizmat qiladi.
Vebinar otkazish
uchun serverga (bunday serverlar vebinarni tashkillashtiruvchi tashkilotniki
yoki maxsus ijaraga olingan uskunalar boladi) ornatilgan maxsus dasturiy
taminotlar majmuasidan foydalaniladi. Vebinarlar translyatsiyasini tashkil
etish
Vebinar
translyatsiyasini texnik tashkil etish bilan bogliq bolgan asosiy elementlar
mavjud (4.2.8-rasm):
Xizmatni
tanlash parametrlari:
Ekran
taqdimoti imkoniyati
Boshqa
maruzachilarni taklif qilish imkoniyati
Interfeys
qulayligi
Odatda maruzachi
brauzer orqali faqat ozini korsata oladi. Bunday holatda, boshqa maruzachi yoki
taqdimotni ulashning imkoni yoq. Ammo interfeys bilan ishlash sodda va
tushunarli.
Videokoderlar
translyatsiyani moslashuvchan ravishda sozlash imkonini beradi:
Translyatsiya
paytida maruzachini bir vaqtning ozida ozini ham taqdimotni ham korsata olishi.
Traslyatsiya
uchun bir nechta kameralardan yoki turli rakurslardan foydalanish.
Jonli
efirni ikkita maruzachi olib borish.
Videokoderlarning
kamchiliklari shundaki, ularning interfeysi ancha murakkab va uni aniqlash
uchun vaqt talab etiladi.
2. Onlayn
translyatsiya (video oqim)
Maruzachi translyatsiyani koplab tomoshabinlarga
yetkazishi uchun maruzachi va tomoshabin ortasida video oqimni efirga uzatishga
imkon beradigan kanal bolishi lozim. Bu holda maruzachi, oz navbatida, efirga
uzatiladigan xizmatni (dasturni) koradi, tomoshabin vebinar xonasini koradi,
onlayn translyatsiya (video oqim) bularning barchasini birlashtiradi.
3. Vebinar
xonasi (tomoshabin interfeysi)
Vebinar xonasining ajralmas elementlari: vebinar
onlayn translyatsiyasi va vebinar ishtirokchilari sharh qoldirishlari uchun
chat.
Vebinar xonasida ularning turlariga qarab boshqa
bir qator elementlarni korishimiz mumkin:
Taqdimot video orqali korsatish yoki alohida
chiqarish mumkin.
Havolalar va tavsif maruzachi yoki onlayn maktablarning sahifalari,
kurs dasturiga havola, vebinar uchun korsatmalar. Kerakli malumotlarni qoshish
mumkin.
Tijorat bloklari kurs sahifasiga havola, buyurtma
tugmasi (sorov qoldirish, tolov, oldindan tolov), kurs dasturi bilan blok va
ariza shakllari.
Dinamik bloklar vebinarda malum bir vaqtda paydo
boladigan elementlar. Masalan, butun vebinar davomida sotuv blokini namoyish
etish mumkin. Yoki uni faqat sotish paytida korsatiladigan qilib sozlash
mumkin.
Uch turdagi vebinar xonalari
mavjud:
1.
Xizmatning ozi. Bunday holda, xizmatning ozi uchta element
sifatida ishlaydi. Masalan, YouTube da vebinarni otkazish ushbu turga kiradi.
2.
Saytga translyatsiyani joylashtirish. Buning uchun, odatda,
YouTube va veb-sayt yaratuvchisining kombinatsiyasi qollaniladi. Ushbu turdagi
vebinarlar xonasidan foydalanish uchun sizning kanalingizda
3.
Saytga translyatsiyani joylashtirish funksiyasi yoqilgan
bolishi kerak. Agar siz ushbu parametrni sozlamagan bolsangiz, unda siz kanal
egasi sifatida hech narsani sezmaysiz. Agar siz vebinar tashkil qilsangiz va
uni inkognito rejimiga kirsangiz, videoning siz uchun mavjud emasligini korasiz.
Tomoshabinlar translyatsiyani ham korishmaydi. Shuning uchun, akkaunt
imkoniyatlarini diqqat bilan tekshirish lozim.
6.2. Onlayn mashgulotlarni
otkazish uchun mavjud platformalar va xizmatlar paketlari
Vebinarlardagi bloklar standart tarzda
joylashtirilgan. Bularning afzalligini qoyidagicha izohlash mumkin:
Bu ishni soddalashtiradi, faqat
kerakli sozlamalarni ornatish qoladi.
Vebinar ishtirokchilari uchun
bloklarning bunday joylashuvi tanish va qulaydir.
Vebinarni otkazish turini tanlashdi quyidagi
parametrlarga etibor berish lozim:
Chat.
Dinamik va sotuv bloklarni qoshish
imkoniyati.
Turli xil qurilmalardan foydalanish
imkoniyati.
Foydalanuvchilarga qulaylik.
Vebinar ishtirokchilarining maksimal
soni.
Barqarorlik.
Avtomatik vebinar yaratish imkoniyati.
Narxi.
Tahlilning mavjudligi.
Hozirgi paytda onlayn mashgulotlarni tashkil
etishda turli vebinar xizmatlari mavjud.
Pandemiya davrida Zoom video konferensiya
dasturlaridan foydalanish ommalashdi. Dasturiy taminot yordamida togridan-togri
havola orqali tashrif buyurish mumkin bolgan yopiq video suhbatlarni ishga
tushirish imkoniyatini beradi. Tolovsiz 100 tagacha ishtirokchi bilan boglanish
va 40 daqiqagacha suhbatlar otkazishga ruxsat beriladi. Asosiy xususiyatlari
"kutish xonalari" ni yaratish va fonni almashtirish hisoblanadi.
Asosiy
funksiyalari:
havola va taklifnomalar orqali shaxsiy
va guruh suhbatlariga kirish;
ish stoli bilan birga video suratga
olish;
video chat bilan parallel ravishda
matnli xabarlarni yuborish; tasir korsatish va "qolni kotarish"
imkoniyati;
ijtimoiy tarmoqlarga uzatish.
Zoom platformasiga muqobil bolgan bir nechta
platformalar mavjud. Foydalanuvchilar Zoomning bepul rejasida taklif
qilmaydigan yoki faqat yuqori darajadagi rejasida taqdim etadigan qoshimcha
funsiyalarni xohlashlari tabiiy hol.
Masalan, 40 daqiqadan koproq vaqt
davomida uchrashuvlar otkazish. Agar siz pullik rejalardan biriga otmasangiz,
Zoom eng yaxshi variant bolmasligi mumkin.
Zoom ornini bosadigan xabar almashish va
videokonferensaloqa dasturini 8 tasini tahlilini keltiramiz. Bazilari eng
yaxshi bepul rejani taklif qilishadi, boshqalari esa eng yaxshi funksiyalarni
taklif qilishadi.
1. Google Meet
Google Meet Zoom-ga alternativa, chunki aksariyat
tashkilotlar allaqachon boshqa G Suite vositalaridan malum darajada
foydalanmoqdalar. Google Meet uchrashuvning biroz uzoqroq davomiyligini taklif
qiladi bepul rejada 60 daqiqa (Zoom-dan 20 daqiqa koproq), barcha uchrashuv
uchun bir xil maksimal ishtirokchilarni (100) taklif qiladi.
Google Meet-ning bepul rejasi
bilan taminlangan boshqa xususiyatlar:
Cheksiz
uchrashuvlar;
Google nutqni
aniqlashga asoslangan jonli subtitrlar (faqat ingliz tilida);
Barcha qurilmalar
bilan mos keladi: kompyuterlar, noutbuklar, Android va iOS;
Tartibga
solinadigan maketlar;
Tashkilotchilar uchun
boshqaruv elementlari (shu jumladan ovozni ochirish, ishtirokchilarni ochirish
va mahkamlash);
Ekran namoyishi;
Gmail, Google
taqvim, Office 365 va Outlook taqvim bilan integratsiya.
250 kishigacha bolgan onlayn
uchrashuvlar uchun Enterprise rejasi mavjud.
Shuningdek, 100 000 tagacha
ishtirokchilar bilan uchrashuvlarni translyatsiya qilish
(yoki veb-seminarlar otkazish) va
Google Meet uchrashuvlarini Enterprise rejasi bilan yozib olish imkoniyati
mavjud.
Google Meet juda kop ilgor funksiyalarga ega
bolmasada, yuqori sifatli va muammosiz videokonferensiyalarni otkazish uchun
kerak bolgan hamma vositalarni taklif etadi. Google Meet va Zoom ortasida
tanlov qilishda hammasi sizga bir uzoqroq davom etadigan uchrashuvlar otkazish
uchun moslashuvchanlikni beruvchi vositadan foydalanishga togri keladi va siz
allaqachon foydalanayotgan vositalar bilan birlashadi.
Google shuningdek, turli maqsadlar uchun boshqa
videokonferensaloqa platformalariga ega. Masalan, shaxsiy video qongiroqlar
uchun Google Hangouts yoki Google Voice xizmatlaridan foydalanish mumkin.
2. Microsoft
Teams
Microsoft Teams-bu Microsoft kompaniyasining
bulutga asoslangan videokonferensaloqa dasturi bolib, u Windows tizimining
songgi versiyasi Windows 11 da avtomat ravishda ornatiladi. Microsoft Teamsning
aksariyat xususiyatlari Zoom platformasiga mos keladi:
* 60 daqiqagacha
cheksiz guruh uchrashuvlari
* Har bir uchrashuv
uchun 300 tagacha ishtirokchi (Zoom-dagi 100 ishtirokchi)
* Hamkasblar va
mijozlar bilan cheksiz suhbat
* Fayl almashish
* Fonni ozgartirish
Shunday qilib, ehtiyojizga qarab Microsoft Teams
tizimining Microsoft Teams Essentials (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 4),
Microsoft 365 Business Basic (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 6) yoki
Microsoft 365 Business Standard (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 12,50)
rejalarini tanlashingiz mumkin.
3. Skype
Skype Zoomga nisbattan ordinroq chiqqan platforma
hisoblanadi. Dastlab, bu shaxsiy foydalanish uchun moljallangan video chat
dasturi edi. Skype kopgina funksiyalarni bepul taqdim etadi va biznes uchun
emas, balki jismoniy shaxslar uchun videokonferensaloqa platformasi sifatida
rivojlanishda davom etmoqda.
Videokonferensaloqa dasturi
quyidagilarni bepul taqdim etadi:
* Konferensiya
zalida 100 nafargacha ishtirokchi
* Qongiroqlarni
yozib olish
* Fonni ozgartirish
* Shifrlash
* Ekran namoyishi
* Fayl almashish
(hajmi 300 MB gacha bolgan fayllar uchun)
* Qongiroqni
yonaltirish
Deyarli barcha funksiyalar bepul tarif rejasida
mavjud, shuningdek, mobil va shahar telefonlariga qongiroqlarni amalga oshirish
imkoniyati mavjud (cheksiz kop daqiqalar uchun tarif oyiga 2,99 dollar turadi).
Shuningdek, siz boshqa mamlakatdan qongiroq qilish va qabul qilish uchun Skype
raqamini olishingiz, shuningdek, xuddi osha mamlakatda bolganingiz kabi matnli
xabarlarni yuborishingiz va qabul qilishingiz mumkin.
4. GoToMeeting
GoToMeeting hatto yeng arzon tarif rejasida ham
150 tagacha ishtirokchini va 50 tagacha munozara xonasini qollab-quvvatlaydi.
Siz ushbu yozuvlar uchun yozuvlar va transkripsiyalar uchun cheksiz bulutli
xotiraga ega bolasiz (faqat ikkita yuqori darajadagi rejalarda mavjud), shuning
uchun yigilishlarda suhbatlarni tezda qidirishingiz mumkin.
GoToMeetingning eng katta kamchiligi bu bepul
rejaning yoqligida, ammo pullik GoToMeeting rejalarida qoshimcha funksiyalar
mavjud:
Ekran namoyishi
Interaktiv doska
Chizish vositalari
Smart Assistant (harakatlarni aniqlaydigan
va uchrashuvdagi lahzalarni takidlaydigan mashinani organishga asoslangan
aniqlash tizimi)
Uchrashuv eslatmalari
Slaydni PDF-ga otkazish (GoToMeeting
taqdimot slaydlarini suratga oladi va xronologik tartibda tartiblangan va
umumiy PDF-fayllarni yaratadi)
Google Calendar va Microsoft Office
365 uchun plaginlar
Biroq, Gotomeetingda
vebinar funksiyasi mavjud emas. Vebinarni otkazish uchun siz vebinarlar uchun
GoTo mahsuloti GoToWebinarga qoshimcha pul sarflashingiz kerak boladi.
5. RingCentral
RingCentral videokonferensaloqa yechimiga muhtoj bolgan
korporativ foydalanuvchilarga, shuningdek, aloqa va hamkorlik uchun boshqa
vositalarga qaratilgan platforma hisoblanadi. RingCentral videokonferensaloqa
vositasi sizga bizning royxatimizdagi bazi bepul vositalarga qaraganda koproq
imkoniyatlarni beradi.
Masalan, RingCentral sizga 500 tagacha yigilish
ishtirokchilari bilan videokonferensiyalar otkazishga imkon beradi, audio va
video qongiroqlar ortasida almashish va qongiroqni toxtatmasdan uchrashuv uchun
foydalanadigan qurilmani ozgartirish imkonini beradi.
RingCentral tizimida bepul reja
mavjud emas. Pullik rejalarda quyidagi funksiyalar mavjud:
Uchrashuvni yozib olish
Hamkorlikni osonlashtirish uchun doska
va izohlar
Ekran namoyishi
Real vaqt rejimida fayllarni
tahrirlash
50 munozara xonalari
Mashhur CRM, Zapier, Microsoft
Outlook, Google ish maydoni bilan integratsiya (Google Calendar, Gmail, va
hokazo).
Real vaqt rejimida tahlil
10 000 ishtirokchilariga ruxsat
beruvchi vebinar funksiyasi RingCentralning yagona kamchiliklari uning
yuqori narxidir.
6. BlueJeans
BlueJeans bulutga asoslangan
video konferensiya xizmati bolib, jismoniy shaxslar yoki korporativ
foydalanuvchilar emas, balki kichik guruhlar uchun eng mos keladi.
Biroq, platforma bir nechta korporativ xususiyatlarni
taqdim etadi. Misol uchun, siz faqat 50 000 tomoshabinni qabul qilishingiz
mumkin. Bepul reja yoq, lekin siz BlueJeansni 7 kunlik bepul sinov muddati
bilan barcha funksiyalar bilan sinab korishingiz mumkin.
BlueJeansning
pullik rejalari (Standard, Pro i Enterprise) quyidagi xususiyatlarni taklif
etadi:
Eng past, orta va eng yuqori
darajalarda mos ravishda 50, 75 va 100 tagacha azo.
Windows, Apple qurilmalari
(Mac, iPhone va iPad) va Linuxda mavjud.
Smart Meetings (uchrashuvdagi muhim
fikrlarni qolga kiritish va ishtirokchilarga amallarni belgilashga yordam
beradi)
Doska va izohlar
Fayl almashish
Shaxsiy va guruh chatlari
Ovoz berish, savol-javob, qol
kotarish va boshqa interaktiv funksiyalar
Facebook tarmogida
voqealarning jonli translyatsiyasi
Slack, Microsoft Office 365,
Gong va boshqalar bilan integratsiya.
Umuman olganda, BlueJeans faqat video
konferensiyadan boshqa koplab aloqa funksiyalariga muhtoj bolmagan kichik
jamoalar uchun juda qulay platforma hisoblanadi.
7. Cisco Webex
Cisco HD video qongiroqlarni amalga
oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qongiroqlarni yozib olish kabi
bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi videokonferensaloqa vositasi.
Webex 100 daqiqalik uchrashuvlar uchun
50 tagacha jamoa azolarini qabul qilish imkonini beruvchi bepul rejani taklif
etadi. Pulli rejaga otish orqali uchrashuv davomiyligini 24 soatgacha
oshirishingiz mumkin. Ammo, agar siz koproq ishtirokchilarni joylashtirmoqchi
bolsangiz, yuqori darajadagi rejalardan biriga otishingiz kerak.
Premium rejaga otish cheksiz miqdordagi
xostlarga 100000 ishtirokchini qabul qilish imkoniyatini beradi. Pulli Webex
rejalarda quyidagi qoshimcha xizmatlar taklif etiladi:
* Interaktiv doska
* Ekran namoyishi
* Telefonga kirish
* Qongiroqlarni
yozib olish
* Fayl uzatish
* Transkripsiyalar
* Sorovnoma
* Brandmauer, SSO
kabi yuqori darajadagi xavfsizlik
* Office 365, Google
Drive va Salesforce bilan integratsiya.
* Mijozlarni onlayn
qollab-quvvatlash
Cisco Webex
shuningdek, uchrashuvga imo-ishora asosida javob berish kabi suniy intellekt
funksiyalari bilan jihozlangan. Webex suniy intelekti, shuningdek,
uchrashuvning eng muhim daqiqalarini topadi, ularni boshiga qoyadi va tegishli
umumiy fayllarni ushbu daqiqalar bilan saqlaydi.
8. Jitsi Meet
Jitsi Meet bu bepul, ochiq manbali
videokonferensaloqa yechimidir. Jitsi Meet jamoa bilan video orqali hamkorlik
qilishning ajoyib usulidir. Uchrashuv havolasi yordamida yoki togridan-togri
qongiroq qilib, 50 tagacha ishtirokchini uchrashuvga taklif qilishingiz mumkin.
Asosiy funksiyalari quyidagilardan
iborat:
Ekran namoyishi
YouTube orqali jonli uchrashuvlar
Taqdimotchini otkazish,
rejalashtirilgan uchrashuvlarni korish va kelgusi uchrashuvlarni rejalashtirish
uchun taqvimga ulanish.
Har bir ishtirokchining ish stolini
masofadan boshqarish
Slack, Google va Microsoft uchun
integratsiya
Mavjud video sifati olchamlari:
1280Õ·20 (HD), 360Õ¶40 (SD) va
360Õ±80 (LD)
Jitsi Meet ochiq kodli platforma
bolgani uchun uni sozlash oson va bir nechta qoshimcha funksiyalarni qoshish
imkonini beradi.
Siz Jitsi Meetdan veb-ilova, Android yoki iOS mobil ilovasi
yoki Chrome kengaytmasi orqali foydalanishingiz va uni Dropbox, Slack, Google
Calendar va Microsoft 365 kabi boshqa vositalar bilan birlashtirishingiz
mumkin.
Zoomga muqobil platformalarni ehtiyojga
mos ravishda tanlashingiz mumkin. Ammo, agar sizga haqiqatan ham video
suhbatlar kerak bolmasa, cheksiz qongiroqlar va matnli xabarlarni taklif
qiladigan eng yaxshi bepul qongiroq dasturlaridan birini ham ishlatishingiz
mumkin.
Foydalanilgan
adabiyotlar va internet resurslar
1. https://cs.msu.ru/sites/cmc/files/docs/tehnicheskoe_rukovodstvo.pdf
2. https://newlms.magtu.ru/pluginfile.php/1349817/mod_label/intro/Zoom.pdf
https://clickthis.blog/8-luchshih-alternativ-zoom-dlya-besplatnyh-gruppovyhvideokonferenczij/?ysclid=lcods58oxx175369707
1-amaliy mashgulot: Raqamli talim
resurslari va dasturiy mahsulotlari
1.Elektron talim
resurslarining tashkil etuvchilari va taqdim etish shakllari
2. RTR ishlab
chiqishning instrumental vositalari va dasturlash tilllari
Elektron
talim resurslarini yaratish jarayoniga turli yonalish boyicha mutaxasislarni
jalb qilish zarur, hech bolmaganda ularning fikrlarini organib chiqish kerak.
Bunday mutaxasislar qatoriga quyidagilar kiradi:
Elektron
oquv resurslarini yaratish jarayonida psixologik-pedagogik, texniktexnologik,
estetik va ergonomik talablar qoyiladi. Elektron darslik, Elektron malumotnoma
va uslubiy qollanma kabi dasturiy mahsulotlar qoyilgan didaktik talablarga
javob berishi kerak. Didaktik talablar talim berishning spesifik
qonuniyatlariga va mos ravishda talim berishning didaktik tamoyillariga mos
kelishi kerak.
Dasturni
yaratish jarayoni aniq mantiqiy davom etadigan harakatlardan iborat bolib,
ularni bajarish natijasida ishga yaroqli, qonun-qoidalarga asosan
rasmiylashtirilgan dastur mahsuloti yaratiladi. Dastur buyurtmachining texnik
shartlariga javob berganda ishga yaroqli deb hisoblash mumkin. Uni oquv
jarayonida qollash yoki Internet tarmogiga ulangan kompyuterga joylashtirish
mumkin.
Talim
tizimini uslubiy va dasturiy taminotiga yonaltirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida
oquv jarayonini tashkil etish otkazish va boshqarishni avtomatlashtirishda
elektron talim resurslari markazini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etishi
takidlanadi.
Elektron oquv nashrlari oquv
dasturiga mos keluvchi turli maruzalar,
seminarlar,
laboratoriya ishlari va keys texnologiyalar.
Multimediali
orgatuvchi dasturlar animatsiya va tovushli kuzatuvli oquvkurslari.
Elektron
darsliklar oqitishni avtomatlashtirishga moljallanganelektron oquv
nashri.
Elektron oquv qollanmalar fanning alohida bolimlari,
mashqlar yoki masalalar toplami, malumotnoma va boshqalar bormoqda.
Elektron oquv
adabiyotlari zamonaviy axborot texnologiyalari asosida malumotlarni
jamlash, tasvirlash, yangilash, saqlash, bilimlarni interaktiv usulda taqdim
etish va nazorat qilish imkoniyatiga ega bolgan manba hisoblanadi. Elektron
nashr (EN)-bu grafikli, matnli, raqamli, nutqli, musiqali, videofoto va
boshqa axborot obektlaridan iborat bolgan jamlanmasi hisoblanadi. EN magnitli
(magnit tasmalarda, magnit disklarda), optik (CD-ROM, CD-R, CD-RW, DVD)
elektron axborot tashuvchi vositalarida hamda kompyuter tarmogida chop etilishi
mumkin.
Oquv elektron nashr
(UEN)-oquv materiallarning tizimlashgan tarkibidan iborat
bolishi, ilmiy-amaliy bilim sohalari boyicha mos ravishda talaba va
oquvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va faolligining
taminlashi. Gipermatn- elektron shaklda taqdim etilgan hamda
tarmoqlangan boglanishlar tizimi bilan taminlangan va uning bir fragmentidan
boshqasiga yoki qandaydir ierarxiyalar orqali darxol otish imkoniyatlari
oldindan berilgan matn. Gipermediya tarkibiga turli tipdagi tuzilgan
axborot vositalaridan (matn, illustrasiya, tovush, video va boshqalar) tuzilgan
gipermatn.
Masofali oqitish-oquv
yurtidan uzoq masofadagi jismoniy shaxsga (talabalar) oqituvchilarning doimiy
maslaxat olish bilan talim olish imkoniyatini taminlaydigan zamonaviy
pedagogik, kompyuterli va telekommunikatsion texnologiyalar, uslublar va
vositalar majmuasi. Oqitishning masofali shakli oquv jarayonini joriy qilishga
vaqtinchalik va hududiy talablarni reglamentlashtirmaydi. Elektron
darslik (ED)-kompyuter texnologiyasiga asoslangan oquv uslubini
qollashga, mustaqil talim olishga hamda fanga oid oquv materiallar, ilmiy
malumotlarning har tomonlama samarador ozlashtirilishiga moljallangan bolib:
oquv va ilmiy
materiallar faqat verbal (matn) shaklda; oquv materiallar verbal (matn) va ikki
olchamli grafik shaklda; multimedia (multimedia- kop axborotli muhit)
qollanmalar, yani malumot uch ulchamli grafik korinishida, ovozli, video,
animatsiya va qisman verbal (matn) shaklda; taktil (xis qilinuvchi,
seziluvchan) xususiyatga ega, oquvchini kompyuter ekrani olamida ozining stereo
nusxalari tasvirlangan real olamga kirib borishi va undagi obektlarga nisbatan
tasavvurini yaratadigan shaklda ifodalanadi. Elektron darslik- universal
dasturiy taminot bolib, u muayyan kasbiy faoliyatning uoqish turlari yoki
axborot turlari yoki axborot turlarini qayta ishlashni avtomatlashtirishga
imkon beradi.
RTR
ishlab chiqishning instrumental vositalari va dasturlash tillari
Instrumental
vositalar ETT-da foydalanish uchun talab qilinadigan shaklda oquv
materiallarini taqdim etish uchun ishlatiladigan dasturiy va axborot taminoti.
Instrumental
vositalarni ikki guruhga bolish mumkin:
1)
Internet Web-texnologiyalarga yonaltirilgan va maxsus qimmat
vositalardan foydalanmaydigan ommaviy vositalar;
2)
elektron darsliklarni maxsus yaratishga qaratilgan instrumental
vositalar. Birinchi guruhga HTML matn muharrirlari, grafik muharrirlari,
malumotlar formatini ozgartiruvchi dasturlar, audio va video roliklarni
yaratish uchun vositalardan foydalanishni ham kiritish mumkin. Ushbu
texnologiyada boshlangich moliyaviy xarajatlarni minimallashtirish, malakali
foydalanuvchilar esa yaratilgan elektron darsliklarni yangilash va
moslashtirishlari mumkin boladi. Shu bilan birga, elektron darsliklarning
yaratilishida vaqt sarflanishining kopayishi uning yetishmovchiligi sifatida
tavsiflanadi.
Elektron
darsliklarni tezroq yaratish integrallashgan dasturiy vositalar yordamida
amalga oshirilishi mumkin. Integrallashgan dasturiy vositalarga misol qilib Learning
Space, Lotus-firmasining IBM Workplace Collaborative Learning
Authorizing
Tool, Asymetrix kompaniyasining ToolBookII, Britaniya
Kolumbiya universitetining WebCT, Macromedia
kompaniyasining
AuthorWare
va boshqalarni sanash mumkin.
Zamonaviy oquv
tizimlariga multimediya, masofaviy oqitish va elektron tijorat sohalarida
tayyor yechim va dasturiy taminotining eng yirik yaratuvchisi hisoblangan
rossiyaning GiperMetod kompaniyasining mahsulotlari hisoblangan TrainingWare,
eLearning Server 3000 v2.0, eLearning Office 3000, IBM
Workplace Collaborative Learning va HyperMethod 3.5 larni sanab
otishimiz mumkin.
SunRav BookEditor
dasturida elektron darslikning dasturiy taminoti Elektron darslikni
(ETT) loyihalash didaktik va dasturiy loyihalashga bolingan. Elektron
darslikning didaktik loyihasini ishlab chiqishda va uning dasturiy taminotida
biz bugungacha barqaror tura olgan, vaqt sinovidan otgan, yondashuvlar asosida
ish olib boriladi.
SunRav BookEditor
dasturida elektron darslikning dasturiy taminoti cheksiz miqdordagi boblar,
bolimlar va kichik bolimlardan iborat bolishi mumkin va ornatilgan
avtomatlashtirilgan ishlab chiqish vositalari yordamida amalga oshiriladi, ular
quyidagilar: EXE fayllari shaklida elektron kurs yaratish, CHM, HTML, PDF
formatlarida va har qanday boshqalarda bir xil (shablonlarni ishlatib) imkon
beradi. Kitoblarni ovozlashtirish, sahifalarni avtomatik ravishda ogirish,
matnli, HTML, RTF va MS Office hujjatlarini oqiy oladigan bepul dastur bilan
birga CD va DVD disklarda tarqatish mumkin. Shuningdek, ZIP arxivlarini oqish
va yozish imkonini beradi.
2-amaliy topshiriq; Masofiviy talim platformalari uchun
video kontent yaratish
XIX asr oxirida kino saati vujudga kelishi bilan yangi
vizual aloqa usulidan nafaqat kongil ochish uchun, balki talim maqsadlarida ham
foydalanish mumkinligi aniq boldi: oquv filmlarini yaratilishi goyasi birinchi
1897 yilda vujudga kelgan bolib, XX asrning boshida esa koplab davlatlar
maktablar uchun oquv filmlarini markazlashtirilgan holda ishlab chiqarishni
rejalashtira boshladilar.
Video format paydo bolganiga bir asrdan oshdi. Shu vaqt
ichida videoning talim maqsadlarida foydalanish uchun bir qancha tushunchalar
shakllandi.
Keling, ulardan bazilarini sanab
otamiz:
o Sodda va murakkab
konikmalarni rivojlantirish, malaka oshirish va qayta tayyorlashning samarali
vositasi bolib xizmat qiladi.
o Diqqat-etiborni jalb qiladi, qiziqishni
oshiradi.
o Yangi va murakkab malumotlarni idrok
etishni osonlashtiradi.
o Boshqa turdagi oquv materiallarini (matn,
jadvallar, diagrammalar) boyitadi.
o Oquv materialini turli nuqtai nazardan
taqdim etishni osonlashtiradi.
o Real hayotda jonli
ravishda namoyish etib bolmaydigan hodisalar va vaziyatlarni (laboratoriya
tajribalari, tabiiy fanlarni organish va h.k.) namoyish etish uchun xizmat
qiladi.
o Muhokama uchun boshlangich nuqtaga
aylanadi.
ATD[9],
Garvard Business Publishing Education[10],
Digital Information World[11]
va Kaltura[12]
tahliliy hisobotlariga kora, video format taqdimotning boshqa shakllari,
masalan, matn bilan taqqoslaganda samarali ekanligi isbotlangan.
Топ-менежерлар
янги Ўқитувчилар
видеодан
Талабалар
59% материалларни
видео
форматида
ўрганишни 84% фойдаланиш
талабалар
фаолиятига
ижобий 67% видеони
самарали деб
билишади
маъқул
кўришади
таъсирини
таъкидлашди
Videokontent ommaviy onlayn
kurslarning asosiy omili hisoblanadi. Video maruzalar bir qator afzalliklarga ega.
Birinchidan, video korgazmalilikning turli
korinishlarinini sintez qiladi: eshitish, vizual, lingvistik-vaziyat, predmet, obrazli. Amalda, videoni tomosha qilish, tinglash
yoki oqish mumkin (subtitrlar). Bu esa individual (imkoniyati cheklanganlar)
ravishda oqitish uchun asos yaratadi.
Ikkinchidan, ovozli malumotlarni
taqdim etishda yuz ifodalari, imo-ishoralar, tana harakatlari,
ishtirokchilarning shaxsiy va tashqi korinishlari muhim ahamiyatga ega.
Uchinchidan, video koproq hissiy
tasirga ega (matn bilan taqqoslaganda). Bu oquvchilarda ijobiy his-tuygular va
tasirchanlikni uygotadi, ularning motivatsiyasini oshiradi.
Video maruzalar shaxsga
yonaltirilgan talimga tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi: talaba oquv
materialini ozlashtirish tezligiga mos ravishda materialni organishi mumkin,
agar kerak bolsa, muhim yoki notogri tushunilgan qismlarga qaytishi mumkin.
Wondershare Filmora bu yangi
boshlanuvchilar va oddiy foydalanuvchilar uchun moljallangan eng yaxshi video
tahrirlash dasturlaridan biri. Unda yuqori sifatli videolarni yaratish uchun
kerak bolgan hamma narsa mavjud.
Afzalliklari:
Dasturni har kim ozlashtirishi oson, hatto u ilgari hech qachon videoni
tahrir qilmagan bolsa ham.
Kamchiliklari:
Storyboard
tahririni qollab-quvvatlamaydi.
Ishni
boshlash
Filmora dasturini ishga tushirish
uchun dasturiy taminot belgisini ikki marta bosing. Bu ishga tushirish oynasini
ochadi, unda 3 ta variant mavjud: loyiha kutubxonasi, yangi loyiha va mavjud
loyihani ochish. Loyiha kutubxonasi bu yerda eng songgi loyihalar mavjud bolib,
ularning oxirgi ozgartirilgan sanalari boyicha tartiblangan. Uni ochish uchun
loyihani ikki marta bosing. Shuningdek, siz oynaning ong tomonidagi axlat
qutisi belgisini bosish orqali loyihalarni ochirib tashlashingiz mumkin.
Qidiruv satriga loyiha nomini kiritish bu malum bir loyihani topishning yana
bir usuli. Kompyuteringizda saqlangan loyihalardan birini tanlash uchun
loyihani ochish tugmasini bosing ([fayl nomi].wfp). Tahrirlash interfeysiga
kirish va butunlay yangi loyihani boshlash uchun yangi loyiha tugmasini bosing.
Tahrirlash interfeysi
Ishga kirish da
qaysi variantlarni tanlamasligingizdan qatiy nazar, dastur tahrirlash
interfeysini ochadi:
* Mediateka bu yerda siz barcha
medifayllarni, shu jumladan videokliplar, fotosuratlar va musiqalarni topasiz.
Shuningdek, u sizning loyihalaringizda foydalanishingiz mumkin bolgan otishlar,
effektlar va boshqa koplab manbalarni oz ichiga oladi.
* Oldindan korish oynasi videoni vaqt shkalasida
korsatadi. Ijro etish nuqtasi pozitsiyasi pastki ong burchakdagi vaqt kodida
korsatiladi. Videoning malum bir nuqtasiga otish uchun yangi vaqt kodini
kiritishingiz mumkin. Shuningdek, u harakatsiz tasvirni toliq aniqlikda
saqlashi va uni avtomatik ravishda mediatekangizga rasm sifatida qoshishi
mumkin bolgan oniy tasvir tugmachasiga ega.
* Uskunalar paneli koplab tahrirlash buyruqlariga oson
kirish imkonini beradi. Siz vaqt shkalasini kattalashtirishingiz va
kichraytirishingiz va kesish va tezlik kabi turli xil vositalarga kirishingiz
mumkin.
* Vaqt jadvali bu sizning loyihangiz uchun media va
effektlar saqlanadigan joy.
Asosiy tahrirlash
Media fayllaringiz (videolar, rasmlar va boshqalar) import
qilingandan song, siz togridan-togri Wondershare Filmora dasturidan
foydalanishni boshlashingiz mumkin.
Mediatekada kliplarni tanlash:
* Media faylni tanlash uchun uning eskizini bosing.
* Media fayllar ketma-ketligini tanlash uchun birinchi
eskizni bosing, Shift tugmachasini bosib ushlab
turing va keyin oxirgi eskizni bosing.
Qidiruv paneli yordamida malum bir
media fayllarni topish mumkin.
Mediatekadan multimediani
ochirish:
* Kutubxonada ochirmoqchi bolgan
klipni tanlang va ochirish tugmasini bosing.
Kutubxonadan videoklipni
yoki boshqa mediafaylni ochirishda siz uni faqat Filmoradan
ochirib tashlaysiz, lekin uni kompyuterdan olib tashlamaysiz.
Vaqt shkalasiga video va boshqa
media fayllarni qoshish:
1.
1-usul loyiha eskizini bosing, song uni vaqt shkalasiga torting.
2.
2-usul kerakli media eskizini bosing va quyidagi variantlardan birini
tanlang:
o
Qoyish ijro maydonidagi tanlangan trekka media qoshing. Kiritilgan
vositaning ong tomonidagi trekda allaqachon mavjud bolgan har qanday vosita
kiritilgan klipning uzunligiga ong tomonga siljiydi.
o Qayta yozish - media
fayllaringizni ijro maydonidagi tanlangan trekka
qoshing va bu yerda mavjud bolgan
barcha effektlarni almashtiring.
o Qoshish (oxiriga
qoshish) tanlangan trekdagi oxirgi qism sifatida media
qoshing.
o Yangi trekka qoshish
boshqa media fayllari bolmagan yangi yaratilgan
trekka mediafaylni qoshing.
Bloklangan
treklarga media fayllarni qosha olmaysiz. Odatda, videolarni kesish amalga
oshiriladi.
Videoga qoshilish
Birlashtirish funksiyasi bir nechta
videokliplar bolgan va ularni bittasiga birlashtirmoqchi bolgan holatlar uchun
moljallangan. Videolarni birlashtirish uchun ularni vaqt shkalasiga kerakli
tartibda joylashtiring va ularni bitta video sifatida eksport qiling.
Videokliplar sifatini takomillashtirish oq rang balansi, ohang, rang, yoruglik,
HSL
va vinetkalarni sozlash orqali amalga oshiriladi:
* Tahrirlash paneliga otish
uchun vaqt shkalasidagi kerakli klipni ikki marta bosing va rang menyusini
tanlang.
* Rang harorati, rangi,
kontrasti, toyinganligi va yorqinligini sozlash uchun slayderlarni torting.
Agar siz aniq sozlamani bilsangiz, raqamli qiymatni ham kiritishingiz mumkin.
Agar siz videongizning butun korinishini birdaniga ozgartirmoqchi bolsangiz, 3D
LUT effektlari ham mavjud. Yangi sozlamalar videoning korinishiga qanday
tasir qilishini korish uchun oldindan korish oynasini koring.
* Kengaytirilgan rang
sozlamalari paneliga otish uchun Qoshimcha tugmasini bosing,
u erda siz oldindan ornatilgan sozlamalarni, shuningdek ranglar, yoruglik,
soyalar, toyinganlik, yorqinlik, vinetkalar va boshqalarni sozlash
variantlarini topasiz.
* Bundan tashqari, klipni ong
tugmasini bosib, asboblar panelidagi rangni togrilash yoki rangni tanlash
orqali Kengaytirilgan sozlamaga kirishingiz mumkin.
Stop-kadr bu sizning videoklipingizning
bitta kadrni aks ettiruvchi harakatsiz tasvir. Odatda, toxtash kadrlari
videongizning malum bir nuqtasida vaqt toxtab qolgandek taassurot qoldirish
uchun ishlatiladi. Filmorada toxtash kadrini qanday
yaratish haqida:
1.
Vaqt shkalasida ijro etish nuqtasini kerakli bolgan kadrga otkazing.
2.
Uskunalar panelidagi tezlik olchagich belgisini bosing va Stopkadrni
tanlang.
3.
Uning chetini sudrab, toxtash kadrining davomiyligini belgilang. Bundan
tashqari, Fayl/Nastroyki/Redaktirovanieni tanlash orqali
standart toxtatish kadrining davomiyligini ozgartirishingiz mumkin.
Videokliplar hajmini ozgartirish:
* Agar siz videoklipning
olchamini ozgartirishingiz kerak bolsa, uni vaqt shkalasiga torting.
* Fayl hajmini kamaytirish uchun
eksport oynasida piksellar sonini, kadrlar tezligini va bit tezligini
ozgartirishingiz mumkin.
* Agar siz video displey hajmini
ozgartirishingiz kerak bolsa, Masshtab slayderidan foydalaning.
Effektlarni
qollash
Filtrlar va qoplamalar yordamida sizning
ijodiy imkoniyatlaringiz cheksiz boladi. Siz bir necha marta bosish orqali
videongizning korinishini keskin ozgartirishingiz mumkin. Wondershare
Filmora sizga xohlagancha effektlar va qoplamalar qoshish imkonini
beradi. Buni amalga oshirishning uchta usuli mavjud:
1.
Mediatekada effektlarni bosing va keyin loyihangizga qoshmoqchi bolgan
filtrlar yoki qatlamlarni tanlang.
2.
Sichqoncha korsatgichini foydalanmoqchi bolgan effektning eskizi ustiga
olib boring. Ortada qoshish belgisini korsangiz, ustiga bosing effekt vaqt
shkalasiga qoshiladi.
3.
Filtrni/qoplamani torting va uni togridan-togri vaqt shkalasidagi
videoklipga qoying. Effektlar butun videoklipga qollaniladi.
Agar siz 16:9 videodagi portret (9:16) klipni
tahrirlayotgan bolsangiz, qora chiziqlarni almashtirish uchun fonni
xiralashtirish filtrlarini qoshishingiz mumkin. Filtrlar / qoplamalarni olib
tashlash uchun ikkita usuldan birini ishlating:
1.
Vaqt jadvalidagi filtr/qoplamani tanlang va klaviaturadagi Del
tugmasini bosing.
2.
Vaqt jadvalidagi filtr/qoplamani ong tugmasini bosing va menyudan
ochirishni tanlang.
Filtrlarni
sozlash
Barcha filtrlar va qoplamalar
tematik toifalarga bolinadi (masalan, Faux Film yoki Bokeh
Blurs), shuning uchun ularni topish oson. Effektlar menyusiga oting va
toifalarni korish va korib chiqishni boshlash uchun ekranning chap tomoniga
qarang. Wondershare
Filmora sizga filtr effektlarining davomiyligini yoki shaffofligini
ozgartirishga imkon beradi:
* Standart uzunlik besh soniya, lekin
uning davomiyligini ozgartirish uchun vaqt shkalasidagi effektning chetini
sudrab qoyishingiz mumkin.
* Alfa-shaffoflik 0-100
qiymatiga ega bolishi mumkin. Pastki qiymat filtrni yanada shaffof qiladi.
Shaffoflikni sozlash uchun vaqt shkalasidagi filtrni ikki marta bosing.
Tanlama filtrlar:
* Effektlar menyusidagi effekt /
filtrni ong tugmasini bosing va Dobavit v izbrannoeni
tanlang. Keyin effektni tezda topish uchun Izbrannoe toifasiga
oting.
Elementlar
Elementlar bu sizning videongizni
bezash uchun foydalanishingiz mumkin bolgan harakatlanuvchi grafikalar. Ular
video sifatini oshirish uchun videokliplaringiz orasiga qoshilishi mumkin. Filmora
20 dan ortiq bepul tovushlarni oz ichiga oladi.
Loyihangizga element qoshish
uchun:
* Elementsga oting va loyihangizga
qoshmoqchi bolgan elementni tanlang.
* Uni vaqt shkalasiga torting.
Elementlarni ochirish uchun:
1.
Ochirmoqchi bolganni tanlang va klaviaturadagi Del tugmasini bosing.
yoki
2.
Vaqt jadvalidagi elementni ong tugmasini bosing va menyudan ochirishni
tanlang.
Elementni saqlash uchun uni
elementlar menyusida ong tugmasini bosing va Izbrannoe
qoshishni tanlang. Loyihangizga video yoki rasmlar ortasida otishni qoshish
uchun:
* Otish
bolimiga oting, ozingiz yoqtirgan otishni toping va uni ikkita klip orasidagi
vaqt shkalasiga torting.
Otishni alohida videoklipga yoki
rasmga qollash uchun:
* Videoklipni yoki
rasmni vaqt shkalasiga torting.
* Otish menyusini
oching.
* Otishni
tanlang va uni vaqt shkalasidagi videoklip yoki rasmning boshiga yoki oxiriga
torting.
Otish davomiyligini ozgartirish
uchun vaqt shkalasida ikki marta bosing va keyin yangi davomiylikni kiriting.
Shuningdek, siz videoklip yoki rasm ichidagi boshlangich yoki tugash nuqtasini
oldinga yoki orqaga bosishingiz va sudrab borishingiz mumkin. Odatiy
davomiyligi 2 soniya.
Kengaytirilgan
tahrirlash
Videoni teskari ijro etish uchun
quyidagi amallarni bajaring:
* Dasturni
ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni
tanlang.
* Import
tugmasini bosing yoki videoni tortib joylashtiring.
* "Polzovatelskaya
skorost" panelida "Vosproizvesti videoklip v
obratnom poryadke"ni belgilang.
Shuningdek, uskunalar panelidagi
tezlik belgisini togridan-togri bosishingiz va teskari tugmasini bosishingiz
mumkin.
Videoni barqarorlashtirish uchun:
* Dasturni
ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni
tanlang.
* Importni
bosing yoki videoni tortib joylashtiring.
* Vaqt
jadvalidagi videoklipni ikki marta bosing yoki Pokazat svoystva
(Izmenit)ni tanlash uchun ong tugmasini bosing. Keyin mediatekada
barqarorlikni korasiz.
* Kerakli
natijaga erishganingizdan song, OK tugmasini bosing.
Kompyuter ekranini yozib olish
uchun:
* Dasturni
ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni
tanlang.
* Zapis
ekrana PKni tanlang.
Panorama
va kattalashtirish
Ken Berns effekti deb ham ataladigan Panorama va
kattalashtirish effekti asosiy obektlarni asta-sekin kattalashtirishga va
ularni bir-biridan ikkinchisiga panorama qilishga imkon beradi:
1.
Videoni trekka torting (vaqt shkalasining birinchi qatori).
2.
Videoni tanlang, ong tugmasini bosing va Obrezat i Uvelichitni
belgilang.
3.
Panorama va Zumni tanlang, shunda siz korish oynasidagi videoklipning
tepasida " Start " va "
End " deb belgilangan ikkita kadrni korasiz.
4.
Dastlabki kadrni tanlang, uni sudrab olib tashlang va klipning boshi
kerakli tarzda yaratilguncha olchamini ozgartiring.
5.
3-bosqichni takrorlash orqali kadrning oxirini tanlang. Tezkor natijani
korish uchun ijro etish tugmasini bosishingiz mumkin. Agar u sizning
kutganingizga mos kelmasa, amalni takrorlash uchun Sbros
tugmasini bosing.
6.
Sozlamalarni saqlash uchun OK tugmasini bosing.
Videoni
eksport qilish
Tayyor videolaringizni qanday
saqlash, eksport qilish va baham korish mumkin:
* Videoni
kompyuterga eksport qiling.
Videoni kompyuteringizga eksport qilish uchun eksport
tugmasini bosing va "Lokalnыy"yorligini
tanlang. Keyin eksport uchun formatni tanlang. Filmora quyidagi
formatlarni qollab-quvvatlaydi: WMV, MP4, AVI, MOV, F4V,
MKV, TS, 3GP, MPEG-2, WEBM, GIF i MP3.
Chiqish amalga oshirilgandan song, siz videoning nomini
ozgartirishingiz va uning joylashuvini kompyuterda ozgartirishingiz mumkin.
Bundan tashqari, chiqish piksellar sonini, kadrlar chastotasini, hajmini va
davomiyligini togridantogri dasturda tekshirishingiz mumkin. Eksport
sozlamalarini ozgartirish uchun (masalan, piksellar sonini, bit tezligini va
kadrlar chastotasini) sozlamalar tugmasini bosing. Videoni asl sozlamalari
bilan eksport qilish tavsiya etiladi.
Eksport parametrlarini sozlashni tugatgandan song, ularni
saqlash uchun OK tugmasini bosing. Keyin, Sozlamalar oynasini yopganingizdan
song, eksport oynasidagi eksport tugmasini bosing.
* Ishga tushirish
uchun qurilmaga eksport qilish.
"Format" bolimidagi "Ustroystvo"
yorligida siz turli xil qurilmalar uchun ideal sozlamalarga muvofiq video
chiqishni tanlashingiz mumkin, masalan: iPhone, iPad, Apple TV,
telefonы Samsung Galaxy, PlayStation 4s va boshqalar. Sozlamalar
tugmachasini bosish orqali sozlamalarga qolda ozgartirishlar kiritishingiz
mumkin. Tugatgandan song eksport tugmasini bosing.
* Videoni ijtimoiy
tarmoqlarga togridan-togri yuklab olish.
Siz videolaringizni, hatto 4K-da ham togridan-togri YouTube
yoki Vimeoga yuklashingiz mumkin. Loyihani yuklab
olmoqchi bolgan sayt uchun kirishni amalga oshirish kerak boladi.
* DVD
yozish.
Siz videoni DVDga
yozishingiz mumkin. DVD yorligini tanlang va tomonlar
nisbati va disk turi kabi kerakli variantlarni belgilang.
Suv belgisi
Filmora9 bepul sinovli va pullik litsenziya
ortasida faqat bitta farq bor: bepul versiyadan eksport qilingan videolarda Filmora
suv belgisi boladi. Agar siz bepul versiyadan foydalangan bolsangiz va endi
videoni suv eksport qilmoqchi bolsangiz:
1.
Loyihani saqlang. Loyiha faylini va barcha asl hujjatlarni ozgarishsiz
saqlaganingizga ishonch hosil qiling (yani videoklipni kompyuterdan ochirmang).
2.
Filmoraning
pullik versiyasiga yangilang. Tanlash uchun ikkita alohida pullik reja mavjud:
umr boyi rejasi va yillik obuna.
3.
Loyihani oching va royxatdan oting. Loyihangizni yana oching va Wondershare
identifikatoringizni kiritish uchun yuqori ong burchakdagi hisob belgisini
bosing. Qalqib chiquvchi oyna sizga muvaffaqiyatli royxatdan otganingizni
korsatadi. Oynani yopish uchun OK tugmasini bosing.
4.
Suv belgisiz eksport qilish. "Eksport" tugmasini bosing va
chiqish fayli uchun formatni tanlang. Eksportdan song videoni oching va suv
belgisi yoqligini korasiz.
Wondershare Filmora bir martalik va yangi
boshlanuvchilar uchun yaxshi tanlovdir, ammo loyihalaringizni koproq nazorat
qilish uchun boshqa, yanada rivojlangan muharrirlarni korib chiqishga arziydi.
3-amaliy mashgulot: Onlayn mashgulotlarni tashkil
etishda raqamli texnologiyalardan foydalanish
Onlayn Zoom platformasi internet aloqasidan foydalanib, videokonferensiyalar, seminarlar, onlayn videodarslar tashkil qilishga moljallangan dastur hisoblanadi.
Zoom konferensiyalarida oddiy ishtirokchi sifatida
qatnashish uchun royxatdan otish talab qilinmaydi, guruhga boglanish yoki xos
identifikator yordamida qoshilish kifoya. Lekin video konferensiyalarni
tashkil etish uchun royxatdan otish zarur.
Royxatdan otish kompyuter uchun
ham, mobil qurilmalar uchun ham orinli bolib, uni amalga oshirish bir-biridan
ozgina farq qiladi.
Kompyuter i noutbuklarda
royxatdan otish
Royxatdan otishning sodda
yollaridan biri quyidagicha:
1. Zoomning
rasmiy sayti https://zoom.us/ ga kiriladi
va
tugmasi bosiladi;
Dastavval tugilgan sananingizni toldirish taklif
etiladi (17 yoshga tolmaganlar uchun royxatdan otishga ruxsat berilmaydi);
2. Moviy
rangli Prodoljit tugma bosiladi.
3. Ekranda paydo bolgan yangi Grafaning
yuqoridagi katagiga ozingizning elektron pochtangiz manzilini kiritasiz.
4. Pastdagi qatorga rasmdagi tekshiruv
kodni uchun taklif etilgan belgilarni kiritasiz.
5. Registratsiya tugmasini
bosasiz.
6. Sizning elektron pochtangizga bir
minut mobaynida Zoom saytidan xat kelib tushadi. Agar shu vaqt mobaynida
xat korinmasa, Spam katalogini tekshirib korish kerak boladi.
7. Aktivlashtirish tugmasini bosasiz.
Ekranda
ingliz tilida savol paydo boladi. Tizim talim muassasa nomidan royxatdan
otayotganlingiz haqida soramoqda. Ortiqcha malumotlar kiritib otirmaslik uchun Net
song Prodoljit tugmalarini bosish yetarli.
Yangi
paydo bolgan ekranda ismi-sharifingizni korsating hamda keltirilgan korsatmalar
asosida parolni kiriting.
Tasdiq uchun Prodoljit
tugmasini bosing.
Ekranda
paydo bolgan tasvirda Propustit tugmasini bosasiz. Shuning bilan royxatdan
otish yakunlanadi.
Brauzerning
royxatdan otish bolimini yopish hamda Zoom dasturini kompyuteringizda ishga
tushirishingiz mumkin.
Hosil
bolgan titul ekrandagi ajratib korsatilgan tugmani bosing:
Zoom
platformasidan foydalanib, kompyuterda konferensiya tashkil qilish
Yuqorida takidlanganidek, dastlabki bajariladigan
ish bu kompyuteringizga Zoom dasturini ornatishdan iborat. Buning uchun rasmiy
saytlardan Zoom dasturini yuklab olamiz.
Yuklash songgida kompyuterning ish stolida dasturning
yorligi paydo boladi. Uni faollashtirib, Voyti v tugmasini bosib dasturda
royxatdan otamiz.
|
|
|
|
Agar Zoom
da akkauntga ega bolmasangiz, u holda tizimga kirishning eng tez
|
usuli Google yoki Facebookdagi
akkauntlardan foydalanishdir.
bosamiz (oz kompyuteringizda birinchi marta
royxatdan otganingizdan song, keyingi ZOOM dasturi yorligini bosishda bevosita
asosiy ekran paydo boladi).
kirishni
anglatuvchi Voyti v konferensiyu s ispolzovaniem zvuka kompyutera
piktogrammalari taklif etiladi.
sozlash mumkin. Buning uchun videoni
sozlash tugmasini bosiladi,
ekranda sozlash ruknlari korsatilgan
menyu paydo boladi.
Misol uchun ekran foni yoki
maska qollash kerak bolsa, Fon i filtrы ruknini bosamiz.
|
|
|
|
Bu yerda turli effektlarni tanlashimiz yoki fonni
ozgartirishimiz mumkin.
|
Konferensiyani
tugatish uchun Zavershenie tugmasi bosiladi. Konferensiyani bir kishi uchun
yoki barcha qatnashchilar uchun tugatish mumkin.
Zoomda konferensiya qanday tashkil
etiladi.
1. Zoom da konferensiyani
rejalashtirish
Konferensiya rejalashtirish uchun
asosiy menyudagi zaplanirovat tugmasini bosamiz.
Ekranda quyidagi tasvir paydo boladi:
Tema grafasiga konferensiya yoki dars
mavzusini yozishingiz mumkin. Keyin konferensiyani boshlanish vaqtini
kiritamiz. Prodoljitelnost grafasiga konferensiyaga moljallangan vaqtni
kiritamiz. ZOOM platformasida davomiyligi 40 minutgacha bolgan konferensiya
yoki dars bepul tashkil etiladi. Songra Prodoljit tugmasini bosamiz.
Rejalashtirigan
konferensiyaga taklifnomalardan nusxa (kopiya) olib, uni qatnashchilarga
yuborishning turli yollari mavjud. Ulardan biri quyidagicha:
Zoom platformasining asosiy
ekranini ochamiz.
Ekranning yuqori qismida
joylashgan Konferensii tugmasini bosamiz. Quyidagi tasvir paydo boladi.
Kopirovat priglashenie
tugmasini bosamiz. Konferensiyaga taklifnomadan nusxa olindi. Endi uni
qatnashchilarga yuborish mumkin.
Zoomning menyusida qatnashchilarni onlayn
uchrashuvga taklif qilishning bir necha variantlari kozda tutilgan. Zoomda
qatashchilarni konferensiyaga taklif qilish va uni tashkil etishni korib
chiqamiz.
Uchastniki (Qatnashchilar) bolimiga otib,
Priglasit tugmasini bosamiz.
Qatnashchilarni kontaktlar royxatidan tanlash yoki
konferensiyaga taklifnomani nusxa qilib, ijtimoiy tarmoqlar orqali jonatish
mumkin.
Taklifnomani qatnashchining elektron pochtasiga ham
yuborish mumkin. Bunda El.pochta tugmasidan foydalaniladi..
Zoom da bosh ekranning sozlash bolimida Obщie
ruknidagi Avtomaticheski kopirovat ssыlku priglasheniya posle nachala
konferensii tugmasining qarshisiga tasdiq belgisi qoyish orqali konferensiya
boshlanishidanoq taklifnomadan avtomatik tarzda nusxa olinishini taminlash
mumkin.
Yangi qatnashchini konferensiyaga taklif qilishni asosiy
ekranning Dannыe konferensii tugmasini bosish natijasida hosil bolgan
yangi ekrandagi taklifnomadan nusxa olish va unga jonatish orqali ham amalga
oshirsa boladi.
Konferensiya davomida yangi qatnashchini asosiy ekrandagi
Priglasit novыx uchastnikov tugmasi orqali ham taklif etish mumkin.
Buning uchun menyudagi Ostanovit video tugmasini bosib, Priglasit drugix
uchastnikov piktogrammasini faollashtirish orqali taklifnoma jonatiladi.
Shundan song konferensiya davom etish mumkin.
Zoomda
qatnashchilar qanday boshqariladi
Yangi qatnashchi konferensiya taklifnomasidagi
konferensiya linkini bosish orqali Zoom dasturiga kiradi va konferensiya zalida
paydo boladi.
Konferensiya tashkilotchisi uni kutish zalidan faol
qatnashchiga aylantirish uchun Prinyat tugmasini bosadi.
Qatnachilar menyusi orqali:
malum bir konferensiya qatnashchisi ovozini uzib qoyish, u
bilan matnli muloqat ornatish;
ixtiyoriy qatnashchini konferensiyani tashkilotchisi etib
tayinlashi;
uni nomini ozgartirish yoki kutish zaliga qaytarib qoyish
mumkin.
Barcha ishtirokchilar ovozini ochirib qoyish uchun
Vыkl. ves zvuk tugmasini bosib, hosil bolgan suzuvchi oynada Da tugmasini
bosamiz.
Zoomda
namoyish ekranini qoshish
Zoomda onlayn-konferensiyani tashkil etgandan song boshqa
qatnashchilarga kompyuteringiz ekranida namoyish etilayotgan fayllarni
kuzatishga imkoniyat tugdirishingiz mumkin. Buning uchun asosiy ekranning
Demonstratsiya ekrana tugmasi
bosiladi.
Natijada namoyish qilish rejimini
tanlash oynasi ochiladi.
Bu yerda
namoyish qilishning 2 xil rejimidan keraklisini tanlash mumkin:
ekran rejimi (tashkilotchini ekrani dubl
qilinadi) - tashkilotchi ekranida tanlangan dasturni barcha qatnashchilarga
korinarli qiladi, bu rejim slaydlar korinishidagi materiallarni namoyish
qilishda qulay hisoblanadi;
Doska rejimi barcha qatnashchilarga virtual
doskada yozish, chizish va grafiq belgilar kirish imkoniyatini beradi.
U yoki bu rejimdan foydalanish uchun keraklisini tanlab,
Sovmestnoe ispolzovanie (yoki podelitsya) tugmasi bosiladi.
Namoyish rejimini bekor qilish
uchun Ostanovit demonstratsiyu tugmasi bosiladi.
Biror qatnashchiga chat yozish uchun mos tugmani bosib, suhbatga
kirishuvchi shaxs tanlanadi. Chatda kim malumotlar jonatishi, kompyuteridan
fayl va rasmlar biriktirish mukinligi kabi parametrlar sozlananishi mumkin.
Zoomda
konferensiyani yozib olish
Zoomda konferensiyani yozib olish imkoniyati kozda
tutilgan. Yozishni boshlash uchun tegishi tugmani bosish kifoya.
Zoom konferensiyani vaqtinchalik faylga yozib boradi.
Ixtiyoriy paytda yozishni toxtatish yoki toliq tugatish mumkin.
Onlayn-konferensiya yakunlanishi bilan vaqtinchalik fayl .mp4 formatga aylana
boshlaydi. Uni dastur joylashgan papkadan topish mumkin.
|
Termin
|
Ozbek
tilidagi sharhi
|
Ingliz
tilidagi sharhi
|
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar
|
umummajburiy davlat korsatmalari sifatida
huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan
rasmiy hujjatdir.
|
normative-legal documents - are
official documents aimed at establishing, changing or abolishing legal norms
as universal state instructions.
|
|
Qonun
|
Ozbekiston Respublikasida eng muhim
va barqaror ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan masalalar boyicha,
Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan yoki referendum otkazish yoli
bilan qabul qilinadigan oliy yuridik kuchga ega bolgan normativ hujjat.
|
Law Normative document of the
highest legal force, adopted by the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan
or by way of a referendum on the most important and stable issues of
regulating social relations in the
Republic
of Uzbekistan
|
|
Normativ-huquqiy
hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bolgan organlar yoki mansabdor shaxslar
|
Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalari,
Ozbekiston Respublikasining
Prezidenti, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi,
vazirliklar, davlat qomitalari va idoralar, mahalliy davlat hokimiyati
organlari normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bolgan
organlar yoki mansabdor shaxslar hisoblanadi.
|
organizations or officials with the
right to receive normative-legal documents Chambers of the Oliy Majlis of the
Republic of Uzbekistan, the President of the Republic of Uzbekistan, the
Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan, ministries, state
committees and departments, local state authorities are the persons or
officials authorized to adopt normativelegal acts
|
|
qonun
osti hujjatlari
|
Ozbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari va qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning
buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
qarorlari
|
Decrees and
resolutions of the
President of the Republic of Uzbekistan, resolutions
of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan, orders and
resolutions of ministries, state committees and agencies, resolutions of
local state authorities.
|
|
bakalavriat
|
orta maxsus, kasb-hunar talimi negizida
oliy talim yonalishlaridan biri boyicha fundamental bilimlar beradigan, oqish
muddati tort yildan kam bolmagan tayanch oliy talim
|
bachelor's degree Basic higher
education with a period of study of not less than four years, providing
fundamental knowledge in one of the directions of higher education on the
basis of secondary special, vocational education
|
|
magistratura
|
bakalavriat negizida oqish muddati
kamida ikki yil bolgan aniq mutaxassislik boyicha oliy talim
|
master's degree higher education in
a specific specialty with a duration of study at least two years on the basis
of a bachelor's degree
|
|
bakalavr,
magistr
|
oliy talimning tegishli bosqichiga
muvofiq dasturlarni muvaffaqiyatli ozlashtirgan shaxslarga beriladigan
akademik darajalar
|
Bachelor, Master academic degrees
awarded to persons who have successfully mastered the programs in accordance
with the relevant stage of higher education
|
|
oliy
malumot darajasi
|
shaxs tomonidan oliy talimning muayyan
oquv rejalari va fanlar dasturini mazkur malumot haqida tegishli davlat
hujjati berilgan holda, ozlashtirishi natijasi
|
level of
higher education the result
of a person mastering certain curricula and science
programs of higher education with the issuance of the relevant state document
on this information
|
|
oliy
malumot haqida davlat hujjati (diplom)
|
akkreditatsiyadan otgan oliy talim
muassasalari bitiruvchilariga beriladigan va ularning oliy talimning oquv
rejalari va fanlar dasturini bajarganliklarini tasdiqlovchi davlat
namunasidagi hujjat. Hujjat uzluksiz
|
state document on higher education
(diploma) a state-recognized document issued to graduates of accredited
higher education institutions and confirming their completion of the
|
|
Termin
|
Ozbek
tilidagi sharhi
|
Ingliz
tilidagi sharhi
|
|
|
talimning keyingi bosqichlarida oqishni davom
ettirish yoki olingan akademik darajaga muvofiq ishlash huquqini beradi
|
curriculum and subject program of higher education.
The document entitles the holder to continue one`s studies at the later
stages of continuing education or work in accordance with the academic degree
received.
|
|
oliy
talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori
|
oliy malumotli kadrlar tayyorlash
uchun bakalavriat talimi yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining
tizimlashtirilgan
royxati
|
classifier of directions and
specialties of higher education a systematized list of directions of
Bachelor's education and master's specialties for training of personnel with
higher education.
|
|
oliy
talimning davlat talim standarti
|
muayyan talim sohasiga (soha
tarkibiga) qoyiladigan malaka talablari, talim mazmuni, bitiruvchilar umumiy
tayyorgarligining zaruriy va yetarli darajasini, kadrlar tayyorlash sifatini
baholash darajalarini belgilaydigan etalon darajasi
|
state educational standard of
higher education qualification requirements for a particular field of
education (structure of the field), the content of education, the standard
level that determines the necessary and sufficient level of general training
of graduates, the level of assessment of the quality of training
|
|
malaka
talablari
|
uzluksiz talim tegishli bosqichi bitiruvchisining
umumiy bilim va kasb tayyorgarligi darajasiga qoyiladigan talablar
|
qualification requirements
requirements for the level of general knowledge and professional training of
the graduate of the relevant stage of continuing education
|
|
oqitishning
meyoriy muddati
|
talim oluvchilar tomonidan oquv
rejalari va fanlar dasturi ozlashtirilishi uchun belgilangan muddat
|
normative
duration of teaching the
period set by students for
mastering the curriculum and science program
|
|
oquv fanlari bloki
|
oquv rejalari va fanlar
dasturlarining kadrlar tayyorlash jarayonida aniq maqsad va vazifalarga
erishish uchun muayyan bilim sohasi yoki faoliyatning ozlashtirilishini
taminlaydigan oquv fanlarini
birlashtiruvchi
tarkibiy qismi
|
educational block curricula and
science programs are an integral part of the curriculum, ensuring the mastery
of a particular field of knowledge or activity to achieve specific goals and
objectives in the process of training
|
|
oquv
rejasi
|
oliy talimning muayyan bakalavriat
talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi boyicha oquv faoliyati
turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni organishning izchilligi
va soatlardagi hajmini belgilaydigan hujjat
|
academic plan (curriculum) a
document defining the types of educational activities, the composition of
academic disciplines and courses, the sequence of their study and the number
of hours in a particular bachelor's or master's degree in higher education
|
|
oquv
fani
|
talim muassasasida organish uchun
fan, texnika, sanat, ishlab chiqarish faoliyatining muayyan sohasidan saralab
olingan bilimlar, oquv va konikmalar tizimi
|
educational science system of
knowledge, training and skills selected for study in an educational
institution from a specific field of science, technology, art, production
activities
|
|
oquv
semestri
|
oliy talim muassasasida oquv
yilining yarmini tashkil etuvchi ozaro boglangan fanlarning malum majmuini ozlashtirishga
moljallangan va ular boyicha yakuniy nazorat bilan tugallanadigan qismi
|
academic semester part of a higher
education institution intended for mastering a certain set of interconnected
disciplines that make up half of the academic year and ending with the final
control over them
|
|
oquv fani dasturi
|
talim mazmuni, uning talabalar
tomonidan ozlashtirilishining eng maqbul usullari, axborot manbalari
korsatilgan normativ hujjat
|
educational program normative
document indicating the content of education, the most optimal methods of its
mastering by students, sources of information
|
|
malaka
amaliyoti
|
oquv jarayonining nazariy
bilimlarni mustahkamlash, amaliy konikma va oquv hosil qilish, oquv rejalari
va fanlar
|
qualification practice part of the
educational process to consolidate theoretical knowledge, develop
|
|
Termin
|
Ozbek
tilidagi sharhi
|
Ingliz
tilidagi sharhi
|
|
|
dasturlarning malum (yakuniy) qismidagi mavzu boyicha
materiallar toplash uchun otkaziladigan bir qismi
|
practical skills and curriculum, to collect
materials on the topic in a particular (final) part of the curriculum and
science programs
|
|
yakuniy
davlat attestatsiyasi
|
bakalavr yoki magistr darajasiga
qoyiladigan malaka talablariga muvofiq holda, malum talab va tartibotlar
vositasida (fanlar boyicha davlat attestatsiyasi, bitiruv malakaviy ishi yoki
magistrlik dissertatsiyasi himoyasi) bitiruvchi tomonidan oliy talim oquv
reja va dasturlarining bajarilishi sifatini baholash
|
final state attestation assessment
of the quality of implementation of higher education curricula and programs
by the graduate in accordance with the qualification requirements for the
bachelor's or master's degree, through certain requirements and procedures
(state certification in disciplines, defense of graduate work or master's
dissertation)
|
|
oqitish
sifatini nazorat qilish
|
talabaning bilim saviyasini
tekshirish va uning oquv dasturini ozlashtirish darajasini aniqlash
|
control of the quality of teaching
check the level of knowledge of the student and determine the level of
mastery of his curriculum
|
|
talim
sifatini nazorat qilish
|
oqitish mazmuni va natijalarining davlat
talim standartlari talablariga muvofiqligini tekshirish
|
control of the quality of education
checking that the content and results of training meet the requirements of
state educational standards
|
|
oliy
talim muassasasi attestatsiyasi
|
oliy talim muassasasida kadrlar
tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatining OT DTS talablariga muvofiqligini
aniqlovchi tadbir
|
attestation of higher education
institution an event that determines the content, level and quality of
training in higher education institutions in accordance with the requirements
of SES
|
|
oliy
talim
|
uzluksiz talimning yuqori malakali mutaxassislar
tayyorlovchi mustaqil turi.
Oliy talim muassasalarida amalga oshiriladi. Oliy talim
ikki bosqichdan iborat: bakalavriat va magistratura
|
higher education an independent type
of continuing education that trains highly qualified professionals. It is
carried out in higher education institutions.
Higher education consists of two
stages: bachelor's and master's
|
|
Korrupsiya
|
shaxsning oz mansab yoki xizmat
mavqeidan shaxsiy manfaatlarini yoxud ozga shaxslarning manfaatlarini kozlab
moddiy yoki nomoddiy naf olish maqsadida qonunga xilof ravishda foydalanishi,
xuddi shuningdek bunday nafni qonunga xilof ravishda taqdim etish
|
corruption unlawful use of one's
position or position for personal gain or material or intangible benefits for
the benefit of others, as well as illegal provision of such benefits
|
|
korrupsiyaga
oid huquqbuzarlik
|
korrupsiya alomatlariga ega bolgan,
sodir etilganligi uchun qonun hujjatlarida javobgarlik nazarda tutilgan
qilmish
|
corruption offense an act with
signs of corruption, for which the legislation provides for liability
|
|
Klassifikator
|
oliy malumotli kadrlar tayyorlash
yonalishlari va mutaxassisliklarining tizimlashtirilgan royxati.
|
Classifier a systematized list of
areas and specialties of higher education
|
|
Yonalish
|
5-bosqichning oquv rejalar va
fanlar dasturi boyicha oliy talim muassasasi bitiruvchisi tomonidan
egallangan va beriladigan bakalavr akademik darajasi doirasida kasb
faoliyatining muayyan turini bajarishni taminlovchi bazaviy va fundamental
bilimlar, uquvlar va konikmalar kompleksi.
|
Direction A set of basic and
fundamental knowledge, skills and abilities acquired by a graduate of a
higher education institution in accordance with the curriculum and science
program of the 5th stage and providing a certain type of professional
activity within the "bachelor's" academic degree
|
|
Mutaxassislik
|
5A-bosqichning oquv rejalar va
fanlar dasturi boyicha oliy talim muassasasi bitiruvchisi tomonidan
egallangan va
|
Specialty A set of knowledge, training
and skills in a specific specialty, provided by a graduate of the
|
|
Termin
|
Ozbek
tilidagi sharhi
|
Ingliz
tilidagi sharhi
|
|
|
beriladigan magistr akademik darajasi doirasida kasb
faoliyatining muayyan turini bajarishni taminlovchi muayyan mutaxassislik
boyicha bilimlar, uquvlar va konikmalar kompleksi.
|
higher education institution in the curriculum and
science program of the 5A stage, to perform a certain type of professional
activity within the academic degree of "master"
|
|
Kredit
|
biror fanni ozlashtirish uchun
sarflanadigan talabaning ish hajmining olchovi
|
Credit a measure of a student's
workload required to master a subject
|
|
kredit,
kredit-soat
|
oquv ishlari
hajmini olchashning
yagonalashtirilgan
birligi
|
credit, credit-hour a unified unit
of measuring the volume of educational work
|
|
Registrator
ofisi
|
fanlarga talabalarni qayd qilish va
ularning oquv davridagi barcha ozlashtirish korsatkichlarini qayd qilishning
markazlashtirilgan
xizmat turi
|
registrar's office a centralized
type of service for recording students in subjects and recording all their
mastery indicators during the study period
|
|
edvayzer
|
talabaga mutaxassislik boyicha oquv
traektoriyasini tanlash va oquv davridagi fanlarni ozlashtirish boyicha
yordam beruvchi mutaxassislik kafedrasi oqituvchisi
|
Adviser Teacher of the specialty department,
which helps the student to choose the educational trajectory of the specialty
and master the disciplines of the study period
|
|
namunaviy
oquv reja
|
oquv
fanlarini organish ketma-ketligi va
hajmini
belgilovchi oquv rejasi
|
Curriculum a curriculum that
defines the sequence and scope of the study of academic subjects
|
|
ishchi
oquv rejasi
|
talabalarning shaxsiy oquv rejalari
asosida shakllantirilgan oquv rejasi, oqituvchilarning oquv ishlari
yuklamalarini hisoblash uchun asos boladigan hujjat
|
the curriculum, formed on the basis
of individual curricula of students, is a document that serves as a basis for
calculating the workload of teachers
|
|
kredit
talim tizimi
|
oquv jarayonini tashkil etish
shakli bolib, talabalarga oz oquv traektoriyalarini muayyan chegarada
belgilash imkonini beradi, mustaqil va ijodiy bilim olishni ragbatlantirishga
yonaltiriladi, ozlashtirilgan bilimlar hajmi kreditlarda olchanadi
|
credit education system is a form
of organization of the educational process, which allows students to set
their own educational trajectories within certain limits, is aimed at
encouraging independent and creative learning, the amount of acquired knowledge
is measured in credits
|
|
mustaqil
ish
|
mavzular boyicha mustaqil talimga
ajratilgan ish bolib, oquv-uslubiy adabiyotlar va tavsiyalar bilan
taminlanadi, testlar, nazorat ishlari, kollokviumlar, referatlar, bayon va
hisobotlar shaklida nazorat qilinadi
|
self-study activity is a work
devoted to independent study on the subject, is provided with educational and
methodical literature and recommendations, is supervised in the form of
tests, control works, colloquiums, abstracts, statements and reports
|
|
tyutor
|
fan boyicha amaliy mashgulotlarni
olib boruvchi va maslahat beruvchi, talabalarning mustaqil ishlarini tashkil
qiluvchi va bajarilishini taminlovchi
|
Tutor conducting and advising on
practical training in science, organizing and ensuring the independent work
of students
|
|
Forum
|
fan mavzulari boyicha telegram kanallari
yoki masofaviy talim platformalarida fikr almashish
|
Forum exchange of views on science
topics on telegram channels or distance learning platforms
|
|
kollokvium
|
oquv modulining nazariy qismining
ozlashtirilishini tekshirish maqsadida suhbat uyushtirish
|
Colloquium conduct a conversation
to check the mastery of the theoretical part of the training module
|
|
keys-stadi
|
ishlab chiqarishdagi muammoli
vaziyatlar boyicha belgilangan shakldagi topshiriqlar boyicha yechim izlash
|
case study search for solutions to tasks in the
prescribed form on
problematic
situations in production
|
|
kurs
ishi
|
fan yoki fanlar majmuasi (korxonalar
iqtisodiyoti, menejment asoslari, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi, fuqaro
himoyasi va h.k.) muammolari boyicha belgilangan
|
course work written and accounting
work on the basis of established methodological guidelines on the problems of
science or a set of
|
|
Termin
|
Ozbek
tilidagi sharhi
|
Ingliz
tilidagi sharhi
|
|
|
uslubiy qollanmalar asosida bajariladigan
belgilangan uslubiy qollanmalar asosida yoziladigan yozma va hisob ishlari
|
disciplines (economics of enterprises, basics of
management, ecology and environmental protection, civil protection, etc.)
|
|
Edvayzer
|
oqish davri boyicha shaxsiy oquv
traektoriyasini tanlash va talim dasturini ozlashtirishga yordam beruvchi
oqituvchi
|
Advisor a teacher who helps to
select an individual learning trajectory for the study period and to master
the curriculum
|
|
Fasilitator
|
guruhlardagi faoliyat natijasini
samarali baholash, muammoning ilmiy yechimini topishga yonaltirish, guruhdagi
komunikatsiyani rivojlantirish kabi vazifalarni bajaradi
|
Facilitator effectively evaluates
the results of group work, focuses on finding a scientific solution to the
problem, develops group
communication
|
|
Moderator
|
qabul qilingan qoidalarga amal
qilish tekshiradi, tinglovchilarning mustaqil fikrlash va ishlash
qobiliyatlarni rivojlantirish, bilish faolyatini faollashtirishga yordam
beradi. Malumotni, seminarni, treninglar va davra suhbatlarini boshqaradi,
fikrlarni umumlashtiradi
|
Moderator checks compliance with
accepted rules, helps to develop students' independent thinking and working
skills, activates cognitive activity.
Manages information, seminars,
trainings and roundtables, summarizes ideas
|
|
Supervayzer
|
quyidagi tort fazifani bajaradi:
oqituvchi sifatida orgatadi, fasilitatorlik, maslahatchi, ekspert vazifani
bajaradi
|
Supervisor performs the following
four functions: teaches as a teacher, facilitator, consultant, expert
|
Oliy talim tashkilotlari pedagoglarini qayta tayyorlash
va malakasini oshirish kurslarida turli ixtisosliklar oqituvchilarining
intellektual salohiyatini oshirish, dunyoqarashlarini boyitishda ularni
innovatsion talim texnologiyalari bilan yaqindan tanishtirish muhim ahamiyatga
ega. Respublikamimizda talimning moddiy texnik taminotini rivojlantirish
boyicha amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida axborot-talim muhitini
yaratish, axborot resurslarini ishlab chiqish, ularni talim jarayonida qollash
metodikalarini takomillashtirish, oquvchilar va oqituvchilarning jahon talim
resurslaridan foydalanish imkoniyatlari kengaytirilmoqda. Shu orinda har bir
mutaxassisdan kasbiy kompetentlikka ega bolish, uni izchil ravishda oshirib
borishni taqozo etmoqda. Xosh, kompetentlik nima? Kasbiy kompetentlik
negizida qanday sifatlar aks etadi?
Pedagog ozida qanday kompetentlik sifatlarini yorita olishi zarur. Ayni orinda
shu va shunga yondosh goyalar yuzasidan soz yuritiladi.
Kompetentlik (ingl. competence qobiliyat)
faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy
malaka, mahorat va iqtidorni namoyon eta olish hisoblanadi.
Kompetentlik
pedagogik kategoriya sifatida talim sohasiga psixologik ilmiy izlanishlar
natijasida kirib kelgan. Psixologik nuqtai nazardan kompetentlik noananaviy
vaziyatlar, kutilmagan (nostandart) holatlarda mutaxassisning ozini qanday
tutishi, muloqotga kirishishi, raqiblar bilan ozaro munosabatlarda yangi yol
tutishi, noaniq vazifalarni bajarishda, ziddiyatlarga tola malumotlardan
foydalanishda, izchil rivojlanib boruvchi va murakkab jarayonlarda
harakatlanish rejasiga egalikni anglatadi. Shundan kelib chiqqan holda kasbiy
kompetentlik kategoriyasiga quyidagicha izoh keltirilgan. Kasbiy
kompetentlik mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun
zarur bolgan bilim, konikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda
yuqori darajada qollay olinishini kozda tutadi.
Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan alohida bilim,
malakalarning egallanishini emas, balki har bir mustaqil yonalish boyicha
integrativ bilimlar va hatti-harakatlarning ozlashtirilishini nazarda tutadi.
Shuningdek, kompetensiya mutaxassislik bilimlarini doimo boyitib
borishni, yangi axborotlarni organishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay
olishni, yangi malumotlarni izlab topish, ularni qayta ishlash va oz
faoliyatida qollay bilishni taqozo etadi.
Kasbiy kompetentlik quyidagi
holatlarda yaqqol namoyon boladi:
Kasbiy
kompetensiyaga ega mutaxassis: 
oz
bilimlarini izchil boyitib boradi; 
yangi
axborotlarni ozlashtiradi; 
davr
talablarini chuqur anglaydi; 
yangi bilimlarni izlab topadi;
ularni qayta ishlaydi va oz amaliy faoliyatida samarali
qollaydi.
Kasbiy kompetentlik negizida
quyidagi sifatlar aks etadi:
1.
Ijtimoiy kompetentlik ijtimoiy munosabatlarda faollik korsatish
konikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda subektlar bilan muloqotga
kirisha olish.
2.
Maxsus kompetentlik kasbiy-pedagogik faoliyatni tashkil etishga
tayyorlanish, kasbiy-pedagogik vazifalarni oqilona hal qilish, faoliyati
natijalarini real baholash, BKMni izchil rivojlantirib borish bolib, ushbu
kompetentlik negizida psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion
va kommunikativ kompetentlik kozga tashlanadi. Ular ozida quyidagi mazmunni
ifodalaydi:
a)
psixologik kompetentlik pedagogik jarayonda soglom psixologik
muhitni yarata olish, talabalar va talim jarayonining boshqa ishtirokchilari
bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni oz
vaqtida anglay olish va bartaraf eta olish;
b)
metodik kompetentlik pedagogik jarayonni metodik jihatdan oqilona
tashkil etish, talim yoki tarbiyaviy faoliyat shakllarini togri belgilash,
metod va vositalarni maqsadga muvofiq tanlay olish, metodlarni samarali qollay
olish, vositalarni muvaffaqiyatli qollash;
c)
informatsion kompetentlik axborot muhitida zarur, muhim, kerakli,
foydali malumotlarni izlash, yigish, saralash, qayta ishlash va ulardan
maqsadli, orinli, samarali foydalanish;
d)
kreativ kompetentlik pedagogik faoliyatga nisbatan tanqidiy va
ijodiy
yondashish, ozining
ijodkorlik malakalariga egaligini namoyish eta olish;
e)
innovatsion kompetentlik pedagogik jarayonni takomillashtirish,
talim sifatini yaxshilash, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga doir
yangi goyalarni ilgari surish, ularni amaliyotga muvaffaqiyatli tatbiq etish;
f)
kommunikativ kompetentlik talim jarayonining barcha
ishtirokchilari, jumladan, talabalar bilan samimiy muloqotda bolish, ularni
tinglay bilish, ularga ijobiy tasir korsata olish.
g)
Shaxsiy kompetentlik izchil ravishda kasbiy osishga erishish,
malaka darajasini oshirib borish,
kasbiy faoliyatda oz ichki imkoniyatlarini namoyon qilish.
h)
Texnologik kompetentlik kasbiy-pedagogik BKMni boyitadigan ilgor
texnologiyalarni ozlashtirish, zamonaviy vosita, texnika va texnologiyalardan
foydalana olish.
Ektremal kompetentlik favqulotda
vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik jarayon ishdan chiqqan)da, pedagogik
nizolar yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, togri harakatlanish
malakasiga egalik.
Bir qator tadqiqotlarda bevosita pedagogga xos kasbiy
kompetentlik va uning oziga xos jihatlari organilgan. Ana shunday tadqiqotlar
sirasiga A.K.Markova va
B.Nazarovalar
tomonidan olib borilgan izlanishlarni kiritish mumkin.
A.K.Markova tomonidan olib borilgan tadqiqotlarida
pedagogning kasbiy kompetentligi quyidagi tarkibiy asoslardan iborat ekanligi
bayon qilingan: Maxsus yoki kasbiy kompetentlik (kasbiy faoliyatni
yuqori darajada tashkil etish); Ijtimoiy kompetentlik (qoshimcha
faoliyatni hamkorlikda tashkil etish); Shaxsiy kompetentlik (oz-ozini
rivojlantirish, oz-ozini namoyon etish); Individual kompetentlik (oz-ozini
boshqarish, kasbiy rivojlanish va yangiliklar yaratish).
Talim amaliyotida kompetentlik yondoshuvini amalga
oshirish ushbu jarayonning barcha jihatlarini chuqur va har tomonlama ilmiy
organishni talab etadi. Shu bilan birga, takidlash kerakki, kompetentlikni
pedagogik fenomen sifatida talqin qilish qiyin, chunki, kompetentlik
kategoriyasi pedagogikaga boshqa fanlardan kiritilgan bolib, u fanlarda yetarli
darajada chuqur anglab yetilgan va ozining mustahkam orniga ega. Yangi
ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarning natijasi sifatida pedagogika fanining
tushunchalari tarkibiga nisbatan yaqinda kirib kelgan va hozircha pedagogik,
xususan didaktik tushunchalar tizimiga tolaqonli tarzda tegishli.
Shu bilan birga, talimda kompetentlikka yonaltirilgan
yondoshuvlarning dolzarbligi tufayli kompetentlik, kompetensiya, tayanch
kompetensiyalar atamalari talimning yangi sifatlariga doir masalalarni muhokama
etishda tobora koproq ishlatilmoqda va borgan sari keng tarqalib bormoqda.
Pedagogik hamjamiyatda kompetentlik va kompetensiyalar, ulardan qaysi birlari
tayanch (universal) hisoblanishi, ularni shakllantirish va baholash usullari
qanday ekanligi tushunib yetish jarayoni jadal bormoqda, ushbu tushunchalarni
aniqlashtirish boyicha qizgin munozaralar davom etmoqda. Shu sababli bugungi
kunda ushbu tushunchalarning juda koplab tariflari va talqinlari mavjud.
Kompetentlik bu faqatgina ozlashtirilgan bilimlar va
tajribalarning mavjudligi hamda salmoqli hajmi bolibgina qolmay, balki, ularni
kerak vaqtda ishga sola bilish va ozining xizmat vazifalarini bajarish
jarayonida ulardan foydalana olish demakdir.
Bu
manoda kompetentlik insonning, shaxsning, kasb egasining tavsifi hisoblanadi,
shu bilan birga, u shaxsning shaxsiy imkoniyatlarining yigindisi, uning oz
kasbiy bilimlari va tajribalarini amaliy faoliyatida samarali ravishda qollay
olish qobiliyati hisoblanadi.
Mutaxassisning, uning samarali kasbiy faoliyatga
qodirligining tavsifi sifatidagi kompetentlik talimda kompetentlik
yondoshuvining asosi bolib qoldi. Bunday kompetentlikning murakkab, integral
xarakterini takidlab otgan holda, xorijdagi boshqaruv modellarida uning uch
darajasi ajratib korsatiladi:
1)
Integrativ kompetentlik bilim va konikmalarni yigishga va tashqi
muhitning tez ozgarib turadigan sharoitlarida ulardan foydalana bilishga
qodirligi.
2)
Ijtimoiypsixologik kompetentlik zehnidrok, odamlarning xulqatvorini
tushunish boyicha bilimlar va konikmalar, ularning faoliyati motivatsiyasi,
kirishuvchanlik va muloqat madaniyatining yuqori darajaliligi.
3)
Boshqaruv faoliyatining muayyan sohalari qarorlar qabul qilish, axborot
yigish, odamlar bilan ishlash metodlari va hokazolar boyicha kompetentligi.
Kompetentlikning tarkibiy qismlari inson uchun
qiziqarli bolgan faoliyatni amalga oshirish jarayonidagina rivojlanadi va
namoyon boladi. Bir necha omillar natijasida hosil boladigan samarali faoliyat,
muayyan vaziyatda namoyon boladigan, alohida olingan kompetentlik yoki
layoqatlilik darajasiga nisbatan, maqsadga erishishga qaratilgan harakat
jarayonida vaziyatlarning keng doirasini qamrab oladigan bir qator mustaqil va
ozaroalmashuvchan kompetentliklarga anchagina koproq bogliq boladi.
Kompetenlikni baholashda alohida olingan biror bir
layoqatlilik darajasini emas, balki, inson tomonidan shaxsiy ahamiyatga ega
bolgan maqsadlarga erishish uchun sarf qilinadigan uzoq vaqt davomida, turli
xildagi vaziyatlarda namoyon qilinadigan kompetentliklarning toliq toplamini
nazarda tutish kerak boladi. Bunda inson duch kelib qolgan muayyan vaziyat
uning rivojlanishiga, qadriyatlarning shakllanishiga va yangi kompetentliklarni
egallashiga bevosita tasir etadi.
Kasbiy faoliyati samarador bolishi uchun egallanishi
muhim bolgan kompetensiyalar sohasining turlitumanligini anglash aynan ushbu
kompetensiyalar doirasini aniqlash, shuningdek, ular orasidan oz xarakteriga
kora eng universal bolgan tayanch, bazaviy kompetensiyalarni ajratib olish
muammosini keltirib chiqardi.
Bugungi kunda jahon talimida tayanch
kompetensiyalarning turli xil tasniflari mavjud. M.Stobart tayanch
kompetensiyalarning quyidagi beshta guruhini belgilab korsatgan:
1)
Siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar (masalan, masuliyatni oz zimmasiga
olish, birgalikda qarorlar qabul qilishda ishtirok etish, ziddiyatlarni
murosaga keltirish yoli bilan hal etish, demokratik institutlarning faoliyatida
ishtirok etish);
2)
Kopmadaniyatli jamiyat hayotiga oid kompetensiyalar (masalan,
tafovutlarni togri tushunish, birbiriga nisbatan hurmat, boshqa madaniyat, til
va diniy etiqodga ega bolgan odamlar bilan hamjihatlikda yashash);
3)
Ogzaki va yozma muloqatni amalga oshira bilishga oid kompetensiyalar
(masalan, bir nechta
tillarni egallaganlik);
4)
Axborot jamiyatining vujudga kelishi bilan bogliq bolgan kompetensiyalar
(masalan, yangi texnologiyalarni egallaganlik, ularni qollay olish, ommaviy
axborot vositalari kanallari orqali tarqatiladigan axborot va reklamalarga
nisbatan tanqidiy munosabatda bola olish);
5)
Uzluksiz talimning asosi sifatida butun umri davomida kasbiy jihatdan
hamda shaxsiy hayotida talim olishga kompetentlilik.
Songgi kompetensiya alohida ahamiyatga ega, shuning
uchun bazi tadqiqotchilar uni tizimli kompetensiya deb ataydilar. Ye.P.
Tonkonogaya va V.Yu. Krichevskiylar kasbiy ahamiyatga ega bolgan shaxsiy
sifatlarni korib chiqar ekanlar, kompetentlikni xushaxloqlik,
pedagogiktashkilotchilik, boshqaruvchanlik, kommunikativlik va boshqa sifatlar
bilan bir qatorga qoyadilar. Kompetentlikning ozi pedagogda umumiy
dunyoqarashining kengligi va madaniyatining yuqoriligini, pedagogika,
psixologiya, boshqaruv nazariyasi va talimni boshqarishning ilmiy asoslari
boyicha kasbiy bilimlarining mavjudligini, oz bilimlarini amaliyotda
rivojlantirishga layoqatliligini, ijtimoiy va psixologikpedagogik tadqiqotlar
metodlarini bilishini, pedagogik va boshqaruv konikmalarining zaruriy
majmuasiga ega bolishini nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda, kompetentlik
kasbiy bilim va konikmalarning mavjudligi, shuningdek, ularni amaliy faoliyatda
qollash hamda takomillashtirishga layoqatlilik bilan belgilanadi.
Pedagogolimlarning ishlarida kompetentlikni pedagogik
nuqtainazardan yanada kengroq va sinchiklab organish imkonini beradigan turli
jihatlari va tarkibiy qismlari ajratib olingan va organib chiqilgan.
S.E. Shishov tomonidan kompetentlikning quyidagi
tariflari keltirilgan: oqishorganish tufayli egallangan bilimlar, tajriba,
qadriyatlar va moyilliklarga asoslangan umumiy layoqatlilik; bilim va
vaziyatlar ortasidagi aloqani ornata bilish qobiliyati, muammoga mos keladigan
hal etish yolini topish (kompetentlik deb aytish uchun birorbir vaziyatda
namoyon etiladigan taqdirdagina joiz boladi, namoyon etilmagan kompetentlik
kompetentlik emas, yashirin imkoniyatlar bolib qolsa ham katta gap).
L.M. Dolgova, P.V. Simonov va boshqalarning fikricha,
kompetentlik − olingan bilimlarga asoslangan holda harakat qila olishlik demakdir.
Namunalarga oxshash harakatlarni kozda tutadigan bilim, konikma va malakalardan
farqli olaroq, kompetentlik universal bilimlarga asoslangan holda mustaqil
faoliyat tajribasini nazarda tutadi. Kompetentlik ijtimoiy amaliyot
korinishidagi bilim va konikmalarning mavjudligi bolib, u talim jarayoni
natijalariga ijtimoiymadaniy talablar va jamiyat tomonidan talablar qoyiladigan
hollarda namoyon boladi, − deb takidlaydi L.M. Dolgova.
V.V. Bashevning takidlashicha, kompetentliklar
insonning individual qobiliyati bolib, ular shartsharoitlar ozgargan paytda
ushbu qobiliyatning boshqa shartsharoitlarga kocha olishida namoyon boladi.
Qollash sohalari ularning maxsusligi va aniqligini belgilaydi (matematik,
tillar boyicha, siyosiy va boshqa kompetentliklar). Jamiyatni organish sohasida
samarali faoliyat korsatuvchi odam quyidagilarga qodir bolishi kerak, yani
kompetentli odam: 1) ozi tushib qolgan vaziyatni tadqiq eta olishi; 2) boshqa
odamlar bilan muloqot ornata olishi; 3) qarorlar qabul qila olishi; 4) qabul
qilingan qarorlarni amalga oshirish boyicha individual va jamoaviy harakatlarni
tashkillashtira olishi; 5) faoliyatning yangi usullarini egallay olishi.
Shunday qilib, kompetentlikni layoqatlilik, tayyorlik,
imkoniyatga egalik va shu bilan birga, malim bir harakatlar natijasi sifatida
talqin etish mumkin. Boshqacha qilib aytganda, kompetentlik faoliyatga doir
kategoriya bolib, subektning qoyilgan vazifalarni bajarishga qaratilgan kasbiy,
ijtimoiy va boshqa faoliyati jarayonida namoyon boladi. Eng umumlashtirilgan
holda tariflaydigan bolsak, kompetentlik individning umuman jamiyatda va
xususan kasbiy sohasida muvaffaqiyatli faoliyat olib borishi uchun zarur bolgan,
atrofidagi obektlar va subektlar bilan ozaro hamkorligi boyicha malum bir
malakalari va kasbiy tajribalari shakllanganligining muayyan darajasi demakdir.
N.G. Vitkovskayaning tariflashicha, kompetentlik −
qoyilgan muammolarni hal etishga qaratilgan insonning ichki (bilim, konikma va
malakalari, manaviy sifatlari, psixologik xususiyatlari) va tashqi
(moddiytexnik, ijtimoiy) imkoniyatlarini safarbar qila olishga qodirligidir.
Psixologik nuqtainazardan, A.K. Markovaning fikricha,
kompetentlik muayyan insonning xarakteristikasi, yani kasbiy talablarga
munosibligi darajasi boyicha insonning individual xarakteristikasi demakdir.
N.A.Muslimov ozining tadqiqot ishlarida oqituvchining
kasbiy kompetentligini shakllanganlik asosini oltita sifatlar, yani motivatsion
xislatlar (insonning butun hayoti davomida shakllanib, rivojlanib boruvchi
tanlagan kasbiga bolgan ehtiyojlari, motivlari va maqsadlarni qamrab oladi),
intellektual salohiyat
(barcha rasmiy hujjatlar asosida
oqituvchi axborot va malumotlarni uzatishga, bilim, konikma va malakalarni
shakllantirishga intiladi), irodaviy sifatlar (maqsadga intiluvchanlik, ichki
va tashqi tosiqlarni, jismoniy va aqliy zoriqishlarni yenga olishlik, ozini
tuta bilishlik va tashabbuskorlik xislatlari), amaliy konikmalar (psixologik,
pedagogik, metodik va texnik-texnologik qobiliyatlar, amallar, individning
faoliyat va muloqotning turli sohalaridagi konikmalari), hissiy sifatlar (oz
hissiyotlarini boshqarishning zaruriy malakalarini shakllantirishi, ozining
aniq hislari (qahr, gazab, bezovtalik, arazlash, hasad, hamdardlik, uyalish,
magrurlik, qorqish, kongilchanlik, muhabbat va boshqalar)ni boshqarishi hamda
oz hissiy holatlarini va ularni keltirib chiqaruvchi sabablarni tushunishi)
hamda ozozini boshqara olish (maqsadlarni va ularga erishish vositalarini
tanlashdagi erkinlik, vijdonlilik, oz faoliyatiga tanqidiy yondoshuv,
harakatlarning keng qamrovliligi va anglanganligi, oz xulqini boshqalarniki bilan
qiyoslab borishi, kelajakka ishonchi, oz jismoniy va psixologik holatini talab
darajasida tutib turishi va boshqara olishi) sifatlari tashkil etishini
takidlab otadi.
Kompetentlikning mavjudligi togrisida inson mehnatining
natijasiga qarab baho beriladi. Har bir soha mutaxassisining kompetentlilik
darajasi uning bajargan ishi shu kasbiy faoliyatning yakuniy natijasiga
qoyiladigan talablarga qay darajada javob berishiga qarab belgilanadi.
Kompetentlikka insonning mehnat faoliyati davomida
qilgan harakatlarining miqdoriga qarab emas, balki faoliyatning natijasiga
qarab baho berish togri boladi. Xuddi shuningdek, savodxonlik darajasiga qarab
ham kompetentlikni belgilab bolmaydi.
M.P. Choshanov fikricha, kompetentlik kasbiy
tayyorgarlikning umuman yangi sifati bolib, uning oziga xos tomonlariga
quyidagilar kiradi: kompetentli odamning bilimlari amaliy tezkor va
harakatchan, ular bu bilimlarni doimo yangilab turadilar; kompetentlik mazmunli
(bilimlar) va jarayonlarga doir (konikmalar) komponentlariga ega. Muammoning
mazmunini tushunishning ozi yetarli emas, uni amaliy jihatdan maqbul usullar
bilan yecha bilish kerak, yani metodlarning moslashuvchanligi kompetentlikning
zaruriy tavsifi hisoblanadi; kompetentlik maqbul yechimlarni tanlay bilish,
qarorni asoslab bera olish, notogri yollarni chiqarib tashlash, yani tanqidiy
fikrlay olishni taqozo etadi.
A.K. Markova muayyan insonning kompetentligi uning
kasbiy mahoratiga nisbatan torroq boladi, deb hisoblaydi, yani: Inson umuman
olganda oz kasbining ustasi bolishi mumkin, lekin barcha kasbiy masalalarni hal
etishda kompetentli bolmasligi mumkin.
Kompetentlik deganda, alohida bilimlar va konikmalar
yoki faoliyatning alohida harakatlarining yigindisi togrisida emas, balki,
insonga mehnat faoliyatini tolatokis amalga oshirish uchun kerak boladigan
xususiyat haqida soz yuritiladi.
Kasbiy kompetentlik tor manoda malaka
talablari doirasida bevosita xizmat vazifalarini bajarish uchun ahamiyatga ega
bolgan shaxs sifatlari yigindisining xarakteristikasi sifatida tushuniladi. Shu
nuqtainazardan kasbiy kompetentlik shaxs kasbiy sifatlarining negizi
hisoblanadigan hamda mehnat va texnologik
jarayonlarni tahlil qilish, texnik
hujjatlarni va topshiriqlarni tahlil qilish, mehnat jarayonini bexato amalga
oshirish, texnologik talablarga rioya qilish, qoshimcha malakalarni egallash,
madaniyat va jarayonlarni tashkil etishning yuqori darajaliligi, texnologik
jarayonda vujudga keladigan nosozliklarni bartaraf etish kabi faoliyatning
elementlari orqali taqdim etilgan kasbiy kompetentsiyalarga ega bolishni taqozo
etadi.
Bunday yondoshuvda kasbiy kompetentlik va shunga mos
ravishda kompetensiya xizmatchi uchun boshqa muhim kompetensiyalar bilan bir
qatorda turadi.
Yuqorida sanab otilgan kompetentliklarning barchasi bir
insonda mujassam bolmasligi mumkin. Inson oz yonalishi boyicha yaxshi
mutaxassis bolishi mumkin, lekin muloqotga kirisha olmasligi, ozozini
takomillashtirish boyicha vazifalarni amalga oshira olmasligi mumkin. Shunga
kora, uning maxsus kompetentligini yuqori darajada, ijtimoiy va shaxsiy
kompetentligini pastroq darajada, deb etirof etish mumkin.
Bundan kelib chiqib shuni takidlash joizki, kasbiy
kompetentliklar borki, ular koplab kasblar uchun asos bolib xizmat qiladi va
ishlab chiqarishda ham, ijtimoiy amaliyotda ham qollanilganda oz ahamiyatini
yoqotmaydi. Yuqorida sanab otilgan kasbiy kompetentliklarning har bir turi
shunday kasblararo umumiy tarkibiy qismlarni oz ichiga oladi. Masalan, maxsus
kompetentlik - ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirish, texnika bilan
ishlash konikmalari, texnik hujjatlarni oqiy bilish, qol ishlarini bajarish malakalariga;
shaxsiy kompetentlik oz faoliyatini rejalashtirish, nazorat qilish va
boshqarish, mustaqil ravishda qarorlar qabul qilish, nostandart yechimlarni
topa olish (kreativlilik), tez moslashuvchan nazariy va amaliy fikrlash,
muammoni kora bilish, yangi bilim va konikmalarni mustaqil ravishda egallay
olish layoqatiga; individual kompetentlik motivatsiyaga, muvaffaqiyat
zahiralariga ega bolish, bajaradigan ishining sifatini oshirishga intilish,
ozozini safarbar qila olish, oziga ishonch va optimizmga ega bolishni taqozo
etadi.
Shu bilan birga, kompetentlikni bilimlarga yoki konikma
va malakalarga qaramaqarshi qoyish ham mumkin emas. Kompetentlik tushunchasi
bilim yoki konikma yoki malaka tushunchalariga nisbatan kengroq, kompetentlik
ularni talim natijasi sifatida oz ichiga oladi (lekin bunda
kompetentlik bilim, konikma va
malakalarning oddiy yigindisi emas, bir muncha boshqacharoq mazmundagi
tushunchadir). Kompetentlik tushunchasi nafaqat kognitiv va
operatsiyalitexnologik, balki, motivatsion, axloqiy, ijtimoiy tarkibiy
qismlarni ham oz ichiga oladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, talim
jarayonining ham mazmunini, ham shakllarini baravariga ozgartirish zarur. Bunda
ozgartirilgan shakllar talim oluvchilarga malum bir kompetensiyalar boyicha
bilim bermasdan, balki, butun talim jarayoni davomida ular asosida faoliyat
olib borishlarini taminlashi kerak.
Yani, talim oluvchi navbatdagi
konikmalar toplamini shakllantirish yoli bilan bolajak kasbiy faoliyatiga
tayyorlanishi emas, balki, kompetensiyalarni shu yerda va hozir singdirib
borishi kerak. Shuning uchun kompetentlik talimi natijasida quyidagilar taminlanishi
kerak:
− ozozini harakatga keltirish
manbai sifatida talim olishga ichki motivatsiyaning mavjud bolishi;
− yaxlit faoliyatni egallash
sharti sifatida oquv faoliyati jarayonida ozozini tashkillashtirish qobiliyati;
− har bir odamga ozining u yoki bu
oquv materialini ozlashtira olish darajasini aniqlash imkonini beruvchi ozozini
differensiatsiyalash (oz darajasini aniqlay bilish) qobiliyati;
− talim oluvchi tomonidan shaxsiy
ahamiyatga ega bolgan natijalarga
erishishlik;
− talim jarayonining barcha
subektlari orasidagi ozaro boglangan samarali faoliyatning mavjudligi.
Shu bilan birga, kompetentlikka yonaltirilgan talimning
metod va texnologiyalari malum bir sharoitlarda shakllantirilgan qobiliyatlarni
boshqa bir sharoitlarga oson kochishi va moslashuvchanligini taminlashi kerak,
yani noadaptiv faollik xususiyatini hosil qilishi kerak.
Kompetentlik yondoshuv talim sifatini baholash uchun ham
juda muhim hisoblanadi, chunki, talim oluvchi tomonidan erishiladigan asosiy
talimiy natija kompetentlik hisoblanadi, uning asosiy korsatkichlari esa, bir
tomondan talim standartlarining meyoriy talablariga muvofiqligi, ikkinchi
tomondan, shaxsning va turli ijtimoiy guruhlarning ehtiyojlariga
mosligidir. Shunday qilib,
kompetentlikning birinchi tarkibiy qismi meyoriy hujjatlarda (Ozbekiston
Respublikasi qonunlari, DTS va b.) belgilab qoyilgan talim natijalaridan
iborat. Ikkinchi tarkibiy qismini ijtimoiy talablar va ehtiyojlar belgilaydi,
bu qism jamiyatning rivojlanishiga mutanosib ravishda universal, ozgaruvchan
bolib, ozgartirishlar va tuzatishlar kiritilib turiladi.
Kompetentlik alohida jihatlariga kora tadqiq qilinsa
ham, umuman olganda, fundamental pedagogik muammo sifatida hali nafaqat yechimi
topilmagan, balki, muammo sifatida ham yetarlicha shakllantirilmagan. Xususan,
kompetentlik yondoshuvini tizimli tahlil etishga, uni umuman talim tizimida
ham, kasbiy talimda ham qollashning nazariymetodologik va didaktik asoslarini
aniqlashga doir ilmiy tadqiqot ishlari deyarli yoq deb aytish mumkin.
Hozirgi zamon dunyo talim tajribasida kompetentli
yondashuv keng tarqalgan. Kompetensiya markaziy tushuncha sifatida talim
tizimining barcha bilim va konikmalarini ozida birlashtiradi. Kompetensiya
tushunchasida talim mohiyati shakllanib, goyasi mujassamlashadi. Uning aniq
natijalarini kozlagan maqsadi kompetensiyaning eng muhim qirralari, doimo
rivojlanish tabiatiga ega bolgan, universal bilimlar asosida shakllangan
mustaqil faoliyat tajribalaridan iborat, madaniyat va faoliyatning keng
tarmoqlariga taalluqli unsurlarni oz ichiga oladi .
Amaliy kompetentlik doimo osib boruvchi dinamik
hodisadir, malaka oshirish va oz ustida ishlash jarayonining natijasi
hisoblanadi. Bilim va mahorat, hatto ijobiy yonalish ham vaqt otishi bilan
eskirib qoladi, jamiyatning zamonaviy talablariga, yangi texnologiyalarga mos
kelmasligi mumkin. Jamiyat ham, odamlar, muammolar ham ozgarib bormoqda. Demak,
bu vazifalarni yechish uchun yondashuv va metodlarni ham ozgartirish talab
etiladi. Kompetensiya oz bilimlarini tinmay boyitib borishni, yangi
axborotlarni organishni, shu kun va davr talablarini his etishni, yangi
bilimlarni izlab topish mahoratini, ularni qayta ishlashni hamda oz amaliy
faoliyatida qollashni talab qiladi. Kompetensiya egasi bolgan mutaxassis
muammolarni yechishda ozi ozlashtirib olgan, aynan shu sharoitga mos metod va
yollardan foydalanishni yaxshi bilishi, hozirgi vaziyatga munosib bolgan
metodlarni tanlab olib qollashi, togri kelmaydiganlarini rad etishi, masalaga
tanqidiy koz bilan qarashi kabi konikmalarga ega boladi.
Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonini
tashkil etishda innovatsion, akmeologik, aksiologik, kreativ, refleksiv,
texnologik, kompetentli, psixologik, andragogik yondashuvlar. Talim
muassasalarida yoshlarning shaxsiy rivojlanishi ularning mustaqil fikrlash,
ijodkorlik, faollik, munosabatlarining chuqurlashib hamda boyib borishi,
xarakter hamda dunyoqarashlarining turgunligi, oz-ozini nazorat qilish va
tarbiyalashga bolgan ehtiyojlarning shakllanishi kabi holatlar bilan
tavsiflanadi. Bolajak kasb egalari uchun talim muassasalarida talim olish
jarayoni bu insonda mehnat faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda
ahamiyatli sanalgan kasbiy bilim, sifat, kompetentlik va mezonlar asosida
rivojlantirish hamda oz-ozini takomillashtirishning eng maqbul davridir. Talim
oluvchilar ushbu jarayonda bilimlarni jamlash, saqlash, uzatish, ularning
mantiqiy tuzilmasini yaratish va istiqbolda kasbiy faoliyatini tashkil etishda
ulardan samarali foydalanish kabi holatlarni ozida mujassam ettiradi.
Pedagogning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga
yangicha yondashuvlar:
Innovatsion yondashuv (pedagogik innovatika, pedagogik
innovatsiya)
Yaqin otmishda Innovatsion talim,
Innovatsion faoliyat va Innovatsion jarayonlar terminlari respublikamizning
pedagogik adabiyotlarida juda kam kuzatilar edi. Innovatsion talim sozining
zamirida yangilikni tashkil qilish, yangilikni ozlashtirish, yangilikdan
foydalanish, yangilikni namoyon etish kabi kompleks faoliyat yotadi.
Innovatsion talim - talim oluvchida yangi
goya, meyor, qoidalarni yaratish, ozga shaxslar tomonidan yaratilgan ilgor
goyalar, meyor, qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid sifatlar, malakalarni
shakllantirish imkoniyatini yaratadigan talim.
Innovatsion talim tushunchasi
birinchi bor 1979
yilda Rim klubida
qollanilgan.
Innovatsion talim jarayonida qollaniladigan
texnologiyalar innovatsion talim texnologiyalari yoki talim innovatsiyalari deb
nomlanadi.
Talim innovatsiyalari-talim sohasi yoki oquv
jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida
qollanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod
va texnologiyalar
Talim sohasida innovatsion jarayon bu talim
konsepsiyasidagi, oquv dasturlaridagi, usul va uslublardagi, tarbiya va oqitish
usullaridagi yangilik va ozgarishlardir. Talim sohasida innovatsion jarayonlar
sozining tub manosida pedagogikaning ikkita muhim organish, umumlashtirish va
ilgor pedagogik tajribalarni ommalashtirish muammosi va pedagogika fanlari
yutuqlarini amaliyotga tadbiq etish muammosi yotadi. Shunday ekan,
innovatsiyaning predmeti va innovatsion jarayonlarning tarkibi, mexanizi bir
biriga ozaro bogliq bolgan jarayonlar jamlanmasi tarkibida bolishi kerak.
Aynan, innovatsion faoliyat xizmat korsatish bozorida oliy talim muassasalari
ortasidagi raqobatbardoshlikning asosini yaratibgina qolmay, professor
oqituvchining kasb mahoratining osishini, ijodiy izlanishini, amaliy jihatdan
ochib beradi. Shuning uchun ham, innovatsion faoliyat oqituvchilarning
ilmiy-uslubiy faoliyati va talabalarning oquv jarayoniga ijodiy faoliyati bilan
uzluksiz bogliq.
Innovatsion faoliyat yangi ijtimoiy talablarning
ananaviy meyorlarga mos kelmasligi yoki yangi shakllanayotgan goyalarning
mavjud goyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni
yechishga qaratilgan faoliyat
Talimdagi pedagogning innovatsion faoliyati tuzilishini
tahlil qilishda turli xil yondashuvlar mavjud. Masalan, A.Nikolskayaning
fikricha, faoliyatni yangilash 3 bosqichda, yani tayyorgarlik,
rejalashtirish va joriy etish bosqichlarida amalga oshiriladi.
Innovatsion
faoliyat tushunchasini tahlil qilar ekanmiz:
G.A.Mkrtchyanning bu haqdagi fikri
dikqatga sazovar: Pedagogik tajriba-sinov faoliyatining 3 ta asosiy shaklini
ajratish mumkin: xususiy tajriba, tajriba-sinov ishi, oqituvchining
innovatsion faoliyati. Pedagogik faoliyatda innovatsiyalar qancha kop
bolsa, oqituvchi xususiy eksperimentni shuncha yaxshi tushunadi.
Innovatsion faoliyat bu amaliyot va nazariyaning muhim
qismi bolib, ijtimoiy-madaniy obekt sifatlarini yaxshilashga qaratilgan
ijtimoiy subektlarning harakat tizimi bolib, u malum doiradagi muammolarni
yechish qobiliyatigina emas, balki har qanday vaziyatdagi muammolarni yechish
uchun motivatsion tayyorgarlikka ega bolishdir. Oqituvchi innovatsion
faoliyatining markaziy masalasi oquv jarayonini samarali tashkil etishdan
iborat.
Akmeologik yondashuv (grekcha akme
sozidan olingan bolib, oliy nuqta, yuqori choqqi degan manolarni anglatadi).
Akmeologiya birinchi navbatda fan hisoblanadi. Akmeologiya - bu
kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat choqqisiga erishish)
rivojlanish qonunlarini organadigan fan. Akmeologiya dastlab nemis psixolog
olimi Sharlotta Byuler (1893-1974) tomonidan organilgan bolsa, 1928 yilda
rus olimi Nikolay Aleksandrovich Rыbnikov (1880-1961) tomonidan Akmeologiya-Etuk
odamlarning rivojlanishi haqidagi fan sifatida etirof etgan. Bu
fan sifatida tabiiy, ijtimoiy, gumanitar va texnika fanlarining щzaro
integratsiyasi natijasida paydo bolgan fan hisoblanadi. Akmeologiya fani bir
vaqtning ozida pedagogika va psixologiya fanlari bilan uzviy aloqada
rivojlanmoqda.
Akmeologik yondashuv bolajak mutaxassislarni
tayyorlashni takomillashtirishda yangi paradigmadir. Yangi iqtisodiyotning
barcha jabhalariga turli kasblar boyicha mutaxassis kadrlarni tayyorlash uchun
akmeologiyaning
quyidagi yonalishlarining orni va roli
muhim ahamiyat kasb etadi. Bular: pedagogik, harbiy, ijtimoiy, maktab,
tibbiyot, boshqaruv, kreativ, sinergetik, korreksion va etnik
akmeologiyalardir.
Aksiologik yondashuv Aksiologiya
(yunoncha axio qadriyat va logos fan, talimot)
qadriyatshunoslik, manaviy hodisalardan biri bolgan qadriyatlar sohasini
organadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan ilm yonalishi,
qadriyatlar haqidagi fan. U XIX asrning ikkinchi yarmida nemis qadriyatshunosi
E.Gartman va fransuz olimi P.Lapi tomonidan ilmiy istemolga kiritilgan.
Aksiologiya aksiologik ong, qadrlash tuygusi, aksiologik bilish, qadrlash
tamoyiliga tayanib toplangan qadriyatlar togrisidagi bilimlar sistemasidir.
Zamonaviy Aksiologiyada obektiv, subektiv va plyuralistik oqim hamda
yonalishlar mavjud. Aksiologiya qadr, qadrlash, qadriyatlar, qadriyatlar tizimi
kabi aksiologik kategoriyalarni, ularning turli shakllarini organadi.
Qadriyatlar tizimining ijtimoiy taraqqiyotga bogliqlik qonuni, qadriyatlar
tizimining ozgarishi va takomillashuvi bilan bogliq aksiologik qonunlar ham
aksiologiya shugullanadigan masalalar doirasiga kiradi.
Kreativ yondashuv Kreativlik (lot., ing.
create yaratish, creative yaratuvchi, ijodkor) individning yangi goyalarni
ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida
iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati
Zamonaviy pedagogikada kreativ pedagogika tushunchasi
qollanila boshlaganiga hali u qadar kop vaqt bolmadi. Biroq, oqitish jarayoniga
innovatsion hamda ijodkorlik yondashuvlarini qaror toptirishga bolgan ehtiyoj
Kreativ pedagogikaning pedagogik turkum fanlar orasida mustaqil predmet
sifatida shakllanishini taminladi. Ushbu predmet asoslarini pedagogika tarixi,
umumiy va kasbiy pedagogika hamda psixologiya, xususiy fanlarni oqitish
metodikasi, talim texnologiyasi va kasbiy etika kabi fanlarning metodologik goyalari
tashkil etadi.
Kreativ pedagogika
quyidagi ikki holatni
kafolatlay olishi
zarur:
1)
pedagog-oqituvchilar tomonidan oquv fanlarini past ozlashtirayotgan va
ularini organishni zerikarli deb hisoblayotgan talabalar etiborlarini fan
asoslarini ozlashtirishga jalb etish;
2)
talabalarda kreativ fikrlash va ijodiy faoliyat natijalarini
ragbatlantirishga xizmat qiladigan strategiya va vositalarni tavsiya etish
orqali auditoriyada ulardan samarali foydalanishlari uchun imkoniyat yaratish.
Oqituvchining ijodkorligi esa u tomonidan tashkil
etiladigan kasbiy faoliyatni tashkil etishga ijodiy (kreativ) yondashuvida aks
etadi. Songgi yillarda ushbu holat pedagogik kreativlik tushunchasi bilan
ifodalanmoqda.
Pedagogik
kreativlik pedagogning ananaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda talim va
tarbiya jarayonini samaradorligi taminlashga xizmat qiluvchi yangi goyalarni
yaratish, shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bolgan
tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati
Kreativlik tushunchasi ozida madaniy xilmaxillikni aks
ettiradi. Garb kishilari uchun kreativlik, umuman olganda, yangilik sanaladi.
Ular kreativlik negizida noananaviylik, qiziquvchanlik, tasavvur, hazil-
mutoyiba tuygusi va erkinlik mavjud bolishiga etiborni qaratadilar, Sharqliklar
esa, aksincha, kreativlikni ezgulikning qayta tugilish jarayoni, deb
tushunadilar.
Refleksiv yondashuv (lotincha reflixio-
ortga qaytish) faqat subektning oz-ozini bilishi va tushunishi emas, balki
boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuygusi va bilish (kognitiv)
tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi
Refleksiv innovatsion amaliyot oqituvchi ijodiy
imkoniyatlarini rivojlantirishga qaratilib, bunda pedagogik fanda faqatgina
yangilik yaratish qobiliyatigina emas, balki oz-oziga, oz mehnatiga, bolalarga,
har qanday muammoli vaziyatni hal etishga va umuman hayotga oziga hos ijodiy
munosabatda bolish tushuniladi.
Refleksiv innovatsion amaliyot ilgarigi tajribani
dolzarblashtirish uni qayta anglash bolajak talim muassasasining yangi muammo
va munosabatlarini aniqlash uchun imkon beradi.
Demak, pedagog-oqituvchi yangi pedagogik
texnologiyalar, nazariyalar, konsepsiyalarning muallifi, ishlab chiqaruvchisi,
tadqiqotchisi, foydalanuvchisi va targibotchisi sifatida namoyon boladi.
Texnologik yondashuv - Texnologiya (yunon.
techne mahorat, sanat, logos tushuncha, talimot) muayyan (ishlab chiqarish,
ijtimoiy, iqtisodiy va b.) jarayonlarning yuksak mahorat, sanat darajasida
tashkil etilishi
Talim texnologiyasi (ingl. an educational
technology) talim (oqitish) jarayonining yuksak mahorat, sanat darajasida
tashkil etilishi
Talim texnologiyasi talim maqsadiga
erishish jarayonining umumiy mazmuni, yani, avvaldan loyiщalashtirilgan
talim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma-bosqich amalga oshirish, aniq
maqsadga erishish yolida muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab
chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda talim jarayonini yuqori
darajada boshqarish.
Talim tizimini texnologiyalashtirish goyasi otgan
asrning boshlarida Garbiy Yevropa va AQShda talim tizimini isloh qilish, talim
samaradorligini oshirish, shaxsning ijtimoiylashuvini taminlash uchun muayyan
shart-sharoitni yaratish borasidagi ijtimoiy harakat yuzaga kelgan davrda ilk
bora ortaga tashlandi.
Mazkur goya 30-yillarda talim
jarayoniga pedagogik texnika (talim texnikasi) tushunchasining olib kirilishi
bilan asoslandi. Ushbu davrlarda yaratilgan maxsus adabiyotlarda pedagogik
(talim) texnika(si) tushunchasi
oquv mashgulotlarini aniq va samarali
tashkil etishga komaklashuvchi usul va vositalar yigindisi tarzida talqin
etildi hamda oquv jarayoniga oquv va laboratoriya jihozlarining olib kirilishi,
ulardan samarali, unumli foydalanish, material mazmunini korsatmali qurollar
yordamida tushuntirish kabi holatlar talim samaradorligini oshirishga yordam
beruvchi yetakchi omillardir deya baholandi.
XX asrning 50-yillarida talim jarayonida texnik
vositalarni qollash talim texnologiyasi yonalishini belgilab beruvchi omil deya
etirof etildi, asosiy etibor talabalar auditoriyasini kengaytirish texnik
vositalardan foydalanish evaziga amalga oshirilishi, texnik vositalarning
imkoniyatlarini yanada takomillashtirish, ularning axborot sigimini
kengaytirish, axborotlarni uzatish xizmatini sifatli tashkil etish, talim
olishni individuallashtirish kabi masalalarga qaratildi. Bu borada olib
borilgan tadqiqotlarning obekti, tayanch nuqtasi sifatida texnik vositalar
imkoniyatlari, ularni takomillashtirish jarayoni qabul qilindi, shuningdek,
oquv jarayonini texnologiyalashtirishning tashkiliy jihatlarini organishga
alohida urgu berildi.
60-yillarning boshlarida talimni dasturlash asosida
talim jarayonini tashkil etish texnologiya tushunchasining mohiyatini ochib
beruvchi omil sifatida korila boshlandi. Dasturiy talim talabalarga muayyan
bilimlarni alohida qism holida emas, balki izchil, yaxlit tarzda berilishini
nazarda tutadi. Talim jarayonini yaxlit, maqbul dasturga muvofiq tashkil etish
taklifi ilk bora AQShda faoliyat yurita boshlagan Dasturiy talim va orgatuvchi
mashinalar boyicha birlashgan Qomita tomonidan ilgari surilgan. Dasturiy talim
ozida talim maqsadlari, ularni ozgartirish va baholashning mos ravishdagi
mezonlari hamda talim
muhitining aniq tavsifini qamrab oladi.
Kompetentli yondashuv Kompetentlik
yondoshuvining asoschilaridan biri bolgan J.Raven buning muhimligini shunday
tushuntiradi: biz koproq va kamroq kompetentli fermerlar, oqituvchilar,
haydovchilar, temirchilar, menedjerlar va harbiy ofitserlarni
solishtirganimizda, har bir holatda oz ishining ustalari namoyish qilgan aynan
siyosiy xulqatvor eng muhim bolib chiqdi. Aksincha, odamlarning bevosita xizmat
burchlari doirasidan tashqaridagi ijtimoiy, tashkiliy va siyosiy cheklashlarga
nisbatan biron bir choratadbirlarni korishga layoqatsizligi va hohishi yoqligi
zamonaviy jamiyatda kompetentli bolmagan kasbiy xulqatvorning asosiy manbai
sifatida namoyon boladi, vaholanki, aynan ular inson bu doira ichida nima qila
olishini aniqlaydilar.
Kasbiy kompetentlikni rivojlantirishni muammoli oqitish
jarayonida amalga oshirish ham maqsadga muvofiq boladi, buning mohiyati kasbiy
faoliyatni yaxlit tizim sifatida korish, unda tizimli faoliyat korsata bilish,
yangi muammo va masalalarni hal eta bilish tajribalarini shakllantirish uchun
zamin yaratishga xizmat qiladigan kasbiy faoliyat elementlarini talim
jarayoniga kiritishdan iborat.
Quyidagi jadvalda talimga ananaviy va kompetentlikka
yonaltirilgan yondashuvlarning qiyosiy tavsifi keltirilgan.
1jadval
Talimga
ananaviy va kompetentlikka yonaltirilgan yondashuvlarning qiyosiy tavsifi
|
Talim jarayoni elementlari
|
Ananaviy yondashuv
|
Kompetentlikka yonaltirilgan yondashuv
|
|
Maqsadlar
|
Bilim, konikma va
|
Kompetensiyalarni
|
|
|
malakalarni shakllantirishga yonaltirilgan
|
shakllantirishga
(real mexnat faoliyatiga yonaltirilgan)
|
|
Talim mazmuni
|
Davlat talim standartini
amalga oshiradi
|
Kasbiy-talimiy
dasturlar ni ozlashtirishga qaratilgan individual yonalish. Tez moslanuvchan
talimning natijaviyligiga erishishga
yonaltirilgan
|
|
Talimni tashkil etish shakllari
|
Talimni sinf-dars, auditoriyada tashkil etish. Konikmani
rivojlantirishga yonaltirilgan amaliyot
|
Individual , juftlikda,
kichik guruhlarda va katta guruhlarda ishlash
|
|
Pedagogik jarayonni tashkil etish va amalga oshirish
metodlari
|
Qatiy dastur asosida oqitishning
sinf-dars tizimi doirasidagi bilim va
konikmalarni shakllantirishga yonaltirilgan metodlar
|
Kasbiy-talimiy
dasturlarni modullar asosida ozlashtirishning individual va kompetentlik
yondashuviga
yonaltirilgan muammoli-
faoliyatli metodlari
|
|
Pedagoglar faoliyatining jarayondagi orni
|
Nasihatgoy, axborot
beruvchi, baholovchi
|
Hamkor, maslahatchi,
yordamchi, vositachi
|
|
Talim oluvchilar faoliyatining jarayondagi
orni
|
Tinglovchi, qabul qiluvchi, xotirasida saqlovchi
|
Hamkor, tajriba
otkazuvchi, tadqiqotchi, konstruktor-yaratuvchi
|
|
Talim muassasasini boshqarish tuzilmasi
|
Tuzilma talim muassasasi
faoliyatini yuritishga
yonaltirilgan
|
Tuzilma talim muassasasini
rivojlantirishga yonaltirilgan
|
|
Talim natijalarini nazorat qilish va
baholash
|
Bilim, konikma va
malakalarning shakllanganligini tekshirishga yonaltirilgan (nazoratlar,
testlar va hokazo)
|
Mutaxassisning kasbiy
kompetensiyasini va shaxsiy sifatlarini rivojlanish darajasini aniqlashga
hamda baholash ham talim olish xarakteriga
yonaltirilgan
|
Keltirilgan tavsiflarni tahlil etish natijasida talimga
kompetentlik yondashuvining shakllanish shart-sharoitlarini aniqlab olish
mumkin:
bilimlar izlanish va fikrlash faoliyatlari, ijod jarayoni mahsuli
sifatida turli xil shakllarda tizimli, fanlararo hamda umumlashtirilgan holda
beriladi;
pedagog boshqaruvchi, hamkor sifatida namoyon boladi, yani, hamkorlik
qilish, demokratik ravishda tasir otkazish, yordam berish, ruhlantirish,
talabaning shaxsiy tashabbuslariga etiborli bolish, uning shaxsini
rivojlantirishga intilish pozitsiyasini egallaydi;
talaba pedagoglar va boshqa talabalar bilan faol hamkorlik qilishga,
birbirini qollab-quvvatlash va ozaro masuliyatlilik muhitini yaratishga
yonaltirilgan;
talim oluvchilar uchun talim va tarbiyani tashkil etishning guruhli shakllari
orqali shaxslararo munosabatlar va muloqatning xilma-xil shakllarini amaliy
ravishda ozlashtirishlari, hamkorlikda ishlash va ijod qilish quvonchini his
etishlari uchun shart-sharoitlar yaratiladi;
harakat va xulq-atvorlarning oldindan belgilab qoyilgan namunasiga
mosligini baholashdan voz kechish.
Inson tabiatidan kelib chiqqan holda, pedagogik
jarayonning mazmuniy tuzilmasini aks ettiradigan, talimning maqsadini qoyishdan
boshlab to natijaga erishishgacha bolgan faoliyatni tashkil etishning barcha
bosqichlari loyihalanadi. Jamoaviy-individual ravishda tafakkur etish
texnologiyasida rivojlantiruvchi makontabiiy ijtimoiy muhit hisoblanadi, unda
umumlashtirilgan (jamoa), shaxslararo (qiziqishlarga kora ijodiy birlashmalar),
kasbiy (predmetli mazmun)dan iborat bolgan munosabatlar tizimida bilim olish va
oquv-kasbiy faoliyatga oid muammolar hal etiladi, shuningdek, hayotiy muammoli
vaziyatlarni boshdan kechirib koriladi.
Kompetentli yondashuvning mohiyati, yuqorida korsatib
otilganidek, u insonda mustaqil ravishda bilimlarni egallash faoliyatini
tashkillashtirish, refleksiya, ijodkorlik, jismoniy va ruhiy jihatdan ozini
boshqara olish konikmalarini egallash, oz-ozini uyushtirish va rivojlantirish
kabi qobiliyat va layoqatlarni shakllantirishni taminlaydi. Shuningdek bunga
kasbiy kompetentlikni shakllantirishning didaktik modelini
tuzish uchun nazariy-metodologik asos
sifatida olingan oz-ozini rivojlantirish nazariyasi ham tola-tokis mos keladi.
Psixologik yondashuv Psixologiya fanida
bir-biriga yaqin, lekin ayniyat bolmagan tushunchalar qollanilib kelinadi,
chunonchi: odam, shaxs, individuallik. Ularning mohiyatini aniqroq izohlab
berish uchun har birining psixologik tabiatini tahlil qilish maqsadga muvofiq.
1.
Odam: Sut emizuvchilar sinfiga dahldorlik, biologik jonzod ekanligi
odamning oziga xos xususiyatidir. Tik yurishlik, qollarning mehnat faoliyatiga
moslashganligi, yuksak taraqqiy etgan miyaga egaligi, sut emizuvchilar
tasnifiga kirishi uning oziga xos tomonlarini aks tufayli borliqni ongli aks
ettirish qobiliyatidan tashqari oz qiziqishlari va ehtiyojlariga mutanosib
tarzda uni ozgartirish imkoniyatiga ham egadir.
2.
Shaxs. Mehnat tufayli hayvonot olamidan ajralib chiqqan va jamiyatda
rivojlanuvchi, til yordami bilan, boshqa kishilar bilan muloqot (muomala) ga
kirishuvchi odam shaxsga aylanadi. Ijtimoiy mohiyati shaxsning asosiy tavsifi
hisoblanadi.
3.
Individuallik. Har qaysi inson betakror oziga
xos xususiyatlarga ega. Shaxsning oziga
xos qirralarining mujassamlashuvi indivi duallikni vujudga keltiradi.
Odatda shaxsni rivojlantirish, shakllantirish,
tarkib toptirish, kamolotga yetkazish mavjud qarama-qarshiliklarni, ziddiyatli
vaziyatlarni yengish, irodaviy zor berish, zoriqish, tanglik, jiddiylik
holatlarini boshqarish, ozini qolga olish orqali ushbu faoliyatni amalga
oshirishning oqilona, omilkor vositalarini (yollari, usullari, operatsiyalari,
konikmalari, uquvlari, malakalari, odatlari, harakatlari kabilarni)
ozlashtirish, egallash natijasida vujudga keladi. Bularning barchasi imitatsiya
(taqlid), identifikatsiya, refleksiya, stereotipizatsiya, talim, oqitish,
oqish, organish, orgatish, saboq olish, ozlashtirish, mustaqil bilim olish
jarayonida yuzaga keltiriladi. Mazkur holatda aniq faoliyat orqali ehtiyojni
qondirish qonuniy ravishda yanada yuksakroq, yuqori bosqichdagi yangi
xususiyatga ega bolgan ehtiyojni tugdiradi.
Andragogik yondashuv - Bugungi kunda
mutaxassis ozining 5-10 yil oldingi oliy talim muassasasida olgan bilimlari
bilan kasbiy-shaxsiy faoliyatini muvaffaqiyatli tashkil eta olmasligi, mehnat
bozorida raqobatbardoshlikni taminlay olmasligini hayotning ozi korsatmoqda. Bu
esa oz navbatida mutaxassislarning kasb darajasi va malakasini muttasil oshirib
borish, ularni zamonaviy talablarga muvofiq qayta tayyorlash va malakasini
oshirish orqali kasbiy va shaxsiy rivojlanish darajasini taminlash masalasining
dolzarbligini belgilaydi. Ilmiy yonalishlarida talimning uzluksizligi va shaxs
ehtiyojlariga yonalganligi tamoyilini ilgari suruvchi andragogika (adult
education) ham katta yoshlilar talimining oziga xosligi, nazariy va amaliy
masalalari bilan shugullanuvchi fan sohasi sifatida rivojlanmoqda. Katta
yoshlilarni oqitish nazariyasi va amaliyoti jahon tajribasida bir necha
bosqichlarni bosib otgan. Xususan, XIX asrning 30- yillaridan boshlab Evropa va
Amerikaning kopgina davlatlarida bu davrda ishlab chiqarishning tez osishi,
jamiyat va ijtimoiy hayotning rivojlanishi negizida kattalarni oqitishning
dastlabki tajribalari toplana boshlangan.
XX asr boshlarida katta yoshlilarni oqitish muammosi
olimlar tomonidan insonni organuvchi fanlar tizimiga kiritildi. Birinchi
navbatda bu insonning turli yosh davrlaridagi psixik rivojlanishi jarayoni
bilan boglandi. Ammo bu vaqtda inson hayotining hamma bosqichida ham talim
olishi mumkinligi haqidagi qarashlarni asoslash zarurati vujudga keldi.
1950-1960 yillarda bir qancha xorijiy mualliflarning ishlarida kattalarni
oqitishning didaktik va metodik yondashuv muammolari korib chiqilgan. Jumladan,
aksariyat xorijiy tadqiqotchilar kattalarni oqitishning pedagogik tamoyillar
asosida talqin etib, kattalarni oqitishning oziga xos xususiyatlarini kattalar
pedagogikasi deb ataganlar. 1950-1960 yillarda olimlar M.Ogrizovich va
B.Samolovchev, taniqli nemis professori F.Pyoggeler, shveysar nazariyachi olimi
G.Xanselmana, polyak olimlari M.Semenski, L.Turoslarning ilmiy ishlarida
andragogika iborasi paydo boldi.
Andragogiya (gr. ἀνήρ
anè°¼/span>-katta odam, erkak, ἄγειν থin
-yetaklayman) talim nazariyasining
bir qismi bolib, u kattalar oquv faoliyati subekti tomonidan bilim va
konikmalarni ozlashtirishning oziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oqituvchi
tomonidan ushbu faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib
beradi. "Andragogika" tushunchasi 1833 yilda nemis pedagogika
tarixchisi Aleksandr Kapp (17991869) tomonidan fan sifatida amaliyotga
kiritilgan.
Bu mualliflar andragogikaning pedagogikadan farqlarini
aniqlashga harakat qildilar. Andragogikaning alohida fan sifatida shakllanishi
va tiklanishi 1970 yilga togri kelib, aynan shu yili kattalar talimining
amerikalik nazariyachi va amaliyotchi olimi M.Sh.Noulzning Kattalar talimining
zamonaviy amaliyoti. Andragogika yoki pedagogika nomli fundamental ishi chop
etiladi. Adabiyotlarni organish shuni korsatadiki, dunyo olimlarining
aksariyati andragogikani mustaqil fan va ilmiy yonalish sifatida pedagogik fan tarmogi
hamda ijtimoiy va gumanitar bilimlar sohasi sifatida talqin etadilar.
Andragogikaning ananaviy pedagogikadan asosiy farqi
talim berish jarayonida talim beruvchining (andragog katta yoshli kishilar
talimi bilan shugullanuvchi shaxs) emas, balki talim oluvchining faol
pozitsiyada bolishidir. Bunda talim beruvchining asosiy faoliyati talim
oluvchiga ozida mavjud bilimlarni yangilash, yangi bilim va konikmalarni
egallashga yordam berish hisoblanadi. Chunki yangi kasbiy bilim, konikma,
malaka hamda kompetensiyalarni ozlashtirish asosida katta yoshlilarning
axborotlashgan jamiyatga moslashishi va unda oz imkoniyatlarini tolaqonli
namoyon etishi faollashadi.
Xalqaro tajribalar hamda ularning kasbiy
kometensiyalarni rivojlantirishga tasiri. Jahon miqyosdagi talim
sifatiga qoyilayotgan talablardan biri XXI-asr pedagogikasini yangi
paradigmalar hamda raqamli talim tranformatsiyasi asosida takomillashtirish
zaruratini keltirib chiqardi. Chuqur kasbiy bilim, undan unumli foydalanish
konikmalari, shaxsiy tashabbuskorlik, ijodkorlik, mustaqillik har doim pedagog
faoliyatini alohida ajratib turgan bolsa, XXI-asr pedagogi uzluksiz talim
olish, oz-ozini tarbiyalash va oz-ozini rivojlantirish, oz-ozini
takomillashtirish qobiliyatlariga ega bolishi lozim. Finlyandiyada
Kattalar Talimi
Tashkiloti (FAEA), Fransiyada
tajriba orqali olingan
bilimlarni tasdiqlash (Validation des Aquis de lExp豩ence (VAE)
tushunchasining kiritilishi natijasida norasmiy va informal talimning
meyoriy-huquqiy bazasi
yaratilgan. Germaniyada
Weiterbildungspass (Uzluksiz talim pasporti) va ernkultur Kompetenzentwicklung
(Kompetensiyalarni rivojlantirishda talim madaniyati) joriy qilingan, Rossiyada
LifelongLearning (hayot davomida organish) goyasi malaka oshirish kurslari,
qoshimcha va toldiruvchi talim dasturlariga tatbiq etilgan. Uzluksiz talim
nazariyasining konseptual holatlaridan farqli olaroq, kattalar talimi
nazariyasi va amaliyoti asosida katta odam tabiatidan kelib chiqqan tamoyillar
yotadi: katta yoshdagi odam ehtiyoj sezmaguncha oqimaydi, u faqat oz fikriga
kora zarur bolgan narsalarni organadi va ish jarayonida oqiydi. Boshqacha qilib
aytganda yoshi katta odam talim jarayonida, aniqrogi bu jarayonning barcha
parametrlari: maqsadlar, mazmun va oqitishning tashkiliy shakllarini aniqlashda
yetakchi rol oynashga tayyor.
Kattalar talimi nazariyasi va amaliyoti sohasidagi
kopchilik tadqiqotlar M.Sh.Noulz tomonidan shakllantirilgan, malaka oshirish
markazida andragogika bolgan, kattalarni oqitishning olti tamoyili birligidan
iborat bolgan oqitishning andragogik modelini rivojlantiradilar.
Dunyo tajribalariga kora XXI-asrda ochiq va yopiq
shakldagi qisqa muddatli kurslarni tashkil etish malaka oshirish va kasbiy
rivojlanishda muhim omil xisoblanadi. Pedagog kadrlarning kasbiy
kompetensiyasini uzluksiz rivojlantirish, ozini-ozi muttasil takomillashtirish
uchun shart-sharoit yaratishni taqoza etadi.
Talim sohasidagi nufuzli Xalqaro ekspertlar[13] tomonidan talim tarbiya jarayoniga ikki
xil kompetensiyalarni uygun joriy etish taklif etilmoqda. Bular: Hard skills -
(ingliz. qattiq malaka) kasbiy kompotensiyalar hamda Soft skills - (ingliz.
yumshoq, moslashuvchan malaka) universal (umumiy) kompetensiyalar.
Hard skills -
malaka darajasini aniqlash va
olchash mumkin bolgan
bilimlar majmui sifatida (matnni kompyuterda terish malakasi, avtomobilni
boshqarish konikmasi, ingliz tilida gapirish, matematik bilim, kompyuter
dasturlaridan foydalanish konikmasi), soft skills aniq va umumiy olchov
birligiga ega bolmagan moslashuvchan, egiluvchan malakalar (kreativlik, jamoada
ishlash konikmasi, hissiy barqarorlik, masuliyat, tashabbuskorlik va hok)
sifatida qayd etilmoqda.
Hard skills - qattiq malakaga ega bolish uchun muayyan
kasb boyicha aniq bilim zarur boladi va bu konikmalarning mavjudligi imtihon
otkazish orqali aniqlanadi.
Soft skills - yumshoq kompetensiyalar (ijodkorlik,
muloqotga kirishishi layoqati, jamoada ishlash qobiliyati, qatiyatlilik,
tanqidiy fikrlash va hok.) esa kop hollarda inson xarakteri va hayotiy
tajribasiga bevosita bogliq bolganligi sababli shaxsiy fazilat, xislat,
qobiliyat sifatida ham talqin etiladi.
Soft skills tushunchasi tadqiqot predmeti (obekti)
sifatida ilmiy muomalaga kirishi ilk marta 1959-1972 yillarda AQSh armiyasi
shaxsiy tarkibini tayyorlash jarayonidagi islohotlar bilan bogliq. Askarlarning
shaxsiy va jangovor kompetensiyalarini shakllantirish boyicha tadqiqotlarga
rahbarlik qilgan psixolog,
ehtiyojlar nazariyasi muallifi, mavzular boyicha apperseptiv testlarni
baholashning yangi metodikasini ishlab chiqqan professor Devid Makkleland AQSh
davlat departamenti ximatiga xodimlarni tanlash jarayonida ilk marta yumshoq
(soft) kompetensiyalar va ularni baholash tushunchasini qollaydi.
XXI asrga qadar talim tizimida yoshlarga asosan hard
skills qattiq malaka darajasini berishga etibor qaratib kelindi. Yani, muayyan
kasbni puxta egallash, uning sir-asrorlarini toliq ozlashtirish shaxsning yetuk
mutaxassis ekanligini belgilovchi asosiy faktor sifatida qayd etilgan.
XXI asr pedagogikasi esa zamonaviy dunyoda bu
xislatlarning yetarli emasligi, endilikda tafakkurni rivojlantirish, kreativ
makon, muhit, kreativ shaxs, kreativ mahsulot yaratishga bolgan ehtiyoj asosida
ish tutish lozimligini uqtirmoqda.
Xalqaro ekspertlar tomonidan taqdim etilayotgan
tadqiqotlarda orta bogin mutaxassislarining mehnat bozoridagi
raqobatbardoshligi va kreativ kompetentliligini oshirish, professional talim
jarayonini loyihalashtirishda yumshoq kompetensiyalarni shakllantirishning
metodik taminotini yaratish mexanizmlarini takomillashtirish kabi yonalishlarda
oz aksini topmoqda.
Bir qator nufuzli tadqiqot markazlari oz hisobotlarida zamonaviy
professional talim mazmunini yumshoq kompetensiyalarni shakllantirishga
yonaltirish va modernizatsiyalash, kompetensiyalarga asoslangan innovatsion
talim muhitini yaratish, yoshlarda nostandart tafakkur tarzi va kreativlik
xislatlarini shakllantirish zaruratini etirof etib, bu jarayonning pedagogik,
metodologik va ilmiy-nazariy asoslarini taqdim etmoqda.
AQShning Garvard universitetida tashkil etilgan Career
Services markazi tomonidan malakali mutaxassisning kasbiy kompetentliligini
belgilovchi mezonlar sifatida nostandart tafakkur tarzi, Singapurning Nanyan
texnologiya universiteti Biznes maktabida kreativ qobiliyatlar muhim omillar
qatorida sanab otilgan.
Kompetentlikka yonaltirilgan talim insonning oz shaxsiy
manfaatlari uchun ham, jamiyat, davlat manfaatlari uchun olib boradigan
faoliyatining asosiy sohalarida muvaffaqiyatini taminlovchi bilimlar va amaliy
faoliyat usullarini kompleks ravishda ozlashtirishiga qaratilgan.
Tayanch kompetensiyalar insonning jamiyatdagi hayotiy
faoliyatidagi dolzarb va perspektiv ahamiyatga ega bolgan turli sohalariga
tegishli bolgan masalalar, bilimlar, amaliy malumotlar va faoliyat usullaridan
iborat bolib, ularni ozlashtirish bir tomondan insonning shaxsiy va ijtimoiy
jihatdan muvaffaqiyatli faoliyatini taminlasa, boshqa tomondan, jamiyatning
malum bir sifatdagi inson resurslariga bolgan talablarini qondirishga xizmat
qiladi.
Xorijiy davlatlar va vatanimiz tadqiqotchilari
tomonidan taklif etilayotgan tayanch, bazaviy, universal kompetensiyalar deb
hisoblash mumkin bolgan kompetensiyalarning turlicha tasniflarida
kompetensiyalarning shunday barqaror guruhlari yetarli darajada aniqravshan
belgilab berildiki, ularni egallamasdan turib, inson zamonaviy jamiyatda
muvaffaqiyat bilan, ziddiyatlarsiz, qaramaqarshiliklarsiz yashashi va faoliyat
korsatishi mumkin emas. Ularga quyidagilarni kiritish mumkin:
− ijtimoiyfuqarolik sohasidagi kompetensiyalar
- subektning ijtimoiy faolligini va fuqarolik masuliyatini, uning demokratik
institutlar faoliyatida va uni yaxshilashda hamda jamiyatning siyosiy hayotida
ishtirokini va hokazolarni taminlaydi;
− ijtimoiy munosabatlar sohasidagi
kompetensiyalar - yozma va ogzaki hamda tillararo (yani bir necha tillarni
bilishlik) muloqotni yaxshi bilishni, shaxslararo samarali va ziddiyatlarsiz
ozaro munosabatlarni oqilona amalga oshirishni, ozgacha fikrlaydiganlarga
nisbatan bagrikenglikni, boshqa madaniyat va diniy etiqodlarni togri qabul
qilish va hurmat bilan qaray bilishni va hokazolarni taminlaydi;
− axborot sohasidagi
kompetensiyalar - yangi axborot va telekommunikatsion texnologiyalarning
ahamiyatini tushunish, ularni egallash va oz ornida qollay bilish, turli
axborot manbalaridan foydalana bilish, yaxlit axborot muhitida ishlashga
tayyorlik, axborotga nisbatan tanqidiy munosabatda bola olishni va hokazolarni
taminlaydi;
− ijtimoiyindividual sohadagi
kompetensiyalar oilaviy qarindoshchilik va shaxsiy munosabatlarni togri ornata
olish, ozining sogligi va manaviyaxloqiy xislatlariga ongli va masuliyatli
ravishda munosabatda bolish, bosh vaqtini otkazish usullarini togri tanlay
bilish va hokazolarni taminlaydi;
− kasbiymehnat sohasidagi
kompetensiyalar - mehnat bozoridagi vaziyatlarni tahlil qila bilish, ozining
kasbiy imkoniyatlarini togri baholay olish, mehnat munosabatlaridagi
qonunqoidalar va axloqiy meyorlarni bilish, oz kasbiy faoliyatiga tegishli
chuqur bilimlarga va keng dunyoqarashga ega bolish, amaliy vazifalarni hal
etishda oz bilim va tajribalarini epchillik bilan mohirona qollay olish,
kasbiyaxloqiy sifatlarga ega bolish va hokazolarni taminlaydi;
− tizimli kompetensiyalar - kasbiy
jihatdan ham, shaxsiy va ijtimoiy hayotida ham mustaqil ravishda
oqishorganishga, jismoniy va psixik jihatlardan ozozini boshqara olish va
ozozini takomillashtira olish malakalarini egallashga qodirlik va hokazolarni
taminlaydi.
Tayanch kompetensiyalarni belgilashda jamiyat
ehtiyojlari yoki ijtimoiy buyurtma muhim asos va yollanma bolib hisoblanadi. Bu
orinda shuni takidlab otish lozimki, demokratik, fuqarolik jamiyatida ijtimoiy
buyurtma davlat va jamiyat manfaatlariga ham, shaxsiy manfaatlarga ham birday
mos bolishi kerak. Ijtimoiy buyurtma asosida belgilangan tayanch
kompetensiyalar oz navbatida talimning maqsadi va natijasi sifatidagi
kompetentlikni tashkil etadigan tarkibiy qismlarni belgilab beradi.
Kopchilik tadqiqotchilarning yakdillik bilan
takidlashlaricha, kompetentlik shaxsning murakkab, yaxlit bir butun, kop
omilli, kopqirrali sifatidir. Kompetentlikning vujudga kelishi uchun quyidagi
sifatlar poydevor, asos bolib xizmat qiladi:
1) malum fan sohasidagi bilim, konikma va malakalar;
2) mustaqil
faoliyatdagi amaliy tajriba.
Biroq, bilim, konikma va malakalarga asoslanganligi
bilan, kompetentlik ularning ozidangina iborat emas. Kompetentlik shaxsning
bilim, konikma va malakalar asosida shakllangan sifati bolib, ularni muayyan
vaziyatda, amaliy faoliyatda qollay olishga qodirligidir. Kompetentlik muayyan
sohaga oid faoliyatni ozlashtirib borish jarayonida vujudga keladi, shuning
uchun ham ushbu faoliyat kompetentlikning ikkinchi muhim poydevori hisoblanadi.
Tegishli sohaga oid bilim va konikmalar va shu soha
boyicha amaliy faoliyat tajribasi bolmasa kompetentlik bolishi mumkin emas.
Kompetentlik quyidagi
belgilar bilan tavsiflanadi:
− har qanday muayyan vaziyatda,
uning turli xil jihatlarini hisobga olgan holda bilimlarni oz ornida va
tezkorlik bilan togri qollay bilish;
− qarorlarni qabul qila bilishga
qodirlik va tayyorlik, shu bilan birga, mazkur vaziyat uchun eng maqbul qaror
variantini tanlay olish;
− ijtimoiy harakatlarni tashkil
etish va buning uchun barcha imkoniyatlarni ishga sola bilish;
− faoliyat doirasida boshqa
odamlar bilan ozaro munosabatlarni aniq maqsadlarni kozlagan holda va maqsadga
muvofiq, maqbul tarzda ornata olish imkonini beradigan kommunikativ konikmalar;
− muayyan manaviy qadriyatlarga,
dunyoqarashga, umummadaniy va
axloqiy sifatlarga egalik,
faoliyatga intilish hissining mavjudligi;
− ozining ijodiy imkoniyatlarini
rivojlantirishga, faoliyatning yangi usullarini egallashga intilish.
Bazi tadqiqotchilarning fikricha, kompetentlik
tafakkurning malum bir turlarini izlanuvchanlik, tanqidiy fikrlash,
refleksivlikni hamda muayyan qobiliyatlarni talab etadi.
Kompetentlikning muayyan sohaga oid bolishi uning oziga
xosligi va aniqligini belgilaydi. Shu nuqtai nazarga kora
kompetentlik har xil turlarga
ajratiladi ijtimoiy va kasbiy, maxsus va individual, axborotga oid va
kommunikativ, pedagogik va psixologik, ekologik va hokazo.
Shu bilan birga, tadqiqot muammosi
boyicha ishlarning tahlili korsatishicha, kompetentlikning taklif etilayotgan
tavsiflari va tipologiyasi kompetentlik yondoshuvi bilan bevosita aloqadorlikda
organilmaydi.
A.A. Cheremisina kompetentlikni shaxsning yaxlit sifati
deb qaraydi va kognitiv (bilim), motivatsion (moyillik) va faoliyat
(tajriba)dan iborat, deb hisoblaydi. N.G. Vitkovskaya talabalarning axborotga
oid kompetentliklarini organar ekan, unda tortta asosiy komponentni ajratib
korsatadi: manaviymotivatsion, kognitiv, texnologik va refleksiv.
I.V. Grishinaning fikricha, kompetentlik shaxsning
murakkab va kopqirrali talimi bolib, funksional jihatdan ozaro bogliq bolgan
quyidagi komponentlardan iborat:
a) motivatsion
(maqsad va vazifalarga mos keladigan motivlar majmui);
b) kognitiv (zarur bolgan
bilimlar majmui);
v) operatsion
(vazifalarni amaliy hal etish konikmalari va malakalari
majmui);
g) shaxsiy (muhim
shaxsiy sifatlar majmui);
d) refleksiv (oz
faoliyatidan kongli tolish, uni baholash, susaytirish, yol
tutish usullarini
tanlash).
L.G.Antropova kompetentlikning komponentlaridan biri
bolgan kommunikativlik quyidagilarni aks ettiradi, deb hisoblaydi:
-
oqituvchining pedagogik muloqatning maqsadlari, mohiyati, tuzilmasi,
vositalari, oziga xos xususiyatlari boyicha axborotga egaligini (kommunikativ
bilimlar);
-
mazkur faoliyat texnologiyalarining ozlashtirganligini (kommuni-kativ
konikma va malakalar);
-
pedagogik muloqotning samarador bolishi muhimligini oqituvchi tomonidan
tasarruf etilishini, oz pedagogik faoliyatining kommunikativ jihatlarini doimiy
ravishda takomillashtirib borishga intilish kabi xislatlarni taminlaydigan
mutaxassisning individualpsixologik sifatlarini (kommunikativlikka
yonaltirilganlik);
-
inson shaxsiga eng asosiy qadriyat deb qarashni (insonparvarlik),
pedagogik muloqot jarayonida yuzaga keladigan kommunikativ vazifalarni
noananviy yollar bilan, ijodkorona hal eta olishni (kreativlik).
Shunday qilib, kompetentlikning mazmuni va qaysi fan
sohasiga tegishliligidan qatiy nazar, uning tuzilmasini quyidagi tarkibiy
qismlarga ajratish mumkin:
−
kognitiv (fan sohasiga oid bilimlar majmui bolib, ular asosida
kompetentlik
shakllantiriladi);
−
faoliyatga oid (amaliy tajriba);
− operatsiontexnologik
(vazifalarni amaliy hal etish konikmalari va malakalari majmui);
− shaxsiy (mazkur fan sohasidagi
faoliyat uchun muhim bolgan
individualpsixologik
sifatlar va qobiliyatlar majmui);
− manaviymotivatsion (faoliyatning
maqsad va vazifalariga mos keladigan qadriyatlarga moyillik, motivlar majmui,
dunyoqarash); refleksiv (faoliyat va uning natijalarining mohiyatini tushunish,
baholash,
oldindan kora bilish,
kreativlik).
Psixologik jihatdan kompetentlik atrofdagi olamni
tushunish mezoni va u bilan ozaro tasirining mutanosibligi sifatida belgilanadi
yoki yanada batafsilroq tariflansa, faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish
imkonini beradigan bilim, konikma va malakalar yigindisidir yoki insonning
atrofmuhitga hamda ozoziga tasir etish metodlarini egallaganligidir.
Yangi ijtimoiytalimiy goyalar nuqtainazaridan ushbu
tushuncha yanada rivojlana bormoqda. Kompetentlikni rivojlantirish
bosqichlaridan birinchisi uning tarkibiy qismlari doirasini subekt kasbiy
faoliyati uchun muhim bolgan kompetensiyalarning qoshimcha sohalarini kiritish
hisobiga kengaytirish bilan bogliq.
Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnika
pedagog xulqining boshqarish omili sifatida. Pedagog kadrlarni qayta
tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida Kasbiy kompetensiyalarni
rivojlantirish moduli negizida tinglovchilarni
pedagogik mahorat asoslar bilan
tanishtirish maqsadga muvofiqdir. Zero, tinglovchilar tomonidan pedagogik
mahoratning tarkibiy elementlari bilan tanishtirish, ularda pedagogik texnika,
nutq madaniyati, pedagogik deontologiya, kommunikativ qobiliyat, pedagogik
nizo, shuningdek, zamonaviy pedagogning imidji togrisidagi malumotlarning
ozlashtirilishi va mazkur bilimlar negizida zarur malakalarning ozlashtirilishi
oliy talim tashkilotlarida tashkil etiladigan pedagogik jarayon sifatini
yaxshilash, samaradorligini taminlashni kafolatlaydi.
Oqituvchining kasbiy pedagogik professionalizmi -
pedagogik mahorati va oz kasbiy faoliyatini yuqori saviyada tashkil qila
olishni taminlovchi, oqituvchipedagog shaxs xususiyatlarini yigindisidir.
Shunday muhim xususiyatlarga oqituvchi faoliyatining insonparvarlikka
yonaltirilganligi, uning kasbiy bilimlari, pedagogik qobiliyatlari va pedagogik
texnikasi (oz-ozini boshqara olish konikma lari va tinglovchilar bilan uzaro
hamkorlik qila olish malakasi) kiradi. Bu pedagogik mahorat tizimidagi
ozini tashqi tasirlarsiz rivojlantira olish xususiyatiga ega tortta ozaro
bogliq jixatlardir. Shundan kelib chiqib takidlash mumkinki, oqituvchi
professionalizmi-bu shaxs va faoliyat subektining murakkab, kop qirrali
integral xususiyatlari majmuasi bolib, uning tuzilmasi quyidagilardan
iborat: a) oqituvchi professionalizmini tashkil etuvchi yaxlit komponentlar; b)
oqituvchi faoliyati va shaxsiga qoyilgan meyoriy talablar bilan belgilangan
umumiy yoki tipik xususiyatlar (meyoriy professionalizm). v) oqituvchi subekt
sifatida pedagogik faoliyat va muloqotda namoyon boluvchi individual-psixologik
va tipologik xususiyatlari pedagogik kasbiy kompetensiyalarining asosiy
tarkibiy qismlari sifatida kasbiy mahorat, pedagogik faoliyat va muloqotning
individual uslubi, pedagogik ijodkorlik,
shaxsiy kasbiy
salohiyatni belgilash mumkin.
Bular Mahorat - Uslub Salohiyat Mohirlik (texnika) -
Ijod Artistizm formulasida oz aksini topgan yaxlit tizimni tashkil etadi va
pedagogik kompetensiyalar ning korsatkichlari xisoblanadi.
Oqituvchi professionalizmi bu
tinglovchilar bilan hamkorlik va dostona munosabatlar jarayonida namoyon
buladigan talim va tarbiya berish sanati, pedagogik mahorat, pedagogik texnika
va erkin ijoddir.
Yuqorida keltirilgan
fikrlar shu kunda oqituvchidan mohirlik, yani texnikani
pedagogik texnikaning
asosiy komponentlarini bilish, uning usullarini egallash
va ularni oz faoliyatida qollay olishni
talab etadi.
Pedagogik texnikaga A.S Makarenko quyidagicha tarif
beradi: Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq,
jahldor bolishni bilishi lozim, u ozini shunday tutishi kerakki, uning har bir
harakati tarbiyalasin.
Pedagogik
texnikaning asosiy komponentlari:
1.Oqituvchining ozini boshqara olishi.
2.Shaxs va jamoaga tasir eta olishi. 3. Pedagogik muloqotni ornatish. 4.
Diqqatni jalb etish usullari.
Yakka shaxs va jamoaga tasir qilishning ikki usuli
mavjud: ishontirish usuli va yoqish usuli. Ikkinchisi samaraliroqdir, negaki
insonga yoqmay turib uni ishontirish qiyin.
Pedagogik texnika har bir
talim oluvchi va jamoaga tasir otkazishda samarali qollash uchun zarur bolgan
malaka va konikmalar, usullar majmuasi.
Pedagogik
texnikaning asosiy tarkibiy qismlari:
nutq malakasi va texnikasini ozlashtirish;
tushunarli, tasirchan fikr va his-tuygularni sozda aniq ifodalash,
mimika va pantomimik xarakatlar, jestlardan oz ornida foydalanish;
manoli va ochik chexrali nigox bilan karash;
hissiy-psixik va tasodifiy xolatlarda oz his-tuygularini jilovlay olish;
turli vaziyatlarda oqiguvchi-pedagog va tarbiyachiga xos bolgan ijodny
kayfiyatni boshkarish;
kulgi va tabassum-la samimiylikni etirof etish;
tinglovchilar, hamkasblar bilan doimo yaxshi kayfiyat va
ragbatlantiruvchi munosabatda bolish;
savodli va sof adabiy tilda sozlash; ijodiy pedagogik qobiliyatini
qollay bilish.
Pedagogik mahoratni oshirishda oqituvchi shaxsining
insonparvarlik yonalishiga ega bolishi, uning qiziqishlari, qadriyat
yonalishlari va ideallarining oliy maqsadga barkamol avlod tarbiyalab
yetishtirishga yonaltirilganligi bilan belgilanadi. Shu bilan birgalikda talim
jarayonini boshqarish mutaxassislik fani, uni oqitish metodikasi, pedagogika va
psixologiyani mukammal bilishni talab qiladi.
Bugungi kunda davlatimiz talimi sohasi oldiga
qoyayotgan vazifalarning bajarilishi kop jihatdan oqituvchiga bogliq. Shunday
ekan, axloqning muhim jihatlaridan biri inson shani, qadr-qimmatidir. Kishining
qadr-qimmati, avvalo, umumiy ishga qoshayotgan hissasining salmogi va sifati
bilan belgilanadi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyatda inson oz
mehnatining salmogi va sifati bilan, aqliy va jismoniy mehnatining samarasi,
ishbilarmonligi bilan qadrlanadi, halol mehnat kishining qadri, izzat-hurmatini
oshiradi. Oqituvchi, muallimning bajarayotgan ishi bugungi kunda jamiyatda
ahamiyatlidir. Insonning qadr-qimmati uning mansabi, kasbi-koridan kora ham
koproq oz kasbini qanday bajarishi, uning odobi va xulq-atvoriga bogliqdir.
Jamiyatimiz
talab etayotgan har tomonlama yetuk, komil insonni
tarbiyalashda oqituvchining orni
beqiyosdir. Oqituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasb. Yaxshi oqituvchi
bolish uchun pedagogik nazariyani egallashning ozigina yetarli emas. Chunki
pedagogik nazariyada bolalarni oqitish va tarbiyalash haqida umumiy qonun
qoidalar, umumlashtirilgan uslubiy goyalar bayon etiladi
Oqituvchi faoliyatida pedagogik texnikaning
ahamiyati. Pedagogik texnikaning asosiy komponentlari. Pedagogik texnikani
shakllantirish yollari. Pedagogik texnika asoslarini muvaffaqiyatli
ozlashtirish pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismi bolib, unga erishish
pedagogika, psixologik hamda amaliy tayyorgarlik boyicha maxsus bilimlarga ega
bolishni talab qiladi. Pedagogik texnikani ozlashtirishda oqituvchi talim
oluvchi hulq-atvori, xattiharakatlarining tashqi belgilarga kora uning ichki
holatini belgilay olish malakasiga ega bolishi nihoyatda muhimdir.
Pedagogik texnika
tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
1)
pedagogning oz diqqati hamda talim oluvchilar diqqatini maqsadli
boshqarish;
2)
pedagogik faoliyatda jarayonning, talim oluvchilar harakatining suratini
his qilish.
Oqituvchi faoliyatida uning
pedagogik texnikaga egaligi quyidagilarda namoyon boladi:
Oqituvchining pedagogik madaniyatga
egaligi, pedagogik texnika asoslarini puxta ozlashtira olganligi uning yuz
ifodasi, erkin, vazmin harakatlari, gavdani togri tuta bilishi, yiginchoqligi,
imo-ishoraning tabiiyligi, talim oluvchilarga nisbatan etiborida yaqqol aks
etadi.
Pedagogik jarayonda oqituvchi yuzini
orinsiz, qopol tarzida burishtirmasligi, pala-partishlikka yol qoymasligi,
imo-ishoralarning suniy bolishidan saqlanishi, manosiz bolishiga yol qoymasligi
zarur.
Zero, bularning barchasi
oqituvchining talim oluvchi oldida hurmat qozona olmasligiga olib keladi. Yosh
oqituvchilar pedagogning hatto sinf xonasiga, auditoriyaga qanday kirishi,
talim oluvchi, talabalarga nazar tashlashi, salomlashishi, stulni surishi, shaxsiy
buyumlari (sumka yoki qogoz solingan yigmajildlarni qaerga, qanday qoyishi,
xona boylab yurishi, yozuv taxtasidan foydalanishdagi harakatlari, talim
oluvchi, talabalar bilan muloqotda ozini qanday tutishi va
b.ham katta tarbiyaviy
tasir kuchiga ega ekanligini yodda tutishlari zarur
Vazmin,
xushmuomala, oziga ishongan pedagog faoliyatining ilk
bosqichlaridanoq talim oluvchilar
mehrini qozona oladi. Buning uchun oqituvchi, eng avvalo, oz hissiy
holatlarini, tuygularini boshqara olishi kerak. Pedagogning talim oluvchilar
bilan muloqoti rasmiy xarakterga ega. Qolaversa, u talim oluvchilar, ularning
ota-onalari, hamkasblari hamda talim muassasasi va yuqori boshqaruv
organlarining nazorati ostida faoliyat yuritadi. Bu esa jismoniy toliqishni,
ruhiy zoriqishni, oz-oziga nisbatan ishonchsizlikni va tanglikni keltirib
chiqaradi. Natijada oqituvchining nutqi qatiylik kasb etmaydi, ovozda nuqsonlar
kozga tashlana boshlaydi, oyoq va qollar toliqadi. Bu kabi salbiy hodisalarning
kelib chiqmasligi uchun oqituvchi ozini dars boshlanishidan avval talim
jarayoniga ruhan tayyorlashi, bu jarayonda yuzaga kelish ehtimoli bolgan turli
salbiy holatlarga ozini psixologik nuqtai nazardan tayyorlashi, imkon qadar
ruhiy barqarorlikka erishishi talab qilinadi.
Oqituvchi
pedagogik jarayonga ozini ruhan tayyorlashda quyidagilarga etibor berishi
lozim:
oziga,
oz imkoniyatlariga ishonish; xushmuomala
bolish va kelajakka ishonch bilan qarash; oz xatti-harakatlarini nazorat qilish
(muskullar zoriqishini bartaraf etish, qomatni rostlash, harakatlarni
togrilash, nutqning ravon, aniq bolishiga etibor qaratish va togri nafas
olishni ozlashtirish); aqliy va jismoniy mehnatni tashkil etishda ozaro
uygunlikka erishish, muayyan davrlarda hordiq chiqarish (mehnat yoki musiqa
yordamida dam olish, badiiy asarlarni oqish, yaqinlar, dostlar bilan
hazil-mutoybani tashkil etish); 
pedagogik
jarayonning muvaffaqiyatli, samarali
kechishiga ozini ozi ishontirish; 
kasbiy
faoliyatni katta ishtiyoq, kotarinki kayfiyat
bilan tashkil etishga intilish; turli salbiy ruhiy omillar organizmiga, ruhiy
holatiga, xatti-harakatlariga,
talim
oluvchilar va talim jarayonining boshqa ishtirokchilariga nisbatan munosabatiga
tasir etishiga yol qoymaslik; salbiy ruhiy omillar va jismoniy holatlarni
bartaraf etish uchun trening va
avtotreninglardan
samarali foydalanish malakasini ozlashtirish.
Ruhiy barqarorlikka erishish muayyan shartlar asosida
kechadi. Bu orinda V.A.Suxomlinskiy ruhiy barqarorlikka erishishning asosiy
shartlari quyidagilar ekanligini takidlaydi:
qosh-qovoqni uyub yurmaslik; boshqalarning
kamchiliklari, nuqsonlarini oshirib korsatmaslik; hazil-mutoyba
moyil bolish; xushmuomala bolish va kelajakka
ishonch bilan qarash.
Oqituvchi tomonidan ozlashtiriladigan pedagogik texnika
negizida pantomimika oziga xos orin tutadi.
Pantomimika gavda, qol
va oyoqlarning harakati bolib, u pedagog tomonidan bayon etilayotgan muayyan
fikrni alohida ajratib korsatishga, malum qiyofa orqali gavlantirishga imkon
beradi.
Odatda oqituvchining togri tutilgan, chiroyli
qaddi-qomati uning shaxs sifatida namoyon bolishini taminlaydi. Qolaversa, bu
holat uning oziga, shaxsiy imkoniyatlariga bolgan ishonchi yuqoriligi, shaxs
sifatida ozini qadrlay olishi, oziga ozi yuqori baho berishini ham ifodalaydi.
Boshning quyi egilganligi, qollarning osilib turishi oqituvchining ichki
zaifligi, oziga ozi ishonchsizligidan dalolat beradi.
Uzluksiz talim tizimining barcha bosqichlarida talim
oluvchilarga gavdani togri tutishni, erkin harakatlanishni, har qanday
vaziyatda ham ozini tuta bilishni, yiginchoqlikni orgatib borish maqsadga
muvofiqdir. Oliy talim muassasalarida talabalarda ushbu sifatlarni hosil qilish
esa ularni kasbiy faoliyatga ruhiy tayyorlashning muhim shartlaridan biri
hisoblanadi.
Talabalarga,
eng avvalo, gavdani togri tutib turish orgatiladi. Bunda oyoqlar yelka
kengligida (ikki oyoq oraligi 12-15 smni tashkil etishi lozim), ong oyoq bir oz
oldinda turishi maqsadga muvofiqdir. Zero, shundagina tana ogirligi har ikki
oyoqqa birdek tushishi bilan birga uzoq vaqt (deyarli 30-30, oliy talim
muassasalarida esa 60-70 daqiqa) toliqmay turishni taminlaydi. Oqituvchining
harakatlari imkon qadar oddiy va erkin bolishi lozim. Ozini ozi majburlab,
ayrim kamchiliklarni yoqotish maqsadida suniy, zorma-zoraki harakatlarni sodir
etishning hojati yoq.
Harakatlar qanchalik samimiy va imkon qadar oddiy
bolsa, talim oluvchilarda oqituvchiga bolgan ishonch, hurmatni shunchalik
oshiradi. Gavdani oldinga-orqaga tebratmaslik, hadeb tana ogirligini bir
oyoqdan ikkinchi oyoqqa otkazmaslik, stul suyanchigiga yoki kafedra (oliy talim
muassasalarida maruza oqish uchun ajratilgan jihoz)ga butunlay suyanib
olmaslik, boshni yoki quloqni qashlamaslik, burunni artmaslik, kozni
ishqalamaslik, qolda biror buyumni aylantirmaslik talim oluvchiga qanchalik
zavq bersa, unda oqituvchiga nisbatan xayrixohlikni uygotsa, ularning aksini
sodir etish talim oluvchining gashini keltiradi. Dars jarayonida oqituvchi,
shuningdek, gavdasi harakatining bosiq, ortiqcha harakatlardan holi bolishiga
etibor qaratishi, ortiqcha silkinish va keskin harakatlarni sodir etishdan
ozini tuta olishi zarur.
Pedagogik jarayonda oqituvchi yuz ifodasi (mimika) va
jestlar orqali ham talabalarga samarali tasir korsatadi.
Mimika yuz
muskullarining harakatlari orqali oz fikri, his-tuygulari, kayfiyatini,
shuningdek, mavjud voqelikka nisbatan munosabatini ifodalash
Insoniyat qadim-qadimdan ozaro munosabat va
muloqotlarni tashkil etishda turli jestlardan orinli va samarali foydalanib
kelgan. Zero, jestlar insonning hissiyotlari, ichki kechinmalari va ijtimoiy
borliqqa bolgan munosabatini sozsiz ifodalash imkoniyatiga ega. M: ong qol chap
kokrak ustiga kaftlar yoyilgan holda qoyilsa, bu holat Sizga hurmatim cheksiz,
ong qolning kaftlari ochiq holda korsatilsa, Jim boling!, Bas qiling!, qol
musht qilib tugilsa, Qoyil qildim! yoki Qoyil qilaman! kabi manolarni anglatadi.
Juda qadimdan inson yuz ifodasi va qarashi
atrofdagilarga sozdan kora kuchli tasir qilishi aniqlangan. Shu sababli qadimgi
Rim va Yunonistonda notiqlarning nafaqat sozdan, shu bilan birga mimika,
pantomimika va jestlar (gavda, qol va oyoq harakatlari)dan samarali foydalana
olishlariga etibor qaratiladi.
Bugungi kunda ham rivojlangan mamlakatlarda
siyosatchilarning yuqorida qayd etilgan harakatlar boyicha malakalarni
ozlashtira olishlariga jiddiy etibor qaratiladi.
Oqituvchi tomonidan mimika, pantomimika va jestlar
(gavda, qol va oyoq harakatlari)dan samarali foydalana olish malakalarini
samarali ozlashtira olishi uning mehnatini qisman yengillashtirish bilan birga,
talabalarga tasir korsatishida muayyan muvaffaqiyatlarni qolga kiritishiga
imkoniyat yaratadi.
Jest (gavda, qol va oyoq
harakatlari) muayyan hodisa yoki obektga nisbatan munosabatning
gavda, qol va oyoq harakatlari yordamida ifodalanishi. Mimika, pantomimika va
jestlar uzatilayotgan axborotning hissiy ahamiyatini oshiradi, uning puxtaroq
ozlashtirilishini taminlaydi. Kozlar ham yuz ifodasini shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega. Shu sababli kozlar
yordamida turli manolarni ifodalash
malakalarini ozlashtira olish ham mahoratli pedagog bolish uchun nihoyatda
zarur.
Tinglovchilar
diqqatini oziga tortish usullari. Auditoriyani boshqarish psixologiyasi, tinglovchilarga
tasir etish va ishontirish usullari. Oqituvchi oz faoliyatida
pedagogik texnika metodlari bilan birga pedagogik texnika vositalaridan ham
foydalanadi.
Pedagogik texnika vositalari pedagog
tomonidan talim oluvchilarning u yoki bu harakatlari yoki ularda namoyon
boladigan manaviy-axloqiy sifatlariga nisbatan subektiv munosabat, alohida
his-tuygularning manoli ifodalanishini taminlovchi vositalar
Mohiyatiga kora
pedagogik texnika vositalari nutq
va ogzaki bolmagan muloqot jarayonida
qollaniladigan vositalar sanaladi.
Pedagogik amaliyotda yosh
oqituvchilarning pedagogik texnikasida quyidagi juziy kamchiliklar
uchraydi:
1)
talim oluvchilar bilan sidqidildan sozlasha olmaslik;
2)
gazabni toxtata olmaslik yoki uni oz ornida ishlata olmaslik;
3)
ozida ishonchsizlikni yenga olmasligi;
4)
nutqni ravon bayon eta olmaslik;
5)
ortiqcha qattiqqollik;
6)
xushmuomala bolishdan qorqish;
7)
juda tez gapirish (ayniqsa darslarda);
8)
ortiqcha harakat yoki bir joyda qotib qolish, qollarini qaerga qoyishni
bilmaslik;
9)
oz gavdasini tutishda muayyan kamchiliklarga yol qoyish (bukchayib,
yerga qarab yurish, orinsiz kulish, ortiqcha harakat, qolida turli jismlarni
aylantirib yurish);
10)
monoton bir ohangda sozlash, nutqning zerikarliligi, jonli emasligi;
11)
ifodali oqish, sozlarni aniq, togri talaffuz qila olmaslk (notogri
diksiya), sinf xonasi, auditoriya uchun zarur tovush balandligini belgilay
olmaslik.
Oqituvchining talim oluvchilarga
pedagogik tasir korsatishida uning nutqi ham hal qiluvchi omillardan biri
sanaladi.
Oqituvchi nutqi
pedagogning talim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi.
Ijtimoiy munosabatlarni tashkil
etishda nutqning monolog, dialog, polilog shakllaridan foydalaniladi.
2-rasm.
Oqituvchi nutqining asosiy shakllari
Oqituvchi
auditoriyada ogzaki nutqning turli shakllaridan foydalanadi.
Maruza mashgulotlarda koproq nutqning
dialog va polilog shakli samaralidir, chunki bu bosqichda talim suhbat usuli
asoslanadi. Monologik nutqdan oqituvchi hikoya, tasvir, tarif, tavsif
xarakteridagi mavzularni bayon etishda foydalanadi. Organilayotgan mavzuning
mohiyatidan kelib chiqqan holda oqituvchi har bir darsda ogzaki nutqning barcha
shakllaridan orinli, maqsadli foydalanishi mumkin.
Oqituvchi mavzular boyicha
materiallarni talim oluvchilarga yetkazib berishda ularning xulqlariga samarali
tasir etish maqsadida koz, qosh, qol, yuz, bosh, kaftlari yordamida muayyan
harakatlarni amalga oshiradi. Uning bunday harakatlari tasdiq yoki inkorni
ifodalashi mumkin.
Oqituvchi tomonidan sodir
etilayotgan harakatlar orinli bolsa ular sozsiz pedagogik tasir jarayonini
kuchaytiradi. Biroq, bu kabi harakatlarni orinsiz, teztez sodir etaverishi
talim oluvchilarning diqqatlarini susaytiradi, ularni zeriktirib
qoyadi. Pedagogik jarayonda oqituvchining tasirini
kuchaytiradigan omillardan biri uning ovozi, unga xos bolgan xususiyatlar
sanaladi. Oqituvchi ovozining yoqimli va jarangdor bolishi talim
oluvchilar etiborini oziga tola qarata olishini taminlaydi. Oz ovozining
tasirchanligini aniqlash uchun oqituvchi ovozining qanchalik darajada kuchli,
shirador va yoqimli ekanligini bilishi, shuningdek, zarur vaziyatlarda ovozning
bu kabi xususiyatlaridan unumli foydalana olishi zarur. Oz ovozida malum
kamchiliklar borligini sezgan oqituvchi ularni bartaraf etishga harakat qilishi
kerak. Buning uchun ovozdan foydalanish va uni yaxshilash texnikasi ustida
izchil, doimiy mashq qilib borishi talab etiladi. Zero, bir yoki ikki marta
qilingan mashq bilan ovoz xususiyatlarini yaxshilab bolmaydi.
Oqituvchi ovozi ozida
quyidagi xususiyatlarni aks ettira olishi zarur:
1)
jarangdorlik (tovushning tozaligi va tembrning yorqinligi);
2)
keng diapazonlik (ovozning eng pastlikdan eng yuqorigacha bolgan
darajasi);
3)
havodorlik (erkin sozlaganda yaxshi eshituvchanlikka ega bolishi);
4)
ixchamlik, harakatchanlik;
5)
chidamlilik (uzoq ishlash qobiliyatiga ega bolish);
6)
moslashuvchanlik (dinamika, tembr, ohandorlikning turli sharoitga
moslasha olishi);
7)
qarshi shovqinlarga nisbatan barqarorlik (xalaqit beruvchi shovqinga
tembr va tessituraning ozgarib turishi);
8)
suggesivlik (ovozning xayajon ifodalashi va bu orqali, qanday soz
aytilayotganidan qatiy nazar, tinglovchining xulqiga tasir qilish xususiyati).
Pedagogik faoliyatda oqituvchi oz
nutqini tashkil etishda quyidagilarga jiddiy etibor qaratishi zarur:
1)
adabiy (sheva sozlarining qollanilmasligi) meyorlariga (kadi qovoq,
pamildori pomidor, kelutti kelyapti, kartishka kartoshka va hokazo tarzida)
amal qilish;
2)
talaffuz (o, a, u ,o, f, v, p, d, t, x, h, s, s, j, sh) meyorlariga
(onor nor, uxshash oxshash, palakat falokat, Hamit Hamid, xam ham, sentner
sentner, ijtimoiy ishtimoiy kabi shakllar) rioya etish;
3)
kelishik meyorlariga (Sobirni ukasi Sobirning ukasi, talim oluvchini
daftari talim oluvchining daftari, poezdga keldim poezdda keldim va b.
korinishida) amal qilish.
Bugungi kunda nutq texnikasi boyicha bir qancha
majmuaviy mashqlar asoslangan. Ular sozlashish paytida togri nafas olish,
tovush hosil qilish va nutqni manoli ifodalash malakalarini takomillashtirishga
yordam beradi.
Oqituvchi nutqini
tashkil etishda d i k s i ya ham alohida orin tutadi.
Diksiya
sozlarning aniq talaffuz qilinishi
Talaffuzning aniqligi oqituvchi nutqining tushunarli
bolishiga yordam beradi, shuningdek, talim oluvchilar tomonidan togri
tushunilishini taminlaydi. Talaffuz qanchalik aniq bolsa, aytilayotgan soz,
ifodalanayotgan bogin va tovushlar shunchalik tiniq, yorqin ifodalanadi. Tovush
nutq apparatining barcha azolari (lablar, jag, tishlar, yumshoq va qattiq
tanglay, kichik til, kekirdak, tomoq orqa devori, tovush naychalari)ning
birgalikda unumli ishlashiga bogliq. Til, lablar, yumshoq tanglay, kichik til
va pastki jag nutqda faol ishtirok etadi. Shu sababli ularni doimiy mashq
qildirish turish muhim ahamiyatga ega.
Artikulyatsiya (lot.
articulation < articulare
aniq talaffuz qilmoq) nutq organ
(azo)larining tovush hosil qilishdagi harakatlari holati.
Tovushning
aniq talaffuz qilinishini
takomillashtirish
artikulyatsiya gimnastikasi asosida amalga oshiriladi.
Har bir unli va undosh tovushlarni
togri ifodalashga orgatuvchi mashqlar (ifodali oqish, tez aytishlar).
Oqituvchi nutqining
tashkil etilishida r i t m i k a ham muhim orin egallaydi.
Ritmika ayrim soz va
boginlarning aytilish muddati va toxtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan
oz ornida ishlatilishini bildiradi
Unga xos muhim jihat
ritm sanaladi.
Ritm (nutqning vazni) nutqning muhim xususiyati
sanaladi, zero, nutq ohangi, toxtamlar ham tinglovchilarga bevosita kuchli
hissiy tasir korsatadi. Nutqning ritmi (vazni)ga kora talim oluvchiga
uzatilayotgan bilimlar, oquv materialining murakkab orinlari oqituvchi
tomonidan asta-sekin bayon qilinadi, oson ozlashtiriladigan qismlarini esa
nutqni bir qadar tezlashtirib bayon etish mumkin. Oqituvchi oz faoliyatida
aniq, ravon, manoli, ifodali nutqni ozlashtira olishi, bir soz bilan aytganda
nutq madaniyatini egallashi zarur.
Pedagog faoliyatiga
qoyiladigan baho darajasi pedagogik kvalimetriya.
Pedagogik
deontologiya, pedagogik boshqaruv va texnika oqituvchi faoliyatini samarali
tashkil etishning asosiy shakli.
Pedagogga xos bolgan mahorat asosini tashkil etuvchi
pedagogik muloqot madaniyati uning talabalar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar
hamda rahbariyat bilan uyushtiriladigan muloqot jarayonida namoyon boladi.
Bunda, ayniqsa, pedagogning talabalar jamoasi bilan ozaro muloqoti muhim
ahamiyatga ega. Pedagog talabalar bilan muloqotga kirishish, uning samarali
bolishiga intiladi.
Pedagogik muloqot madaniyati pedagogning
talabalar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar, rahbariyat bilan pedagogik odob
hamda muloqot talablariga muvofiq holda uyushtiriladigan suhbati.
Pedagogik muloqot
quyidagi yonalishlarda tashkil etiladi:
Pedagogik muloqot ruhiy-psixologik tasir kuchiga ega.
Shu sababli uni tashkil etishda muloqot jarayonining ijobiy bolishini taminlash
pedagogning zimmasiga katta masuliyatni yuklaydi. Agarda togri tashkil etilgan
pedagogik muloqot talabada qorquvning yuzaga kelishi, ishonchsizlikning
tugilishi, diqqat, xotira va ish qobiliyatining susayishi, nutq meyorining
buzilishi kabilarga sabab bolsa, aksincha, nazariy-pedagogik va amaliy jihatdan
togri tashkil etilgan muloqot yuqoridagi holatlarning aksini keltirib chiqaradi.
Natijada talabalarda oqishga va mustaqil organishga, fikrlashga bolgan qiziqish
ortadi.
Pedagogik muloqot
oziga xos ijtimoiy-psixologik jarayon ham sanaladi.
Mazkur jarayonda
quyidagi vazifalar bajariladi:
Muloqot jarayonida talaba tomonidan bildirilayotgan
fikrlar, uning qarashlari shaxsni yaqindan organish uchun imkoniyat yaratadi.
Talaba shaxsini yaqindan bilish, uning ichki kechinmalari, oy-fikrlari,
his-tuygulari, orzu-umid, maqsad va hayotiy intilishlaridan xabardor bolish
pedagogik jarayonning metodik, ruhiy jihatdan togri tashkil etilishini
taminlaydi. Zero, bu jarayonda pedagogik talaba shaxsiga xos yosh, psixologik
va shaxsiy xususiyatlarni inobatga olgan holda faoliyatni tashkil etadi.
Muloqot jarayonidagi axborot almashinuvi talabaning
ozaro ijtimoiy jarayonlar, shaxs kamolotining kechishiga doir malumotlar
almashishini taminlaydi. Pedagog va talabalar ortasida hamkorlikni qaror
toptirish esa har qanday vaziyatda ham ular ortasida ozaro axborot almashinuvi
samarali roy berishini uchun sharoit yaratadi. Bu jarayonda pedagog
talabalarning eng yaqin maslahatchisi, yolboshchisi va rahbariga aylanadi.
Muloqot chogida talabalar tomonidan oz shaxsini, menini, qadr-qimmatini
yetarlicha baholash va oz oldidariga hayotiy maqsadlarni qoygan holda olga
intilishlarini taminlashga jiddiy etibor qaratish lozim. Muloqot jarayonida
axborot almashish vazifasining hal qilinishi quyidagi vositalar asosida roy
beradi:
1) nutq;
2) paralingvistik
tizim (yun. pará’ yaqin, muloqot tarkibida sozli, goyaviy malumotlarni
sozsiz vositalar bilan uzatilishi);
3) ekstralingvistik
tizim (ingl. exterior tashqarida, nemischa linguistik gapirayotgan shaxs
tomonidan nutqning bevosita ijtimoiy vazifalar bilan bogliq holda tashkil
etishi nutqiy tanaffuslar, kulgu, yotalish, nafas olish, yiglash,
tutilish va b.);
4) muloqotning
tashkiliy kolami va vaqti;
5) koz qarashlar
yordamida tashkil etiladigan aloqa;
6) belgilarning
optik-kinetik tizimi (mimika, pantomimika, jestlar qol va oyoq harakatlari).
Pedagog rahbarligi yoki uning
yol-yoriqlari, korsatmalariga asosan oquv mashgulotlari va tarbiyaviy ishlarni
tashkil etishda ham muloqot muhim ahamiyat kasb etadi. Ayni shu vaqtda
muloqotning faoliyatni tashkil etish vazifasini namoyon boladi. Yaqin-yaqingacha
faoliyatni tashkil etishda pedagogning yetakchiligi, uning bevosita rahbarligi
ustuvor omil bolgan bolsa, zamonaviy sharoitda rollar almashinuvi yetakchi
oringa chiqdi. Endilikda aksariyat hollarda talabalarning ozlari talim va
tarbiyaviy jarayonlarni mustaqil uyushtirish imkoniyatiga ega boldilar. Biroq,
bu degani, talimiy va tarbiyaiy ishlarni tashkil etish davrida pedagogning orni
va roli mutlaqo aks etmaydi, degani emas. Pedagog bu jarayonda rahbar,
yetakchi, maslahatchi, ekspert sifatida namoyon boladi va talabalarni pedagogik
jarayonlarni ilmiy-nazariy, tashkiliy-metodik jihatdan togri uyushtirishga
yonaltiradi.
Pedagogik muloqotni tashkil etishda,
ayniqsa, pedagog yordamiga muhtoj talim oluvchilarga alohida etibor berishi,
har bir talim oluvchida turli oquv fanlari asoslarini ozlashtirishga nisbatan
qiziqtirish usullarini, hamkorlik va ijodkorlikka asoslangan mehnatni tashkil
etishni oldindan oylab qoyishi lozim.
Milliy va jahon talimi amaliyoti
pedagog, oqituvchilar tomonidan tashkil etilayotgan muloqotni bir necha turga
ajratish mumkinligi korsatadi. Ular quyidagilarir:
Oqituvchilar oz faoliyatlarida
muloqotning muayyan turlariga tayanib ish koradi. Qolaversa, pedagog tomonidan jamoa bilan
muloqotni uyushtirish texnikasini doimiy ravishda tahlil qilib borish maqsadga
muvofiqdir. Malum vaziyatlarda pedagog rahbar sifatida talabalar faoliyatlarini
boshqaradi. Bu jarayonda ham muloqot yetakchi omil hisoblanadi. Biroq,
muloqotning samaradorligi rahbar sifatida namoyon bolayotgan pedagog tomonidan
qanday muloqot uslubining tanlanganligi bilan belgilanadi. Odatda, pedagogning
rahbar sifatidagi muloqot usullari quyidagi uch turga ajratiladi:
Talabalarning har qanday tashabbuslari
ragbatlantirilmaydi, aksincha, buyruq, korsatma, yollanma berish, shuningdek,
jazolash choralarini korish orqali talabalarga tasir etiladi. Hatto
talabalarning faoliyatlari ijobiy baholangan vaqtda ham ularga bolgan tasir
turli kesatiqlar bilan bayon etiladi. Yani: Sendan ijobiy xatti-harakatni
kutmagan edim?!, Buni qara-ya, nahotki ozgargan bolsang!?, Qara-ya, birgina alo
baho olish bilan ozingni yaxshi inson bolib qolgan deb hisoblaysanmi!? va h.k.
mazmundagi ragbatlar, ular asli ijobiy holatni etirof etishga yonaltirilgan
bolsa-da, talabani yangi yutuqlariga ilhomlantirmaydi. Aksincha, unda talim
olishga, talim muassasasiga va pedagoglarga nisbatan sovuqqonlikni yuzaga
keltiradi.
2. 
Demokratik uslub. Unga
kora pedagog pedagogik faoliyatni tashkil etishda jamoaning fikriga
tayanib ish koradi. Oquv mashgulotlari va tarbiyaviy ishlarni
tashkillashtirishda har bir talabaning fikrini inobatga olishga, ularni
umumlashtirgan holda eng samaralisini tanlab olishga intiladi. Muhokamalar
chogida barcha talabalarning ishtiroklari taminlanadi. Talabalar tomonidan
bildirilayotgan tashabbuslar qollab-quvvatlanadi, mavjud
imkoniyatlardan kelib chiqqan holda bu
tashabbuslar amaliyotga tatbiq etiladi. Bu uslubdan foydalanayotgan pedagog
zimmasidagi vazifa faqatgina talabalarning faoliyatini nazorat qilish,
tuzatishlar kiritishdan iborat emasligini anglab yetadi. Asosiy etiborni
talabalarning yutuqlarini etirof etgan holda yoki ularning xatolarini ozlariga
anglatgan holda samarali tarbiya chorasini korishga qaratadi. Har bir
talabaning yutugi alohida etirof etiladiki, bu esa ularni yangi zafarlarga
erishishga ruhlantiradi. Ushbu uslubga asoslanib ish koradigan pedagog har bir
talabaning qiziqishlari va qobiliyatlarini hisobga olgan holda bajariladigan
ishlarni togri taqsimlashga harakat qiladi, faol talabalarni taqdirlab borishni
faoliyatining asosiy yonalishi sifatida belgilaydi. Pedagog talabalar bilan
muloqotni ornatishda iltimos, maslahatga tayanib ish koradi.
3. Liberal uslub. Odatda bu
uslub pedagog va talaba munosabtlarining
kelishuvchanlikka asoslanishini
taminlaydigan uslub sifatida etirof etiladi. Bu uslubga kora ish yuritadigan
pedagog talabalar tomonidan sodir etilayotgan salbiy holatlarga ham etibor
bermaslikka intiladi. Talabalarni tartibga chaqirish, vaziyatdan
kelib chiqqan holda ularning
faoliyatini togri baholab, jazolash zarur bolgan vaziyatlarda ham indamaslikni
odat qilib oladi. Bu esa talabalarning odobsiz, yalqov, masuliyatsiz
bolishlariga olib keladi. Liberal uslubni maqul koradigan pedagog talabalar hayoti
bilan mutlaqo qiziqmaydi, ularning faoliyatlariga aralashmaydi, hal qiluvchi
vaziyatlarda masuliyatni oz zimmasidan soqit qiladi. Ayrim holatlarda
bir-biriga zid bolgan fikrlarni ham birdek maqullaydi. Bu tahlitda ish
koradigan pedagog obroga ega bolmaydi. Chunki unga ishonish mumkin emas.
Pedagogik faoliyatni tashkil etishda pedagogning
nafaqat ozi, balki uning ijobiy tasiri asosida talabalar ham muloqot
madaniyatini ozlashtirib borishlari lozim.
Muloqot madaniyati
muloqot jarayonini axloqiy meyorlar, ijtimoiy talablarga muvofiq tashkil etish
asosida suhbatdoshni tushuna olish ehtiyoji va qobiliyatiga egalik
Talim amaliyoti pedagogik muloqot
jarayonida oqituvchilar tomonidan quyidagi kamchiliklarga yol qoyilishidan
dalolat beradi:
- ehtiyotsizlik;
- shaxsiyatparastlik;
- suhbatdoshni
ortiqcha majburlash;
- sustkashlik;
- ozini juda yuqori
yoki past qoyish;
- haddan tashqari
jonbozlik korsatish.
Fan-texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida, ishlab
chiqarish munosabatlarining jadallashuvi, xalq xojaligining turli jabhalarida
yangi texnologiyalarning joriy etilishi va shu kabi qator omillar inson
ruhiyatiga oldingilariga qaraganda koproq jismoniy, ruhiy zoriqishlar bermoqda. Pedagog faoliyatida
ruhan yoki jismonan toliqqan talabalarda ruhiy hamda jismoniy charchoqlarni
bartaraf etishga ham etibor qaratish talab qilinadi. Mazkur talab salbiy ruhiy
omillar tasiri kuchaygan, katta hajmdagi axborotlar bilan toqnashish roy
berayotgan mavjud sharoitda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalarda
ruhiy va jismoniy toliqishlarni bartaraf etishga qaratilgan pedagogik faoliyat relaksopediya
(lot. relaxation quvvatsizlik, zaiflashish, ruhan yoki jismonan holda toyish;
holdan toyishni bartaraf etish pedagogikasi) deb nomlanadi. Songgi yillar jahon
talimi amaliyotida ushbu pedagogika imkoniyatidan keng foydalanilmoqda.
Pedagogik relaksatsiya
talabalarning hissiy faoliyati, ruhiy-jismoniy quvvati va ishchanlik
qobiliyatini qayta tiklash
Murakkab vaziyatlar (imkoniyati cheklangan, fanlarni
ozlashtira olmaydigan yoki tarbiyasi ogir talabalar bilan ishlash)da
relaksopediyaning pedagogik, psixologik imkoniyatlaridan orinli, maqsadli,
samarali foydalanish kutilgan natijalarni beradi. Relaksatsiya sharoitida
bugungi kunda keng ommalashgan trening va avtotreninglar ijobiy muhitning hosil
bolishini taminlaydi. Ulardan foydalanish vaqtida talabalar tashqi va ichki
tasirlardan himoyalangan bolib, ularga faqatgina pedagogning ishontiruvchi
ovozgina eshitiladi. Bu esa pedagogning tasiri va uning samarasini yanada
oshiradi.
Relaksatsiya jarayonida talabalar pedagogning
qollab-quvvatlashlarini his etishlari, uning mehr-muhabbatidan bahramand
bolishlari, hamdarligini his qilishlari lozim. Shundagina talabalardagi ruhiy
zoriqish, jismoniy toliqishlarni bartaraf etish uchun psixologik muhit yuzaga
keladi.
Mushaklar relaksatsiyasi (yani mushaklarni
boshashtirish) davrida ozozini ishontirish va axborotga tasirchanlik yuqori
boladi. Shuning uchun ham oz-ozini ishontirishga yonaltirilgan trening va
avtotreninglarni uxlash va uyqudan turishdan oldin qollash samarali
hisoblanadi. Mushaklar relaksatsiyasining samarali kechishi uchun oqituvchi
mushaklarni boshashtirishga yordam beradigan metod va vositalardan xabardor
bolishi darkor.
Talabalarning ruhiy zoriqish va jismoniy toliqishlarini
bartaraf etish maqsadida relaksatsiya asoslarini nazariy jihatdan ozlashtrib
qolmay, ulardan amaliy jihatdan foydalanishni ham bilishlari zarur.
Kommunikativ tasir korsatish talabalar
bilan muloqotda bolish, ularga togri yondashish, pedagogik nazokat bilan ularga
tarbiyaviy, irodaviy va hissiy tasir etish
Yuqorida aytib
otilganidek, mahoratli pedagog faoliyatida pedagogik nazokat
(takt) ham oziga xos
orin tutadi:
Pedagogik (nazokat) takt
pedagogning talabalar bilan turli faoliyat shakllari boyicha tashkil etiladigan
muloqotda mavjud axloqiy tamoyillar, hulq-atvor qoidalarga rioya qilishi,
ularga togri yondashish malakalariga
egaligi
Pedagogik takt pedagog faoliyatiga goyaviy va amaliy
jihatdan bir-biriga mos keladigan pedagogik axloqning bevosita tatbiq etishning
shakli sifatida namoyon boladi. Takt (dahldorlik) axloqiy hulq-atvor,
xatti-harakat bolib, ozida barcha obektiv harakatlarning oqibati va ularning
shaxs tomonidan subektiv qabul qilishni avvaldan kora olish, belgilangan
maqsadga osonroq erishish yollarini izlashning namoyon bolishini ifodalaydi.
Amaliy
mashgulotning borishi:
Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch
kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim
etiladi.
Mashgulotning boshlangich 10 daqiqasida tinglovchilar
bilan oldingi maruza mashgulotida olingan nazariy bilimlarini suhbat, muhokama,
namoyish, takrorlash, tushuntirish, amaliy vazifa bajarish metodlaridan
foydalanish orqali nazorat qilinadi.
Oqituvchi amaliy mashgulot mavzusini, oquv
maqsadlarini, muhokama qilinishi kozda tutilgan savollarni elon qiladi. Mavzu
nomi va oquv savollarini multimedia proektori yordamida ekranda namoyish
qiladi.
Shundan song oqituvchi mashgulotning borish tartibini,
tinglovchilarning bilimini baholash mezonlarini bayon qiladi. Baholashda
tinglovchilarning nafaqat amaliy konikmalarini egallaganlik darajasi va
berilgan savolga javob berish saviyasi, balki shu bilan birga qoshimcha
savollar berish, toldirish va qoshimchalar qilish yordamida mashgulotda
qatnashish faolligi ham inobatga olinishini elon qiladi.
Mashgulotning keyingi 30 daqiqasida oqituvchi
tinglovchilarni akterlik va rejissyorlik elementlari bilan tanishtirishdan
boshlaydi va oquv jarayoni qatnashchilarini kichik guruhlarga boladi. Har bir
kichik guruhga mashgulotning maruzada yoritilgan malumotlar asosida ekranda
oqituvchi faoliyati, uning aktyorlik va rejissyorlik texnikasi,
professionallikka tegishli prezentatsiyadan har bir guruh tanlab kichik
guruhlarda A-3 formatli qogozda tanlangan vazifani avval qisman yozib olib
songra uni amaliy namoyish etishga tayyorlanishlari kerakligi haqida tushuncha
beradi.
Topshiriqni tinglovchilar tomonidan bajarishlari uchun
tayyorlanishga vaqt ajratadi va ularni taqdimot qoidalari bilan tanishtiradi,
tinglovchilarning tayyorlanishlari uchun sharoit yaratadi.
Guruhlar tayyorgarlikni
boshlaydilar.
Keyingi bosqichda guruhlar tayyorlagan ijodiy ishlarini
navbati bilan ham yozma taqdimot, ham ijro namoyishi orqali chiqish qiladilar.
Oqituvchi guruhlar taqdimoti uchun vaqt belgilaydi. Har bir chiqish tugagach,
boshqa guruh qatnashchilari namoyish etilgan ijodiy ishni toldirishlari va
mavzuga oid savollar berishlari mumkin.
Oqituvchi har bir guruhning taqdimoti va ijodiy
chiqishlarini umumlashtiradi, fikr almashadi va baholaydi.
Mashgulotni keyingi 40 daqiqasini oqituvchi
tinglovchilarni auditoriyani boshqarishda diqqatni jalb etish usullari bilan
ekrandagi prezentatsiya materiallari orqali tanishtirishdan boshlaydi va oquv
jarayoni qatnashchilarini kichik guruhlar yoki juftliklarga boladi.
Har bir kichik guruhga diqqatni jalb etish usullariga
tegishli bolgan tarqatma materiallarni (guruhlar soniga qarab) tarqatadi,
ularni birgalikda toldirishlari tartiblarini tushuntiradi.
1-topshiriq.
Tushunchalarni tariflang
|
Kreativlik
|
Pedagogik
kreativlik
|
|
|
|
|
2-topshiriq. Pedagogik
kreativlik sifatlarini korsating
|
Pedagogik kreativ sifatlari
|
|
Pedagogning ularga egaligi
|
|
1.
2.
3.
4.
|
1.
2.
3.
4..
|
|
3-topshiriq. Pedagogik kreativlik
namoyon Boladigan holatlarni korsating
|
Holatlar
|
Kreativlik korinishlari
|
|
1. Oquv axborotlarini tanlashda
|
|
|
2. Oquv topshiriqlarini tayyorlashda
|
|
|
3. Oquv mashgulotini loyihalashda
|
|
|
4. Oquv mashgulotini tashkil etishda
|
|
|
5. Pedagogik muloqotni tashkil etishda
|
|
|
6. Oz ustida ishlash (kasbiy bilimlarni boytish, hisobotlarni
topshirish, oquv manbalarini tayyorlash)da
|
|
|
7. Ilmiy-tadqiqotni olib borish (ilmiy anjumanlarda
ishtirok
etish, tajriba ishlarini olib borish)da
|
|
4-topshiriq.
E.P.Torrensning Tugallanmagan rasmlar testi boyicha ishlash.
Amerikalik psixolog E.P.Torrens tomonidan asoslangan Tugallanmagan
rasmlar testi yuzasidan ishlashga oid topshiriq.
Tinglovchilarning etiborlariga E.P.Torrensning
Tugallanmagan rasmlar testi havola etiladi va berilgan shtrixlarga tayangan
holda tolaqonli rasm (surat)ni ishlash topshirigi beriladi.
E.P.Torrensning
Tugallanmagan rasmlar testi.
Mashgulotning
yakuni
Tinglovchilarning faoliyati umumiy tarzda tahlil qilinadi.
Imkon qadar har birining faoliyatiga baho beriladi. Mashgulot yakunlanadi.
2-AMALIY
MASHGULOT.
MAVZU: KASBIY
KOMPETETNSIYALARNI RIVOJLANTIRISH JARAYONIDA PEDAGOGIK DEONTOLOGIYANING ROLI,
AHAMIYATI (2
soat).
Reja:
1.
Pedagogik deontologiya pedagogning odab ahloqi fani: mazmuni, mohiyati,
ahamiyati. Pedagog obrosi va uni faoliyatda namoyon bulishi. Pedagog nafosati
va odobini shakllantirish, rivojlantirish yollari xamda unga erishish
shartsharoitlari.
2.
Talabalarning oquv-bilish faoliyati faolligini oshirish va mustaqil
talimini tashkil etish.
3.
Pedagogning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning
pedagogikpsixologik troektoriyalarini ishlab chiqish.
Ishdan maqsad: Tinglovchilarni Kasbiy
kompetetnsiyalarni rivojlantirish jarayonida pedagogik deontologiyaning roli,
ahamiyatiga olingan nazariy bilimlarini mustahkamlash.
Amaliy
mashgulotning borishi:
Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch
kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim
etiladi.
1-topshiriq.
Quyida keltirilgan diqqatning har bir sifati uchun uning namoyon bolishini
tasvirlashga doir talim muassasasi hayotidan aniq misollar va dalillarni izlab
toping. Tushunchalarni
tariflang
|
Kasbiy
tajriba
|
Kasbiy
mahorat
|
Kasbiy
kompetentlik
|
|
|
|
2-topshiriq.
Pedagogik mahorat va pedagogik komptentlikka xos sifatlarini belgilang
|
Pedagogik mahorat
sifatlari
|
Pedagogik komptentlik sifatlari
|
|
|
|
1.
2.
3.
4...
|
1.
2.
3.
...
|
3-topshiriq.
Ozini-ozi baholash modeli asosida pedagogik kompetentlik sifatlariga
egaligingizni asoslang
|
№
|
Mavjud yutuqlar
|
Oz-ozini rivojlantirish vazifalari
|
|
1.
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
3.
|
|
|
|
4.
|
|
|
|
5.
|
|
|
|
6.
|
|
|
|
7.
|
|
|
|
...
|
|
|
4-topshiriq. Pedagogning
kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik-psixologik
troektoriyalarini ishlab chiqish
|
Bilim, malaka va shaxsiy sifatlar
|
Mavjud darajani belgilovchi baho korsatkichlari
|
|
Pedagogik bilimlar
|
|
|
Psixologik bilimlar
|
|
|
Mutaxassislik bilimlari
|
|
|
Didaktik malakalar: bilishga oid (gnostik) loyihalash
ijodiy-amaliy (konstruktiv) tadqiqotchilik
muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) tashkilotchilik
izchillikni taminlovchi (protsesssual) texnik-texnologik malakalar
|
|
|
Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish malakalari:
bilishga oid (gnostik) loyihalash malakalari ijodiy-amaliy
(konstruktiv) tadqiqotchilik
muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) tashkilotchilik
|
|
|
izchillikni taminlovchi
(protsesssual) texnik-texnologik malakalar
|
|
|
Ruhiyatning kasbiy ahamiyatga ega xususiyatlari va shaxsiy
sifatlar: pedagogik fikrlash tizimlilik moslashuvchanlik
mobillik ijodkorlik hozirjavoblik hissiy rivojlanganlik
pedagogik refleksiya
|
|
|
Oz-ozini rivojlantirish maqsadlari
|
|
|
Oz-ozini rivojlantirish uchun topshiriqlar
|
|
5-topshiriq. Pedagogik
deontologiyani Sinkveyn strategiyasi yordamida yoritilgan mohiyati
1-qator.
Deontologiya (1ta ot)
2-qator.
pedagogning odab ahloqi fani (2 ta sifat)
3-qator.
Pedagog nafosati va odobini shakllantirish, rivojlantirish
va takomillashtirishga yordam beradi (3 ta fel)
4-qator. Deontologiya kasbiy odobni
organadi (4 ta soz)
5-qator.
Deontologiya pedagogikaning alohida tarmogi hisoblanib, fan sifatida
paydo bolgan.
(1
ta gap)
6-topshiriq.
Kasbiy rivojlanish shkalasi asosida tinglovchilarning pedagogik kompetentligi
darajasini baholash
|
№
|
Kasbiy
kompetentlik sifatlari
|
Shkala
korsatkichlari
|
|
|
|
10
|
9
|
8
|
7
|
6
|
5
|
4
|
3
|
2
|
1
|
|
|
1.
Ijtimoiy kompetentlik
|
|
|
|
1)
|
ijtimoiy
tashkilotlar va subektlar
bilan
ozaro munosabatda bola olish konikma, malakalariga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
kasbiy muloqot va xatti-harakat
uslublarini ozlashtira olganlik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2.
Shaxsiy kompetentlik
|
|
1)
|
doimiy ravishda kasbiy osishga erishish va kasbiy
malakani oshirib borish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
kasbiy
faoliyatda oz ichki imkoniyatlarini royobga chiqara olish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3.
Maxsus kompetentlik
|
|
1)
|
mustaqil
ravishda kasbiypedagogik faoliyatni tashkil etishga tayyorlanish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
odatiy kasbiy-pedagogik vazifalarni togri hal qilish
va oz mehnatining natijalarini real baholash malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3)
|
mutaxassisligi boyicha yangi bilim va konikmalarni
mustaqil ravishda izchil ozlashtirib borish qobiliyatiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4.
Texnologik kompetentlik
|
|
1)
|
kasbiy-pedagogik
bilim, konikma va malakalarni boyitadigan ilgor texnologiyalarni ozlashtirish
qobiliyatiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
zamonaviy
didaktik vositalar
(texnik vositalar, oquv qurollari)dan foydalanish
malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5.
Ekstremal kompetentlik
|
|
1)
|
favqulotda holatlarda (tabiiy ofatlar sodir
bolganda, texnologik jarayon ishdan chiqqanda) oqilona qaror qabul qilish,
togri harakatlanish malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
muammoli
vaziyatlarda (pedagogik ziddiyatlar yuzaga kelganda) oqilona qaror qabul
qilish, togri harakatlanish
malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kasbiy-pedagogik fantaziyani
faollashtirishga doir topshiriqlar
6-topshiriq. Istiqboldagi talim muassasasi
qanday bolishi haqida oylang va uni yozma bayon eting. Mazkur talim muassasasi
oqituvchilari va tinglovchilarini siz qanday tasavvur etasiz? Uning oziga
xosliklari va farqli jihatlarini ajrating.
8-
topshiriq. Quyidagi mavzular asosida reja tuzing va
ozingizning fikr mulohazalaringizni bildirib, Mustaqil ish yozing:
Pedagogik talim jarayonida zamonaviy axborot
texnologiyalaridan foydalanish. Dars jarayonida oqituvchining kompyuter
texnologiyalaridan foydalanishi.
9-
topshiriq. Pedagogik nizolarni keltirib chiqaruvchi sabablar va ularni
bartaraf etish yollarini belgilang
|
Pedagogik nizo korinishlari
|
|
Sabablari
|
Bartaraf etish yollari
|
|
1.
2.
3.
4....
|
1.
2.
3.
4....
|
|
1.
2.
3.
4....
|
10-
topshiriq. Sizningcha Zamonaviy pedagog imidji qanday bolishi kerak?
|
Imidjni belgilovchi asosiy holatlar
|
Zamonaviy pedagogning imidji
|
|
1.
Kiyinishi
2.
Soch turmagi
3.
Yuz pardozi
4.
Bezaklardan foydalanishi
|
|
Mashgulotning
yakuni
Tinglovchilarning
faoliyati umumiy tarzda tahlil qilinadi. Imkon qadar har birining faoliyatiga
baho beriladi. Mashgulot yakunlanadi.
3-AMALIY
MASHGULOT
MAVZU: KASBIY KOMPETENSIYALARNI
RIVOJLANTIRISH
JARAYONIDA UCHRAYDIGAN
TOSIQLAR, QIYINCHILIKLAR VA
ULARNI BARTARAF
ETISH YOLLARI (4 soat).
Reja:
1.
Pedagog faoliyatida uchraydigan tosiqlar va ularni yechish yollari. Yosh
pedagoglar faoliyatida odatda yul qoyiladigan xatolar va ularni yengish
yollari.
2.
Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan
tosiqlarning xilma-xilligi va oziga xos xususiyatlari, sabablarini amaliy
tomonlarini yoritilishi, ularni yechish bosqichlarini guruh bilan birgalikda
aniqlanishi.
3.
Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishda uchraydigan tosiqlarni
yechishda, togri harakatlar qilishda pedagogning kompetentlik va kreativlik
darajasi, pedagogik kvalimetriyasi. Kichik guruhlarda tarqatma materiallar
bilan ishlash. Guruhlar taqdimoti.
Ishdan maqsad: Tinglovchilarni kasbiy
kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan tosiqlar,
qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yollariga olingan nazariy bilimlarini
mustahkamlash.
Amaliy
mashgulotning borishi:
Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch
kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim
etiladi.
1-topshiriq. Quyidagi
savollarga javob bering.
1. Qaysi biri qiyin
mashgulotning boshlanishimi yoki yakuni?
a) oqituvchi uchun; b)
tinglovchilar uchun.
2.
Mashgulot jarayonida pauza davomiy bolishi mumkinmi?
3.
Ishlash uchun nima samarali: oqituvchi butun guruhga savol bilan
murojaat qilishimi yoki alohida oquvchiga?
4.
Mashgulotni qanday tashkil etish maqul: tinglovchilarni fikriy
faoliyatini bitta tor doiradagi savolni muhokama qilishga qaratishmi yoki
ularni xilma-xil faoliyat turlariga jalb etishmi?
5.Agar tinglovchilar oquv materialini birinchi
martaning ozida anglab va tushunib olishgan bolsa, uni bir necha marotaba oqib
chiqishga yonaltirish kerakmi?
2-topshiriq. Oqituvchi diqqatining
yonalganligini aniqlang:
- yangi materialni tushuntirish
jarayonida;
- bilimlarni tekshirish jarayonida;
- tinglovchilarning
mustaqil va nazorat ishlarini
bajarishlari
jarayonida;
- yaxlit tarzda mashgulotni otkazish
jarayonida.
Tinglovchilar faoliyatidagi qanday tashqi belgilar
oqituvchiga mashgulotning har bir bosqichida pedagogik xulosalar chiqarishga
yordam beradi.
3-topshiriq.
Quyida keltirilgan vaziyatlar bilan tanishing va berilgan vaziyatga mos mimik,
pantomimik korinishni ifoda etib bering.
1-vaziyat. Oqituvchining xonaga kirib kelishi.
Salomlashish. Ozini tanishtirish va guruh bilan tanishuv.
2-vaziyat. Oqituvchining auditoriyaga kirishi.
Salomlashish. Tasodifan eshik taqillashi. Harakatlaning va munosabat bildiring.
3-vaziyat. Oqituvchining auditoriyaga kirib kelishi.
Salomlashish. Quyidagi tarzda hikoyani boshlash: Tinglovchilar men sizlarga
quyidagi haqida aytmoqchiman.... Hikoyani davom ettirish (fan bilan bogliq yoki
qiziqarli biror voqeaga taalluqli). Hikoya qiluvchining vazifasi
tinglovchilarning diqqatini voqeaga jamlash, auditoriya bilan kontaktga
kirishish, ozining tashqi korinishi haqida oylash.
4-topshiriq. Umumiy mimik
reaksiyani aniqlashga doir topshiriq.
Dars boshlandi. Siz oqituvchi stolini oldidasiz. Eshik
ochildi. Kirib kelgan tinglovchiga qarang:
Talabchanlikka doir:
Kiring, tezroq otiring.
Hayratlanishga doir:
Men sizdan buni kutmagan edim.
Soroq ohangida:
Tushunmadim, nimadir sodir boldimi?
Norozi ohangda: Ruxsat, sizga! Darsga
xalaqit qilmang?
Xursand ohangda: Va
nihoyat keldizmi?
3-topshiriq.
Individual reaksiyani aks ettirishga doir topshiriq.
Siz doskaga yozyapsiz. Tinglovchilar siz bilan birga
daftarlariga yozib borishlari kerak. Tosatdan qanaqadir shovqin eshitildi,
orqaga qaradingiz, quyidagilarni ifoda eting:
Hayrat bilan:
Tushunmadim, nimadir boldimi?
Mulohaza bilan: Kim, shu shovqin qilayotgan? Haliyam
yozishni boshlamadizmi?
Talabchanlik bilan:
Shoqvin qilmang, tinch otirib yozing.
Zarda ohangida: Jim,
yozayotgan vaqtda shovqin qilmaslik kerak.
Qaygurish ohangida: Men tushunmayman, yozayotganda
vaqtda ham shovqin qilish mumkin-mi?!
5-topshiriq.
Ovoz buzilishlarining 4ta sababini izohlang.
1.Har kungi ovoz zoriqishi
2.Ovoz
apparatining zaifligi
3.Gigiena qoidalarini bilmaslik
4.
Ovoz apparatining tugma zaifligi.
Tinglovchi (oqituvchi)larning
kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirishga
oid pedagogik muammoli vaziyatli topshiriqlar!
1-kichik guruh uchun
topshiriq.
1-vaziyat. Siz dars
mashgulotini boshladingiz. Talabalar tinchlikni saqlagan holda Sizni
tinglayapti.
Tosatdan kimdir ovoz
chiqarib kulib yubordi. Siz hech narsa deyishga ulgurmay, kulgan talabaga
qaraganingizda, u: Sizga qarasam doim kulgim kelaveradi, - dedi.
Siz
bu vaziyatdan qanday chiqib ketgan bolar edingiz?
2-vaziyat.
Oquv yilining boshidayoq yoki bir nechta mashgulotni
otkazganingizdan song talabalar
Sizga: Siz pedagog sifatida bizga nimalarnidir orgata olishingizga
ishonmayapmiz, - deb qolishdi.
Bu
vaziyatda Siz qanday yol tutasiz?
2-kichik guruh uchun topshiriq.
1-vaziyat. Oqituvchi
talabaga topshiriq berdi. Talabada esa uni bajarishga xohish yoq, shuning
uchun: Buni bajarishni istamayman,- deb ochiq aytdi.
Bu vaziyatda Siz qanday yol
tutasiz?
2-vaziyat. Men
sezyapmanki - Siz otayotgan darslarning menga foydasi tegmayapti. Shuning uchun
darslaringizga umuman kelgim kelmayapti, - dedi talaba oqituvchiga.
Sizning javobingiz qanday
boladi?
Mashgulotning
yakuni
Tinglovchilarning faoliyati umumiy tarzda tahlil
qilinadi. Imkon qadar har birining faoliyatiga baho beriladi. Mashgulot
yakunlanadi.
|
Termin
|
Ozbek tilidagi sharhi
|
Ingliz tilidagi sharhi
|
|
Bunyodkor shaxs
Creative
personality
|
ham jarayon, ham natija
sifatida obektiv ijodkorlikni amalga oshiradigan va talablar darajasida ijodiy
mahsulotlarini yarata oladigan shaxs.
|
an individual who carries out objective creativity as a
process and as a result and produces high quality creative products
|
|
Davrlashtirish Periodization
|
(yunon. peridos doira boylab aylanish) muayyan hodisani ozida qandaydir
yakunlangan jarayonni qamrab olgan malum vaqt birliklariga ajratilishi.
|
(from Greek l. peridos gyre, helix,) division of a certain phenomenon
into units of time that comprise a completed process
|
|
Kasbiy-ijodiy
imkoniyat
Professional and
creative ability
|
1) kasbiy kompetensiya, malakaga egalik; 2) kasbiy ijod metodologiyasi
asoslarini ozlashtirganlik; 3) ijodiy tafakkurning shakllanganlik darajasi;
4) kasbiy-ijodiy layoqat va shaxsiy sifatlarning rivojlanganligi.
|
1) possessing professional competence and skills; 2) mastering basics
of professional creativity methodology; 3) level of development
of creative thinking; 4) development of professional
and creative tendency and personal qualities.
|
|
Kasbiy-ijodiy
faoliyat
Professional and creative activity
|
mutaxassisning kasbiy masalalarni ijodiy hal qilish muvaffaqiyatini
tavsiflovchi faoliyati, innovatsion xattiharakati.
|
an innovative behavior or an activity of a specialist characterizing
his success in solving professional issues in a creative way.
|
|
Kasbiy ijodkorlik
metodologiyasi
Methodology of professional creativity
|
ijodkorlikning jarayon va natija sifatida obektlar
hamda muayyan
kasbiy faoliyat turlariga munosabat korinishidagi tuzilishi, mantiqiy
tashkil etilishi, metod va vositalari haqidagi talimot.
|
a doctrine about
logical organization and composition of a creativity as an object of a
process and result in the form of attitude toward the distinct types of
|
|
|
|
professional activity, methods and means.
|
|
Keys-stadi texnologiyasi
Case study technique
|
(ingl. case chemodan, metod,
study muammoli vaziyat; vaziyatli tahlil yoki muammoli
vaziyatlarni tahlil qilish) talabalarda aniq, real yoki suniy yaratilgan
muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali eng maqbul variantlarini topish
konikmalarini shakllantirishga xizmat qiladigan texnologiya
|
a technique that allows students to develop skills of
identifying the best solution to the context by analyzing certain, real or
non-authentic problembased situations.
|
|
Kreativlik
Creativity
|
(lot., ing. create yaratish, creative yaratuvchi, ijodkor) individning
yangi goyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil
sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati.
|
an ability of an
individual characterizing readiness for producing new ideas and an
independent factor comprising creative
skills
|
|
Kreativlikning
rivojlanish bosqichi
Stage of development of creative
|
muayyan kreativlik sifatlarining rivojlanganlik
darajasi.
|
a level of development of certain creative skills
|
|
Kreativlikning
rivojlanish davri
Period of development of creativity
|
malum kreativlik sifatlarining rivojlanishi yakuniga
yetgan qandaydir vaqt birligi
|
a time unit of complete
of certain creativity skills development
|
|
Kreativ pedagogika
Creative pedagogy
|
1) pedagogda talim va
tarbiya jarayonini tashkil etishga nisbatan ijodiy, kreativ yondashish,
mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bolgan
qobiliyat va malakalarini rivojlantirish; 2) talabalarda oquv
|
1) developing teachers c creative approach toward
organizing educational process and skills of positive solving of existing
pedagogical problems; 2) a science
|
|
|
materiallarini ozlashtirishga ijobiy, mustaqil yondashish, oquv
topshiriqlarini bajarishda yangi, ijodiy va kreativ goyalarni ilgari surish
qobiliyati konikmalarini shakllantirish
hamda bosqichma-bosqich
rivojlantirish asosida kasbiy tayyorlash asoslarini
yoritadigan, shaxs kreativligining turli yosh bosqichlari xususiyatlariga
muvofiq rivojlanishi masalalarini organuvchi fan
|
about developing
students positive and independent attitude toward mastering the learning
materials, promotion of new ideas when fulfilling assignments; covering
professional training basics based on the step by step development, studying
issues of development individuals creativity in accordance with peculiarities
of different age stages.
|
|
Kreativ shaxs
Creative
personality
|
jarayon yoki natija sifatida ijodkorlikni namoyon
etuvchi, masalalarni yechishga nostandart usullar bilan yondasha olishga
moyil, oziga xos harakatlarni tashkil etish, yangiliklarni ilgari surishga,
ijodiy mahsulotlarni yaratishga layoqatli va tayyor shaxs.
|
an individual who is ready to express creativity as a result or within
a process, who tends to come up with nontraditional solutions to the
problems, to promote novelties and to bring creative outcome.
|
|
Kreativ shaxsni
tayyorlash
Training a creative individual
|
ijodkorlikka orgatish va ozini ozi ijodiy namoyon etish
jarayonida shaxsda barqaror kreativ sifatlarni shakllantirish va
rivojlantirish mazmuni
|
teaching to be creative as well as essence of development of
individuals creative skills during a process of creative expressing of
himself.
|
|
Kreativ qobiliyat
Creative skills
|
shaxsning ijodiy faoliyatni tashkil etish va uning natijalanganligiga
erishishni taminlash imkoniyatini belgilovchi individual xususiyati
|
an individual peculiarity of a person that identifies a
possibility of organizing creative activity and providing its effectiveness.
|
|
Ijod
|
ijtimoiy subektning yangiligi,
|
a results of a work
|
|
Creative work
|
ahamiyati va
foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki
faoliyati natijasi.
|
acknowledged by a society or a certain group of people on
subjects novelty, significance and usefulness.
|
|
Ijodiy tafakkur
Creative thinking
|
tafakkurning ijod
jarayonini tashkil etish va ijod natijalari (mahsullari)ni bashoratlashni
ifodalovchi turi.
|
a type of thinking that expresses the organization of
creative work and predicts its results.
|
|
Ijodiy topshiriqlar
Creative assignments
|
muammoli vaziyatlarni
tizimli tahlil asosida hal qilishga yonaltirilgan masalalar tizimi.
|
a system of issues intended to solve based on the
systematic analysis of problembased cases.
|
|
dkorlik
Creativeness
|
muayyan yangilikning ahamiyati va foydali ekanligini
belgilovchi shaxs faoliyati va uning natijasi.
|
an individuals activity and its result that identify
significance and usefulness of novelties.
|
|
Ijodkor shaxs
Creative
personality
|
ijodiy jarayonni
muvaffaqiyatli amalga oshira oladigan hamda aniq ijodiy natija
(mahsulot)larga ega shaxs.
|
an individual who successfully carries out a creative
process and possesses certain creative result.
|
|
Ijodkor shaxsni shaklantirish
Training a creative persponality
|
kasbiy-ijodiy
faoliyat tajribalarini qaror toptirish va boyitish asosida ijodiy goya,
ularni amalga oshirish konikma va malakalariga ega shaxsni shakllantirish
hamda rivojlantirish
|
formation and development of an individuals skills on producing
creative ideas based on the experience of professional and creative activity.
|
|
Ijodiy qobiliyat
Creative ability
|
ijodiy faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish va uning
natijalanganligini baholashda namoyon boladigan individual xususiyati
|
an individual peculiarity demonstrated in assessing
creative activity and its effectiveness.
|
|
Tabaqalashtirish
Differentiation
|
(lot. diferentia
farqlanish, darajalanish) butunning turli bosqich yoki
darajalarga ajratilishi.ivit
|
separation
of a whole into various levels or stages.
|
|
Ozini ozi ijodiy faollashtirish
Creative selfactivation
|
shaxsning ijodiy faoliyatda oz imkoniyatlarini
tolaqonli namoyon qilishi va rivojlantirishi
|
development and absolute demonstration of abilities in individuals
creative activity
|
*Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa 
