0

 ...... dan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi?

Qonunlar

1

 1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish yuzasidan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIRLS

2

 <?php

Ochuvchi teg

3

 Akkreditatsiya qilingan taʼlim tashkilotlarining davlat taʼlim standartlariga va davlat taʼlim talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi qanday hujjat beriladi?

Oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi hujjat «Diplom»

4

 Anonim sinf bu -

nomga ega boʻlmagan sinf

5

 API qisqartmasi qanday nomlanadi?

Application Programming Interface

6

 background-origin xususiyati

fon tasviri qayerda turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish ) mumkin

7

 Davlat taʼlim standartlariga koʻra, oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?

Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..

8

 GoogleForm-da taklif qilingan bir nechta variantlardan bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun foydalaniladi.

Odin iz spiska

9

 GoogleForm-da talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi

shkala

10

 GoogleForm-dagi aniq sanani topish uchun ishlatiladi.

data

11

 GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish uchun ishlatiladi.

data

12

 GoogleSlassroom da vazifalar qaysi tizimda baholanadi?

100

13

 Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch oʻlchovli virtual dunyo texnologiyasi

Virtual reallikga oʻz infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya

14

 Ijtimoiy «bulut»

Umumiy vazifalari boʻlgan tashkilotlar isteʼmolchilarining maʼlum bir hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi

15

 Ikki oʻlchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

2D-kontroller

16

 Jadvalning har bir satrda bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun ishlatiladi. GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.

Setka (mnojestvennyy vybor)

17

 oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS

18

 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da qancha kurslarga kirishlari mumkin?

100 kursga

19

 TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(5)

Uzluksiz malaka oshirish jarayonini takomillashtirish

20

 Taraqqiyot strategiyasining 3-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash.

21

 Taʼlim sifati

inson hayot-faoliyati sifatini oshirish va aniq maqsadga erishishda foydalanish uchun zarur boʻladigan, aniq sharoitlar talab etilib olingan bilimlar majmui

22

 Xorijiy tajribaga koʻra, kredit-modul tizimida oʻquv jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat boʻladi.

2 - 4 tagacha

23

 «Oʻzbekiston-2030» strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

Germaniya, Fransiya, Koreya

24

 «Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik boʻladi» degan ibora kimga tegishli?

Amir Temur

25

 «Strategiya» soʻznining lugʻaviy maʼnosi nima?

Sarkardaning sanʼati

26

 «Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunning maqsadi?

Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

27

 ………ham ilm-fanga, oʻzgarishlarga va taʼlimga qadryatli munosabatni namoyon qilishga asoslanadi. Tushirib qoldirilgan iborani toping

Aksiologik yondashuv.

28

- bu server va virtual muhit о‘rtasidagi ulanishdir va resurslarni turli virtual muhitlar о‘rtasida taqsimlaydi

Gipervisor

29

- bu tinglovchilar bilan hamkorlik va do'stona munosabatlar jarayonida namoyon buladigan "ta'lim va tarbiya berish san'ati, pedagogik maxorat, pedagogik texnika va erkin ijod"dir

O'qituvchi professionalizmi

30

- ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so'z bulutlariga o'zgartiradi.

tagxedo.com

31

-har bir ta'lim oluvchi va jamoaga ta'sir o'tkazishda samarali qo'llash uchun zarur bo'lgan malaka va ko'nikmalar, usullar majmuasi

Pedagogik texnika

32

-o'qituvchining kasbiy yo'nalishdagi ijodkorligini oliy namunasi

Pedagogik mahorat

33

... - bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo'ljallangan onlayn muharrir.

canva.com

34

... - bu infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.

cacoo.com

35

... - ma'lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi.

piktochart.com

36

... - professional ko'rinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita.

creately.com

37

... buyrug‘i yordamida root dan foydalanuvchi yaratamiz.

Useradd username

38

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo'lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi.

Kompyuter etikasi

39

... komandasi bilan root ni ochamiz,

su

40

......... -pedagogik faoliyatining tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib boʻlmaydigan, behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli kechinmalar, tinimsiz pedagogik faoliyat, oʻqituvchining fahm-farosati, bilimi va mahorati bilan amalga oshiriladigan qizgʻin ijodiy mehnatining mahsulidir

Pedagogik texnika

41

.......... davlat va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab beradi.

Konstitutsiyaviy qonunlar

42

....................- bu fizik xotirani bir nechta tarmoqqa saqlash moslamalaridan yagona saqlash qurilmasi kabi kо‘rinadigan tarzda guruhlash jarayoni.

Saqlashni virtualizatsiya  qilish

43

1 EB

1 milliard gigabayt

44

1 USTS ga teng birlikni ko'rsating.

2 ECTS

45

1 ZB

1024 ekzabayt

46

1) OTM, fakultet saytiga material qo'shish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr yakunlari bo'yicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon bo'ladigan portfolio - bu ...

On-line portfolio

47

1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

Timms

48

15 yoshli o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini toping

Bilish

49

15 yoshli o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish

50

15 yoshli o'quvchilar uchun o'tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o'quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo'llash, tahlil, sintez, xulosa

51

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish

52

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish

53

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (3)uchinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,

54

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)tortinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil,

55

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (5)beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil, sintez

56

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa

57

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PISA

58

2003 yilda

Google File System chiqdi.

59

2003 yilda IBS tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini" ... miqdorida baholadi.

5 ekzabayt ma'lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)

60

2004 yilda

MapReduce asoslari chiqarildi.

61

2004 yilda

MapReduce asoslari chiqarildi.

62

2006 yilda

MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

63

2006 yilda

MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

64

2008 yilda

Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib chiqdi

65

2008 yilda

Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib chiqdi

66

2008 yilda IBS tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini" ... miqdorida baholadi

0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)

67

2010 yilda

ma’lumotlarni sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi

68

2015 yilda IBS tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini" ... miqdorida baholadi

6,5 zettabaytdan ko'proq

69

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

70

2018-2021 yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat sohasida nechta qonun ishlab chiqildi

2

71

2020 yilda IBS tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini" ... miqdorida baholadi

40-44 zettabayt (prognoz)

72

2022 - 2026-yillarda Qoraqalpog'iston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risidagi VM-qaroriga ko'ra Orolbo'yi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-ma'rifiy salohiyatini yanada oshirish bo'yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

Orol orzusi dasturi

73

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?

7

74

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

“Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”

75

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni qachon eʼlon qilindi?

2022-yil 28-yanvar

76

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasining qaysi yoʻnalishida maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi aks etgan?

5-ustuvor yoʻnalishda

77

2022-2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasining 75-maqsadida qanday ustuvor vazifalar belgilangan?

Tasviriy va amaliy sanʼat hamda dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini yuksaltirish.

78

2022-yil 28-yanvardagi PF-60 farmoni bilan... qabul qilingan

yangi oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi

79

2023 moliya yilidan "Obod qishloq" va "Obod mahalla" dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

jamoatchilik fikri asosida "Ochiq byudjet" axborot portali orqali ovoz berish yo'li bilan aniqlanadi

80

2023 yilda «Oliy taʼlim yoʻnalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori”da necha bilim va taʼlim sohasi mavjud?

10 ta bilim, 26 ta taʼlim sohasi

81

2023-yil 11-sentyabrda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston - 2030" strategiyasi to'g'risida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yo'nalish bor?

5 ta

82

2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan OzR referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat

6

83

2024 yilgacha Respubkamizninig qancha davlat oliy oʻquv yurtlariga akademik va moliyaviy mustaqillik berilgan?

41 ta davlat oliy oʻquv yurtlariga

84

2025 yilda IBS tahlilchilariga ko'ra "butun dunyo miqyosidagi ma'lumotlar hajmini" ... miqdorida baholadi

bu hajm yana 10 baravar ko'payadi.

85

2030 yilga borib mamlakatimizda kambagʻallik darajasini... barobar kamaytirish koʻzda tutilmoqda? (85-maqsad)

Ikki

86

2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablag'lar ulushini necha foizga yetkazish ko'zda tutilgan?

30

87

2030 yilgacha ilm-fanga yo'naltiriladigan jami mablag'larning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish ko'zda tutilgan?

10

88

2030 yilgacha Respublikamizdagi oliy taʼlim muassasalaridan nechtasi dunyoning eng nufuzli «Top-1000» oliy taʼlim tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish rejalashtirilgan?

10

89

4K kompetensiyalari asosida talabalarni rivojlantirish bu -

kreativlik, tanqidiy fikrlash, kommunikativlik, kooperatsiya

90

5 kreditlik fanni 70% ga o'zlashtirgan talaba necha kreditni qo'lga kiritadi?

5 kredit

91

Abstrakt metod bu -

tanasi yozilmaydigan funksiya

92

Abstrakt sinf bu -

obyekt yaratish imkoniyati mavjud boʻlmagan sinf

93

Activity nima?

ilova interfeysini boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl

94

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

universitet 3.0

95

Adapter interfeysi nima uchun ishlatiladi?

resurs va komponentalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlab beradi

96

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating

2022 yil 29 iyunda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ozodlikdan mahrum etish jazosini o'tab bo'lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko'maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qabul qilindi

97

ADT da yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

bin papkasida

98

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan AndroidManifest. xml faylini izohlang?

ilova haqidagi asosiy maʼlumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi

99

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan gen papkasida nimalar joylashadi?

loyiha uchun generatsiyalangan fayl (R.java)

100

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan res papkasida nimalar joylashadi?

loyihaga tegishli resurslar (layout, string, style va h.k.lar)

101

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan src papkasida nimalar joylashadi?

asosiy .java fayllar

102

Agar jadval mavjud bо‘lsa jadvalni о‘chirish

DROP TABLE IF EXISTS <table>.

103

Agar mahsulot inson tomonidan o'z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo'lsa (masalan, o'qituvchi masofaviy o'qitish kursini ishlab chiqqan bo'lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo'ladi

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga

104

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish bo'yicha 2030-yilgacha bo'lgan davrda ustuvor yo'nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O'zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi PF-175-son Farmoni

105

Akademik kreditga berilgan javobni toping

Oliy taʼlimning muayyan bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda toʻplab boriladigan ramziy oʻlchov birligi.

106

Akademik modulga berilgan javobni toping

Yaxlit, muayyan oʻquv natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.

107

Akademik spin-off- bu:

universitetga taalluqli bo'lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu'ba tashkilot.

108

Akademik tadbirkorlik -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o'z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).

109

Akademik tadbirkorlik atamasi nimani anglatadi?

bu tadqiqotchilar va olimlarning o'z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi

110

Akmeologik yondashuv nima maʼnoni anglatadi?

(grekcha soʻzidan olingan boʻlib, «oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan maʼnolarni anglatadi.

111

Akmeologiya (akme) tushunchasi qanday maʼnoni anglatadi?

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

112

Akmeologiyani «Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan olim?

N.Ribnikov

113

Aksiologiyaning lug'aviy ma'nosi to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping.

yunoncha axio - qadriyat va logos - fan, ta'limot

114

AlertDialog bu:

sarlavha, 3 tagacha tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan roʻyhatdan iborat dialog oynasi

115

Alpha animatsiya bu -

obyektning shaffoflik darajasi oʻzgarishi

116

Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yo'naltirilgan tadqiqot - ....

Innovatsion loyihalar

117

Amalga oshish xavfi yuqori bo'lgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qo'llanilishi, ko'lami va tez o'sish sur'ati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha - ....

Startaplar loyihalari

118

Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va fundamental tadqiqotlar natijalarini qo'llashga yo'naltirilgan tadqiqotlar -.......

Amaliy tadqiqotlar

119

Amaliyotchi professorlar (PoP, Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?

universitetga yuqori texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish

120

Amerika Qo'shma Shtatlari kredit tizimini ko'rsating.

USCS

121

Andragogika tushunchasi qaysi olim tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan

Aleksandr Kapp

122

Android dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si «edittext1"ga teng)id boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan javobni koʻrsating?

R.id.edittext1

123

Android ilova yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy maʼlumotlar saqlanadi?

AndroidManifest.xml

124

Android ilovadarida ekranning toʻrtta burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?

Anchoring

125

Android ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?

Option menu, Context menu

126

Android operatsion tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?

5 ta, Application, Application Framework, Android Runtime, Libraries, Linux Kernel

127

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash tillaridan foydalaniladi?

Java, qisman C/C++

128

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental dasturiy vositalar oʻrnatiladi?

JDK (Java Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)

129

Android SDK nima uchun ishlatiladi?

Android ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi

130

Android tizimida ilovaning displey boʻylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?

portrait, landscape

131

Android-ilovalarida foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?

xml

132

Androidning Jelly Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni oʻz ichiga oladi?

Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API level larni

133

Animatsiya - bu

... slaydlarni namoyish qilish va ko'rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig'indisidan iborat.

134

Aniq maqsad va ijtimoiy g'oyaga asoslanib, talabalarda ma'naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga yo'naltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi

Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

135

Aniq reja, maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini ishlab chiqish mahsuli

Loyiha

136

Anʼanaviy kompyuter tizimlariga toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta sezgilariga taʼsir koʻrsatib, virtual muhit bilan oʻzaro taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi

Virtual reallik tizimlari

137

Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko'nikmalarini egallash yo'lidagi ko'p marta takrorlanish bu-...

Mashq

138

Asosiy funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, ya'ni ta'lim berishdan iborat bo'lgan muassasa.....

Universitet 1.0

139

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

Mashinali о‘rgatish

140

Atrof-muhit haqida maʼlumotni toʻldirish maqsadida sensor maʼlumotlarni sezgir maʼlumotlarga idrok qilish

Kengaytirilgan haqiqat

141

AutoCompleteTextView va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?

AutoCompleteTextView komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini beradi

142

AVD ning oʻrniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?

Genymotion, BlueStacks

143

Avtobiografik xarakterga ega hujjatlar to'plami, individual papka

Portfolio

144

Avtorlik dasturiy vositalari qanday nomlanadi?

Authoring tools

145

Avtorlik dasturiy vositalari qanday nomlanadi?

Authoring tools

146

Axborot dizayni - bu

... ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli xil ma'lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.

147

Axborot resurslariga quyidagilar kiradi (notо‘g‘ri javobni belgilang):

CD-ROM DVD

148

Axborot texnologiyalari bu…

Ma’lumotlarini qayta ishlashga mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy texnik vositalarining yig‘indisi

149

Axborot texnologiyalari ilovadan farq qiladi, qaysiki ... (notо‘g‘ri javobni belgilang):

Ilovalar axborot texnologiyalarni о‘z ichiga oladi

150

Axborot tizimi –  ….

qо‘yilgan maqsadlarga erishish yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov berish va chiqarishda foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning о‘zaro bog‘liq majmui

151

Axborot xizmat sifatida

IaaS

152

Axborot, ma'lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo'lib, uning maqsadi murakkab ma'lumotlarni tez va aniq taqdim etish ...

Infografika

153

Axborotni izlashda raqamli ta'lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

dasturiy ta'minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

154

Axborotni izlashda raqamli ta'lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

o'quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o'z ichiga oladi

155

Axborotni izlashda raqamli ta'lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

Raqamli ta'lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

156

Axborotni izlashda raqamli ta'lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

o'z-o'zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

157

Axborotni izlashda raqamli ta'lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

Hamkorlikdagi ta'lim faoliyatini nazarda tutadi

158

Ayrim so'z va bo'g'inlarning aytilish muddati va to'xtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan o'z o'rnida ishlatilishi nimani bildiradi?

Ritmika

159

a[href^=ʼhttp://websiteʼ] mos keluvchi satr

:<a href=ʼhttp://website.comʼ>

160

background-clip xususiyati

fon ishlatish yoki yoʻqligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi

161

Badiiy-texnik dizayn va turli xil ma'lumotlarni taqdim etish amaliyoti bu ...

Axborot dizayni

162

Bajarish, qo'llash, ijro qilish, hisoblash, o'zgartirish, mavzu bo'yicha suhbatlashish, tajriba o'tkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

amalda qo'llash

163

Bakalavriat ta'lim yo'nalishi namunaviy o'quv rejasidan o'rin olgan o'quv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o'qitish shakllarini toping

kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta'lim, fan to'garagi

164

Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan oʻquv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping.

maʼruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgʻulotlari

165

Bakalavriatda kechki va sirtqi ta'lim shakllari bo'yicha me'yoriy o'qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko'pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

1 yil

166

barcha davlatlar va kontinentlarni birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi axborot resurslariga murojaat qilish imkoniyatini beruvchi umumplanetar tarmoq.

GAN

167

Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o'quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

168

BaseAdapter sinfining voris sinflari qaysilar?

ArrayAdapter, ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter

169

Benchmarking - bu

O'z tashkiloti(o'z mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko'rsatayotgan tarmog'iga yoki tarmoqqa taalluqligidan qat'iy nazar jarayonlari o'xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg'or tajribasini o'rganish, amaliyotiga moslashish jarayoni.

170

Bepul tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi

Hadoop

171

Bibliografik va referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....

Scopus

172

Big Data - bu …

bu katta hajm, tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar tо‘plamidir

173

Big Data Analytics vositalari ...

foydalanuvchilarga turli xil tahlil paketlari va modullarini taklif qiladi

174

Bilimga berilgan to'liq javobni toping.

narsa va hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to'g'risida fan tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.

175

Bilimlarni muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular ...

Muammoli ta'lim turlari

176

Binar operatorining vazifasini koʻrsating?

2 ta operandni birlashtiradi

177

Bir foydalanuvchi Dropbox fayllar omborida rо‘yxatdan о‘tgandan sо‘ng qancha GB mavjud

2 GB

178

Bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun mо‘ljallangan infratuzilma

Xususiy bulut

179

Bir nomli lekin turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yuklash

180

Bir nomli va bir xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yozish

181

Bir o'quv yili uchun kunduzgi ta'limda amalga oshiriladigan ta'lim dasturining hajmi necha kreditga teng?

60

182

Birinchi akademik tadbirkorlikka o'tish qachon ro'y berdi?

1862 y.

183

Birinchi akademik tadbirkorlikka o'tish qaysi texnologiya institutida ro'y berdi

Massachusets

184

Birinchi Android smartfonlari qachon yaratilgan?

2007

185

Birinchi marta "tadbirkorlik universiteti (institut)" iborasi kim tomonidan qo'llanilgan?

amerikalik tadqiqotchi Genri Itskovits

186

Birinchi rasmiy Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2008 yil 23-sentabr

187

Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2007 yil 29-iyul

188

Birinchi tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes o'rtasidagi hamkorlikni o'rnatish hisoblangan?

Massachuseta texnologik universiteti bilan

189

Birinchi texnopark nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan ?

1951 yilda AQShning Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida

190

Biror bir ish yoki faoliyatni yuksak darajada, hech bir qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik bilan bajarish qanday nomlanadi?

mahorat

191

Blended Learning ...

- bu shunday ta'lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o'quv mashg'ulotlar tashkil etiladi.

192

Blum taksonomiyasi bo'yicha o'quv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qo'llash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

tahlil

193

Blum taksonomiyasi bo'yicha o'quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Sintez

194

Bolalarni tarbiyalash va ularga ta'lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor bo'lgan shaxslar MJTK ko'ra qanday jazoga tortiladi ?

Jarima

195

Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan imzolagan?

1999 yilda

196

Bolonya deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?

29 ta

197

Bolonya deklaratsiyasi qachon imzolangan?

1999 yil, 19 iyun

198

Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi bandni ko'rsating.

o'quv rejalarining xorijiy o'quv rejalariga mosligi

199

Bolonya jarayonning rasman boshlanish muddati

1999 yil 19 iyun

200

Bolonya universiteti o'z nizomini qachon qabul qilgan?

1158 y.

201

Bolonya universiteti qachon tashkil topgan?

1088 y.

202

Boshlang'ich ma'lumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash, rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish

Loyihalash

203

boshqa tizimlar bilan aloqa qilish uchun ochiq bо‘lgan tizimlarni birlashtiradi; yettita bosqichga bо‘lingan

OSI modeli

204

Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarni koʻrsating?

Break va continue

205

Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini koʻrsating?

Sikl yoki uning alohida iteratsiya ishini tezda toʻxtatadi

206

Bu ikki yoki undan kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid bulut

207

Bu teglarni qaysi biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?

<! !>

208

bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model

MapReduce

209

Bugungi kunda universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi

3 ta

210

Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

yangi institut - "professor-tadbirkor" (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.

211

Bugungi kunga qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib o'tish mumkin?

O'rta asrlar, birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod universitetlari.

212

Bulutli hisoblash modellari

IaaS, PaaS, SaaS

213

Bulutli hisoblash shakllari

Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.

214

Bulutli hisoblashning kamchiliklari nima?

1.Cloud computing xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar ma’lumotlarining saqlanishiga bog‘liqligi; 2.Yangi  (“Cloud”) monopolistlarning paydo bо‘lishi

215

Bulutli xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun moʻljallangan muhit va mahsus utilitalar - bu

Bulutli hisoblash platformasi

216

Butunning turli bosqich yoki darajalarga ajratilishi

Tabaqalashtirish

217

canva.com muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.

Bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo'ljallangan onlayn muharrir.

218

Chuqur tahlilni о‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar tо‘plami

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

219

classroom. google. com

GoogleClassroom ning rasmiy sayti

220

Cloud xisoblashlar konsepsiyasining moxiyati

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish

221

Comments (only Hue and Scripts)

Using “–“

222

Cookie nima?

Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda wyeb-serverga yuboriladigan matn satridir.

223

Cookie ning amal qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?

expire

224

Cookie qiymatini oʻrnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?

setcookie

225

CSS ning birinchi versiyalari qaysi yilda ishlab chiqilgan

1996

226

Daas

Ma’lumot xizmat sifatida

227

Dars jadvallari nimalar asosida tuziladi?

akademik guruhlar, o'quv rejalardagi fanlar va mashg'ulotlar hajmi, o'qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi

228

Dastlab harbiy sohada qo'llanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash maqsadida qo'llanilgan texnologiya

Assesment

229

Data Mining 

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bо‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar tо‘plami

230

Data sentr nima?

server va tarmoq uskunalarini (hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan bino va Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash

231

Davlat boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi -....

Maqsadli loyihalar

232

Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?

davlat xizmatlarini ko'rsatishda turli boshqaruv darajalari o'rtasida mas'uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

233

davlat kabi yirik geografik hududni о‘z ichiga oladi.

WAN

234

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali ma'muriy tartib-taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

Raqamli idora loyihasi

235

Davlat ta'lim standartlariga ko'ra, o'quv reja qanday hujjat hisoblanadi?

Oliy ta'limning muayyan bakalavriat ta'lim yo'nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo'yicha o'quv faoliyati turlari, o'quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o'rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta'lim davrining to'liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..

236

Davlat taʼlim standartlari nimalarni belgilaydi?

Davlat tomonidan taʼlimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui

237

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

ta'lim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali o'zaro ta'sirini o'z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog'liq: jamoa, ta'lim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o'zaro hamkorlik. Ushbu yo'nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo'naltirilgan o'z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o'z ichiga oladi.

238

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni ta'lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o'z raqamli resurslarini yaratishi va o'quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta'minlash qobiliyatini o'z ichiga oladi.

239

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

ta'lim jarayoni bilan bevosita bog'liq bo'lgan kompetensiyalarni shakllantirishni, ya'ni ta'lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni ta'minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o'zaro ta'sirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.

240

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog'liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta'lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma'lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish asosida o'z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.

241

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning shaxsga yo'naltirilgan o'quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta'lim oluvchilarni ta'lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta'lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta'minlash va o'qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog'liq.

242

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo'nalishi ta'rifi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta'lim jarayonida zarur bo'lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog'liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog'liq kompetensiyalarni o'z ichiga oladi.

243

Diksiya bu-…

So'zlarni aniq talaffuz qilish

244

Dinamik o'zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta'lim uning rivojlanishining ajralmas omili bo'lishi natijasida -

uzluksiz va umr davomida ta'lim olish trendga aylanmoqda.

245

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content Management Systems) to'g'ri ko'rsatilgan javobni ko'rsating.

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN, SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS

246

Distributiv (inglizcha distribute - tarqatish) nima?

Dasturiy ta'minotni tarqatish shaklidir.

247

Dropbox bulutli xizmat kо‘rsatish rejimlari mavjud

2

248

Dropbox xizmatini rasmiy veb-sayti....

https://www.dropbox.com

249

DTS ga oid to'g'ri bandni ko'rsating.

DTS O'zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha ta'lim muassasalari uchun majburiydir

250

Dual ta'limning mohiyati (tartibi) nimada ?

Dual ta'lim ta'lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko'nikmalarni olishga qaratilgan bo'lib, ularning nazariy qismi ta'lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta'lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

251

E.P.Torrens (1987) testi asoslanadigan mezonlar

Faollik, tezkor fikrlash, o'ziga xoslik va takomillashganlik

252

Eaas

Hammasi xizmat sifatida

253

easel.ly muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo'lgan infografik muharriri

254

EDX akademik bepul masofaviy ta'lim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

255

Eksternat tartibidagi taʼlim olish.....?

oʻquv dasturlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib, uning yakunlari boʻyicha taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan oʻtishni talab etad

256

Elastiklik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

257

Elektron o'quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta'minotlar to'g'ri ko'rsatilgan javobni ko'rsating.

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P

258

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

259

Emebaylning yonashuviga ko'ra, kreativlik

Yuqori darajada noodatiy ko'nikmalarga ega bo'lish

260

Eslash, nomlash, tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, o'xshashini topish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

bilish

261

Face to Face Driver  modeli...

- o'quv dasturining ahamiyatga bog'liq qismi bevosita o'qituvchi yordamida o'rganiladi.

262

Fandan keyin o'zlashtirilishi nazarda tutiladigan bandni ko'rsating.

postrekvizitlar

263

Fandan oldin o'zlashtirilishi zarur bo'lgan bandni ko'rsating.

prerekvizitlar

264

Fanning o'quv-uslubiy majmuasi uchun asos bo'ladigan me'yoriy hujjatlarni ko'rsating.

DTS, MT, o'quv reja, fan dasturi

265

Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo'lmay, faqatgina tizimdagi ayrim elementlarni o'zgartirishga xizmat qiladi

Novatsiya

266

Faoliyat yo'nalishiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari

Pedagogik jarayonda yoki ta'lim tizimini boshqarishda qo'llaniladigan innovatsiyalar

267

Fazoviy tahlil

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

268

fizik xajmning kattaligi.

Volume 

269

Flex modeli.

- o'quv dasturning katta qismi elektron ta'lim orqali o'zlashtiriladi.

270

Flipped learning yoki...

- bu aralash ta'limning bir shakli bo'lib, ta'lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko'rinishga o'tkazuvchi ta'lim konsepsiyasi.

271

Formaning qanday koʻrinishini koʻrish uchun siz... funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.

Yuqori oʻng burchakda koʻrish

272

Foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis kо‘rinishida taqdim etilishi .... tushuniladi

«Cloud»  hisoblash

273

framework ishga kirishni….. juftlari tо‘plami sifatida kо‘rib chiqadi va ishning natijasi sifatida ……. juftlari tо‘plamini hosil qiladi

<key, value> , <key, value>

274

Fundamental va ko'pgina amaliy fanlar bo'yicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy ta'lim muassasi.....

Universitet

275

Funksiya tasnifi

DESCRIBE FUNCTION <function>.

276

Fuqarolik jamiyati ta'rifi to'g'ri keltirilgan javobni ko'rsating

insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, ko?p partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma-xilligi ta?minlanadigan hamda o?zini-o?zi boshqarish organlarining mavqei baland bo?lgan ijtimoiy tuzum

277

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik - ...

raqamli ma'lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog'liq bilim, ko'nikma, malaka, motivatsiya, mas'uliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.

278

GFT maqsadi -

katta fayllarni saqlash va  umuman aytganda bitta qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan fayllarni nazarda tutiladi

279

Gibrid bulut

bu ikki yoki undan kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

280

Gibrid bulut (hybrid cloud) - ...

bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini o'z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo'yicha mas'uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o'rtasida taqsimlanadi.

281

Global innovatsion indeksda O'zbekiston Respublikasining o'rnini yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?

top-50

282

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o'rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

ingliz

283

Google bulutli hisoblash platformasi

Googleapp

284

Google Docs bilan ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?

Google Chrome va Mozilla Firefox

285

Google Docs-da qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?

Yuqoridagi barcha narsani bajaring

286

Google Drive qanday funksiyalarni birlashtiradi?

Tasvirlar va prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)

287

Google Drive Sheets-dan foydalanib-

Ko'p sonli ishtirokchilari bo'lgan guruhlar uchun ma'lum bir vaqtda yig'ilish qiyin bo'lgan ko'plab qo'shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.

288

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

Ikkalasi ham to'g'ri

289

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

Turi bo'yicha, kirish, egalik, kirish

290

Google Fayl System (GFS)

Google tomonidan ishlatiladigan taqsimlangan fayl tizimi

291

Google File System chiqdi.

2003 yilda

292

Google matnli hujjati quyidagilarga imkon beradi:

Barcha javoblar to'g'ri

293

GoogleApp

Google bulutli hisoblash platformasi

294

GoogleClassroom da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

zadaniye

295

GoogleForm da soʻrov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa

Forma

296

GoogleForm-da bir nechta jumlalardan iborat matnli javob.

Tekst (abzats)

297

GoogleForm-da bir nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.

neskolko iz spiska

298

GoogleForm-da bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob

Tekst (stroka)

299

GoogleForm-da toʻgʻri javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?

bittadan, roʻyxatdan bir nechta, ochiladigan roʻyxat.

300

GoogleSlassroom da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

zadaniye

301

GoogleSlassroom da foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?

avtomatik ravishda

302

GoogleSlassroom da gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?

lenta, vazifa, foydalanuvchilar

303

GoogleSlassroom da gorizontal menyusining lenta yorligʻida muhokama uchun nimalar chop etiladi?

savollar va mavzular

304

GoogleSlassroom da mashgʻulot vazifalari qaysi yorliqda eʼlon qilinadi?

zadaniye

305

GoogleSlassroom ning gorizontal menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?

3

306

GoogleSlassroom ning rasmiy sayti

classroom. google. com

307

Grafik muharrirlar - ...

... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo'ljallangan.

308

Grafika va infografika yaratish vositalari

Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme

309

GRID nima?

geografik jihatdan taqsimlangan,  yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura

310

Grid Services qanday xizmatlarni taklif qiladi?

zarur resurslarni qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash va yetkazib berish

311

Gumanitar fanlarda innovatsiyalar - bu

Birinchi navbatda yangi ijtimoy .... paydo bol

312

Guruhlash, bog'lash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

tushunish

313

Habeas corpus nima?

jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi

314

Hadoop - bu

ma’lumotlar tahlilini amalga oshirish uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin bо‘lgan ochiq manbali dasturlar tо‘plami

315

Hadoop Common:

foydalanuvchi kompyuterlari uchun fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun zarur bо‘lgan Java vositalari tо‘plami.

316

Hadoop Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash vositasi

Hive

317

Hadoop qancha moduldan iborat

4

318

Hadoop taqsimlangan fayl tizimi

HTFT

319

Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib chiqdi

2008 yilda

320

Hadoop turli xil foydalanuvchilarining haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi uchun ….. taqdim etish va uni turli foydalanuvchilar bilan bо‘lishish talab qilinadi

ochiq / shaxsiy kalit juftligini

321

Hal qilinishi zarur, biroq, hali yechish usuli noma'lum bo'lgan pedagogik xarakterdagi masala

Pedagogik muammo

322

Hammasi xizmat sifatida

Eaas

323

Har bir ta'lim oluvchi va jamoaga ta'sir o'tkazishda samarali qo'llash uchun zarur bo'lgan malaka va ko'nikmalar, usullar majmuasi bu-…

Pedagogik texnika

324

Har bir tuman budjetining necha foizini "Fuqarolar budjeti" dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

kamida 5 foizini

325

Har qanday mamlakatda inson kapitalini rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni taminlaydigan muhim omil bu?

taʼlim

326

HEMIS - Higher education Management Systems bo'yicha to'liq berilgan fikrni toping

oliy ta'lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi

327

HEMISning "O'quv jarayonini boshqarish" moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

328

HEMISning "Talabalar hayotini boshqarish" moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Talabalarning shaxsi haqidagi ma'lumotlar va o'zlashtirishi;

329

Himoyalangan veb-saytlar

https://

330

Hive

ma’lumotlar ombori sifatida jadvallarda saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov hosil qilish uchun mо‘ljallangan.

331

Hive -

bu Hadoop Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash vositasi

332

Hive da

avval jadvallar va ma’lumotlar bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga yuklanadi.

333

Hive funksiyalarini kо‘rsatish

SHOW FUNCTIONS.

334

Hot Potatoe dasturida Bo'shliqlarni to'ldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcl

335

Hot Potatoe dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmx

336

Hot Potatoe dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcw

337

Hot Potatoe dasturida Moslik o'rnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmt

338

Hot Potatoe dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?

0 dan 100 gacha

339

Hot Potatoe dasturida Viktorina (ko'p tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jqz

340

Hot Potatoes dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.

Kanada

341

Hot Potatoes dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday brauzer yordamida kirish mumkin

Ixtiyoriy veb brauzer

342

Hot Potatoes dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.

Web-server

343

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin

JCross

344

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi testlar yaratilishi mumkin

JQuiz

345

Hot Potatoesning qaysi blokda bo'shliqlarni to'ldirish dasturi ...

JCloze

346

HTFT

Hadoop taqsimlangan fayl tizimi

347

Iaas

Axborot xizmat sifatida

348

IDE

integratsiyalashgan yaratish vositalari

349

Identifikatsiyani boshqarish funksional imkoniyatlari tizimga kirish huquqiga ega bо‘lgan barcha foydalanuvchilar, shu jumladan ...................boshqaradi

shaxsiy foydalanuvchilar, kompyuter uskunalari va dasturiy ta’minotni identifikatsiyalash ma’lumotlarini

350

ideone. com

onlayn IDE

351

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta'lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo'lish sharoiti mavjud bo'lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o'z muammolari bilan yolg'iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

352

Ijtimoiy munosabatlarda faollik ko'rsatish ko'nikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda sub'ektlar bilan muloqotga kirisha olishi qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Ijtimoiy kompetentlik

353

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj bo'lgan bolalarni (shaxslarni) o'qitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

Alohida sharoitlarda o'qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo'lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta'lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini ta'minlaydigan ixtisoslashtirilgan o'quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta'lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta'lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.

354

Ijtimoiy sheriklik bu?

Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo'lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi

355

Ikki karra oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PISA

356

Ikki qarama-qarshi, o'zaro musobaqalashayotgan komanda (guruh) ishtirokchilarning oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?

Debatlar

357

Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?

Tanlov o'tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan "Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to'g'risida"gi Nizomga ko'ra

358

Ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid «bulut»

359

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o'rtalarida gumanitar fanlar yo'nalishlarida qo'llaniladigan qaysi universitetga o'kazilgan

Stenfordga

360

Ilias - masofaviy ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

361

Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi  ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan?

23-moddasida

362

Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va ta'limning uzviy bog'liqligiga qaratilgan?

21-moddasida

363

Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan?

11-moddasida

364

Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risidagi Qonunning nechanchi moddasida ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yo'nalishlari keltirilgan?

4-moddasida

365

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?

5 bob, 5 §

366

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan

4- bobda

367

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020-2022 yillarda amalga oshirish bo'yicha "Yo'l xaritasi"da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish ko'lamini kengaytirish qaysi yillarga mo'ljallangan

2020-2022 yillarga

368

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobi qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar

369

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli ko'rsatkichlari va indikatorlarida tadqiqotchilarning o'rtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan

49 yosh

370

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarini amalga oshirishga qaratilgan ?

4-moddasida

371

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining to'rtinchi bobi qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari

372

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobi qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari

373

Imij (inglizcha image) so'zining ma'nosi nima?

siymo, timsol", "qiyofa" "tasvir", "obraz"

374

IMRAD - bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo'lib inglizcha:

Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).

375

Indivudial foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....

Mendeley

376

Infografika - bu

... axborot, ma'lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo'lib, uning maqsadi murakkab ma'lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.

377

Inklyuziv ta'limning mohiyati (tartibi) nimada ?

Inklyuziv ta'lim alohida ta'lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta'lim oluvchilar uchun ta'lim tashkilotlarida ta'lim olishga bo'lgan teng imkoniyatlarni ta'minlashga qaratilgan.

378

Innovatsion faoliyat to'g'risidagi qonunning maqsadi nimalardan iborat?

innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

379

Innovatsion faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi

V.Slastenin

380

Innovatsion infratuzilma -

innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta'minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.

381

Innovatsion ta'lim jarayonida nima yetakchi o'ringa ega?

interfaol metodlar

382

Innovatsiya loyihasi samaradorligining koʻrsatkichlari

tijorat samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot

383

Innovatsiya soʻzi ingliz tilidan olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni anglatadi

yangilikni joriy etish

384

Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi:

texnologik; mahsulotli;boshqaruv-marketingli va ijtimoiy

385

Inson his tuyg'ulari uning ... namoyon bo'ladi

yuzida - yuz mushaklarini qisqarishi va bo'shashishi natijasida

386

Inson kamolotida uch narsa - irsiyat, muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi

Beruniy

387

Inson kapitali nima?

bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim, ko'nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig'indisi

388

integratsiyalashgan yaratish vositalari

IDE

389

Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...

... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o'rganishga emas, balki o'z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.

390

Internet tarmog‘i xizmatlarini takdim etuvchi tashkilotlar bu…

provayderlar

391

ISP abbreviaturasi qanday ma’noni bildiradi?

Internet servis provayderi

392

iSpring Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?

audio va video fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun

393

Ispring dasturi taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?

.swf va HTML5

394

Ispring dasturi tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?

Ispring QuizMaker

395

Ispring dasturida Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi bo'limda joylashgan?

Interaktivnosti

396

Ispring dasturining Interaktivnosti bo'limi yordamida necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?

4 ta

397

iSpring Learn - masofaviy ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Korporativ sektorga yo'naltirilgan platforma.

398

Ispring QuizMaker dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?

11 ta

399

iSpring Screen Recording dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?

kompyuter ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun

400

iSpring TalksMaster dasturi qanday maqsadda qo'llaniladi?

dialog(muloqotlar) yaratish uchun

401

iSpring Visuals dasturini aktivlashtirish uchun qaysi bo'limga murojaat qilinadi?

Interaktivnosti

402

iste'molchi bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o'z egasiga u yoki bu shaklda litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to'laydigan texnologik jarayon shakli...

texnologiyalarni tijoratlashtirish

403

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi ko'ra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning o'zaro xatti-harkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shug'ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.

404

Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi

ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.

405

J.Dyui g'oyalari asos qilib belgilangan ta'lim turi

Muammoli ta'lim

406

Jadval katalogidagi jadvallarni nusxalash fayllarini tо‘ldiring

hdfs dfs -mv <file> <table-dir>

407

Jadval muharrirlari - ...

... bu ma'lumotlarni jadvallar ko'rinishida taqdim etish, matematik ma'lumotlarni qayta ishlash, ma'lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo'ljallangan dasturlar.

408

Jadval tasnifi

DECRIBE <table>.

409

Jadvalni HiveQL buyrug‘i bilan tо‘ldirish

LOAD DATA INPATH '<file>' INTO TABLE <table>.

410

Jadvalni о‘chirish

DROP TABLE <table>.

411

Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli ta'lim olish bo'lgan talabini qondirish, ta'lim tizimini barqaror rivojlanishini ta'minlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi

Ta'lim tizimining modernizatsiyasi

412

Jamoat birlashmalariga nimalar kiradi?

kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo'lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari

413

Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi?

O'z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro'yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma

414

Jamoatchilik nazorati subyektlari bu

O'zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro'yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

415

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

Simulyatsiya

416

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo'lgan bolalarni (shaxslarni) o'qitish hamda tarbiyalash, o'qitish qanday ta'minotida bo'ladi?

Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo'lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta'lim muassasalarida, umumiy o'rta, o'rta maxsus, professional ta'lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o'rta, o'rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta'lim olishini ta'minlaydi.

417

kampus tarmoq, о‘zaro yaqin binolarda joylashgan lokal tarmoqlarni birlashtirish uchun mо‘ljallangan.

CAN

418

Katta ma’lumotlar mukammal bо‘ron deb ta’riflagan texnologiyaning qanday uchta yо‘nalishini birlashtirgan evolyusiyaning sо‘nggi bosqichi sifatida paydo bо‘ladi

hisoblash, ma’lumotlar va konvergensiya

419

Katta ma’lumotlar uchun «…..» deb nomlanuvchi an’anaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin

3 V

420

Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat cho'qqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan o'rganadi?

Akmeologiya

421

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko'proq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga

422

Kelib chiqish manbaiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari

Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o'zlashtirilgan innovatsiyalar

423

Ken Robinsonning fikriga ko'ra, kreativlik ...

O'z qiymatiga ega original g'oyalar majmui

424

Keng omma tomonidan bepul foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma

Umumiy «bulut»

425

Kimlar pedagogik faoliyat bilan shug'ullanish huquqiga ega?

Hammasi to'g'ri

426

Kiritilgan o'zgarishlarning tavsifiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari

Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar

427

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta'limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to'g'ri ko'rsatilgan javobni aniqlang

Yakka tartibda

428

Ko'p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bog'liq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari - ...

... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o'rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.

429

kommunikativ qobiliyat qanday qobiliyat

Boshqalarning ruhiy haloatlarini tushunish va ularga hamdardlik munosabatida boʻlish qobiliyati

430

Kommunikativ tushunchasining mohiyatini belgilang

Diagnostik, talabalarda bilim olish ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni shakllantirish va rivojlantirish funksiyalari

431

Kompaniyaning barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-

Korporativ axborot tizimi

432

Kompetensiyaning lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha competens – layoqatli, qobiliyatli

433

Kompetentlik pedagogik kategoriya sifatida ta'lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

psixologiya

434

Kompetentlik tushunchasining lug'aviy ma'nosi qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan?

inglizcha "competence" - "qobiliyat"

435

Konstitutsiya so'zi qanday ma'noni anglatadi?

lotincha so'z bo'lib, tartib, qoida, tuzish

436

Konstitutsiyamizda (51-modda) "akademik erkinlik", degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini ko'rsating?

O'z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo'lib, oliy ta'lim tashkilotlarida ta'lim berish va ilmiy-tadqiqot o'tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o'quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o'qituvchilarni dars o'tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o'qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo'ladi.

437

Kraudsorsing 

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bо‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

438

Kreativ salohiyat va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy koʻrsatkichlari bu -

tadqiq etish, tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash

439

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 1-yo'li

Kreativ fikrlash ko'nikmasini shakllantirish

440

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 2-yo'li

Amaliy kreativ harakat ko'nikmalarini rivojlantirish

441

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 3-yo'li

Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish

442

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 4-yo'li

Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish

443

Kreativ yondashuv – kreativlik bu-?

Individning yangi gʻoyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati

444

kreativlik - o'z qiymatiga ega original g'oyalar majmui. Ushbu ta'rif qaysi pedagog olimga tegishli

Ken Robinson

445

Kreativlik tushunchasining lug'aviy ma'nosi

Yaratish

446

Kreativlik va "ijodkorlik" tushunchalari

Turli holatlarni ifodalaydi

447

Kreativlikning loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping

(lot., ing. «create » – yaratish, «creative» –yaratuvchi, ijodkor)

448

Kredit-bu..... Taʼrifni toʻldiring

Talabaning modullarni oʻqib oʻrganishi va oʻz­lashtirishi uchun sarflangan oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov birligidir

449

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko'rsating.

o'qituvchining bajargan o'quv yuklamasi

450

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko'rsating.

O'RTMI baholari

451

Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari nima asosida belgilanadi?

auditoriya sig'imi, yuklamalarni optimallashtirish, o'qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi

452

Kredit-modul tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?

fanlarga va o'qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada

453

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan "blended learning" texnologiyasining ma'nosi to'g'ri berilgan javobni toping.

Aralash ta'lim

454

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «flipped classroom» texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.

Aralash taʼlim

455

Kredit-modul tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?

registrator ofisi

456

Kredit-modul tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni ko'rsating.

fan kodi, o'quv auditoriyasi, fan o'qituvchisi, akademik guruh

457

Kredit-modul tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?

talabaga o'quv trayektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga joylashishiga yordam ko'rsatish

458

Kredit-modul tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini ko'rsating.

ishchi dasturlar bo'yicha komissiya

459

Kredit-modul tizimida fanning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko'rsating.

o'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari

460

Kredit-modul tizimida har bir talaba nima bilan ta'minlanishi kerak?

ma'lumotnoma-ko'rsatkich

461

Kredit-modul tizimida ishchi o'quv reja nima uchun tuziladi?

dars jadvalini tuzish va o'quv yuklamalarini hisoblash uchun

462

Kredit-modul tizimida ishchi o'quv rejalar qanday ishlab chiqiladi?

eng ko'p talabalar kontingentining shaxsiy o'quv rejalari asosida

463

Kredit-modul tizimida kafedra o'quv yuklamasida keltiriladigan bandlarni ko'rsating.

fan nomi, kodi, mashg'ulotlar hajmi

464

Kredit-modul tizimida lektorning vazifasi nimadan iborat?

nazariy bilim berish, talabaning mustaqil ta'limi uchun material tayyorlash

465

Kredit-modul tizimida o'qituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni ko'rsating.

o'quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va "ustoz-shogird" yuklamalari

466

Kredit-modul tizimida o'quv rejalari necha marta tuziladi?

4 marta, har bir o'quv yili uchun

467

Kredit-modul tizimida o'quv yili bo'yicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba ...

GPA balidan yuqori ball olgan bo'lsa keyingi kursga o'tkaziladi

468

Kredit-modul tizimida pedagogik yuklama turlari va me'yorlari nimaga qaratilgan bo'lishi zarur?

ta'lim sifatini va OTM reytingini oshirishga

469

Kredit-modul tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini shakllantirish bo'yicha asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini ko'rsating.

o'quv rejalari bo'yicha komissiya

470

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning o'quv yuklamasiga kiritiladi?

o'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi

471

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat o'zi tomonidan amalga oshiriladi?

talabaning mustaqil ta'limi

472

Kredit-modul tizimida talaba qanday akademik guruhda o'qiydi?

o'z tanlovi asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda

473

Kredit-modul tizimida talabaga taqdim etiladigan ma'lumotnoma-ko'rsatkich tarkibiga kiruvchi elementni ko'rsating.

OTM haqida ma'lumot, talabalarning yashash tarzi, ma'muriy tadbirlar

474

Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash me'yorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini ko'rsating.

TMI sifatini nazorat qilish bo'yicha komissiya

475

Kredit-modul tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?

ma'lumotnoma-ko'rsatkich, talabaning o'quv-uslubiy majmuasi

476

Kredit-modul tizimida talabaning fan o'qituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?

semestrning dastlabki haftasidagi o'qituvchilarning ochiq darslari va o'quv-me'yoriy hujjatlari orqali

477

Kredit-modul tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko'rsating.

mustaqil ish bo'yicha ko'rsatmalar

478

Kredit-modul tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko'rsating.

sillabuslar

479

Kredit-modul tizimida talabaning o'quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko'rsating.

talabaning shaxsiy o'quv rejasi

480

Kredit-modul tizimida talabaning o'zlashtira olmagan fanini qayta o'qishga imkon beriladigan davrni ko'rsating.

yozgi semestr

481

Kredit-modul tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?

amaliy turdagi darslarni o'tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va bajarilishiga erishish

482

Kredit-modul tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda o'tkaziladi?

yozma, og'zaki, test, portfolio, taqdimot va h.k.

483

Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.

o'qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o'lchovi asosida baholash modeli

484

Kredit-modul tizimining afzalligi bo'yicha to'liq berilgan fikrni toping

talaba har bir modul bo'yicha belgilangan kredit birligi to'plash orqali o'quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

485

Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi

Muayyan miqdordagi kredit

486

Kreditlarning to'plash va o'tkazishning Britaniya tizimini ko'rsating.

SATS

487

Kvartil (chorak) Q - bu

ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya'ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo'lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko'rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.

488

Legal Tech platformasi nima?

Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam ta'minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

489

LMS qanday turlari mavjud?

tijorat(kommersiya) va boshlangich ochiq kodli

490

LMS tizimida yaratiladigan elektron ta'lim resurslari qaysi standartga mos bo'lishi kerak?

SCORM

491

LMS tizimida yaratiladigan elektron ta’lim resurslari qaysi standartga mos bо‘lishi kerak?

SCORM

492

LMS tizimlari uchun elektron ta’lim resurslarini qanday standart paketlari asosida yaratish tavsiya etiladi?

SCORM

493

Local/ mustaqil rejim -

tizimga Hadoop-ni yuklab olgandan sо‘ng, u mustaqil rejimda ishlatilishi mumkin.

494

lokal tarmoq, chegaralangan sohadagi kompyuterlarni birlashtirish imkoniyatini beradi.

LAN

495

Loyihalash ....tizimiga asoslanadi

496

Lug'aviy jihatdan "innovatsiya" tushunchasi

Yangilik kiritish

497

Lug'aviy jihatdan "interaktiv" tushunchasining ma'nosi

o'zaro harakat qilmoq

498

Lug'aviy jihatdan "interfaol" tushunchasining ma'nosi

O'zaro harakat qilmoq

499

M.Stobart tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko'rsatilgan?

5 ta

500

Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) - ...

... murakkab tuzilishga ega bo'lgan ma'lumotlar bilan ishlash uchun mo'ljallangan bo'lib, ular ma'lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma'lumotlar bilan to'ldirish, keyinchalik ma'lumotlarni to'ldirish va o'zgartirish, shuningdek ma'lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

501

Ma'naviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yo'nalish maqsadlarida belgilangan?

ma'naviy taraqqiyotni ta'minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

502

Ma'naviyat bu

inson axloqi va odobi, bilimlari, iste'dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e'tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog'langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta'sir etadigan mushtarak tizimidir

503

Ma'ruza mashg'ulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bo'lgan professor-o'qituvchilar tomonidan o'tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

Zarur hollarda (ma'ruza mashg'ulotlari hajmi ko'p bo'lganda yoki professor, dotsent va katta o'qituvchilar yetarli bo'lmaganda) oliy ta'lim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo'lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo'lmagan o'qituvchilarga bir o'quv yilida 250 soatgacha hajmda ma'ruza mashg'ulotlarini o'tishga ruxsat beriladi.

504

Ma'ruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish

505

Ma'ruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog'ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni yoritish

506

Magistraturada kechki va sirtqi ta'lim shakllari bo'yicha me'yoriy o'qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko'pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

6 oy

507

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yo'nalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating

Kiberxavfsizlik to'g'risidagi 15.04.2022 yildagi O'RQ-764-sonli qonun qabul qilindi

508

MapReduce

bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model

509

MapReduce algoritmi …. muhim vazifani о‘z ichiga oladi

2

510

MapReduce asoslari chiqarildi.

2004 yilda

511

MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

2006 yilda

512

MapReduce:

ushbu fayl tizimidagi ma’lumotlarni о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari mumkin bо‘lgan vizualizatsiyalarga formatlaydi.

513

Mashinali oʻrgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

514

Mashinali о‘rgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

515

Masofali o'qitish jixatiga nima kirmaydi?

an'anaviy bilimlar nazorati usullari

516

Masofali o'qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

SCORM

517

Masofali о‘qish  bu...

internet texnologiyalar va boshqa interaktiv ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik usullari

518

Masofaviy ta'lim tushunchasi qanday ma'noni anglatadi?

talaba va o'qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta'lim jarayonini tashkil etilishini anglatadi.

519

Masofaviy ta'limning qanday tamoyillari quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo'llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta'lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

520

Material tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish, rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

sintez

521

Matn muharrirlari - ...

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.

522

Mavjud operatsion tizim va uskuna ustidan virtual mashinani yaratish ..... deb nomlanadi.

Hardware virtualizatsiyasi

523

Maʼlum tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega boʻlmagan maʼlumotlar.

Strukturlanmagan maʼlumotlar

524

Maʼlumot xizmat sifatida

Daas

525

Ma’lumot xizmat sifatida

Daas

526

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bо‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar tо‘plami

Data Mining 

527

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

Fazoviy tahlil

528

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

Vizualizatsiya

529

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

Chuqur tahlilni о‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar tо‘plami

530

ma’lumotlarni sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi

2010 yilda

531

Ma’lumotlarni uzatishni yuqori tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima deb atash mumkin?

metakompyuter

532

Ma’lumotlarning mohiyatini tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni о‘rganish.

Statistik tahlilning 1-chi bosqichi

533

Ma’lumotni qayta ishlash xususiyatlari, ...... о‘z ichiga oladi

ma’lumotlarni tо‘plash va tashkillashtirishni

534

Ma’lumotni saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

texnologik

535

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bо‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

Kraudsorsing 

536

Merrillning integratsiya tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs bo'yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qo'llanilishi kerak.

537

Merrillning o'quv materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari e'tiborini jalb qilishi va ma'lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma'ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

538

Merrillning Qo'llash tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

Tinglovchilar mashg'ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo'llashlari kerak.

539

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma'lumotlar bilan bog'lashga yordam beradi.

540

Merrillning vazifalarga yo'naltirish tamoyili to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang.

O'quv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

541

Metakompyuter komponentlari bо‘lib nima xizmat qiladi?

oddiy shaxsiy kompyuterlar bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam bо‘lishi mumkin

542

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

MicrosoftSkyDrive

543

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o'sish sur'atlarini ta'minlashning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating

2022 yil 27 yanvarda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi qarori qabul qilindi.

544

Mimika bu -

Yuz muskullari orqali o'z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.

545

Miranda qoidasi bu

fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi

546

Modeling, Data Mining, Data File Sources, File Exporting

Ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari

547

Modul soʻzining lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha - qism, blok

548

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma'lumotlardan iborat?

Videma'ruzalar

549

Moodle - bu ...

masofali ta'lim platformalaridan biri

550

Moodle - masofaviy ta'lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma

551

Moodle LMS rasmiy saytini ko'rsating

Moodle.org

552

MOOKni taqdim etuvchi tizimni ko'rsating

Coursera, EdX, Khan academy

553

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

554

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

555

Muammoga oid ma'lumotlarni to'plash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar

Axborotli loyihalar

556

Muammoli ta'limning ilk g'oyalarini asoslagan muallif

J.Dyui

557

Muammoli vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qo'yish; farazlarni ilgari surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish

Bosqichlari

558

Muammoni hal etish usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar

Amaliy loyihalar

559

Muammoni hal qilish bosqichlari

Isbotlash; tekshirish; asoslash

560

Muammoni qo'yish qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?

Muammoni izlash; muammoni qo'yish; muammoni hal qilish

561

Muayyan amaliy harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan o'yinlar

amaliy o'yinlar

562

Muayyan hodisani o'zida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan ma'lum vaqt birliklariga ajratilishi

Davrlashtirish

563

Muayyan soha uchun bakalavr tayyorlashda ta'lim sifatini saqlab qolgan holda muddatini 2 yilga qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni ko'rsating.

2 yillik bakalavriat tayanch ta'limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o'qitishni tashkil qilish

564

Muayyan tizimning ichki tuzilishini o'zgartirishga qaratilgan faoliyat

Innovatsiya

565

Muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan o'zgartirishga xizmat qiladigan faoliyat natijasi

Innovatsiya

566

Multimedia ma'lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar - ...

... o'quv videolarini yaratish, audio va video ma'lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko'rish uchun mo'ljallangan.

567

Mustaqil ta'lim-bu

o'quv materialini mustaqil o'zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo'lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko'nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir

568

Mustaqil taʼlim topshiriqlarining qancha qismi kichik guruhlarda hamkorlikda ishlashga moʻljallangan boʻlishi kerak?

1/3

569

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo'llay olinishi nima deb ataladi?

Kasbiy kompetentlik

570

Mutaxassislarning tadqiqotlari natijasida oʻqituvchilarning pedagogik bilim va peadgogik mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang

Axborot, tezaurus, uslubiy, texnologik, tadqiqot

571

Namunaviy o'quv reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi o'quv rejani ishlab chiqish uchun asos bo'ladigan bandni ko'rsating.

talabaning ishchi o'quv rejasi

572

Namunaviy o'quv rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari, kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni ko'rsating.

tanlov fanlari katalogi

573

natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

Velocity 

574

Natijasi harakat dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, ma'lumotnoma, tavsiya bo'lgan loyihalar

Amaliy loyihalar

575

Natijasi hisobot, ma'ruza, keys bo'lgan loyihalar

Tadqiqot loyihalari

576

Natijasi maqola, referat, ma'ruza, keys bo'lgan loyihalar

Axborotli loyihalar

577

Nechinchi yilga borib Oʻzbekiston Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirish asosiy maqsad qilingan.

2030 yilga

578

Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qat'iy ijrosini ta'minlash maqsadi bo'yicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

O'zbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

579

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid bandni ko'rsating.

turli sohalarda davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta'minlaydigan tadbirlar tizimini va mexanizmlarini belgilaydi

580

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga oid bandni ko'rsating.

turli sohalarda davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo'nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi

581

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid bandni ko'rsating.

davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini, huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi

582

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga oid bandni ko'rsating.

davlat organlari va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma'muriy tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi

583

Normativ-huquqiy hujjatlar tizimida oʻzini yuridik kuchi va ahamiyatiga koʻra konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?

Konstitusiyaviy qonun

584

Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi mezonlar bilan belgilanadi. a) zamon. b) makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.

a), b), d)

585

NoSQL ma’lumotlar bazalari -

о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi

586

NoSQL odatda "..." deb talqin qilinadi

Faqat SQL emas

587

Nostandart test topshiriqlariga xos bo'lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Ko'p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat.

588

Nutqning toza bo'lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

Dialektizm va varvarizm

589

O'qitish - bu

qoidaga ko'ra rasmiy ta'lim bilan, ya'ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog'liq.

590

O'qitish - bu

qoidaga ko'ra rasmiy ta'lim bilan, ya'ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog'liq.

591

O'qituvchi axloqiy-ma'naviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuyg'usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat

592

O'qituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

talabalar faoliyatini boshqara olishida

593

O'qituvchi nutqi -

Pedagogning ta'lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi

594

O'qituvchi nutqining asosiy shakllari to'g'ri ko'rsatilgan javobni toping

monolog, dialog, polilog

595

O'qituvchi o'quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo'ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

Avvalo o'z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim

596

O'qituvchi o'quvchilarni o'zi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat o'quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to'g'ri kelishi lozim

597

O'qituvchi o'z nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e'tibor qaratishi zarur?

Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga

598

O'qituvchi pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

Ma'naviy madaniyat darajasining yuksak bo'lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

599

O'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.

ilmiy tezis, maqola tayyorlash

600

O'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.

malakaviy amaliyot hisobotini tayyorlash

601

O'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.

kurs ishi (loyihasi)ni tayyorlash

602

O'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.

hisob-chizma ishini tayyorlash

603

O'qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O'RTMI) elementini ko'rsating.

taqdimot tayyorlash

604

O'qituvchi tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga yo'naltirish orqali unda bilish faolligini oshiruvchi ma'ruza

Muammoli ma'ruza

605

O'qituvchi va talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni ko'rsating.

O'RTMI

606

O'qituvchi, - aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo'lishi va o'quvchilarga aytmoqchi bo'lgan fikrlarini to'la va aniq ifodalay olishni bilmog'i zarur ushbu ta'rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

Al-Farobiy

607

O'qituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu-

ta'lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish

608

O'quv davridagi asosiy o'quv faoliyatlari va ularning muddatlari ko'rsatilgan hujjatni ko'rsating.

akademik taqvim

609

O'quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko'rsating.

akademik guruh jurnali, o'qituvchining shaxsiy ish rejasi

610

O'quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko'rsating.

kafedra o'quv yuklamasi, dars jadvallari

611

O'quv jarayonining so'nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

natija

612

O'quv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi

O'quv loyihaviy faoliyat

613

O'quvchilarning muloqot asosida ma'naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

Jizzakilik va asabiylik, o'zini boshqara olmaslik

614

O'z- o'zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

615

O'zbekiston - 2030 strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo'lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko'rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.

616

O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida "O'zbekiston Respublikasida o'lim jazosi taqiqlanadi" normasi belgilangan?

25-moddasida

617

O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan tasdiqlanadi?

O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri

618

O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi Gollandiyaning "Elsevier" kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?

ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish

619

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to'g'risida" gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 29 oktabr

620

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2019 yil 8 oktabr

621

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O'zbekiston - 2030" strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to'g'risidagi farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 5 oktabr

622

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori qachon qabul qilingan?

2020 yil 17 mart

623

O'zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?

siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida

624

O'zbekiston Respublikasining "Ilm-fan va ilmiy faoliyat to'g'risida"gi qonun qachon qabul qilingan?

2019 yil 29 oktabr

625

O'zbekiston Respublikasining "Innovatsion faoliyat to'g'risida" gi qonun qachon qabul qilingan?

2020 yil 24 iyul

626

O'zbekiston Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi bo'yicha jahonning 50 ilg'or mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

627

O'zbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?

u saylagan O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti

628

O'zbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi -bu:

O'zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag'lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq

629

O'zgarishlar ko'lamiga ko'ra ta'lim innovatsiyalarining turlari

Tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari

630

O'zR OO'MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to'g'risidagi nizom" ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan talabaga "a'lo" baho qo'yiladi?

90...100 %

631

O'zR OO'MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to'g'risidagi nizom" ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan talabaga "qoniqarli" baho qo'yiladi?

60...69,9 %

632

O'zR OO'MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug'iga ilova qilingan "Oliy ta'lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to'g'risidagi nizom" ilovasiga ko'ra fanni necha foizga o'zlashtirgan talabaga "yaxshi" baho qo'yiladi?

70...89,9 %

633

Ob'ektning yangi talablar, me'yorlar, texnik ko'rsatmalar, sifat ko'rsatkichlariga mos ravishda yangilanishi

Modernizatsiya

634

OBS + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

... taqdimotni namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran ko'rinishlarini almashish imkonini beradi.

635

Ochiq tashkil etilib, ilg'or pedagogik tajribalarni targ'ib etishga yo'naltirilgan samarali o'qitish shakli

Mahorat darslari

636

Odam koʻzlarining harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim

treking tizimlari

637

Odatiy holatda GoogleSlassroom da vazifalarni bajarish muddatlari.... qoladi

ochiq

638

Olimning h-indeksi

maqola soni va iqtiboslar soni boʻyicha hisoblash usuli

639

Oliy ta'lim muassasalarida o'quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o'tkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

640

Oliy ta'lim muassasalarida ta'lim mazmunining tarkibiy qismlari to'liq berilgan javobni toping.

Bilim, ko'nikma, malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar

641

Oliy ta'lim muassasalarida ta'lim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bog'liqligini nazarda tutuvchi "Universitet 3.0" konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

642

Oliy ta'lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.

HEMIS - Higher education Management Systems

643

Oliy ta'lim muassasasida o'rtacha o'quv yuklamasi qanday aniqlanadi?

OTM bo'yicha jami o'quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo'lish orqali aniqlanadi

644

Oliy ta'lim standarti toifasini ko'rsating.

Oliy ta'lim yo'nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori

645

Oliy ta'lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni ko'rsating.

Talabalarning baholanishi va o'zlashtirish ko'rsatkichlarini hisobga olishning elektron tizimini joriy etish

646

Oliy ta'lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni ko'rsating.

Elektron universitet loyihasi doirasida o'quv jarayonini elektronlashtirishni jadallashtirish

647

Oliy ta'lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "V. Oliy ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni ko'rsating.

Oliy o'quv yurtidan keyingi ta'lim tizimining monitoringini raqamlashtirish

648

Oliy ta'lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo'yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan "Yo'l xaritasi"ning "V. Oliy ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo'nalishidagi bandni ko'rsating.

Oliy ta'lim tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish

649

Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat boʻlishi aniqlang.

4

650

Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan taʼlim bosqichi?

bakalavriat

651

Ommaviy bulut (public cloud) - ...

bunday infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.

652

Ommaviy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma

653

onlayn IDE

ideone. com

654

Onlayn o'quv materiallari va o'qituvchi rahbarligida guruhda ta'lim olishga asoslangan o'qitish shakli

Aralash o'qitish

655

Online Driver modeli...

- o'quv dasturining asosiy qismi axborot ta'lim muhitidagi elektron resurslar yordamida o'zlashtiriladi.

656

Online Lab modeli.

- o'quv dasturi elektron ta'lim talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan ta'minlangan auditoriyalarda qoidaga asosan tashkil etiladi.

657

OSI modelida nechta pog‘ona mavjud:

7 ta

658

OSI modelining kaysi pog‘onasida IP protokoli ishlatiladi

tarmoq pog‘onasida

659

Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 1-chi bosqichi

Owncloud ni о‘rnatish

660

Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 2-chi bosqichi

MySQL Database sozlamalari

661

Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini о‘rnatishning 3-chi bosqichi

Owncloud sozlamalari

662

Oʻzbekistob respublikasi prezidenti OʻzR konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?

Farmon

663

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yi 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan «Ilm fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...

mazkur yoʻnalishni rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida belgilandi

664

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi asosida tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?

8-dekabr 2018-yilda qabul qilingan 997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qaror

665

Oʻzbekiston Respublikasida oʻqituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sogʻlom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning maʼnaviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida eʼtirof etiladi. Davlat oʻqituvchilarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.

52-modda

666

OʻzR yangi tahrirdagi «Taʼlim toʻgʻrisida» gi OʻRQ-637 qachon qabul qilingan?

2020 yil

667

OʻzRP farmonlari va VM qarorlari qanday hujjat

Qonun osti hujjatlari

668

Paas

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

669

Pantomimika bu-

Gavda, qo'l va oyoqlarning harakatidir

670

Patti Drapeau nuqtai nazariga ko'ra, kreativ fikrlash ...

Masala yuzasidan har tomonlama fikrlash

671

Pedagog kreativ potensialining tarkibiy asoslari

Maqsadli-motivli, mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash

672

Pedagog o'zining qaysi tomonlarini boshqarishni o'rganishi kerak?

Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini

673

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron ta'lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

674

Pedagogik dizayn - bu ...

... onlayn ta'limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo'lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

675

Pedagogik faoliyat - bu?

o'qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui

676

Pedagogik faoliyat deganda nimani tushunasiz?

Yosh avlodni hayotga

677

Pedagogik faoliyatni rejalashtirish bu:

kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish

678

Pedagogik jarayonda sog'lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta'lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o'z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Psixologik kompetentlik

679

Pedagogik jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik

Loyiha - mazmun - faoliyat

680

Pedagogik jarayonning harakat vositasi bu...

Pedagogik o'zaro ta'sir

681

Pedagogik mahorat - bu:

Taʼlim va tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini taʼminlovchi faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi fazilatida namoyon boʻladi

682

Pedagogik muloqot uslublari

Avtoritar, demokratik va liberal

683

Pedagogik odob; pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati; kommunikativ ta'sir ko'rsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari

Pedagogik mahoratning

684

Pedagogika sohasida yangi ilmiy yo'nalish nima deb nomlanadi?

O'qituvchining innovatsion faoliyati

685

Pedagogning an'anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta'lim va tarbiya jarayonini samaradorligi ta'minlashga xizmat qiluvchi yangi g'oyalarni yaratishi bu - …

Pedagogik kreativlik

686

Pedagogning auditoriya o'quv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni ko'rsating.

talabaning mustaqil ish hajmini oshirish

687

Pedagogning kasbiy kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan?

Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

688

Pedagogning ma'naviy-axloqiy qiyofasi bilan tashqi ko'rinishi o'rtasidagi o'zaro uyg'unlik, mutanosiblik

Pedagogning imidjini

689

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma'lumotlar to'plami.

690

piktochart.com muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.

Ma'lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi

691

Protsentil - bu

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo'yicha aniqlanadi.

692

Pseudo taqsimlangan rejim -

bitta mashinada taqsimlangan simulyatsiya hisonlanadi.

693

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab

694

Qadriyatshunoslik, ma'naviy qadriyatlar sohasini o'rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

Aksiologiya

695

Qanday bulut turi mavjud emas?

Oddiy "bulut"

696

Qanday kurslar asosida tnglovchilar ma'lum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?

task-based MOOC

697

Qanday kurslarda o'qitish maqsadini o'quvchi belgilaydi?

cMOOC

698

Qarorlarni boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qо‘llash.

Statistik tahlilning 5-chi bosqichi

699

Qaysi rus olimi Akmeologiya-"Etuk odamlarning rivojlanishi" haqidagi fan sifatida e'tirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

700

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta'lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

Universitet-2.0

701

Qaysi universitet o'z missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.

Universitet 3.0

702

Qo'yilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va vositalarni ko'rsatgan holda shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui - ....

Ilmiy loyihalar

703

Qonun keltirilgan bandni ko'rsating?

O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari

704

Qonun keltirilgan bandni ko'rsating?

O'zbekiston Respublikasi qonunlari

705

Qonun keltirilgan bandni ko'rsating?

O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

706

Qonun osti hujjatini ko'rsating.

mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

707

Qonun osti hujjatini ko'rsating.

vazirliklar, davlat qo'mitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari

708

Qonun osti hujjatini ko'rsating.

O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari

709

Qonun osti hujjatini ko'rsating.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari

710

Qulay muhitni yaratuvchi o'qituvchi bu:

fasilitator

711

Rad etish.

Statistik tahlilning 4-chi bosqichi

712

Raqamli didaktika tushunchasiga ta'rifi qaysi qatorda to'g'ri ko'rsatilgan?

Raqamli didaktika - pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta'lim muhitida o'quv jarayonini tashkil etish bo'yicha fan sifatida qaraladi.

713

Raqamli etika - bu ...

onlayn muhitda o'zini tutish qoidalari va tamoyillari to'plamidir.

714

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang:

Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko'p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

715

Raqamli iz (digital footprint) - bu ...

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma'lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog'ida "internet izi", "kiber soya", "elektron iz yoki raqamli soya" kabi nomlar bilan ham ataladi

716

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to'g'ri ko'rsatilgan qatorni belgilang

1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma'lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

717

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti ...

turli xil so'rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

718

Raqamli ta'lim jarayonining Amaliyotga yo'naltirilganlik tamoyili - ...

ta'limni hayot bilan bog'lashning an'anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog'liq bo'lib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

719

Raqamli ta'lim jarayonining Hamkorlikda o'rganish tamoyili - ...

o'qituvchi va talaba o'rtasidagi faol ko'p tomonlama - real va tarmoqli aloqa asosida o'quv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o'rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o'z ichiga oladi.

720

Raqamli ta'lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili - ...

raqamli ta'lim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, o'quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur'ati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

721

Raqamli ta'lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili - ...

maqsadlarga erishishni, bilim, ko'nikma va malakalarni to'liq o'zlashtirishni talab qiladi "tushuntirish - mustahkamlash - nazorat" didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

722

Raqamli ta'lim jarayonining Ta'lim muhitining to'yinganligi tamoyili - ...

individual ta'lim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq ta'lim resursi - yagona axborot ta'lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

723

Raqamli ta'lim jarayonining Ustunlik tamoyili - ...

raqamli ta'lim muhitida talabaning mustaqil ta'lim faoliyatiga qaratilgan bo'lib, o'quv jarayonini tashkil etish, o'quv jarayonida talabani qo'llab-quvvatlash va yordam berish lozimligin ko'rsatadi.

724

Raqamli ta'lim resursi - ...

raqamli shaklda taqdim etiladigan ta'lim resursi bo'lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama'lumotlarni o'z ichiga oladi.

725

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o'zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta'lim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual o'quv topshiriqlarining o'zgaruvchanligini oshirish mumkin bo'ladi.

726

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

O'quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o'quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta'lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta'minlashi kerak.

727

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to'g'ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

728

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Ko'rgazmalilik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

O'rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

729

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab o'quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog'liq. Hal qilinishi kerak bo'lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta'lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

730

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Ta'lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

731

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta'lim resurslari faqatgina ta'lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o'quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o'quv faoliyati uchun motivatsiyani ta'minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

732

Raqamli ta'lim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi to'g'ri keltirilgan qatorni belgilang.

Talabalar tomonidan o'rganilayotgan fan sohasidagi ma'lum bir bilim tizimini izchil o'zlashtirish zaruratidir.

733

Raqamli ta'lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:

Barcha javoblar to'g'ri

734

Rasm, tovush va kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi

Virtual reallikga toʻliq qirmaydigan texnologiya

735

Relaksatsiya qanday holat?

Jismonan va ruhan bo'shashish, butunlay osoyishtalik

736

Respublika vazirliklari, davlat qo'mitalari va boshqa boshqaruv organlarining konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?

O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi

737

Resurs mualliflari o'zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo'lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

Creative Commons litsenziyasi bilan

738

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida "tadbirkor-olim" iborasi keng tarqalgan bo'lib, uning yangi roli o'zida nimani namoyon etadi?

akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.

739

rivojlanishni, integratsiyalashishni va bulutli xizmatlarni taqdim etishni ta’minlaydigan muhit va kommunal xizmatlar

Bulutli hisoblash platformasi

740

Rotation "Flipped learning" modeli...

- o'quv vaqti individual elektron ta'lim va o'qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil etilgan ta'limga taqsimlanadi.

741

Ruxsat etilgan sifatni ta’minlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

742

S.L.Rubinshteynning "Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi" degan g'oyasi asos bo'lgan ta'lim turi

Muammoli ta'lim

743

Saas

Xizmat sifatida saqlash

744

ScienceDirect tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?

2 ta

745

ScienceDirect tizimida qidiruv turlarini belgilang.

oddiy va murakkab turlari

746

Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

25% - Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% - Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% - Q3, III kvartil, 49-25 protsentil; 25% - Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.

747

Scopus klassifikatsion tizimi nechta tematik bo'limdan iborat?

24

748

SCOPUS ma'lumotlar bazasida Advanced Search qidiruv...

kengaytirilgan qidiruv

749

SCOPUS ma'lumotlar bazasida Affiliation Search qidiruv...

tashkilot bo'yicha qidiruv

750

SCOPUS ma'lumotlar bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?

2 ta so'zdan tarkib topgan maqolani qidirish uchun

751

SCOPUS ma'lumotlar bazasida Author Search qidiruv ...

muallif bo'yicha qidiruv

752

SCOPUS ma'lumotlar bazasida Basic search qidiruv...

oddiy qidiruv

753

SCOPUS ma'lumotlar bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?

Aniq farazlarni qidirish

754

SCOPUS ma'lumotlar bazasida iqtiboslik tahlilini o'tkazish quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?

View citation

755

SCOPUS ma'lumotlar bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?

hech bo'lmaganda 2 ta so'zdan bittasi bo'yicha maqolani qidirish uchun

756

SCOPUS ma'lumotlar bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?

1 tadan ko'p maqola chop etganlar uchun

757

Selfbrender  modeli...

- Amerikaning oliy ta'lim muassasalari uchun an'anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda asosiy ta'limga qo'shimcha ravishda kurslarni tanlaydi.

758

shahar kabi kattalikdagi geografik mintaqani qamrab olgan aloqa tarmog‘i..

MAN

759

shaxs kreativligining tarkibiy tuzilishi bu -

intuitsiya, reflekfiya, bilim, koʻnikma, malakalar

760

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200

761

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

762

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200

763

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

764

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish mumkin?

kuniga 30 ta kursgacha

765

Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar bo'yicha samarali hamkorlik qilish vositasi- bu

Mendeley

766

shaxsiy tarmoq, kompyuter qurilmalarining simsiz tarmog‘i.

PAN

767

Shaxsni ushlash chog'ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

Miranda qoidasi"

768

Shaxsning kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi

E.P.Torrens

769

Shaxsning kreativligi ...da namoyon bo'ladi

Uning tafakkuri, muloqoti, his-tuyg'ulari va muayyan faoliyat turlarida

770

Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi

771

Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

772

Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

773

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

Ya.A. Komenskiy

774

Siz GoogleForm-ga yuborganingizdan soʻng talaba koʻradigan oʻz matningizni yozishingiz mumkin.

Taqdimot funksiyasi

775

Slayd - bu

... prezentatsiyaning alohida kadri bo'lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.

776

So'nggi 5 yil ichida QS universitetlarining dunyo reytingida birinchi o'rinni egallab turgan universitet bu

Massachusets texnologiya instituti

777

Soft skills?

kreativlik...

778

Spin-aut - bu:

ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni o'tkazishning muhim mexanizmi.

779

Spin-offni amalga oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?

4 ta, ya'ni: ixtirochi-olim; ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor

780

Standart test topshiriqlariga xos bo'lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Standart test topshiriqlari 1 ta to'g'ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo'lgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat

781

Start-ap loyiha tushunchasi dastlab nechanchi yilda kim tomonidan olib kirilgan?

1976 yili Forbes

782

Statistik tahlil qancha bosqichda amalga oshiriladi

5

783

Statistik tahlilning 1-chi bosqichi

Ma’lumotlarning mohiyatini tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni о‘rganish.

784

Statistik tahlilning 2-chi bosqichi

Ulanishlarni umumlashtirish uchun model yaratish.

785

Statistik tahlilning 3-chi bosqichi

Tо‘g‘riligini isbotlash.

786

Statistik tahlilning 4-chi bosqichi

Rad etish.

787

Statistik tahlilning 5-chi bosqichi

Qarorlarni boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qо‘llash.

788

Stenford universiteti informatika professordari Endryu In va Dafna Koller tomonidan asos solingan "ommaviy onlayn -ta'lim sohasidagi" loyiha qanday nomlanadi?

Coursera

789

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

790

Strategiya tushunchasi ma'nosi

yunon tilidan  - sarkardaning san'ati

791

Sunʼiy neyron tarmoqlari

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

792

Sun’iy neyron tarmoqlari

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

793

Sо‘rovlar tili tо‘g‘ri keltirilgan qatorini toping ?

SQL

794

Ta'lim - bu

qandaydir ma'noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o'qishni ham o'zida namoyon etadi.

795

Ta'lim jarayonini loyihalash necha bosqichlarda kechadi?

5 ta

796

Ta'lim jarayonini samarali tashkil etish uchun barcha omillarni inobatga olgan holda uning sxemasini ishlab chiqish

Ta'lim jarayonini loyihalash

797

Ta'lim shakllarini takomillashtirish vazifasini ko'zlagan o'qitish va boshqalarni o'zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va inson omillarida, ularning birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning izchil metodi

Pedagogik texnologiya

798

Ta'lim sohalari bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.

Davlat ta'lim standarti

799

Ta'lim sohasi yoki o'quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo'llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

Ta'lim innovatsiyalari

800

Ta'lim sohasi yoki o'quv jarayonida muammoni yangicha yondashuv asosida yechish uchun qo'llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl, metod va texnologiyalar

Ta'lim innovatsiyalari

801

Ta'lim texnologiyasi

Ta'lim (o'qitish) jarayonining yuksak mahorat, san'at darajasida tashkil etilishi

802

Ta'lim to'g'risidagi qonunga muvofiq, davlat ta'lim standartlari tartibi, ahamiyati nimada ?

Davlat ta'lim standartlarini va (yoki) davlat ta'lim talablarini bajarish barcha ta'lim tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta'lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko'rsatilgan o'quv dasturlari asosida ta'lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

803

Ta'lim to'g'risidagi Qonunning maqsadi ?

Ta'lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

804

ta'lim va tarbiyaning muayyan maqsadi va natijasiga erishish bo'yicha o'zaro bog'langan hamda mantiqiy tugallikka ega bo'lgan o'quv fanlari va ularning tarkibiy qismlaridir. Ushbu ta'rif qaysi pedagogik kategoriyaga tegishli?

modul

805

Ta'lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan - amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik ishlanmalar bilan bog'liq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......

Universitet 2.0

806

Ta'lim yo'nalishi va mutaxassisligi bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.

O'quv rejasi

807

Ta'lim yo'nalishi va mutaxassisligi bo'yicha ishlab chiqiladigan me'yoriy hujjatni ko'rsating.

Malaka talablari

808

Ta'lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

Dars

809

Ta'lim-tarbiyaning interaktiv usullarini qo'llash orqali qaysi ta'lim muassasasini ma'naviyat va ma'rifat, madaniyat o'chog'iga aylantirish nazarda tutilgan?

maktablarni

810

Ta'limiy mazmunga ega loyiha, o'qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo'lgan hujjat

dars ishlanmasi

811

Ta'limiy mazmunga ega loyiha, o'qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo'lgan hujjat

Dars ishlanmasi

812

Ta'riflarni aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo'lgan testlar tuziladi?

Produktiv

813

Tabiat, jamiyat va insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi yangi bilimlar olish, ular o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik bo'yicha tajriba o'tkazishga qaratilgan tadqiqotlar -....

Fundamental tadqiqotlar

814

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida "To'rtinchi spiral" tamoyili g'oyasi, ya'ni universitetning -

davlat, biznes va texnoparklar (iste'molchi buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.

815

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasining muallifi bo'lib kim hisoblanadi ?

Stenford universiteti professori Genri Itskovits hisoblanadi

816

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasining muallifi kim?

Genri Itskovits

817

Tadbirkorlik universiteti rolining ortishi nima sifatida ularni amaliyotda qo'llashgacha olib borishga qodirligi bilan izohlanadi ?

bilimlarni "generatsiyalash" mexanizmni shakllantirish

818

Tadbirkorlik universiteti shunisi bilan farqlanadiki, bunda:

g'oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o'z aksini topadi.

819

Tadbirkorlik universiteti tarixi qachon va qayerda boshlangan?

Kaliforniyada (XX asrning 40 yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli) vodiysida

820

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

madaniy-ta'lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik.

821

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko'p tomonlama o'zaro xatti-harakatlarini kimning "Uchala spiral" tamoyili orqali ko'rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet

G.Itskovitsning

822

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko'p tomonlama o'zaro xatti-harakatlarini kimning "Uchala spiral" tamoyili orqali ko'rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

G.Itskovitsning

823

Tadbirkorlik universitetining missiyasi?

Tadbirkor, Innovator, integrator

824

Tadbirkorlik universitetlarining asosiy mezonlari -

yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o'rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo'lishi lozim.

825

Tadqiqot universiteti g'oyasi (muallifi bo'lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) -

universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta'lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo'ljal olish.

826

Tadqiqot, evristik, muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli bayon qilish, ijodiy hamda qisman ijodiy metodlar ...

Muammoli ta'lim metodlari

827

Tadqiqotni amalga oshirish, tadqiqot asosida muammo izohini asoslash, yanada rivojlantirish uchun yangi muammolarni asoslovchi loyihalar

Tadqiqot loyihalari

828

tagxedo.com ...

- ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so'z bulutlariga o'zgartiradi.

829

Talaba tomonidan bajarilgan ijodiy ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular natijalarini aks ettiruvchi portfolio

Ishlar portfoliosi

830

Talaba tomonidan erishgan yutuqlarni baholashga doir xulosa, taqriz, rezyume, esse, tavsiyanoma va tavsifnomalar jamlanadigan portfolio

Taqrizlar portfoliosi

831

Talabalar bilan start-ap loyihalashda uning ________ni shakllantirish muhim rol oʻynaydi?

Gipotezasi

832

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

dasturning barcha bo'limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko'nikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta'minlaydi.

833

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(1)

Muntazamlilik

834

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(2)

Begʻarazlilik

835

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(3)

Keng qamrovlilik

836

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(4)

Individuallilik

837

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(5)

Tabaqalashgan yondashuv

838

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(6)

Talabning yagonaligi

839

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(7)

1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6. Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8. Ishonchlilik(validlik)

840

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping(8)

1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6. Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8. Ishonchlilik(validlik)

841

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

talabalar bilimi va ko'nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo'shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.

842

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

O'quv-bilish va aqliy faoliyatni rivojlantirish

843

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning ta'limiy funksiyasining mohiyatini toping.

Bilimlarni tizimlashtiradi, umumlashtiradi, mukammallashtiradi

844

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

burch, majburiyat, javobgarlik kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi

845

Talabalar portfoliosining tuzilishi

Titul; mundarija; portfolio maqsadi; portfolio bo'limlari

846

Talabalar tomonidan oʻquv maqsadlariga erishish natijalariga asosan?

Amaliy, laboratoriya va seminar mashg‘ulotlarining samaradorlik koeffitsenti aniqlanadi

847

Talabalarda ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlarni amalga oshirish, farazlarni ilgari surish, natijalarni asoslash, xulosaga kelish ko'nikma va malakalarni shakllantiruvchi ta'lim texnologiyalari

Muammoli ta'lim texnologiyalari

848

Talabalarni muammoli vaziyatga to'qnash kelishini ta'minlash asosida ularning bilish faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod

Muammoli vaziyat metodi

849

Talabalarning barcha akademik masalalarini hal qilishga qaratilgan bo'limni ko'rsating.

registrator ofisi

850

Talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash qaysi nazorat turlarida amalga oshiriladi?

Joriy, oraliq, yakuniy nazorat

851

Talabalarning BKM darajasini har tomonlama, xolis baholovchi topshiriqlar to'plami

Assesment

852

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o'zlashtirish yo'lida birgalikda, o'zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklari

Interfaollik

853

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o'zlashtirish yo'lida o'zaro harakatlarni tashkil etishga asoslanuvchi ta'lim

Interfaol ta'lim

854

Talabalarning fanlarni tanlashi qanday amalga oshiriladi?

talabaning kasbiy shakllanishidan kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida

855

Talabalarning mustaqil ta'limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko'ra qanday shakllantirish zarur?

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada

856

Talabalarning shaxsi va o'zlashtirishi xaqidagi ma'lumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.

Talabalar hayotini boshqarish

857

Talabaning BKMni nazorat qilish uchun shakllantirilgan portfolio

Baholovchi portfolio

858

Talabaning fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o'ziga xos xususiyatlari, qobiliyatini rivojlantirishga yo'naltirilgan ta'lim

Shaxsga yo'naltirilgan ta'lim

859

Talabaning indiviudal ta'limiy muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi diplom, faxriy yorliq, guvohnoma va b. jamlanadigan portfolio

Hujjatlar portfoliosi

860

Talabaning ma'lum topshiriqlarni bajarishda yuzaga kelgan ziddiyatni anglashi bilan bog'liq ruhiy holati

Muammoli vaziyat

861

Talabaning mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.

fan bo'yicha forumda ishtirok etish

862

Talabaning mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.

o'rgatuvchi testlarni mashq qilish

863

Talabaning mustaqil ta'limi (TMT) elementini ko'rsating.

FAQ (ko'p so'raladigan savollar) bazasi bilan ishlash

864

Talabaning o'zi yoki pedagoglar tomonidan jamlangan talabalarning eng yaxshi ishlari o'rin oladigan portfolio

Natijalar portfoliosi

865

Talabaning shaxsiy o'quv rejasini ishlab chiqish uchun majburiy bo'lmagan, lekin o'zlashtirish tavsiya qilinadigan bandni ko'rsating.

tanlov fanlari

866

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(1)

Pedagogning ijtimoiy mavqeyini oshirish

867

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(2)

Pedagogika mutaxassisligi uchun iqtidorli yoshlarni tanlash

868

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(3)

Moderator oʻqituvchilarni tanlash

869

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping(4)

Oʻqituvchining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish

870

Tanqidiy fikrlashga to'g'ri izoh keltirilgan qatorni toping

Bu yangi va tushunarli bo'lgan fikrlar va g'oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi, rivojlantirilishi va tatbig'idir

871

Taqdimot - bu

...slaydlar va maxsus effektlar to'plami bo'lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.

872

Taqdimot formati matn va jadvaldan qanday farq qiladi?

Slayd tuzilishining mavjudligi

873

Taqdimot nima?

Ob'ekt haqida ma'lumotni qulay shaklda taqdim qilish

874

Taqdimot tayyorlarlash dasturi - ...

... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo'llash uchun keng miqyosda qo'llaniladi.

875

Taqdimot tuzish - bu

... slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko'rish va bezagini berishdir.

876

Taqsimlangan fayl tizimi (Distributed File System):

ma’lumotni ulangan saqlash moslamalari tizimi orqali kirish mumkin bо‘lgan formatda saqlashga imkon beradi.

877

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini ta'minlash bo'yicha hududlarda birlamchi tibbiy xizmati qanday tamoyil asosida yo'lga qo'yish belgilangan

bir qadam tamoyili

878

Taraqqiyot strategiyasiga ko'ra davlat qarzini boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori yiliga qancha bo'lishi belgilangan?

4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini

879

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo'jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?

Chirchiq shahrida

880

Taraqqiyot strategiyasining "Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o'sish sur'atlarini ta'minlash" nomli 3-yo'nalishi nechta maqsadni o'z ichiga oladi?

16 ta maqsaddan iborat

881

Taraqqiyot strategiyasining 1-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish.

882

Taraqqiyot strategiyasining 2-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish.

883

Taraqqiyot strategiyasining 4-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish

884

Taraqqiyot strategiyasining 5-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish.

885

Taraqqiyot strategiyasining 6-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

886

Taraqqiyot strategiyasining 6-yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

887

Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo'lishni bilishi lozim, u o'zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin ta'rif qaysi pedagog olimga tegishli

A.S Makarenko

888

Tarbiyalash qaysi nazorat tuzilmasi tarkibiga kiradi?

Baholashning didaktik maqsadi

889

Tarix va ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari fan yo'nalishlari bo'yicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?

3 yil muddatgacha

890

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?

Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta'minlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to'plamidir.

891

Tarmoq OT i keng ma’nodagi ta’rifi.

ma’lumotlar almashish maqsadida, resurslardagi bitta qoida – protokollar asosida taqsimlab beruvchi aloxida kompyuterlar OT larining yig‘indisiga tarmoq OT i deyiladi

892

Tarmoq OT i tor ma’nodagi ta’rifi:

aloxida kompyuterga, tarmoqqa ishlash imkonini beruvchi operatsion tizimga aytiladi

893

Tarmoq OT larini qurishda bir nechta yondashishlar mavjud

lokal OT va qobiq; tarmoq funksiyalari boshidan kо‘zda tutilgan

894

Tarmoq OT ning masofadagi resursi va xizmatlarga murojaat qilish imkonini beradigan qismi:

kliyent (mijoz) qismi deyiladi

895

Tarmoq OT ning shaxsiy resurslarni umumiy foydalanishga beruvchi qismi:

server qismi deyiladi

896

Tarmoq OT –

tо‘rt qismdan iborat

897

Tarmoqda tarqatilgan kо‘plab serverlarda ma’lumotlar saqlanadigan onlayn saqlash modeli.

Bulutli ma’lumotlarni saqlash

898

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

Sun’iy neyron tarmoqlari

899

tarmoqni, real vaqtda va murakkab ulanish konfiguratsiyasini qо‘llagan holda, kо‘p komponentli axborot (ovoz, mazkur video, audio)larni shu komponentlar uchun zarur bо‘lgan sinxronizatsiya bilan uzatish qobiliyati bilan izohlanadi

Multimediali tarmoq

900

Tasdiqlash, nazorat qilish, bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz berish, tavsiya qilish, isbotlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

baholash

901

Tashabbuskorlik, kreativ qobiliyatga egalik, kreativ faollik, izlanuvchanlik

Pedagogning kreativ potensiali darajasini aniqlovchi mezonlar

902

Tashxis – bu?

bu didaktik jarayon, yaʼni talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayoniga taʼsir etadigan omillarni aniqlash va tizimlash, ularning natijalarini tahlil qilish sanaladi

903

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo'lgan infografik muharrirni toping.

easel.ly

904

Taʼlim kampusi-?

yagona hududda birlashtirilgan oʻquv binolarini, ilmiy-tadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini oʻz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat boʻlgan oʻquv jarayoni, maʼnaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini taʼminlaydigan taʼlim-tarbiya muhiti

905

Taʼlim tashkilotlarini attestatsiyadan va davlat akkreditatsiyasidan oʻtkazish «Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunning qaysi moddasida keltirilgan?

58-modda

906

Taʼlim tizimi oldidagi muhim funksiyalaridan biri bu-?

o‘sib kelayotgan yosh avlodga ta’lim, tarbiya berishning yangi va samarali usullarini yaratish, talabalarning bilim darajalariga bo‘lgan talabni ko‘tarish, o‘qitishning rejalashtirilgan natijalariga erishish hisoblanadi

907

Taʼlimdagi umum jahon tendensiyalari orasida -

uzluksiz va umr davomida taʼlim olish trendga aylanmoqda

908

Ta’lim axborot texnologiyalari terminini aniqlang

bu о‘qitilayotganlarga kompyuter vositalari orkali axborotni tayyoralash va uzatish jarayonidir

909

Tembr -

tovush rangdorligi, yorqinligi hamda uning yoqimliligi va alohidaligidir

910

Test topshiriqlari ....sirasiga mansubJumlani to'ldiring.

Didaktik materiallar

911

Test topshiriqlarining didaktik funksiyalari to'liq berilgan javobni toping.

Ta'limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

912

Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.

Egallangan bilim, ko'nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o'zining ulushi muhim o'rin tutishini e'tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma'suliyatini anglagan holda o'z-o'zini rivojlantirishga undaydi

913

Test topshiriqlarining ta'limiy funksiyasi berilgan javobni toping.

egallangan bilim, ko'nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o'zining ulushi muhim o'rin tutishini e'tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma'suliyatini anglagan holda o'z-o'zini rivojlantirishga undaydi

914

Test topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping

Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o'quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

915

Testlar murakkablik darajasiga ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar

916

Testlar o'tkazilish texnologiyasiga ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:

bosma, dasturlashtirilgan testlar

917

Testlar shakliga ko'ra qanday klassifikatsiyalanadi:

ochiq testlar, yopiq testlar

918

Texnik vositalar yordamida yaratilgan dunyo, odamning sezgilari orqali maʼlumotlarni qabul qilish imkonini yaratadi

Virtual reallik

919

Texnologiyalarni tijoratlashtirish - bu

iste'molchi (xaridor) bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o'z egasiga (texnologiyalarni ishlab chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya (yoki boshqa) bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to'laydigan texnologik uzatish shakli

920

Texnologiyalarni tijoratlashtirish tushunchasi - bu

ilmiy-tadqiqot natijalari o'z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

921

Texnologiyalarni tijoratlashtirish tushunchasi - bu

ilmiy-tadqiqot natijalari o'z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

922

Texnologiyalarni uzatish qanday xususiyatlarga ko'ra turlarga bo'linadi?

shartnoma, hajmi, almashuv darjasi va texnologiyalar transferi turi bo'yicha

923

THE reytingi aniqlashda quyidagi universitetlar qatnasha olmaydi?

yuqori kurs talabalarini oʻqitmaydiganlar, tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh yil ichida 1000 ta ilmiy ishlar, shu jumladan bir yilda 200 tadan kam nashr ettirganlar

924

THE reytingning kamchiliklari?

Ingliz tilidagi mamlakatlar uchun ustuvorlik yuqori. Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy nashrlarni tahlil qiladi. Bundan aksariyat uchinchi mamalatlarning OTMlari oʻz ulushini yoʻqotishadi

925

Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o'zlarining demokratik yo'l bilan saylab qo'yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?

Siyosiy partiyalar

926

Turli maqsadlar va vazifalar uchun strukturlangan va strukturlanmagan maʼlumotlarni qayta ishlash

Katta maʼlumotlar

927

turli tipdagi ma’lumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati.

Variety 

928

Twitter yoki Facebook ma'lumotlari kabi ijtimoiy ko'rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

visual.lv

929

Tо‘g‘ri javobni tanlang:

protokol bu – turli texnikaviy uskunalarda amalga oshiriladigan birxil pog‘onali jarayonlarning protsedurali va mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydigan qonun qoidalar majmui

930

Tо‘g‘riligini isbotlash.

Statistik tahlilning 3-chi bosqichi

931

Tо‘la taqsimlangan rejim -

klaster sifatida kamida ikki yoki undan ortiq mashinalar bilan tо‘liq taqsimlanadi

932

Ubuntu serveri uchun .iso faylini qayerdan yuklab olish mumkin

https://www.ubuntu.com/download/server

933

Uch oʻlchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

3D-kontroller

934

Uch oʻlchovli virtual obektlarni yoki gologrammalarni fizik fazoga proyeksiyalash

Aralash haqiqat

935

Udacity loyihasi maqsadi?

ta'limni demokratlashtirish

936

Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat?

ta'limni demokratlashtirish

937

Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan?

Stenford professori Sebastyan Tran

938

Ulanishlarni umumlashtirish uchun model yaratish.

Statistik tahlilning 2-chi bosqichi

939

Umumiy vazifalari bо‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining ma’lum bir hamjamiyati foydalanishi uchun mо‘ljallangan infratuzilma turi

Ijtimoiy «bulut»

940

Umumiy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma

941

Umumtaʼlim maktablari pedagogik kadrlari bilan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TALIS

942

Universitet - bu

fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim muassasi

943

Universitet - bu nem. Universität, o‘z navbatida lat. universitas so‘zidan kelib chiqib

fundamental va ko'pgina amaliy fanlar bo'yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta'lim muassasi

944

Universitet 3.0 modelining yangi bosqichi qachon va qayerda paydo bo'lgan?

XX asrning 50-60 yillarida AQSh va Kanadada

945

Universitet 4.0 ni loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo'ladi?

tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik, shaxsiy yo'naltirilganlik va mahsuldorlik.

946

Universitet kreditlarini o'tkazishning Osiyo - Tinch okeani tizimini ko'rsating.

UCTS

947

Universitet uchun haqiqiy bilimni olishning oʻziga xos usuli-?

Universitet professorlari tomonidan talabalarni ilmga jalb etish orqali erishiladigan tadqiqot faoliyati hisoblangan

948

Universitetlarni yaratish uchun namuna bo'lgan ta'lim muassasasi nomini aniqlang?

Gumboldt

949

Universitetlarning 3ta asosiy shakllari

klassik (nemis); politexnik ("fransuz"); tadbirkorlik ("amerikacha")

950

Universitetni bitkoinlarda moliyalashtirishning maqsadi?

bank tarmogʻi rivojlanmagan mintaqalarida moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni yengillashtirish

951

Variety —

turli tipdagi ma’lumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati.

952

Vazirliklar, davlat qo'mitalari va idoralar normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan kundan e'tiboran necha kun ichida davlat ro'yxatidan o'tkazish uchun O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?

10 kun

953

Vebga yо‘naltirilgan kontentni boshqaruvchi tizim qanday nomlanadi?

CMS

954

Vebga yо‘naltirilgan ta’lim(о‘qish, virtual ta’lim muhiti)ni boshqarish tizimi  qanday  nomlanadi?

LMS

955

Vebinar...

- onlayn seminar, ma'ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.

956

Velocity —

natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

957

videofilm, nashr ishlari - kitob, almanax, buklet, albom, bosma va elektron jurnal, kompyuter dasturlarni yaratishga yo'naltirilgan loyihalar -......

Ijodiy loyihalar

958

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari

Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

959

Virgual ta'lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-Leaming Management Systems) to'g'ri ko'rsatilgan javobni ko'rsating.

Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining, Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

960

Virtual dunyoni yuqori darajada simulyatsiya qilib beradigan texnologiyasi

Virtual reallikga toʻliq qiradigan texnologiya

961

Virtual mashina

mantiqiy ravishda asosiy uskunadan ajratilgan muhitni ta’minlaydi.

962

Virtual mashina dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina boshqaruvchisi (VMM) tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri apparat tizimiga о‘rnatilganida, ............. deb nomlanadi.

uskuna virtualizatsiyasi

963

Virtual mashina yaratmoqchi bо‘lgan mashina asosiy   "Host Machine" deb nomlanadi va virtual mashina .................. deb nomlanadi.

Mehmon mashinasi

964

Virtual mashina yaratmoqchi bо‘lgan mashina asosiy   ............. deb nomlanadi va virtual mashina "Mehmon mashinasi" deb nomlanadi.

"Host Machine"

965

Virtual mashinaning dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina boshqaruvchisi (VMM) tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri Server tizimiga о‘rnatilganida, ......................deb nomlanadi

server virtualizatsiyasi

966

Virtual mashinaning dasturiy ta’minoti yoki virtual mashina menejeri (VMM) tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri apparat tizimiga emas, balki Xost operatsion tizimiga о‘rnatilganida ....................qilish mumkin bо‘ladi

operatsion tizimni virtualizatsiya

967

Virtual reallik (VR) - ...

texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: ko'rish, eshitish, teginish va boshqalar ta'sir ko'rsatadigan dunyo.

968

Virtual reallik tizimi deganda nima tushuniladi?

imitatsion dasturiy va texnik vositalar

969

Virtual sinf bilan nima qila olasiz?

Uzoq muddatli o'quv loyihalarini qo'llab-quvvatlash mumkin

970

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari - ...

... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi.

971

Virtualbox sayti

https://www.virtualbox.org/

972

Virtualbox …………..hostlarida ishlaydi

Windows, Linux, Mac

973

Virtualizatsiya  - bu

server, ish stoli, saqlash moslamasi, operatsion tizim yoki tarmoq manbalari kabi biror obyektlarning virtual (asli emas) versiyasini yaratish.

974

Virtualizatsiya xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Texnologik

975

visual.lv muharriri imkoniyatlari to'g'ri krsatilgan qatorni belgilang.

Twitter yoki Facebook ma'lumotlari kabi ijtimoiy ko'rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

976

Vizualizatsiya

Maʼlumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

977

Vizualizatsiya

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

978

Volume —

fizik xajmning kattaligi.

979

Waas

Xizmat sifatida ish joyi

980

WEB 2 texnologiyalari asosida xizmat kо‘rsatib kelayotgan sayt nomini kо‘rsating.

Vikipediya, Wiki-wiki

981

Web of Science xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan umumiy maqolalar sonida O'zbekistonning ulushi 2030 yilgacha necha foizga yetkazish ko'zda tutilgan?

0, 2

982

Web of Science xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda har 100 nafar O'zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko'zda tutilgan?

10

983

Web of Science xalqaro ilmiy ma'lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda O'zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan bitta maqolaga nisbatan xorijiy havolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko'zda tutilgan?

2

984

Web-texnologiyalari va an'anaviy ta'limning o'zaro birligi asosida tashkil etiladigan seminar

Vebinar texnologiyalar

985

WWW nima ?

Global gipermatnli muxit

986

WYSIWYG texnologiyasi bu ...

Nimani kо‘rsam shuni olaman.

987

x86 va AMD64 / Intel64 virtualizatsiyasi

Virtualbox

988

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) qaysi tashkilot tomonidan taʼsis etilganligini toping

Xalqaro hamkorlik va rivojlanish tashkiloti

989

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.

990

Xalqaro baholash dasturidan birini toping

TALIS

991

Xalqaro baholash dasturidan birini toping(2)

PISA, PIRLS, TALIS

992

Xalqparvar davlat milliy dasturi amalga tatbiq etish qaysi g'oya asosida ishlab chiqilgan?

Davlat xalqqa xizmat ko'rsatishi shart g'oyasi

993

xar xil turdagi tarmoqlarni birlashish uchun multimedia va boshqarish axborotlarni о‘zgartirish uchun mо‘ljallangan qurilmasi

Multimediali shlyuz

994

Xarajatlarni pasaytirish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

iqtisodiy

995

Xatolarga bardoshlilik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

996

Xavfsiz va tinchliksevar davlat tamoyiliga asoslangan siyosatni izchil davom ettirish "O'zbekiston - 2030" Strategiyasining nechinchi ustuvor yo'nalishi sifatida belgilangan?

5-ustuvor yo'nalish

997

Xavfsizlik xususiyati qanday xarakterga ega?

texnologik

998

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga asolangan?.

mezon tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.

999

Xizmat sifatida ish joyi

Vaas

1000

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

PaaS

1001

Xizmat sifatida saqlash

SaaS

1002

xorijiy yetakchi investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda 2021 yilda nechta venchur jamg'armalarini tashkil qilish ko'zda tutilgan?

2

1003

Xos belgilarini aniqlash, darajalash, qiyoslash, sababini aniqlash, bog'liqligini aniqlash, ajratish, tartiblash, rejalashtirish, bo'laklash, chegarasini aniqlash, tarkibini aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

tahlil

1004

Xotiraning ma’lumotlar joylashadigan bо‘limi:

segment deyiladi

1005

Xususiy bulut (private cloud) - ...

korxonaning ichki bulut infratuzilishi va xizmatidir.

1006

Xususiy bulut - bu …

bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun mо‘ljallangan infratuzilma

1007

Yandex bulutli hisoblash platformasi

YandexDisk

1008

Yangi g'oyalar, tizim, faoliyat yo'nalishini o'zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar, noan'anaviy yondashuvlar, odatiy bo'lmagan tashabbuslar, ilg'or ish uslublari. Ularning ko'rinishlari

Innovatsiya

1009

Yangi ijtimoiy talablarning an'anaviy me'yorlarga mos kelmasligi yoki yangi g'oyalarning eski g'oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat

Innovatsion faoliyat

1010

Yangi o'quv kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari (profillari), yangi ta'lim texnologiyalari ko'rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari -....

Ta'limdagi innovatsiyalar

1011

Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi yillarga moʻljallangan

2022-2026 yillarga moʻljallangan

1012

Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik xizmatlarning namunalari va boshqa yuqori texnologiyali mahsulotlar ko'rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari -...

Ilmiy va texnologik innovatsiyalar

1013

YARN:

ma’lumotlarni saqlash va tahlil qilish tizimlari resurslarini boshqaradi.

1014

Yashil iqtisodiyot bu?

inson hayoti va sog'lig'i uchun zarur bo'lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalari bilan bog'liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

1015

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni o'qitish qanday ta'minot asosida amalga oshiriladi?

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni o'qitish va ularning to'liq ta'minoti O'zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi.

1016

Yevropa kredit tizimini ko'rsating.

ECTS

1017

Yevropada birinchi tadbirkorlik shaklidagi universitetni aniqlang?

Xalmers universiteti (Geteborg)

1018

Yevropadagi birinchi universitetlardan biri ...........

Bolonya universiteti

1019

Yoshlar bilan ishlashning "mahalla-sektor-tuman (shahar)-hudud-respublika" tizimi qaysi me'yoriy-huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori asosida

1020

Yoshlarning bandligini ta'minlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, ta'lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish, yo'l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yo'nalish - ......

Ijtimoiy sohani rivojlantirish

1021

YouTube + YouTube + Veb-saytlarga joylashtirish vebinar xizmati ...

...shartli-bepul dastur varianti bo'lib, ba'zi veb-saytlarning ba'zi uskunalari bepul yoki sinov muddatlari bor, masalan, 14 kun bepul.

1022

YouTube + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

... oldindan sozlamalar talab qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab yaratishning dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.

1023

Yozgi (qishki) semestr kimning tashabbusi bilan tashkil qilinadi?

talabaning

1024

Yozgi semestr nima maqsadda tashkil etiladi?

qo'shimcha bilim olish, akademik qarzni topshirish, ta'lim dasturidagi farqlarni yo'qotish

1025

Yuqori unumdorlikka ega bо‘lgan fayl tizimi –

HPFS tizimi

1026

Zamonaviy global iqtisodiyot nechta kitlar ustida turadi?

Uchta: bilim; texnologiya; tadbirkorlik tashabbuskorligi.

1027

Zamonaviy universitetlarning o'zgarishini aniqlovchi ko'pgina modellar bo'lishiga qaramasdan asosiy trendlar bo'lib...

universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o'tishi hisoblanadi.

1028

Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi -

innovatorlarni tayyorlash

1029

Zoom + Zoom + Zoom vebinar xizmati ...

... konferensiyani parolli yoki parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.

1030

«Bilish obyektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va tuziladigan obyektlarning tavsifnomalarini aniqlash yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar uchun yasash va oʻrganish». Bu

Modellashtirish

1031

«Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"...

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-sonli Farmoni

1032

… - о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi

NoSQL ma’lumotlar bazalari

1033

… buyrug‘i yordamida mavjud foydalanuvchini ishga tushirish mumkin.

su username

1034

… o'qitishning maqsadi va natijalariga erishish (amalga oshirish) yo'llari tizimi

Metod

1035

…. - bu katta hajm, tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar tо‘plamidir

Big Data

1036

…. dan chiqishni kirish sifatida qabul qiladigan va ma’lumotlar katakchalarini kichikroq katakchalarga birlashtirish vazifani bajaradi

Map

1037

…. ma’lumotlar tо‘plamini oladi va ularni boshqa ma’lumotlar tо‘plamiga о‘zgartiradi, bu yerda alohida yelementlar katakchalarga bо‘linadi (kalit / qiymat juftlari)

Map

1038

…. nanotexnologiyalarning ilmiy va texnologik usullaridan foydalanishga asoslanadi

nanoelektronika

1039

…..vazifasi har doim xarita ishidan keyin bajariladi

kamaytirish (Reduce)

1040

…..vazifasi har doim xarita ishidan keyin bajariladi

<key, value>

 

 

 

Dars jadvali.uz bo’yicha

 

 

 

 

 

 

1 (MBBT) –...

mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.


2 - bu server va virtual muhit oʻrtasidagi ulanishdir va resurslarni turli virtual muhitlar oʻrtasida taqsimlaydi

Gipervisor


3 ... buyrugʻi yordamida root dan foydalanuvchi yaratamiz.

Useradd username


4 ... fanlararo tadqiqotlar sohasi boʻlib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni koʻrib chiqishni oʻz ichiga oladi.

Kompyuter etikasi


5 ... komandasi bilan root ni ochamiz,

su


6 ... – bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun moʻljallangan onlayn muharrir.

canva.com


7 ... – bu infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.

cacoo.com


8 ... – bu pedagogning tabiiy va ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda maʼlum bir vaqt birligi ichida talabalarni maqsadga muvofiq holda rivojlantirishning kelajakdagi jarayoni va natijasi oʻrin oladigan kasbiy faoliyatining bir koʻrinishidir

Pedagogik jarayonni loyihalash


9 ... – bu «ogʻir» videofayllarni osongina ochmaydi va yuqori sifatli video fragmentlar bilan ishlash uchun etarli miqdordagi vositalarni oʻz ichiga oladi. Ilova hajmi 3 MB dan kam - hayratlanarli darajada ixcham.

ZS4 Video Editor


10 ... – maʼlumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi.

piktochart.com


11 ... – professional koʻrinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita.

creately.com


12 ...... dan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi?

Qonunlar


13 ......... -pedagogik faoliyatining tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib boʻlmaydigan, behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli kechinmalar, tinimsiz pedagogik faoliyat, oʻqituvchining fahm-farosati, bilimi va mahorati bilan amalga oshiriladigan qizgʻin ijodiy mehnatining mahsulidir.

Pedagogik texnika


14 .......... davlat va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab beradi.

Konstitutsiyaviy qonunlar


15 .................... - bu fizik xotirani bir nechta tarmoqqa saqlash moslamalaridan yagona saqlash qurilmasi kabi koʻrinadigan tarzda guruhlash jarayoni.

Saqlashni virtualizatsiya qilish


16 1 EB

1 milliard gigabayt


17 1 USTS ga teng birlikni koʻrsating.

2 ECTS


18 1 ZB

1024 ekzabayt


19 1) OTM, fakultet saytiga material qoʻshish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr yakunlari boʻyicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon boʻladigan portfolio – bu...

On-line portfolio


20 1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish yuzasidan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIRLS


21 1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS


22 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish


23 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping ()

Bilish


24 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish


25 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()

Bilish, tushunish


26 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (3)uchinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,


27 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)tortinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil,


28 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)toʻrtinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil


29 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (5)beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil, sintez


30 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa


31 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil, sintez, xulosa


32 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PISA


33 2003 yilda

Google File System chiqdi.


34 2003 yilda IBS tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi.

5 ekzabayt ma’lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)


35 2004 yilda

MapReduce asoslari chiqarildi.


36 2006 yilda

MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi


37 2008 yilda

Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib chiqdi


38 2008 yilda IBS tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)


39 2010 yilda

ma’lumotlarni sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi


40 2015 yilda IBS tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

6,5 zettabaytdan ko‘proq


41 2017 yilgi G 20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Ø raqamli kontent bilan ishlash, yaʼni maʼlumot yaratish, topish, u bilan ishlash, birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati; Ø kompyuter texnikasi bilan ishlash – texnik amallarni bajarish usullarini tushunish, kompyuter va dasturiy taʼminotning tuzilishini tushunish; Ø ommaviy axborot vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar, videolar va boshqalar) bilan ishlash – ommaviy axborot vositalarini baholash, media kontentini yaratish qobiliyati; Ø kommunikatsiya – raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish qobiliyati; Ø texnologik innovatsiyalar – hayotda turli texnologiyalardan foydalanish, raqamli makonda ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).


42 2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.


43 2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.


44 2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning nechta asosiy komponenti taklif etilgan?

5


45 2018-2021 yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat sohasida nechta qonun ishlab chiqildi

2


46 2020 yilda IBS tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

40–44 zettabayt (prognoz)


47 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?

7 ta


48 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

“Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”


49 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni qachon eʼlon qilindi?

2022-yil 28-yanvar


50 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasining qaysi yoʻnalishida maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi aks etgan?

5-ustuvor yoʻnalishda


51 2022-2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasining 75-maqsadida qanday ustuvor vazifalar belgilangan?

Tasviriy va amaliy sanʼat hamda dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini yuksaltirish.


52 2022-yil 28-yanvardagi PF-60 farmoni bilan... qabul qilingan

yangi oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi


53 2023 moliya yilidan «Obod qishloq» va «Obod mahalla» dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi


54 2023 yil 11 sentabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston – 2030» strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?

5 ta ustuvor yoʻnalish


55 2023 yilda «Oliy taʼlim yoʻnalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori”da necha bilim va taʼlim sohasi mavjud?

10 ta bilim, 26 ta taʼlim sohasi


56 2023-yil 11-sentyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston - 2030» strategiyasi toʻgʻrisida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?

5 ta


57 2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan OzR referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat

6


58 2024 yilgacha Respubkamizninig qancha davlat oliy oʻquv yurtlariga akademik va moliyaviy mustaqillik berilgan?

41 ta davlat oliy oʻquv yurtlariga


59 2025 yilda IBS tahlilchilariga koʻra «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

bu hajm yana 10 baravar ko‘payadi.


60 2030 yilga borib mamlakatimizda kambagʻallik darajasini... barobar kamaytirish koʻzda tutilmoqda? (85-maqsad)

Ikki


61 2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablagʻlar ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?

30


62 2030 yilga qadar ilmfanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba- konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablagʻlar ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?

30


63 2030 yilgacha ilm- fanga yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?

10


64 2030 yilgacha ilm-fanga yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?

10


65 2030 yilgacha Respublikamizdagi oliy taʼlim muassasalaridan nechtasi dunyoning eng nufuzli «Top-1000» oliy taʼlim tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish rejalashtirilgan?

Oʻntasi


66 4K kompetensiyalari asosida talabalarni rivojlantirish bu -

kreativlik, tanqidiy fikrlash, kommunikativlik, kooperatsiya


67 5 kreditlik fanni 70% ga oʻzlashtirgan talaba necha kreditni qoʻlga kiritadi?

5 kredit


68 <?php

Ochuvchi teg


69 Abstrakt metod bu -

tanasi yozilmaydigan funksiya


70 Abstrakt sinf bu -

obyekt yaratish imkoniyati mavjud boʻlmagan sinf


71 Activity nima?

ilova interfeysini boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl


72 Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda «tadbirkorlik universiteti» qanday nom bilan atalmoqda?

universitet 3.0


73 Adapter interfeysi nima uchun ishlatiladi?

resurs va komponentalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlab beradi


74 ADDIE bosqichlari toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni aniqlang?

tahlil, loyihalash, ishlab chiqish, joriy etish, baholash


75 ADDIE modeli nechta bosqichlardan iborat?

5


76 Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

2022 yil 29 iyunda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Ozodlikdan mahrum etish jazosini oʻtab boʻlgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga koʻmaklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi


77 Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating

2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi


78 ADT da yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

bin papkasida


79 ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan AndroidManifest. xml faylini izohlang?

ilova haqidagi asosiy maʼlumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi


80 ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan gen papkasida nimalar joylashadi?

loyiha uchun generatsiyalangan fayl (R.java)


81 ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan res papkasida nimalar joylashadi?

loyihaga tegishli resurslar (layout, string, style va h.k.lar)


82 ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil boʻlgan src papkasida nimalar joylashadi?

asosiy .java fayllar


83 Agar jadval mavjud boʻlsa jadvalni oʻchirish

DROP TABLE IF EXISTS <table>;


84 Agar mahsulot inson tomonidan oʻz vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan boʻlsa (masalan, oʻqituvchi masofaviy oʻqitish kursini ishlab chiqqan boʻlsa), unda u qaysi huquqqa tegishli boʻladi

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga


85 Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-yilgacha boʻlgan davrda ustuvor yoʻnalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi «Oʻzbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi PF-175-son Farmoni


86 Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-yilgacha boʻlgan davrda ustuvor yoʻnalishlarni va kompleks choratadbirlarni belgilab bergan normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni


87 Akademik kreditga berilgan javobni toping

Oliy taʼlimning muayyan bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda toʻplab boriladigan ramziy oʻlchov birligi.


88 Akademik modulga berilgan javobni toping

Yaxlit, muayyan oʻquv natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.


89 Akademik spin-off- bu:

universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.


90 Akademik tadbirkorlik -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (oʻz ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi). Massachusets


91 Akkreditatsiya qilingan taʼlim tashkilotlarining davlat taʼlim standartlariga va davlat taʼlim talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi qanday hujjat beriladi?

Oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi hujjat «Diplom»


92 Akmeologik yondashuv nima maʼnoni anglatadi?

(grekcha soʻzidan olingan boʻlib, «oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan maʼnolarni anglatadi.


93 Akmeologiya (akme) tushunchasi qanday maʼnoni anglatadi?

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi


94 Akmeologiyani «Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan olim?

N.Ribnikov


95 Aksiologiyaning loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.

yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot


96 AlertDialog bu:

sarlavha, 3 tagacha tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan roʻyhatdan iborat dialog oynasi


97 Alpha animatsiya bu -

obyektning shaffoflik darajasi oʻzgarishi


98 Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan tadqiqot –....

Innovatsion loyihalar


99 Amalga oshish xavfi yuqori boʻlgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qoʻllanilishi, koʻlami va tez oʻsish surʼati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha –....

Startaplar loyihalari


100 Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va fundamental tadqiqotlar natijalarini qoʻllashga yoʻnaltirilgan tadqiqotlar –.......

Amaliy tadqiqotlar


101 Amaliyotchi professorlar (PoP, Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?

universitetga yuqori texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish


102 Amerika Qoʻshma Shtatlari kredit tizimini koʻrsating.

USCS


103 Android dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si «edittext1"ga teng)id boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan javobni koʻrsating?

R.id.edittext1


104 Android ilova yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy maʼlumotlar saqlanadi?

AndroidManifest.xml


105 Android ilovadarida ekranning toʻrtta burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?

Anchoring


106 Android ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?

Option menu, Context menu


107 Android operatsion tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?

5 ta, Application, Application Framework, Android Runtime, Libraries, Linux Kernel


108 Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash tillaridan foydalaniladi?

Java, qisman C/C++


109 Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental dasturiy vositalar oʻrnatiladi?

JDK (Java Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)


110 Android SDK nima uchun ishlatiladi?

Android ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi


111 Android tizimida ilovaning displey boʻylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?

portrait, landscape


112 Android-ilovalarida foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?

xml


113 Androidning Jelly Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni oʻz ichiga oladi?

Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API level larni


114 Animatsiya – bu

... slaydlarni namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.


115 Aniq maqsad va ijtimoiy gʻoyaga asoslanib, talabalarda maʼnaviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi

Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish


116 Aniq reja, maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini ishlab chiqish mahsuli

Loyiha


117 Anketa

kurs maʼmuri yoki yaratuvchisi tomonidan tuziladi.


118 Anonim sinf bu -

nomga ega boʻlmagan sinf


119 Anʼanaviy kompyuter tizimlariga toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta sezgilariga taʼsir koʻrsatib, virtual muhit bilan oʻzaro taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi

Virtual reallik tizimlari


120 API qisqartmasi qanday nomlanadi?

Application Programming Interface


121 Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish koʻnikmalarini egallash yoʻlidagi koʻp marta takrorlanish bu-...

Mashq


122 Articulate Presenter

flesh-prezentatsiyalarni va elektron oʻquv kurslarni tez yaratadi;


123 Articulate Quizmaker

flesh-viktorinani tez yaratadi


124 Asosiy funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, yaʼni taʼlim berishdan iborat boʻlgan muassasa.....

Universitet 1.0


125 Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

Mashinali oʻrgatish


126 Atrof-muhit haqida maʼlumotni toʻldirish maqsadida sensor maʼlumotlarni sezgir maʼlumotlarga idrok qilish

Kengaytirilgan haqiqat


127 AutoCompleteTextView va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?

AutoCompleteTextView komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini beradi


128 AVD ning oʻrniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?

Genymotion, BlueStacks


129 Avtobiografik xarakterga ega hujjatlar toʻplami, individual papka

Portfolio


130 Avtorlik dasturiy vositalari qanday nomlanadi?

Authoring tools


131 Axborot dizayni – bu

... ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiytexnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.


132 Axborot resurslariga quyidagilar kiradi (notoʻgʻri javobni belgilang):

CD-ROM DVD


133 Axborot texnologiyalari bu…

Ma’lumotlarini qayta ishlashga mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy texnik vositalarining yig‘indisi


134 Axborot texnologiyalari ilovadan farq qiladi, qaysiki... (notoʻgʻri javobni belgilang):

Ilovalar axborot texnologiyalarni о‘z ichiga oladi


135 Axborot tizimi – ….

qо‘yilgan maqsadlarga erishish yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov berish va chiqarishda foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning о‘zaro bog‘liq majmui


136 Axborot xizmat sifatida

IaaS


137 Axborot, maʼlumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli boʻlib, uning maqsadi murakkab maʼlumotlarni tez va aniq taqdim etish...

Infografika


138 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.


139 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

oʻquv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz ichiga oladi


140 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

Raqamli taʼlim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.


141 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.


142 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi


143 Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining texnik komponenti nimani nazarda tutadi?

oʻquv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz ichiga oladi (mustaqil oʻquv va ilmiy-kognitiv faoliyat natijalarini tayyorlash va rasmiylashtirish, matn, eksperimental, miqdoriy va sifat vazifalarini hal qilish, frontal ishlarni bajarish va boshqalar).


144 Ayrim soʻz va boʻgʻinlarning aytilish muddati va toʻxtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan oʻz oʻrnida ishlatilishi nimani bildiradi?

Ritmika


145 a[href^=ʼhttp://websiteʼ] mos keluvchi satr

:<a href=ʼhttp://website.comʼ>


146 B. Blum taksonomiyasiga muvofiq oʻquv moduli boʻyicha oʻquv maqsadlari?

Bilish, tushunish, amaliyotga qoʻllash, tahlil, sintez, xulosalash


147 background-clip xususiyati

fon ishlatish yoki yoʻqligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi


148 background-origin xususiyati

fon tasviri qayerda turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish ) mumkin


149 background-size:100px auto;

Bu eʼlon bilan eni 100 piksel oʻrnatiladi, balandlik shunga mos proporsional oʻzgaradi.


150 Badiiy-texnik dizayn va turli xil maʼlumotlarni taqdim etish amaliyoti bu...

Axborot dizayni


151 Baholar va multimediali interaktiv kontentini yaratish uchun avtor platformasi bu-

Lectora


152 Baholash tamoyillariga qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?

Begʻarazlik, keng qamrovlilik, muntazamlilik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, ishonchlik


153 Baholashning didaktik maqsadiga qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?

Nazorat qilish, taʼlim berish, rivojlantirish, tarbiyalash. diagnostik, profilaktik, ragʻbatlantirish, moʻljal olish


154 Bajarish, qoʻllash, ijro qilish, hisoblash, oʻzgartirish, mavzu boʻyicha suhbatlashish, tajriba oʻtkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

amalda qo‘llash


155 Bakalavriat bu?

Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan, davomiyligi kamida uch yil boʻlgan tayanch oliy taʼlimdir


156 Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan oʻquv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping.

maʼruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgʻulotlari


157 Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin olgan oʻquv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping

kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi


158 Bakalavriatda kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

1 yil


159 barcha davlatlar va kontinentlarni birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi axborot resurslariga murojaat qilish imkoniyatini beruvchi umumplanetar tarmoq.

GAN


160 BaseAdapter sinfining voris sinflari qaysilar?

ArrayAdapter, ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter


161 Benchmarking – bu

O‘z tashkiloti(o‘z mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa taalluqligidan qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish, amaliyotiga moslashish jarayoni.


162 Bepul tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi

Hadoop


163 Berilgan savolga «ha» yoki «yoʻq» javobini berishni talab etadigan testlar bu-?

alternativ javobli test topshirigʻi


164 Bibliografik va referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....

Scopus


165 Big Data - bu …

bu katta hajm, tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar tо‘plamidir


166 Big Data Analytics vositalari...

foydalanuvchilarga turli xil tahlil paketlari va modullarini taklif qiladi


167 Bilimga berilgan toʻliq javobni toping.

narsa va hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.


168 Bilimlarni muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular...

Muammoli ta’lim turlari


169 Binar operatorining vazifasini koʻrsating?

2 ta operandni birlashtiradi


170 Bir foydalanuvchi Dropbox fayllar omborida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng qancha GB mavjud

2 GB


171 Bir muddat tamom boʻlgandan keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori ilmiy darajasini olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boʻyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph. D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) faqat istisno hollarda........ ruxsati bilan kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok etishi mumkin.

oliy taʼlim muassasasi rektorining taqdimnomasiga binoan va boʻysunishi boʻyicha tegishli vazirlik yoki idoraning


172 Bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan infratuzilma

Xususiy bulut


173 Bir nomli lekin turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yuklash


174 Bir nomli va bir xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yozish


175 Bir oʻquv yili uchun kunduzgi taʼlimda amalga oshiriladigan taʼlim dasturining hajmi necha kreditga teng?

60


176 Birinchi akademik tadbirkorlikka oʻtish qachon roʻy berdi?

1862 y.


177 Birinchi akademik tadbirkorlikka oʻtish qaysi texnologiya institutida roʻy berdi

Massachusets


178 Birinchi Android smartfonlari qachon yaratilgan?

2007


179 Birinchi marta «tadbirkorlik universiteti (institut)» iborasi kim tomonidan qoʻllanilgan?

britaniyalik tadqiqotchi Berton Klark tomonidan


180 Birinchi rasmiy Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2008 yil 23-sentabr


181 Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2007 yil 29-iyul


182 Birinchi tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes oʻrtasidagi hamkorlikni oʻrnatish hisoblangan?

Massachuseta texnologik universiteti bilan


183 Birinchi texnopark nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan?

1951 yilda AQShning Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida


184 Biror bir ish yoki faoliyatni yuksak darajada, hech bir qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik bilan bajarish qanday nomlanadi?

mahorat


185 Biznes – inkubatorlarning asosiy maqsadi?

aniq (konkret) tovar (xizmat)ni emas, balki xoʻjalik subʼektini rivojlantirish hisoblanadi


186 Blended Learning...

– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil etiladi.


187 BlueJeans bu?

video qoʻngʻiroqlarni amalga oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qoʻngʻiroqlarni yozib olish kabi bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi videokonferensaloqa vositasi.


188 Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qoʻllash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

tahlil


189 Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Sintez


190 Bolalarni tarbiyalash va ularga taʼlim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor boʻlgan shaxslar MJTK koʻra qanday jazoga tortiladi?

Jarima


191 Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan imzolagan?

1999 yilda


192 Bolonya deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?

29 ta


193 Bolonya deklaratsiyasi qachon imzolangan?

1999 yil, 19 iyun


194 Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi bandni koʻrsating.

o‘quv rejalarining xorijiy o‘quv rejalariga mosligi


195 Bolonya jarayonning rasman boshlanish muddati

1999 yil 19 iyun


196 Bolonya universiteti oʻz nizomini qachon qabul qilgan?

1158 y.


197 Bolonya universiteti qachon tashkil topgan?

1088 y.


198 Bosh qonunimizning 21-moddasida «......... » degan norma mustahkamlangan?

«Hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas»


199 Boshlangʻich maʼlumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash, rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish

Loyihalash


200 boshqa tizimlar bilan aloqa qilish uchun ochiq boʻlgan tizimlarni birlashtiradi; yettita bosqichga boʻlingan

OSI modeli


201 Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarni koʻrsating?

Break va continue


202 Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini koʻrsating?

Sikl yoki uning alohida iteratsiya ishini tezda toʻxtatadi


203 Bu ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid bulut


204 Bu teglarni qaysi biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?

<! !>


205 bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model

MapReduce


206 Bugungi kunda dunyodagi eng nufuzli xalqaro taʼlim reytinglari?

Quacquarelli Symonds World University Rankings (QS), Times Higher, Academic Ranking of World Universities (ARWU)


207 Bugungi kunda universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi

3 ta


208 Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

yangi institut – “professor-tadbirkor” (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.


209 Bugungi kunga qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib oʻtish mumkin?

O‘rta asrlar, birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod universitetlari.


210 Bulutli hisoblash modellari

IaaS, PaaS, SaaS


211 Bulutli hisoblash shakllari

Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.


212 Bulutli hisoblashning kamchiliklari nima?

1. Cloud computing xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar maʼlumotlarining saqlanishiga bogʻliqligi; 2. Yangi (“Cloud”) monopolistlarning paydo boʻlishi


213 Bulutli xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun moʻljallangan muhit va mahsus utilitalar - bu

Bulutli hisoblash platformasi


214 Butunning turli bosqich yoki darajalarga ajratilishi

Tabaqalashtirish


215 canva. com muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.


216 Chat-bot

Chatda boshqa odamni taqlid qiladigan dastur.


217 Chuqur tahlilni oʻtkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni integratsiyalash usullar toʻplami

Maʼlumotlarni siljitish va birlashtirish


218 classroom. google. com

GoogleClassroom ning rasmiy sayti


219 Cloud xisoblashlar konsepsiyasining moxiyati

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish


220 Comments (only Hue and Scripts)

Using “–“


221 Cookie nima?

Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda wyeb-serverga yuboriladigan matn satridir.


222 Cookie ning amal qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?

expire


223 Cookie qiymatini oʻrnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?

setcookie


224 CourseLab — bu...

kuchli va shu bilan birga foydalanuvchiga oddiy boʻlganb internet tizimida, masofaviy taʼlim tizimlarida, kompakt disk yoki boshqa har qanday saqlash qurilmalarida ishlatish uchun moʻljallangan interaktiv taʼlim materiallari (elektron darsliklar) tayyorlash uchun moʻljallangan kuchli va ishlatish oson boʻlgan dasturiy vositadir.


225 Coursera taʼlim portalidagi AQSH tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

3.5999999999999997E-2


226 Coursera taʼlim portalidagi Avstraliya tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

2.3E-2


227 COVID-19 pandemiyasining boshlanishi oʻquv jarayonini tashkil etishda koʻplab muammolarni keltirib chiqardi.

2020


228 CSS ning birinchi versiyalari qaysi yilda ishlab chiqilgan

1996


229 CSS ning ikkinchi versiyalari qaysi yilda ishlab chiqilgan

1998


230 CSS3 qaysi yilda ishlab chiqilgan

2001


231 Daas

Ma’lumot xizmat sifatida


232 Dars jadvallari nimalar asosida tuziladi?

akademik guruhlar, o‘quv rejalardagi fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi


233 Darslarga qoʻyiladigan didaktik talablar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang

Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi


234 Dastlab harbiy sohada qoʻllanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash maqsadida qoʻllanilgan texnologiya

Assesment


235 Dasturiy taʼminot bilan foydalanuvchilarni nechta toifaga ajratish mumkin

6


236 Data Mining

Maʼlumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami


237 Data sentr nima?

server va tarmoq uskunalarini (hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan bino va Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash


238 Davlat boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi –....

Maqsadli loyihalar


239 Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?

davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi


240 davlat kabi yirik geografik hududni oʻz ichiga oladi.

WAN


241 Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

«Raqamli idora» loyihasi


242 Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib-taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

«Raqamli idora» loyihasi


243 Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartibtaomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

“Raqamli idora” loyihasi


244 Davlat taʼlim standartlari nimalarni belgilaydi?

Davlat tomonidan taʼlimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui


245 Davlat taʼlim standartlari qanday talablarni belgilaydi?

DTS (davlat taʼlim standarti) taʼlim mazmuni shakllari vositalari, usullari va ularning sifatini baholash tartibini belgilaydi.


246 Davlat taʼlim standartlariga koʻra, oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?

Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..


247 Davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlarining rivojlantirilishini taʼminlashga oid normani kiritish zaruriyati nimadan iborat

oliy taʼlim bilan qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada sogʻlom raqobat muhitini yaratish


248 deganda ilmiy-pedagogik, didaktik, konstruktorlik, texnologik, loyihalar asosida yangi texnikalar, innovatsion texnologiyalar, mahsulotlar, hamda ishlab chiqarilgan mehnat jihozlari va qurollarini modernizatsiyalash ularni tajribalardan oʻtkazish tushiniladi?

Ilmiy ishlanmalar


249 DialogFragment bu:

shaxsiy dialog oynasini yaratish uchun konteyner


250 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

taʼlim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro taʼsirini oʻz ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bogʻliq: jamoa, taʼlim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro hamkorlik. Ushbu yoʻnalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yoʻnaltirilgan oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni oʻz ichiga oladi.


251 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni taʼlim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, oʻz raqamli resurslarini yaratishi va oʻquv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash qobiliyatini oʻz ichiga oladi.


252 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

taʼlim jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlgan kompetensiyalarni shakllantirishni, yaʼni taʼlim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni taʼminlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali oʻzaro taʼsirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.


253 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bogʻliq kompetensiyalarni belgilaydi. Taʼlim oluvchilar faoliyati haqidagi maʼlumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish asosida oʻz vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.


254 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning shaxsga yoʻnaltirilgan oʻquv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, taʼlim oluvchilarni taʼlim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli taʼlim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni taʼminlash va oʻqitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bogʻliq.


255 DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda taʼlim jarayonida zarur boʻlgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bogʻliq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bogʻliq kompetensiyalarni oʻz ichiga oladi.


256 Diksiya bu-…

So’zlarni aniq talaffuz qilish


257 Dinamik oʻzgarayotgan jamiyatda uzluksiz taʼlim uning rivojlanishining ajralmas omili boʻlishi natijasida -

uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.


258 Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content Management Systems) toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN, SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS


259 Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima?

Dasturiy taʼminotni tarqatish shaklidir.


260 Dropbox bulutli xizmat koʻrsatish rejimlari mavjud

2


261 Dropbox da roʻyxatdan oʻtgandan soʻng bir foydalanuvchiga qancha GB beriladi?

2 GB


262 Dropbox ni qancha ishlatish rejimlari mavjud?

2


263 Dropbox rasmiy veb-sayti

www. dropbox. com


264 Dropbox xizmatida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng, foydalanuvchiga faylni saqlash uchun qancha joy ajratiladi?

2 Gb


265 Dropbox xizmatini rasmiy veb-sayti....

https://www.dropbox.com


266 DTS ga oid toʻgʻri bandni koʻrsating.

DTS O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir


267 Dual taʼlim taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Dual taʼlim taʼlim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va koʻnikmalarni olishga qaratilgan boʻlib, ularning nazariy qismi taʼlim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa taʼlim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.


268 Dual taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.


269 E. P. Torrens (1987) testi asoslanadigan mezonlar

Faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xoslik va takomillashganlik


270 Eaas

Hammasi xizmat sifatida


271 easel. ly muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharriri


272 EDX akademik bepul masofaviy taʼlim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan


273 Eksternat tartibidagi taʼlim olish.....?

oʻquv dasturlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib, uning yakunlari boʻyicha taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan oʻtishni talab etadi


274 Elastiklik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy


275 Elektron oʻquv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy taʼminotlar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P


276 Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat


277 Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari?

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat


278 Emebaylning yonashuviga koʻra, kreativlik

Yuqori darajada noodatiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish


279 Eslash, nomlash, tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, oʻxshashini topish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

bilish


280 Evropa Ittifoqi taʼlim qoʻmitasi tomonidan ishlab chiqilgan pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelida nechta yoʻnalish taklif etilgan

6


281 Fandan keyin oʻzlashtirilishi nazarda tutiladigan bandni koʻrsating.

postrekvizitlar


282 Fandan oldin oʻzlashtirilishi zarur boʻlgan bandni koʻrsating.

prerekvizitlar


283 Fanning oʻquv-uslubiy majmuasi uchun asos boʻladigan meʼyoriy hujjatlarni koʻrsating.

DTS, MT, o‘quv reja, fan dasturi


284 Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega boʻlmay, faqatgina tizimdagi ayrim elementlarni oʻzgartirishga xizmat qiladi

Novatsiya


285 Faoliyat yoʻnalishiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar


286 Fayllarni almashish protokolini koʻrsating?

FTP


287 Faylni joʻnatilishi soʻrovini kutuvchi kompyuterni belgilovchi hizmat nomini koʻrsating

FTP server


288 Fazoviy tahlil

Maʼlumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar


289 fizik xajmning kattaligi.

Volume


290 Flipped learning yoki...

– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.


291 flud

Suhbat mavzusiga tegishli boʻlmagan maʼlumotlar.


292 Formaning qanday koʻrinishini koʻrish uchun siz... funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.

Yuqori oʻng burchakda koʻrish


293 Foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis koʻrinishida taqdim etilishi.... tushuniladi

«Cloud» hisoblash


294 framework ishga kirishni….. juftlari toʻplami sifatida koʻrib chiqadi va ishning natijasi sifatida ……. juftlari toʻplamini hosil qiladi

<key, value> , <key, value>


295 Fundamental va koʻpgina amaliy fanlar boʻyicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy taʼlim muassasi.....

Universitet


296 Funksiya tasnifi

DESCRIBE FUNCTION <function>;


297 Fuqarolarning taʼlim olish huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi normalarning mohiyati nimadan iborat?

Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida fuqarolarning taʼlim olish huquqi bilan bogʻliq quyidagi mazmundagi normalar mustahkamlanmoqda:


298 Fuqarolik jamiyati taʼrifi toʻgʻri keltirilgan javobni koʻrsating

insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma- xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum


299 G. U. Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik –...

raqamli maʼlumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bogʻliq bilim, koʻnikma, malaka, motivatsiya, masʼuliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.


300 G. U. Soldatovaning fikricha isteʼmolchi kompetentligi –...

turli ehtiyojlarni qondirishni oʻz ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogʻliq turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim, koʻnikma, motivatsiya va masʼuliyat


301 GFT maqsadi -

katta fayllarni saqlash va umuman aytganda bitta qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan fayllarni nazarda tutiladi


302 Gibrid bulut

bu ikki yoki undan kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi


303 Gibrid bulut (hybrid cloud) –...

bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi.


304 Gibrid «bulut»

ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi


305 Global innovatsion indeksda Oʻzbekiston Respublikasining oʻrnini yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?

top-50


306 Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning oʻrnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

ingliz


307 Google bulutli hisoblash platformasi

Googleapp


308 Google bulutli xizmatlari orqli yratiladigan fayl tiplari?

Matn hujjat, jadvallar, taqdimotlar, formalar


309 Google Docs bilan ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?

Google Chrome va Mozilla Firefox


310 Google Docs-da qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?

Yuqoridagi barcha narsani bajaring


311 Google Drive qanday funksiyalarni birlashtiradi?

Tasvirlar va prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)


312 Google Drive Sheets-dan foydalanib-

Koʻp sonli ishtirokchilari boʻlgan guruhlar uchun maʼlum bir vaqtda yigʻilish qiyin boʻlgan koʻplab qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.


313 Google Drive Sheetsdan foydalanib-

Ko‘p sonli ishtirokchilari bo‘lgan guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin bo‘lgan ko‘plab qo‘shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.


314 Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

Ikkalasi ham to‘g‘ri


315 Google Fayl System (GFS)

Google tomonidan ishlatiladigan taqsimlangan fayl tizimi


316 Google File System chiqdi.

2003 yilda


317 Google matnli hujjati quyidagilarga imkon beradi:

Barcha javoblar to‘g‘ri


318 Google xizmatidagi papkalarga joylashtirilgan fayllar bilan quyidagi standart amallarni bajarish mumkin?

saqlash, oʻchirish, koʻchirish, almashish


319 GoogleApp

Google bulutli hisoblash platformasi


320 GoogleClassroom da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

zadaniye


321 GoogleForm da soʻrov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa

Forma


322 GoogleForm-da bir nechta jumlalardan iborat matnli javob.

Tekst (abzats)


323 GoogleForm-da bir nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.

neskolko iz spiska


324 GoogleForm-da bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob.

Tekst (stroka)


325 GoogleForm-da taklif qilingan bir nechta variantlardan bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun foydalaniladi.

Odin iz spiska


326 GoogleForm-da talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi

shkala


327 GoogleForm-da toʻgʻri javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?

bittadan, roʻyxatdan bir nechta, ochiladigan roʻyxat.


328 GoogleForm-dagi aniq sanani topish uchun ishlatiladi.

data


329 GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish uchun ishlatiladi.

data


330 GoogleSlassroom da dars materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

zadaniye


331 GoogleSlassroom da foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?

avtomatik ravishda


332 GoogleSlassroom da gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?

lenta, vazifa, foydalanuvchilar


333 GoogleSlassroom da gorizontal menyusining lenta yorligʻida muhokama uchun nimalar chop etiladi?

savollar va mavzular


334 GoogleSlassroom da har bir kurs uchun avtomatik ravishda nima beriladi?

kod


335 GoogleSlassroom da mashgʻulot vazifalari qaysi yorliqda eʼlon qilinadi?

zadaniye


336 GoogleSlassroom da vazifalar qaysi tizimda baholanadi?

100


337 GoogleSlassroom ning gorizontal menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?

3


338 GoogleSlassroom ning rasmiy sayti

classroom. google. com


339 Grafik muharrirlar –...

... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.


340 Grafika va infografika yaratish vositalari

Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme


341 GRID nima?

geografik jihatdan taqsimlangan, yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura


342 Grid Services qanday xizmatlarni taklif qiladi?

zarur resurslarni qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash va yetkazib berish


343 GridView komponentasinima uchun ishlatiladi?

ImageView bilan birgalikda rasmlarni ekranga ikki oʻlchovli grid koʻrinishida hosil qilish uchun


344 Gumanitar fanlarda innovatsiyalar - bu

Birinchi navbatda yangi ijtimoy .... paydo bol


345 Guruhlash, bogʻlash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

tushunish


346 Habeas corpus nima?

jinoiy taʼqibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga boʻlgan huquqining tarixan eng qadimiy eʼtiroflaridan biri hisoblanadi.


347 Hadoop - bu

ma’lumotlar tahlilini amalga oshirish uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin bо‘lgan ochiq manbali dasturlar tо‘plami


348 Hadoop Common:

foydalanuvchi kompyuterlari uchun fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun zarur bо‘lgan Java vositalari tо‘plami.


349 Hadoop Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va maʼlumotlarni saqlash vositasi

Hive


350 Hadoop qancha moduldan iborat

4


351 Hadoop taqsimlangan fayl tizimi

HTFT


352 Hadoop TeraSort tanlovida gʻolib chiqdi

2008 yilda


353 Hadoop turli xil foydalanuvchilarining haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi uchun ….. taqdim etish va uni turli foydalanuvchilar bilan boʻlishish talab qilinadi

ochiq / shaxsiy kalit juftligini


354 Hal qilinishi zarur, biroq, hali yechish usuli nomaʼlum boʻlgan pedagogik xarakterdagi masala

Pedagogik muammo


355 Hammasi xizmat sifatida

Eaas


356 Har bir taʼlim oluvchi va jamoaga taʼsir oʻtkazishda samarali qoʻllash uchun zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar, usullar majmuasi bu-…

Pedagogik texnika


357 Har bir tuman budjetining necha foizini «Fuqarolar budjeti» dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

kamida 5 foizini


358 Har qanday mamlakatda inson kapitalini rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni taminlaydigan muhim omil bu?

taʼlim


359 Har yili Quacquarelli Symonds tomonidan eʼlon qiladigan universitetlar reytingi?

QS World University Rankings


360 HEMIS — Higher education Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi


361 HEMIS-Higher education Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

Oliy taʼlim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi


362 HEMISning «Oʻquv jarayonini boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar


363 HEMISning «Talabalar hayotini boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Talabalarning shaxsi haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;


364 Himoyalangan veb- saytlar

https://


365 Himoyalangan veb-saytlar

https://


366 Himoyalangan veb-saytlar?

https://


367 Hippo Video — bu...

kurslar yaratish uchun moʻljallangan eng mashhur dasturlardan biri boʻlib, u moslashuvchan, foydalanishda qulay va turli maqsadli kurslar yaratish uchun ishlabchiqilgan.


368 Hive

ma’lumotlar ombori sifatida jadvallarda saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov hosil qilish uchun mо‘ljallangan.


369 Hive -

bu Hadoop Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash vositasi


370 Hive da

avval jadvallar va ma’lumotlar bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga yuklanadi.


371 Hive funksiyalarini koʻrsatish

SHOW FUNCTIONS;


372 Hot Potatoe dasturida Boʻshliqlarni toʻldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcl


373 Hot Potatoe dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmx


374 Hot Potatoe dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcw


375 Hot Potatoe dasturida Moslik oʻrnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmt


376 Hot Potatoe dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?

0 dan 100 gacha


377 Hot Potatoe dasturida Viktorina (koʻp tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jqz


378 Hot Potatoes dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.

Kanada


379 Hot Potatoes dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday brauzer yordamida kirish mumkin

Ixtiyoriy veb brauzer


380 Hot Potatoes dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.

Web-server


381 Hot Potatoesning qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin

JCross


382 Hot Potatoesning qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi testlar yaratilishi mumkin

JQuiz


383 Hot Potatoesning qaysi blokda boʻshliqlarni toʻldirish dasturi...

JCloze


384 Hozir kunda mashhur boʻlgan cloud computing («bulutli hisoblash») atamasi dunyoda nechanchi yildan beri qoʻllanila boshlangan?

2008


385 Hozirda (2023 yil) WEB of Science, SCOPUS kabi maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar orasida Oʻzbekistonning yalpi ulushi?

0,1 foizga yaqin


386 HTFT

Hadoop taqsimlangan fayl tizimi


387 HTML-xujjatning barcha elementlariga ssenariyalar orqali murojaat qilish uchun ishlab chiqilgan

JavaScript


388 Iaas

Axborot xizmat sifatida


389 Ichki boshqaruv mexanizmi sifatida OTM rivojlanishini strategik rejalashtirish, odatda OTMning barcha faoliyat turlarini, shu jumladan …….?

taʼlim, tarbiya, ilmiy-tadqiqot, innovatsion, xalqaro, OTMning kompleks oʻziga xos qirralarini qamrab oladi.


390 IDE

integratsiyalashgan yaratish vositalari


391 Identifikatsiyani boshqarish funksional imkoniyatlari tizimga kirish huquqiga ega boʻlgan barcha foydalanuvchilar, shu jumladan................... boshqaradi

shaxsiy foydalanuvchilar, kompyuter uskunalari va dasturiy ta’minotni identifikatsiyalash ma’lumotlarini


392 ideone. com

onlayn IDE


393 Ifodaning rostligiga sikl boshida emas, balki oxirida tekshiriladigan sikl nomini koʻrsating?

Do…while


394 Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.


395 Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj boʻlgan bolalarni (shaxslarni) oʻqitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.


396 Ijtimoiy sheriklik bu?

Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi


397 Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch oʻlchovli virtual dunyo texnologiyasi

Virtual reallikga oʻz infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya


398 Ijtimoiy tarmoqlarda muntazam postning tuzilishiga yega boʻlgan va foydalanuvchi ovqatlanishida koʻrsatiladigan reklama turi

promopost


399 Ijtimoiy «bulut»

Umumiy vazifalari boʻlgan tashkilotlar isteʼmolchilarining maʼlum bir hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi


400 Ikki karra oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIZA


401 Ikki oʻlchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

2D-kontroller


402 Ikki qarama-qarshi, oʻzaro musobaqalashayotgan komanda (guruh) ishtirokchilarning oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?

Debatlar


403 Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda... ?

Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra


404 Ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid «bulut»


405 Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va oʻrtalarida gumanitar fanlar yoʻnalishlarida qoʻllaniladigan qaysi universitetga oʻkazilgan

Stenfordga


406 Ilias – masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.


407 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?

5 bob, 5 §


408 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan

4- bobda


409 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020-2022 yillarda amalga oshirish boʻyicha «Yoʻl xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga moʻljallangan

2020-2022 yillarga


410 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha «Yoʻl xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga moʻljallangan

2020-2022 yillarga


411 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar


412 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli koʻrsatkichlari va indikatorlarida tadqiqotchilarning oʻrtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan

49 yosh


413 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?

4-moddasida


414 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilmfanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?

4-moddasida


415 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining toʻrtinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari


416 Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari


417 Ilova interfeysini «resizing and repositioning» displey oriyentatsiyasi qanday xususiyatga ega?

ilova interfeysini yaratishda har bir oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl yaratiladi


418 Ilova internet xizmatidan foydalana olishi uchun AndroidManifest. xml fayliga qanday kod qismi qoʻshilishi kerak?

<uses-permission android:name=”android.permission.INTERNET”/>


419 Ilovada qoʻshimcha xizmatlarni ishga tushirish uchun qaysi metoddan foydalaniladi?

bindService()


420 Ilovaga tashqi manbalardan kirib keluvchi maʼlumotlarni boshqaruvchi sinf nomini koʻrsating?

BroadcastReceiver


421 ImageView img; Mazkur rasmni oʻziga oʻzlashtiruvchi «img» obyektiga qaysi metod orqali animatsiya oʻrnatish mumkin?

img.startAnimation(animationObject)


422 Imij (inglizcha image) soʻzining maʼnosi nima?

“siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”, “obraz”


423 IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi boʻlib inglizcha:

Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).


424 Indivudial foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....

Mendeley


425 Infografika nima?

Axborotni taqdim etishning grafik usuli


426 Infografika – bu

... axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.


427 Informatsion kompetentlik bu-?

axborot muhitida zarur, muhim, kerakli, foydali maʼlumotlarni izlash, yigʻish, saralash, qayta ishlash va ulardan maqsadli, oʻrinli, samarali foydalanish


428 Inklyuziv taʼlim bu?

alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlagan holda beriladigan taʼlim.


429 Inklyuziv taʼlimning huquqiy tartibi tuliq koʻrsatilgan javobni belgilang?

Inklyuziv taʼlim alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan


430 Inklyuziv taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma- xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.


431 Innovatsion faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi

V.Slastenin


432 Innovatsion infratuzilma —

innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.


433 Innovatsion taʼlim jarayonida nima yetakchi oʻringa ega?

interfaol metodlar


434 Innovatsiya loyihasi samaradorligining koʻrsatkichlari

tijorat samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot


435 Innovatsiya soʻzi ingliz tilidan olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni anglatadi

yangilikni joriy etish


436 Innovatsiya – bu?

internet qurilmalari va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar. Ikkinchi tarafdan ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanilishi


437 Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi:

texnologik; mahsulotli;boshqaruvmarketingli va ijtimoiy


438 Inson his tuygʻulari uning... namoyon boʻladi

yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida


439 Inson kamolotida uch narsa - irsiyat, muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi

Beruniy


440 Inson kapitali nima?

bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim, ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi


441 Inson kapitalining toʻrtta bazaviy(asosiy) qobiliyatlari

Mehnatga qodirlik (faoliyat subʼekti); Taʼlim olishga boʻlgan qobiliyat (individuallik); Yashovchanlik (shaxs); Innovatsiyalarga boʻlgan qobiliyat


442 integratsiyalashgan yaratish vositalari

IDE


443 IntelliJ IDEA muhitida yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

out papkasida


444 Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...

... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni oʻrganishga emas, balki oʻz voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.


445 Internet tarmogʻi xizmatlarini takdim etuvchi tashkilotlar bu…

provayderlar


446 Ishlab chiqilgan ilovani ishchi kompyuterda testlash uchun qanday vositadan foydalaniladi?

Android virtual device (AVD)


447 ISP abbreviaturasi qanday maʼnoni bildiradi?

Internet servis provayderi


448 iSpring Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?

audio va video fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun


449 Ispring dasturi taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?

.swf va HTML5


450 Ispring dasturi tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?

Ispring QuizMaker


451 Ispring dasturida Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi boʻlimda joylashgan?

Interaktivnosti


452 Ispring dasturining Interaktivnosti boʻlimi yordamida necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?

4 ta


453 iSpring Learn – masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.


454 Ispring QuizMaker dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?

11 ta


455 iSpring Screen Recording dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?

kompyuter ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun


456 iSpring TalksMaster dasturi qanday maqsadda qoʻllaniladi?

dialog(muloqotlar) yaratish uchun


457 iSpring Visuals dasturini aktivlashtirish uchun qaysi boʻlimga murojaat qilinadi?

Interaktivnosti


458 isteʼmolchi bilimlardan foydalanish huquqini olgan va oʻz egasiga u yoki bu shaklda litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq toʻlaydigan texnologik jarayon shakli...

texnologiyalarni tijoratlashtirish


459 Itskovich va Leydesdorf nazariyasi koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro xatti-harkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shugʻullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.


460 Itskovich va Leydesdorf nazariyasi koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro xattiharkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.


461 Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi

ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.


462 Izchil ravishda kasbiy oʻsishga erishish, malaka darajasini oshirib borish, kasbiy faoliyatda oʻz ichki imkoniyatlarini namoyon qilish bilan bogʻliq kompetentligi nima deb ataladi?

Shaxsiy kompetentlik


463 J. Dyui gʻoyalari asos qilib belgilangan taʼlim turi

Muammoli ta’lim


464 Jadval katalogidagi jadvallarni nusxalash fayllarini toʻldiring

hdfs dfs -mv <file> <table-dir>


465 Jadval muharrirlari –...

... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.


466 Jadval muharrirlari –?

... bu maʼlumotlarni jadvallar koʻrinishida taqdim etish, matematik maʼlumotlarni qayta ishlash, maʼlumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moʻljallangan dasturlar.


467 Jadval tasnifi

DECRIBE <table>;


468 Jadvalni HiveQL buyrugʻi bilan toʻldirish

LOAD DATA INPATH '<file>' INTO TABLE <table>;


469 Jadvalni oʻchirish

DROP TABLE <table>;


470 Jadvalning har bir satrda bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun ishlatiladi. GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.

Setka (mnojestvennyy vybor)


471 Jahonning yetakchi universitetlari strategik rivojlanishining asosiy yoʻnalishlari......?

yangi gʻoyalalarni tijoratshtirish, moliyaviy barqarorlikka erishish, jamiyatga xizmat qilish,talabalarga shaxsiy-yoʻnaltirilganlik asosida taʼlim berish,mintaqaviy aloqalqrni mustahkamlash


472 Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli taʼlim olish boʻlgan talabini qondirish, taʼlim tizimini barqaror rivojlanishini taʼminlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi

Ta’lim tizimining modernizatsiyasi


473 Jamiyat rivojlanishining turli xil fazalariga mos keladigan «Universitet 3. 0”ning tavsifi?

postindustrial


474 Jamoat birlashmalariga nimalar kiradi?

kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari


475 Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi?

O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma


476 Jamoatchilik nazorati subektlari bu

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda roʻyxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari


477 Jamoatchilik nazorati subyektlari bu

O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari


478 Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

Simulyatsiya


479 Java da aosiy maʼlumotlar tiplarini koʻrsating?

int, byte, string, short, boolean, float, double


480 Java da maʼlumotlar tiplarinechta guruhga boʻlinadi?

4 ta


481 Java da sinflar qanday oʻzgaruvchilarni oʻz ichiga oladi?

static, instance, local


482 Java da voris olish uchun qanday kalit soʻzdan foydalaniladi?

extends


483 Java da voris olish uchun toʻgʻri yozilgan kod qatorini koʻrsating?

class derived extends base


484 Java qachon qaysi tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?

1991 yil Sun kompanoyasi tomonidan


485 JavaScript dasturlash tili bu-?

Statictik web sahifalarni qoʻshimcha funksional imkoniyatlarini qoʻllash uchun Netscape Sun Microsystems larda ishlab chiqilgan senariylar


486 JavaScript ning asosiy gʻoyasi nima?

HTML sahifalarni koʻrish vaqtida HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va xususiyatlarini oʻzgartirishdan iborat


487 JavaScript tilida «==» belgisi nimani ifodalaydi?

Teng


488 Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalarni (shaxslarni) oʻqitish hamda tarbiyalash, oʻqitish qanday taʼminotida boʻladi?

Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.


489 JSON qisqartmasi qanday izohlanadi?

JavaScript Object Notation


490 JVM maʼnosini ayting?

Java Vitual Machine


491 Kadrlar tayyorlash sifatiga, taʼlim mazmuniga qoʻyiladigan umumiy talablarni-?

Oliy taʼlimning davlat taʼlim standarti belgilaydi


492 kampus tarmoq, oʻzaro yaqin binolarda joylashgan lokal tarmoqlarni birlashtirish uchun moʻljallangan.

CAN


493 Karnegi Fondi tomonidan yaratilgan komissiya tomonidan «AQSh oliy taʼlim muassasalari klassifikatsiyasi» qachon ishlab chiqilgan?

1970 yilning boshlarida


494 Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan toʻsiqlar qaysi qatorda koʻrsatilgan?

Oʻqish jarayonidagi olgan bilimlar bilan amaliyotdagi kerakli bilimlarning mos kelmasligi; Ish faoliyatida ishlatiladigan hujjatlarning oʻquv muassasasida oʻrgatilmasligi yoki umuman tanish emasligi; Oʻquv jarayonidagi paydo qilingan tassavurlar bilan amaldagi holatning mos kelmasligi va bu jarayonga tayyor emasligi; auditoriyadagi vaziyatga toʻliq baho berish uchun malakaning yetishmasligi va maslahat beruvchilarning loqaydligi yoki yoʻqligi;


495 Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonini tashkil etishda qanday yondoshuvlar mavjud?

Innovatsion, akmeologik, aksiologik, kreativ , refleksiv, texnologik, kompetentli, psixologik, androgogik


496 Katta maʼlumotlar mukammal boʻron deb taʼriflagan texnologiyaning qanday uchta yoʻnalishini birlashtirgan evolyusiyaning soʻnggi bosqichi sifatida paydo boʻladi

hisoblash, ma’lumotlar va konvergensiya


497 Katta maʼlumotlar uchun «….. » deb nomlanuvchi anʼanaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin

3 V


498 Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat choʻqqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan oʻrganadi?

Akmeologiya


499 Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga


500 Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada -sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga


501 Kelib chiqish manbaiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar


502 Ken Robinsonning fikriga koʻra, kreativlik...

O‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui


503 Keng omma tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma

Umumiy (Ommaviy) «bulut»


504 Khan Academy onlayn taʼlim maktabiga nechanchi yilda asos solingan?

2006 yil


505 Kim PHPni oʻzining HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf


506 Kim RNRni oʻzining HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf


507 Kimlar pedagogik faoliyat bilan shugʻullanish huquqiga ega?

Hammasi to‘g‘ri


508 Kiritilgan oʻzgarishlarning tavsifiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar


509 Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida taʼlimning keng tarqalgan tashkiliy shakli toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang

Yakka tartibda


510 Kliyent tomonida bajariluvchi senariylar nima yordamida bajariladi?

brauzer yordamida


511 kommunikativ qobiliyat qanday qobiliyat

Boshqalarning ruhiy haloatlarini tushunish va ularga hamdardlik munoisabatida boʻlish qobiliyati


512 Kommunikativ tushunchasining mohiyatini belgilang

Diagnostik, talabalarda bilim olish ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni shakllantirish va rivojlantirish funksiyalari


513 Kompaniyaning barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-

Korporativ axborot tizimi


514 Kompetensiyaning lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha competens – layoqatli, qobiliyatli


515 Konstitutsiya soʻzi qanday maʼnoni anglatadi?

lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish


516 Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari bilan bogʻliq normalar necha barobarga koʻpaytirilib, ijtimoiy davlat modelini amalga oshirish mexanizmlari belgilandi?

Uch


517 Konstitutsiyamizda (51-modda) «akademik erkinlik», degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini koʻrsating?

O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy- tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.


518 Konstitutsiyaning yagona manbai va muallifi – bu?

xalq


519 Konstruktor uchun quyidagilardan qaysi biri notoʻgʻri?

konstruktor qaytarish tipi har doim void tipida boʻladi


520 Koʻp mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bogʻliq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari –...

... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.


521 Kraudsorsing

Mehnat munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish


522 Kreativ salohiyat va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy koʻrsatkichlari bu -

tadqiq etish, tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash


523 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 1-yoʻli

Kreativ fikrlash koʻnikmasini shakllantirish


524 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 1yoʻli

Kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish


525 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 2-yoʻli

Amaliy kreativ harakat koʻnikmalarini rivojlantirish


526 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 2yoʻli

Amaliy kreativ harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish


527 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 3-yoʻli

Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish


528 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 3yoʻli

Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish


529 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 4-yoʻli

Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish


530 Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 4yoʻli

Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish


531 Kreativ yondashuv – kreativlik bu-?

Individning yangi gʻoyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati


532 Kreativlikning loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.

(lot., ing. «create » – yaratish, «creative» –yaratuvchi, ijodkor)


533 Kredit-bu..... Taʼrifni toʻldiring.

Talabaning modullarni oʻqib oʻrganishi va oʻz­lashtirishi uchun sarflangan oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov birligidir


534 Kredit-modul tizimi (YeCTS) afzalligi shundaki?

talaba har bir modul boʻyicha belgilangan kredit birligi toʻplash orqali oʻquv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va oʻz oʻquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oʻquv motivlarini faollashtiradi


535 Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni koʻrsating.

o‘qituvchining bajargan o‘quv yuklamasi


536 Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari nima asosida belgilanadi?

auditoriya sig‘imi, yuklamalarni optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi


537 Kredit-modul tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?

fanlarga va o‘qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada


538 Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «blended learning» texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.

Aralash ta’lim


539 Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «flipped classroom» texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.

Majmuali taʼlim


540 Kredit-modul tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?

registrator ofisi


541 Kredit-modul tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.

fan kodi, o‘quv auditoriyasi, fan o‘qituvchisi, akademik guruh


542 Kredit-modul tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?

talabaga o‘quv trayektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga joylashishiga yordam ko‘rsatish


543 Kredit-modul tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

ishchi dasturlar bo‘yicha komissiya


544 Kredit-modul tizimida fanning oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari


545 Kredit-modul tizimida har bir talaba nima bilan taʼminlanishi kerak?

ma’lumotnoma-ko‘rsatkich


546 Kredit-modul tizimida ishchi oʻquv reja nima uchun tuziladi?

dars jadvalini tuzish va o‘quv yuklamalarini hisoblash uchun


547 Kredit-modul tizimida ishchi oʻquv rejalar qanday ishlab chiqiladi?

eng ko‘p talabalar kontingentining shaxsiy o‘quv rejalari asosida


548 Kredit-modul tizimida kafedra oʻquv yuklamasida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.

fan nomi, kodi, mashg‘ulotlar hajmi


549 Kredit-modul tizimida lektorning vazifasi nimadan iborat?

nazariy bilim berish, talabaning mustaqil ta’limi uchun material tayyorlash


550 Kredit-modul tizimida oʻqituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni koʻrsating.

o‘quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy- tadqiqot va "ustoz-shogird" yuklamalari


551 Kredit-modul tizimida oʻquv rejalari necha marta tuziladi?

4 marta, har bir o‘quv yili uchun


552 Kredit-modul tizimida oʻquv yili boʻyicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba...

GPA balidan yuqori ball olgan bo‘lsa keyingi kursga o‘tkaziladi


553 Kredit-modul tizimida pedagogik yuklama turlari va meʼyorlari nimaga qaratilgan boʻlishi zarur?

ta’lim sifatini va OTM reytingini oshirishga


554 Kredit-modul tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini shakllantirish boʻyicha asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

o‘quv rejalari bo‘yicha komissiya


555 Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning oʻquv yuklamasiga kiritiladi?

o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi


556 Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat oʻzi tomonidan amalga oshiriladi?

talabaning mustaqil ta’limi


557 Kredit-modul tizimida talaba qanday akademik guruhda oʻqiydi?

o‘z tanlovi asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda


558 Kredit-modul tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnoma- koʻrsatkich tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

OTM haqida ma’lumot, talabalarning yashash tarzi, ma’muriy tadbirlar


559 Kredit-modul tizimida talabaga taqdim etiladigan maʼlumotnoma-koʻrsatkich tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

OTM haqida maʼlumot, talabalarning yashash tarzi, maʼmuriy tadbirlar


560 Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash meʼyorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

TMI sifatini nazorat qilish bo‘yicha komissiya


561 Kredit-modul tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?

ma’lumotnoma-ko‘rsatkich, talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi


562 Kredit-modul tizimida talabaning fan oʻqituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?

semestrning dastlabki haftasidagi o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv- me’yoriy hujjatlari orqali


563 Kredit-modul tizimida talabaning oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

mustaqil ish boʻyicha koʻrsatmalar


564 Kredit-modul tizimida talabaning oʻquvuslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

mustaqil ish bo‘yicha ko‘rsatmalar


565 Kredit-modul tizimida talabaning oʻzlashtira olmagan fanini qayta oʻqishga imkon beriladigan davrni koʻrsating.

yozgi semestr


566 Kredit-modul tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?

amaliy turdagi darslarni o‘tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va bajarilishiga erishish


567 Kredit-modul tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda oʻtkaziladi?

yozma, og‘zaki, test, portfolio, taqdimot va h.k.


568 Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.

o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli


569 Kredit-modul tizimining afzalligi boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

talaba har bir modul bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi


570 Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi

Muayyan miqdordagi kredit


571 Kreditlarning toʻplash va oʻtkazishning Britaniya tizimini koʻrsating.

SATS


572 Kvartil (chorak) Q — bu

ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.


573 LinearLayout komponentalarni qanday koʻrinishda joylashtiradi?

gorizontal yoki vertikal holatda


574 Litsenziyalangan dasturiy taʼminot texnik rivojlanishi...

Dasturiy taʼminotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy taʼminot ehtiyojlarini aniqlashga, eski dasturiy taʼminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish va raqobatlashishga yordam beradigan toʻgʻri texnologiyani tanlashga yordam beradi


575 LMS qanday turlari mavjud?

tijorat(kommersiya) va boshlangich ochiq kodli


576 LMS tizimida yaratiladigan elektron taʼlim resurslari qaysi standartga mos boʻlishi kerak?

SCORM


577 LMS tizimlari uchun elektron taʼlim resurslarini qanday standart paketlari asosida yaratish tavsiya etiladi?

SCORM


578 Local/ mustaqil rejim -

tizimga Hadoop-ni yuklab olgandan sо‘ng, u mustaqil rejimda ishlatilishi mumkin.


579 lokal tarmoq, chegaralangan sohadagi kompyuterlarni birlashtirish imkoniyatini beradi.

LAN


580 Loyiha uchun Google API kaliti qanday generatsiya qilinadi?

Google maxsus modulida kompyuter MD5 kodini generatsiya qilish orqali


581 Loyihaga yangi activity qoʻshilganda loyihaga qanday oʻzgartirish kiritish lozim?

yangi activity haqidagi maʼlumotni loyihaning manifest fayliga qoʻshish lozim


582 Loyihalash.... tizimiga asoslanadi

“g‘oya – maqsad – kutiladigan natija – taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”


583 Lugʻaviy jihatdan «innovatsiya» tushunchasi

Yangilik kiritish


584 Lugʻaviy jihatdan «interaktiv» tushunchasining maʼnosi

“o‘zaro harakat qilmoq”


585 Lugʻaviy jihatdan «interfaol» tushunchasining maʼnosi

“O‘zaro harakat qilmoq”


586 M. Stobart tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab koʻrsatilgan?

5 ta


587 Magistratura bu?

Tegishli bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boʻyicha davomiyligi kamida bir yil boʻlgan oliy taʼlimdir.


588 Magistraturada kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

6 oy


589 Mahalliy davlat hokimiyati organlarining taʼlim sohasidagi vakolatlariga nimalar kiradi?

27-modda.Mahalliy davlat hokimiyati organlari: taʼlim sohasidagi vakolati davlat boshqaruvi organlari bilan kelishilgan holda davlat taʼlim muassasalarini tashkil etadi, qayta tashkil etadi va tugatadi, bundan respublika tasarrufidagi taʼlim muassasalari mustasno; oʻz vakolatlari doirasida tegishli hududda davlat taʼlim muassasalari uchun moliyalashtirish hajmini belgilaydi; fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan taʼlim tashkilotlarini rivojlantirish masalalari yuzasidan hamkorlik qiladi; davlat umumiy oʻrta taʼlim muassasalariga biriktirilgan hududlarni (mikrouchastkalarni) belgilaydi; taʼlim sohasida xalqaro hamkorlikni amalga oshirishda taʼlim tashkilotlariga koʻmaklashadi; taʼlim oluvchilar uchun sifatli taʼlimni, tarbiyani taʼminlash, ularning isteʼdodini shakllantirish va namoyon etish maqsadida joylarda ularga zarur sharoitlar yaratish boʻyicha dasturlarni ishlab chiqadi; oʻz vakolatlari doirasida taʼlim sohasidagi davlat-xususiy sheriklikni rivojlantiradi va nodavlat taʼlim tashkilotlari tarmogʻini kengaytirishga koʻmaklashadi; umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari bitiruvchilari bandligini taʼminlashga koʻmaklashadi.


590 Maktabgacha taʼlim tashkilotlari rahbar va pedagog kadrlarini kredit-modul tizimiga asoslangan uzluksiz kasbiy rivojlantirish boʻyicha yangi tizim qaysi viloyatlarda tajriba va sinovdan oʻtkazildi?

Namangan va Fargʻona viloyatlarida «Uzluksiz kasbiy taʼlim» elektron platformasi. https://onlinedu.uz/


591 Malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi bu -?

Mutaxassislik


592 Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yoʻnalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi


593 Mamlakatimizni 2017-2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasi doirasida oʻtgan davr mobaynida davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan nechta Preizdent qarori qabul qilindi?

4 mingdan ziyod president qarorlari 300 ga yaqin qonun


594 MapReduce

bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model


595 MapReduce algoritmi …. muhim vazifani oʻz ichiga oladi

2


596 MapReduce asoslari chiqarildi.

2004 yilda


597 MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta maʼlumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy taʼminotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

2006 yilda


598 MapReduce framework …. juftlari ustida ishlaydi

<key, value>


599 MapReduce:

ushbu fayl tizimidagi ma’lumotlarni о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari mumkin bо‘lgan vizualizatsiyalarga formatlaydi.


600 Maqsadli auditoriyadan maʼlumot yigʻish

parsing


601 Mashinali oʻrgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:


602 Masofali oʻqish bu...

internet texnologiyalar va boshqa interaktiv ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik usullari


603 Masofali oʻqitish jixatiga nima kirmaydi?

anʼanaviy bilimlar nazorati usullari


604 Masofali oʻqitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

SCORM


605 Masofaviy oʻqitish modellari:

Birlamchi, ikkilamchi, aralashgan, konsorsium, franchayzing, loyihalar, validatsiya, uzoqlashgan auditoriyalar


606 Masofaviy taʼlim tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?

ishtirokchilarning interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi axborot-kommunikatsiya; texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.


607 Masofaviy taʼlimni tashkillashtirishning manbalari toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

Barcha javoblar toʻgʻri


608 Masofaviy taʼlimning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?

moslashuvchanlik; - modullik; - parallelizm; - harakatlar diapazoni; - hududiy qamrov; - rentabellik.


609 Masofaviy taʼlimning qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.


610 Masofaviy taʼlimning qanday tamoyillar quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.


611 Material tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish, rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

sintez


612 Matn muharrirlari tarkibiga kiruvchi dasturlar?

Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office


613 Matn muharrirlari –...

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.


614 Matn muharrirlari –?

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar


615 Mavjud operatsion tizim va uskuna ustidan virtual mashinani yaratish..... deb nomlanadi.

Hardware virtualizatsiyasi


616 Maʼlum tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega boʻlmagan maʼlumotlar.

Strukturlanmagan maʼlumotlar


617 Maʼlumot xizmat sifatida

Daas


618 Maʼlumotlar bazasi bilan aloqa oʻrnatish uchun foydalaniladigan funksiya nomini koʻrsating?.

mysql_connect


619 Maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) –...

... murakkab tuzilishga ega boʻlgan maʼlumotlar bilan ishlash uchun moʻljallangan boʻlib, ular maʼlumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki maʼlumotlar bilan toʻldirish, keyinchalik maʼlumotlarni toʻldirish va oʻzgartirish, shuningdek maʼlumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.


620 Maʼlumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami

Data Mining


621 Maʼlumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

Fazoviy tahlil


622 Maʼlumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

Vizualizatsiya


623 Maʼlumotlarni siljitish va birlashtirish

Chuqur tahlilni oʻtkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni integratsiyalash usullar toʻplami


624 maʼlumotlarni soʻrash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan maʼlumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi

2010 yilda


625 Maʼlumotlarni uzatishni yuqori tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima deb atash mumkin?

metakompyuter


626 Maʼlumotlarning mohiyatini tavsiflash, maʼlumotlarni taqdim etgan shachs bilan bogʻliqlikni oʻrganish;

Statistik tahlilning 1-chi bosqichi


627 Maʼlumotni qayta ishlash xususiyatlari, ...... oʻz ichiga oladi

ma’lumotlarni tо‘plash va tashkillashtirishni


628 Maʼlumotni saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

texnologik


629 Maʼnaviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yoʻnalish maqsadlarida belgilangan?

ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish


630 Maʼnaviyat bu

inson axloqi va odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir


631 Maʼruza mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi, zarur hollarda qanday tartib belgilangan?

Zarur hollarda (maʼruza mashgʻulotlari hajmi koʻp boʻlganda yoki professor, dotsent va katta oʻqituvchilar yetarli boʻlmaganda) oliy taʼlim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega boʻlgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi boʻlmagan oʻqituvchilarga bir oʻquv yilida 250 soatgacha hajmda maʼruza mashgʻulotlarini oʻtishga ruxsat beriladi.


632 Maʼruza mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.


633 Maʼruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish


634 Maʼruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni yoritish


635 Mehnat munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish

Kraudsorsing


636 Merrillning integratsiya tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs boʻyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi kerak.


637 Merrillning integratsiya tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?

Onlayn kurs boʻyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi kerak.


638 Merrillning oʻquv materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari eʼtiborini jalb qilishi va maʼlumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maʼruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.


639 Merrillning oʻquv materiallari taqdimotining xilmaxilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.


640 Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.


641 Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?

Tinglovchilar mashgʻulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qoʻllashlari kerak.


642 Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.


643 Merrillning vazifalarga yoʻnaltirish tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Oʻquv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.


644 Metakompyuter komponentlari boʻlib nima xizmat qiladi?

oddiy shaxsiy kompyuterlar bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam bо‘lishi mumkin


645 Microsoft bulutli hisoblash platformasi

MicrosoftSkyDrive


646 Microsoft Teams – bu?

Microsoft kompaniyasining bulutga asoslangan videokonferens aloqa dasturidiri boʻlib, u Windows tizimining soʻnggi versiyasi Windows 11 ga avtomat ravishda oʻrnatiladi


647 MicrosoftSkyDrive

Microsoft bulutli hisoblash platformasi


648 Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi.


649 Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating.

2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi.


650 Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating

2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.


651 Mimika bu

Yuz muskullari orqali oʻz sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir


652 Mimika bu -

Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.


653 Mobil operatsion tizimlari asosan nechta platformadan iborat?

2 ta, «user-facing» va quyi sathdagi real-vaqt operatsion tizimidan iborat


654 Modeling, Data Mining, Data File Sources, File Exporting

Ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari


655 Modul soʻzining lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha - qism, blok


656 Montaj bosqichida...

dastlab, film syujeti oʻquv videotasvirining mazmuni uchun asos boʻlgan maʼlum algoritm koʻrinishida taqdim etiladi.


657 MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi maʼlumotlardan iborat?

Videma’ruzalar


658 Moodle

Web muhitida oʻqitish va on-line rejimdagi darslarni tashkil qiluvchi kuchli pedagogik dasturiy majmua


659 Moodle - bu...

masofali ta’lim platformalaridan biri


660 Moodle LMS rasmiy saytini koʻrsating

Moodle.org


661 Moodle – masofaviy taʼlim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma


662 MOOKni taqdim etuvchi tizimni koʻrsating

Coursera, EdX, Khan academy


663 Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi


664 Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi


665 Muammoga oid maʼlumotlarni toʻplash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar

Axborotli loyihalar


666 Muammoli taʼlimning ilk gʻoyalarini asoslagan muallif

J.Dyui


667 Muammoli vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qoʻyish; farazlarni ilgari surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish

Bosqichlari


668 Muammoni hal etish usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar

Amaliy loyihalar


669 Muammoni hal qilish bosqichlari

Isbotlash; tekshirish; asoslash


670 Muammoni qoʻyish qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?

Muammoni izlash; muammoni qo‘yish; muammoni hal qilish


671 Muayyan amaliy harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan oʻyinlar

amaliy o‘yinlar


672 Muayyan hodisani oʻzida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan maʼlum vaqt birliklariga ajratilishi

Davrlashtirish


673 Muayyan soha uchun bakalavr tayyorlashda taʼlim sifatini saqlab qolgan holda muddatini 2 yilga qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni koʻrsating.

2 yillik bakalavriat tayanch ta’limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil qilish


674 Muayyan tizimning ichki tuzilishini oʻzgartirishga qaratilgan faoliyat

Innovatsiya


675 Muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan oʻzgartirishga xizmat qiladigan faoliyat natijasi

Innovatsiya


676 Multimedia komponentalari quyidagilarni tashkil qiladi:

Matn, audio, tasvir, video


677 Multimedia maʼlumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar –...

... oʻquv videolarini yaratish, audio va video maʼlumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va koʻrish uchun moʻljallangan.


678 Multimediali oʻrgatuvchi dasturlar bu?

Animatsiya va tovushli kuzatuvli oʻquv kurslari


679 Mustaqil taʼlim topshiriqlarining qancha qismi kichik guruhlarda hamkorlikda ishlashga moʻljallangan boʻlishi kerak?

1/3


680 Mustaqil taʼlim–bu

o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir


681 Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qoʻllay olinishi nima deb ataladi?

Kasbiy kompetentlik


682 Mutaxassislarning tadqiqotlari natijasida oʻqituvchilarning pedagogik bilim va peadgogik mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang

Axborot, tezaurus, uslubiy, texnologik, tadqiqot


683 MySQL BACKUP buyrugʻi nima qiladi

Jadvalning rezerv nusxasini olish


684 MySQL DESCRIBE buyrugʻi nima qiladi

Jadval ustinini tavsiflash


685 MySQL GRANT buyrugʻi nima qiladi

Foydalanuvchi maʼlumotlarini oʻzgartirish


686 MySQL LOCK buyrugʻi nima qiladi

Jadvalni bloklash


687 MySQL qachon ishlab chiqilgan

1990-yillarning oʻrtalarida


688 Namunaviy oʻquv reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi oʻquv rejani ishlab chiqish uchun asos boʻladigan bandni koʻrsating.

talabaning ishchi o‘quv rejasi


689 Namunaviy oʻquv rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari, kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni koʻrsating.

tanlov fanlari katalogi


690 natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

Velocity


691 Natijasi harakat dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, maʼlumotnoma, tavsiya boʻlgan loyihalar

Amaliy loyihalar


692 Natijasi hisobot, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar

Tadqiqot loyihalari


693 Natijasi maqola, referat, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar

Axborotli loyihalar


694 Nazorat shakllariga nimalar kiradi?

Ogʻzaki, yozma va test nazoratlari


695 Nazorat turlariga nimalar kiradi?

Joriy, oraliq va yakuniy nazoartlar


696 Nechinchi yilga borib Oʻzbekiston Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirish asosiy maqsad qilingan.

2030 yilga


697 Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qatʼiy ijrosini taʼminlash» maqsadi boʻyicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish


698 Normativ-huquqiy hujjat qanday hujjat hisoblanadi

Qonuniy hujjat


699 Normativ-huquqiy hujjat quyidagi tartibda oʻz kuchini yoʻqotadi: a) qabul qilingan muddati tugashi bilan. b) nazarda tutib qabul qilingan sharoit oʻzgarganda. c) yangi hujjat qabul qilinishi natijasida. d) ushbu hujjatning boshqa bir hujjat bilan bekor qilinishi natijasida.

a), b), d)


700 Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid bandni koʻrsating.

turli sohalarda davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar tizimini va mexanizmlarini belgilaydi


701 Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga oid bandni koʻrsating.

turli sohalarda davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi


702 Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid bandni koʻrsating.

davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini, huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi


703 Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga oid bandni koʻrsating.

davlat organlari va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi


704 Normativ-huquqiy hujjatlar tizimida oʻzini yuridik kuchi va ahamiyatiga koʻra konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?

Konstitusiyaviy qonun


705 Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi mezonlar bilan belgilanadi. a) zamon. b) makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.

a), b), d)


706 NoSQL maʼlumotlar bazalari -

о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi


707 NoSQL odatda «... » deb talqin qilinadi

Faqat SQL emas


708 Nostandart test topshiriqlariga xos boʻlgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Ko‘p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat.


709 Nutqni tinglovchiga yetkazishda qoʻllaniladigan vositalar majmui qanday nomlanadi?

Nutq texnikasi


710 Nutqning toza boʻlishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

Dialektizm va varvarizm


711 OBS + YouTube + YouTube vebinar xizmati...

... taqdimotni namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.


712 Obyekt hususiyati nima?

Obyektga bogʻliq boʻlgan maʼlumotlardir


713 Obyekt metodigaqanday murojaat qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?

ObjectReference.MethodName();


714 Obyekt oʻzgaruvchisi qanday murojaat qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?

ObjectReference.variableName;


715 Obyekt yaratish toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni koʻrsating?

Computer comp = new Computer();


716 Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlashning asosiy xususiyatlari qaysilar?

inkapsulyatsiya, vorislik, polimorfizm


717 Obʼektning yangi talablar, meʼyorlar, texnik koʻrsatmalar, sifat koʻrsatkichlariga mos ravishda yangilanishi

Modernizatsiya


718 Ochiq tashkil etilib, ilgʻor pedagogik tajribalarni targʻib etishga yoʻnaltirilgan samarali oʻqitish shakli

Mahorat darslari


719 Odam koʻzlarining harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim

treking tizimlari


720 Odatiy holatda GoogleSlassroom da vazifalarni bajarish muddatlari.... qoladi

ochiq


721 Oddiy metod bilan abstrakt metodning qanday farqi bor?

abstrakt metod tanasi yozilmaydi


722 Oddiy oʻzlashtirish operatorini koʻrsating?

\=;


723 offerlar

Pul uchun hamjamiyatiga obuna foydalanuvchilar


724 Olimning h-indeksi

maqola soni va iqtiboslar soni boʻyicha hisoblash usuli


725 Oliy taʼlim muassasalari magistratura mutaxassisliklari talabalari tomonidan stajirovkani oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi nizom qachon qabul qilingan?

2015 yil 30 oktyabr


726 Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida


727 Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichmabosqich kredit-modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida


728 Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat boʻlishi aniqlang.

4


729 Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim mazmunining tarkibiy qismlari toʻliq berilgan javobni toping.

Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar


730 Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bogʻliqligini nazarda tutuvchi «Universitet 3. 0» konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida


731 Oliy taʼlim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.

HEMIS — Higher education Management Systems


732 Oliy taʼlim muassasasi akkreditatsiyasi nima?

oliy taʼlim muassasasi faoliyati darajasini davlat taʼlim standartlarining mezon va talablariga javob berishi hamda bitiruvchilar oliy taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan eʼtirof etilishi.


733 Oliy taʼlim muassasasida oʻrtacha oʻquv yuklamasi qanday aniqlanadi?

OTM bo‘yicha jami o‘quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi


734 Oliy taʼlim standarti toifasini koʻrsating.

Oliy ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori


735 Oliy taʼlim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30. 08. 2019 y. da tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.

Talabalarning baholanishi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini hisobga olishning elektron tizimini joriy etish


736 Oliy taʼlim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30. 08. 2019 y. da tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «V. Oliy taʼlim muassasalari faoliyatini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.

Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimining monitoringini raqamlashtirish


737 Oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi qachon qabul qilingan?

2019 yil 8 oktabr


738 Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan taʼlim bosqichi?

bakalavriat


739 Ommaviy bulut (public cloud) –...

bunday infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.


740 Ommaviy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma


741 onCreate() metodi qanday holatda ishga tushadi?

loyiga yaratilayotgan yaʼni activity ishga tushganda birinchi marta chaqiriladi


742 onCreateContextMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Context menu yaratilayotganda


743 onCreateOptionsMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Option menu yaratilayotganda


744 onDestroy() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity toʻxtatilgan vaqtda chaqiriladi


745 onlayn IDE

ideone. com


746 Onlayn oʻquv materiallari va oʻqituvchi rahbarligida guruhda taʼlim olishga asoslangan oʻqitish shakli

Aralash o‘qitish


747 onPause() metodi qanday holatda ishga tushadi?

joriy activity faoliyati vaqtinchalik toʻxtatilib boshqa activity faollashtirilganda chaqiriladi


748 onRestart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activityfoydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi


749 onResume() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi


750 onStart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity natijasi foydalanuvchiga koʻringanda chaqiriladi


751 onStop() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchiga koʻrinmay qolganida chaqiriladi


752 Openlearning loyihasi – bu

https://www. openlearning. com


753 OSI modelida nechta pogʻona mavjud:

7 ta


754 OSI modelining kaysi pogʻonasida IP protokoli ishlatiladi

tarmoq pog‘onasida


755 OTMlar quyidagi yoʻnalishlarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi mumkin?

Barcha javoblar toʻgʻri


756 Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 1-chi bosqichi

Owncloud ni о‘rnatish


757 Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 2-chi bosqichi

MySQL Database sozlamalari


758 Owncloud va nextcloud - shaxsiy bulut dasturiy vositalarini oʻrnatishning 3-chi bosqichi

Owncloud sozlamalari


759 Oʻqitish – bu

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.


760 Oʻqituvchi axloqiy-maʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat


761 Oʻqituvchi axloqiymaʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat


762 Oʻqituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

talabalar faoliyatini boshqara olishida


763 Oʻqituvchi nutqi –

Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi


764 Oʻqituvchi nutqining asosiy shakllari toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping

monolog, dialog, polilog


765 Oʻqituvchi oʻquvchilar bilan muloqot jarayonida paydo boʻladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim


766 Oʻqituvchi oʻquvchilarni oʻzi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim


767 Oʻqituvchi oʻz nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy eʼtibor qaratishi zarur?

Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga


768 Oʻqituvchi pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi


769 Oʻqituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (OʻRTMI) elementini koʻrsating.

ilmiy tezis, maqola tayyorlash


770 Oʻqituvchi taʼlim oluvchilarni oʻzi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat jarayonida taʼlim oluvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqishlariga toʻgʻri kelishi lozim


771 Oʻqituvchi tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga yoʻnaltirish orqali unda bilish faolligini oshiruvchi maʼruza

Muammoli ma’ruza


772 Oʻqituvchi va talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni koʻrsating.

O‘RTMI


773 Oʻqituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu-

ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish


774 Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi bu:

texnik bilim va koʻnikmalarni real taʼlim faoliyatida maqsadli, samarali qoʻllash sifatida qaraladigan murakkab tushuncha


775 Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi nimalarni oʻz ichiga oladi?

barcha javoblar toʻgʻri


776 Oʻquv davridagi asosiy oʻquv faoliyatlari va ularning muddatlari koʻrsatilgan hujjatni koʻrsating.

akademik taqvim


777 Oʻquv filmlarini yaratilishi gʻoyasi nechanchi yilda vujudga kelgan?

1897 yil


778 Oʻquv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini koʻrsating.

akademik guruh jurnali, o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi


779 Oʻquv jarayonining soʻnggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu- …

natija


780 Oʻquv jarayonining soʻnggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

natija


781 Oʻquv kontenti bu —?

Oʻquv jarayonida talabalarning foydalanishi uchun moʻljallangan, masofaviy taʼlimni boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan oʻquv metodik materiallar (oʻquv rejalari, oʻquv dasturlari, maʼruza matnlari, videodarslar, taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, oʻquv adabiyotlari).


782 Oʻquv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi

O‘quv loyihaviy faoliyat


783 Oʻquv mashgʻulotlarni tashkil etishning noanʼanaviy shakllari qaysi javobda keltirilgan?

Aralash o‘qitish,binar, vebinar, onlayn ma’ruza


784 oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS


785 Oʻquvchilarning muloqot asosida maʼnaviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik


786 oʻrganilayotgan bob yoki mavzu mazmunini shartli belgilar, faktlar, simvollar yordamida mantiqiy tasviri boʻlib, oʻquv materialini konstruksiyalar, sxema va jadval tarzida qayta ishlanishi natijasida shakllantiriladi?

Mental xarita


787 Oʻz- oʻzini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya


788 Oʻz-oʻzini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya


789 Oʻzbekistob respublikasi prezidenti OʻzR konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?

Farmon


790 Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida «Oʻzbekiston Respublikasida oʻlim jazosi taqiqlanadi» normasi belgilangan?

25-moddasida


791 Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan tasdiqlanadi?

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri


792 Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi Gollandiyaning «Elsevier» kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?

ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish


793 Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish toʻgʻrisida»gi 34-sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish, nazorat qilish va baholash tartibi toʻgʻrisida»gi Namunaviy nizomda quyidagilar aniq belgilangan:

talabalar mustaqil ishining maqsad va vazifalari; tashkiliy shakllari; axborot taʼminoti; nazorat qilish va baholash


794 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yi 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan «Ilm fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...

mazkur yoʻnalishni rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida belgilandi


795 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 29 oktabr


796 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Ilmfanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 29 oktabr


797 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2019 yil 8 oktabr


798 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Raqamli Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 5 oktabr


799 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Raqamli Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari toʻgʻrisidagi farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 5 oktabr


800 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul qilingan?

2020 yil 17 mart


801 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul qilingan?

2020 yil 17 mart


802 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Ilm-fan va taʼlim sohasidagi davlat tashkilotlarida ilmiy, ilmiy-pedagogik va mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi ilmiy darajaga ega xodimlarga qoʻshimcha haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida» qaror qachon qabul qilingan?

2019 yil 24 dekabr, 1030-son


803 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga qabul qilish, talabalar oʻqishini koʻchirish, qayta tiklash va oʻqishdan chetlashtirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?

2017 yil 20 iyun, 393-son


804 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi) va kechki (smenali) taʼlimni tashkil etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?

2017 yil 21 noyabr, 930-son


805 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi asosida tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?

8-dekabr 2018-yilda qabul qilingan 997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qaror


806 Oʻzbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?

siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida


807 Oʻzbekiston Respublikasida oʻqituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sogʻlom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning maʼnaviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida eʼtirof etiladi. Davlat oʻqituvchilarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.

52-modda


808 Oʻzbekiston Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida


809 Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy davlat ekanligi qaysi birlamchi hujjatda oʻz aksini topgan?

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi


810 Oʻzbekiston Respublikasining «Ilm-fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun qachon qabul qilingan?

2019 yil 29 oktabr


811 Oʻzbekiston Respublikasining «Ilmfan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun qachon qabul qilingan?

2019 yil 29 oktabr


812 Oʻzbekiston Respublikasining «Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida» gi qonun qachon qabul qilingan?

2020 yil 24 iyul


813 Oʻzbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?

u saylagan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti


814 Oʻzbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi –bu:

O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq


815 Oʻzgarishlar koʻlamiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari


816 Oʻzgaruvchilar asosan qanday turlarda boʻlishi mumkin?

Globalli va lokalli


817 Oʻzgaruvchilar qanday belgilanadi?

$ belgisi bilan boshlanadi


818 Oʻzini oʻzi hissiy boshqarish; pantomimika; mimika; jest (qoʻl, oyoq harakat)dan oʻrinli foydalanish; nutq texnikasi; alohida soʻz yoki ifodalarni ifodalash surʼati (ritmika). Ular nimaning asosiy turlari sanaladi?

Pedagogik texnikaning


819 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo» baho qoʻyiladi?

90...100 %


820 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli» baho qoʻyiladi?

60...69,9 %


821 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi» baho qoʻyiladi?

70...89,9 %


822 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo» baho qoʻyiladi?

90...100 %


823 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli» baho qoʻyiladi?

60...69,9 %


824 OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi» baho qoʻyiladi?

70...89,9 %


825 OʻzR yangi tahrirdagi «Taʼlim toʻgʻrisida» gi OʻRQ-637 qachon qabul qilingan?

2020 yil


826 OʻzRP farmonlari va VM qarorlari qanday hujjat

Qonun osti hujjatlari


827 Paas

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish


828 Pantomimika bu–

Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir


829 Patti Drapeau nuqtai nazariga koʻra, kreativ fikrlash...

Masala yuzasidan har tomonlama fikrlash


830 Pedagog kasbiy kompetentligining tarkibiy asoslari qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?

Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik


831 Pedagog kreativ potensialining tarkibiy asoslari

Maqsadli-motivli, mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash


832 Pedagog oʻzining qaysi tomonlarini boshqarishni oʻrganishi kerak?

Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini


833 Pedagog pedagogik faoliyatni tashkil etishda jamoaning fikriga tayanib ish koʻradigan uslub?

Demokratik


834 Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron taʼlim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin


835 Pedagogik dizayn bu - …

Onlayn taʼlimni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi


836 Pedagogik dizayn – bu...

... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.


837 Pedagogik faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi?

Pedagogik faoliyat bilan shugʻullanish sud hukmiga asosan man etilgan shaxslarning taʼlim muassasalarida bu faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.


838 Pedagogik faoliyat deganda nimani tushunasiz?

Yosh avlodni hayotga


839 Pedagogik faoliyat – bu?

o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui


840 Pedagogik faoliyatni rejalashtirish bu:

kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish


841 Pedagogik jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik

Loyiha – mazmun – faoliyat


842 Pedagogik jarayonning harakat vositasi bu...

Pedagogik o‘zaro ta’sir


843 Pedagogik mahorat - bu:

Taʼlim va tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini taʼminlovchi faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi fazilatida namoyon boʻladi


844 Pedagogik mahorat tizimiga quyidagilar kiradi


845 Pedagogik muloqot uslublari

Avtoritar, demokratik va liberal


846 Pedagogik odob; pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati; kommunikativ taʼsir koʻrsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari

Pedagogik mahoratning


847 Pedagogika sohasida yangi ilmiy yoʻnalish nima deb nomlanadi?

"O‘qituvchining innovatsion faoliyati"


848 Pedagogikaning oʻqituvchining pedagogik etikasi va kasbiy xulq-atvori xususiyatlari, pedagogik kompetensiya masalalarini shuningdek, faoliyat va muloqat ishtirokchilari oʻrtasidagi ishonch munsabatlarini kafolatlaydigan boʻlimi nima deb ataladi?

Pedagogik deontologiya


849 Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdagi farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni yaratish, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy haal qilishga boʻlgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati qanday nomlanadi?

pedagogik kreativlik


850 Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni yaratish... , shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga boʻlgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyatiga nima deb ataladi?

Pedagogik kreativlik;


851 Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayonini samaradorligi taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni yaratishi bu - …

Pedagogik kreativlik


852 Pedagogning auditoriya oʻquv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni koʻrsating.

talabaning mustaqil ish hajmini oshirish


853 Pedagogning egiluvchanligi va maʼsuliyati Xalqaro ekspertlar tomonidan taklif etilgan qaysi kompetentlik tarkibiga kiradi?

Yumshoq kompetentlik


854 Pedagogning maʼnaviy-axloqiy qiyofasi bilan tashqi koʻrinishi oʻrtasidagi oʻzaro uygʻunlik, mutanosiblik

Pedagogning imidjini


855 Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan maʼlumotlar toʻplami.


856 PHP dasturlarini bajarish usullarini koʻrsating?

Wyeb-server tomonidan senariy ilovasi va konsol dasturi sifatida


857 PHP dasturlarini necha hil usulda bajarish mumkin?

Ikki xil usulda


858 PHP dasturlash tilida oʻzgaruvchilarning nomlari nimaga bogʻliq?

Registr ga


859 PHP dasturlash tilida satr tipini koʻrsating?

String


860 PHP dasturlash tilida satr tiplari necha hil usulda aniqlanadi?

3-xil usulda


861 PHP kim tomonidan yaratilgan

Rasmus Lerdorf


862 PHP nima uchun yaratilgan

Расмус Лердорф ўзининг бош саҳифасини интерактив услубда кўрсатиш учун яратган.


863 PHP qachon yaratilgan

1994


864 PHP skriptlar yozilish kodini koʻrsating?

HTML


865 piktochart. com muharriri imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi


866 Prezentatsiyalar, testlar yaratish, darsda hamkorlik va qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish imkonini beruvchi oʻyinlar va savollarga asoslangan taʼlim platformasi quydagilardan qaysi biri?

Kahoot


867 Protsentil – bu

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo‘yicha aniqlanadi.


868 Protsentil – bu?

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi boʻyicha aniqlanadi


869 Pseudo taqsimlangan rejim -

bitta mashinada taqsimlangan simulyatsiya hisonlanadi.


870 Psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion va kommunikativ kompetentlik. Ushbu tarkibiy asoslar qanday pedagogik kompetentlikka xos?

Maxsus kompetentlikka


871 Qachon RNRni HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

1995


872 Qachon Zend Technologies shirkati yangi koʻpgina funksiyalarni qoʻshgan holda RNR4 sharhlovchisini yaratdi.

2000


873 Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab


874 Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modelitadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab


875 Qadriyatshunoslik, maʼnaviy qadriyatlar sohasini oʻrganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

Aksiologiya


876 Qanday bulut turi mavjud emas?

Oddiy «bulut»


877 Qanday kurslar asosida tnglovchilar maʼlum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?

task-based MOOC


878 Qanday kurslarda oʻqitish maqsadini oʻquvchi belgilaydi?

cMOOC


879 Qanday turdagi mobil operatsion tizimlar mavjud?

Android, BlackBerry, iOS, Marmalade, Java ME


880 Qanday turdagi polimorfizmlar mavjud?

runtime, compile time


881 Qarorlarni boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qoʻllash.

Statistik tahlilning 5-chi bosqichi


882 Qaysi dastur interaktiv elementlar qoʻshish uchun moʻljallangan dastur sanaladi?

Activepresenter, Powtoon


883 Qaysi dastur skrinkast yaratish uchun moʻljallangan?

Animaker


884 Qaysi faylda loyihaning satrli maʼlumotlari (resurslari) joylashadi?

strings.xml


885 Qaysi javobda Andragogiya tushunchasi mazmunini ifodalovchi javob keltirilgan?

Andragogiya (gr. ἀνήρ anér – katta odam, erkak, ἄγειν ágein – yetaklayman) –taʼlim nazariyasining bir qismi boʻlib, u kattalar oʻquv faoliyati subyekti tomonidan bilim va koʻnikmalarni oʻzlashtirishning oʻziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oʻqituvchi tomonidan ushbu faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib beradi


886 Qaysi meʼyoriy-huquqiy hujjat asosida Toshkent davlat pedagogika universiteti pedagogika yoʻnalishi boʻyicha oʻquv dasturlarni ishlab chiqishda yetakchi oliy taʼlim muassasasi etib belgilangan?

2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 21.06.2022 yildagi PQ-290-son


887 Qaysi operator yordamida formada berilgan bir nechta roʻyhat ichidan birini tanlash amalga oshiriladi?

Select


888 Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov


889 Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov


890 Qaysi selektor xatolik bilan yozilgan?

input["text"]


891 Qaysi universitet modulining funksiyalari taʼlim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

Universitet-2.0


892 Qaysi universitet oʻz missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.

Universitet 3.0


893 Qidiruv sistemasi bu –...

foydalanuvchining qiziqish doirasini belgilaydigan kalit soʻzlar asosida maʼlumot qidirish imkonini beruvchi sayt


894 Qonun hujjatlari?

davlat hokimiyati va boshqaruvning yuqori organlari tomonidan nashr etilgan normativ-huquqiy hujjatlar yigʻindisi


895 Qonun keltirilgan bandni koʻrsating?

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari


896 Qonun osti hujjatini koʻrsating.

mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari


897 Qonunlar tartibga solish koʻlami va obʼekti boʻyicha qanday farqlanadi?

Umumiy va maxsus qonunlar


898 Qonunlarni qabul qilish tartibi......... reglamentlari bilan belgilanadi?

Konstitutsiya va oliy vakillik organlari


899 Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan chora- tadbirlar majmui –....

Ilmiy loyihalar


900 Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui –....

Ilmiy loyihalar


901 QS reytingi boʻyicha asosiy indikatorlarni aniqlang? 1) akademik obroʻ. 2) ish beruvchining obroʻsi. 3) universitet xodimlari ilmiy ishlarining sitatalanganligi. 4) ilmiy-tadqiqotchilar soni. 5) talabalar nisbati. 6) xorijiy talabalar bilan nisbati. 7) xorijiy oʻqituvchilar nisbati.

1), 2), 3), 5), 6), 7).


902 Qulay muhitni yaratuvchi oʻqituvchi bu:

fasilitator


903 Quyida keltirilganlardan qaysi javobda faqat AdapterView komponentalari joylashgan?

ListView,GridView, SpinnerView


904 Quyidagilar orasidan qaysi biri normativ-huquqiy hujjatlar turiga kirmaydi?

ommaviy axborot vositalari xabarlari, qarorlari


905 Quyidagilardan layout lar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang

LeanerLayout, RelativeLayout, TableLayout, AbsoluteLayout


906 Quyidagilardan qaysi biri taʼlim oluvchilarning majburiyatlariga kiradi?

1. Oʻquv dasturlari asosida bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻzlashtirishi, mashgʻulotlarga qatnashishi, ularga mustaqil tayyorgarlik koʻrishi, pedagog xodimlarning topshiriqlarini bajarishi; 2. Taʼlim-tarbiya jarayonining boshqa ishtirokchilariga nisbatan jismoniy va (yoki) ruhiy zoʻravonlik ishlatmasligi va ularning oʻz majburiyatlarini bajarishiga toʻsqinlik qilmasligi; 3. Ustav (taʼsis hujjati) talablariga, ichki tartib-qoidalariga, vaqtincha yashash joylari qoidalariga va taʼlim faoliyatini tashkil etish hamda amalga oshirishga oid boshqa ichki hujjatlar talablariga rioya etishi; 4. Axloqiy, maʼnaviy va jismoniy kamol topishga hamda oʻz dunyoqarashini kengaytirishga intilishi; taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini hurmat qilishi; 5. Taʼlim tashkilotining mol-mulkini, moddiy va madaniy boyliklarini asrashi shart.


907 Quyidagilardan qaysilari Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi faoliyatining ustuvor yoʻnalishlari hisoblanadi?

a) oliy taʼlim, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, ilm-fan va innovatsion faoliyat, oʻrta maxsus, professional taʼlim sohalarida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, shuningdek, sohalarni strategik rivojlantirish yoʻnalishlarini belgilash; b) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim xizmatlarini koʻrsatish sohasidagi faoliyatni litsenziyalash, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash faoliyatini tartibga solish; v) xalqaro mezonlar asosida oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim sifatini taʼminlash, oʻquv jarayonini tashkil etish meʼyorlarini belgilash hamda taʼlim tashkilotlarining boshqaruv va pedagog kadrlarining kasbiy koʻnikmalarini rivojlantirish; g) oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlimning maʼnaviy-axloqiy mazmunini kuchaytirish, yoshlarni mustaqillik gʻoyalariga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va yuksak maʼnaviy gʻoyalar asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash; d) ilmiy-tadqiqot ishlari samaradorligini oshirish, davlat ilmiy va innovatsion dasturlari ijrosini muvofiqlashtirish, shuningdek, taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish oʻrtasida integratsiyani taʼminlash; e) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, fan va innovatsiyalar sohasida qoʻshma taʼlim va ilmiy dasturlarni amalga oshirish boʻyicha xalqaro aloqalarni rivojlantirish; j) ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari asosida davlat ilmiy dasturlarini shakllantirish, ilmiy darajali kadrlarni tayyorlash tizimini muvofiqlashtirish; z) taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini mustahkamlash, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, ratsionalizatorlik faoliyati va startap ekotizimini rivojlantirish.


908 Rad etish;

Statistik tahlilning 4-chi bosqichi


909 Ragʻbatlantirish qaysi nazorat tuzilmasi tarkibiga kiradi?

Baholashning didaktik maqsadi


910 Raqamli didaktika atamasini «raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng foydalangan holda samarali oʻrganish sanʼati haqidagi fan» deya taʼriflagan olim kim?

M.Choshanov


911 Raqamli didaktika tushunchasiga taʼrifi qaysi qatorda toʻgʻri koʻrsatilgan?

Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.


912 raqamli didaktikaning asosiy vositalari - shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim jarayoni; raqamli taʼlim texnologiyalari; metaraqamli oʻquv komplekslari. Mazkur taʼrif kim tomonidan berilgan

V. I. Blinova


913 Raqamli etika — bu...

onlayn muhitda oʻzini tutish qoidalari va tamoyillari toʻplamidir.


914 Raqamli etikaning asosiy tamoyillari toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang:

Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Koʻp madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.


915 Raqamli iz (digital footprint) – bu...

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi


916 Raqamli iz (digital footprint) – bu?

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir. Ushbu atama internet tarmogʻida «internet izi», «kiber soya», «elektron iz yoki raqamli soya» kabi nomlar bilan ham ataladi


917 Raqamli izlarni boshqarish jarayoni bu - …

Tashxis, kamaytirish, cheklash, tahlil


918 Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang

1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan maʼlumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.


919 Raqamli izlarni boshqarish jarayoni necha bosqichda amalga oshiriladi

4 ta


920 Raqamli izni boshqarishning faoliyat komponenti...

axborot-taʼlim sohasidagi....


921 Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti...

turli xil soʻrovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.


922 Raqamli iz» nima?

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir


923 Raqamli kompetentsiyaning asosiy jihati nima?

kasbiy muammolarni hal qilish uchun taʼlim faoliyatida AKTdan samarali, oqilona foydalanish;


924 Raqamli soya» nima?

Odam oʻzi bilmagan holda, yaʼni hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan maʼlumotdir


925 Raqamli taʼlim jarayonining Amaliyotga yoʻnaltirilganlik tamoyili –...

taʼlimni hayot bilan bogʻlashning anʼanaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bogʻliq boʻlib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.


926 Raqamli taʼlim jarayonining Hamkorlikda oʻrganish tamoyili –...

oʻqituvchi va talaba oʻrtasidagi faol koʻp tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida oʻquv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni oʻrganishning guruh shakllaridan foydalanishni oʻz ichiga oladi.


927 Raqamli taʼlim jarayonining Maqsadlilik tamoyili

Maqsadlilikning anʼanaviy didaktik tamoyili bilan kesishadi:oʻquv jarayonida faqat maʼlum bir talabaning taʼlim jarayonida belgilangan maqsadlarga maksimal darajada erishishni taʼminlaydigan raqamli texnologiyalardan foydalanish talab etiladi.


928 Raqamli taʼlim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili –...

raqamli taʼlim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, oʻquv materialini taqdim etish tartibi, usuli va surʼati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.


929 Raqamli taʼlim jarayonining Murakkablikni oshirish tamoyili –...

mavjudlik, tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bogʻliq boʻlib, murakkablikni oshirish printsipi izchil oʻtishni oʻz ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan guruhga. va guruhdan individual va boshqa taʼlim jarayonlari


930 Raqamli taʼlim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili –...

maqsadlarga erishishni, bilim, koʻnikma va malakalarni toʻliq oʻzlashtirishni talab qiladi «tushuntirish – mustahkamlash – nazorat» didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.


931 Raqamli taʼlim jarayonining Shaxsiylashtirish tamoyili –...

talabaning oʻquv maqsadini mustaqil ravishda belgilash, oʻquv jarayonining strategiyasini, oʻquv dasturining rivojlanish surʼati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi. Ushbu yondashuv oʻqituvchiga shaxsiy rivojlanish koʻrsatkichlari va talabalarning taʼlim natijalarini kuzatish imkonini beradi.


932 Raqamli taʼlim jarayonining Taʼlim muhitining toʻyinganligi tamoyili –...

individual taʼlim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq taʼlim resursi – yagona axborot taʼlim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.


933 Raqamli taʼlim jarayonining Ustunlik tamoyili –...

raqamli taʼlim muhitida talabaning mustaqil taʼlim faoliyatiga qaratilgan boʻlib, oʻquv jarayonini tashkil etish, oʻquv jarayonida talabani qoʻllab- quvvatlash va yordam berish lozimligin koʻrsatadi.


934 Raqamli taʼlim resursi –...

raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.


935 Raqamli taʼlim resurslari (RTR) bu:

raqamli shaklda taqdim etilgan fotosuratlar, videokliplar va video darsliklar , statik va dinamik modellar, virtual haqiqat obʼektlari va interaktiv modellashtirish;


936 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni oʻzlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli taʼlim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual oʻquv topshiriqlarining oʻzgaruvchanligini oshirish mumkin boʻladi.


937 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.


938 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.


939 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Ilmiylik. Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va toʻgʻri taqdim etish zarurligini bildiradi.


940 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Koʻrgazmalilik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.


941 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.


942 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Taʼlim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.


943 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.


944 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Talabalar tomonidan oʻrganilayotgan fan sohasidagi maʼlum bir bilim tizimini izchil oʻzlashtirish zaruratidir.


945 Raqamli taʼlim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Barcha javoblar toʻgʻri


946 Rasm, tovush va kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi

Virtual reallikga toʻliq qirmaydigan texnologiya


947 Refleksiv yondashuv nima maʼnoni anglatadi?

lotincha - ortga qaytish) faqat subʼektning oʻz-oʻzini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuygʻusi va bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi


948 RelativeLayout komponentalarni qanday koʻrinishda joylashtiradi?

komponentalarni bir-biriga bogʻliq holda


949 res/value/ papkasi nima uchun ishlatiladi?

satrli, sonli, tasvir va shunga oʻxshash maʼlumotlarni saqlovchi XML fayllarni saqlash uchun


950 Respublika vazirliklari, davlat qoʻmitalari va boshqa boshqaruv organlarining konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi


951 Resurs mualliflari oʻzlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi boʻlmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

Creative Commons litsenziyasi bilan


952 Reytinglar tahlili boʻyicha OTMlar raqobatbardoshlik koʻrsatkichlariga quyidagi koʻrsatkichlarni kiritish mumkin?

ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalarning oʻzaro nisbati, universitetning bitta xodimiga toʻgʻri keladigan havolalar soni, xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi, ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad, universitetning 1 talaba yoki 1 ta oʻqituvchiga hisoblaganda toʻgʻri keladigan umumiy daromadi.


953 Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida «tadbirkor-olim» iborasi keng tarqalgan boʻlib, uning yangi roli oʻzida nimani namoyon etadi?

akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.


954 rivojlanishni, integratsiyalashishni va bulutli xizmatlarni taqdim etishni taʼminlaydigan muhit va kommunal xizmatlar

Bulutli hisoblash platformasi


955 RNR

Personal Home Page


956 RNR nima uchun yaratilgan

Rasmus Lerdorf oʻzining bosh sahifasini interaktiv uslubda koʻrsatish uchun yaratgan.


957 RNR qachon yaratilgan

1994


958 Rotate animatsiya bu -

obyektni burish


959 Ruxsat etilgan sifatni taʼminlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy


960 S. L. Rubinshteynning «Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi» degan gʻoyasi asos boʻlgan taʼlim turi

Muammoli ta’lim


961 Saas

Xizmat sifatida saqlash


962 Scale animatsiya bu -

obyektning oʻlchami oʻzgargan holda bor yoki yoʻq boʻlishi


963 ScienceDirect tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?

2 ta


964 ScienceDirect tizimida qidiruv turlarini belgilang.

oddiy va murakkab turlari


965 Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.


966 Scopus klassifikatsion tizimi nechta tematik boʻlimdan iborat?

24


967 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Advanced Search qidiruv...

kengaytirilgan qidiruv


968 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Affiliation Search qidiruv...

tashkilot bo‘yicha qidiruv


969 SCOPUS maʼlumotlar bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?

2 ta so‘zdan tarkib topgan maqolani qidirish uchun


970 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Author Search qidiruv...

muallif bo‘yicha qidiruv


971 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Basic search qidiruv...

oddiy qidiruv


972 SCOPUS maʼlumotlar bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?

Aniq farazlarni qidirish


973 SCOPUS maʼlumotlar bazasida iqtiboslik tahlilini oʻtkazish quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?

View citation


974 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?

hech bo‘lmaganda 2 ta so‘zdan bittasi bo‘yicha maqolani qidirish uchun


975 SCOPUS maʼlumotlar bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?

1 tadan ko‘p maqola chop etganlar uchun


976 SCRIPT konteyneri nechta funksiyani bajaradi?

2 ta


977 SDK maʼnosini ayting?

Software Development Kit


978 Selektor bu

formatlash bezash parametrlarini oʻz ichiga oluvchi stildir


979 Serverdagi cookie ga ruxsat etilgan adresni ifodalovchi parametrni koʻrsating?

path


980 setContentView() metodidan qanday foydalaniladi?

setContentView(R.layout.xmlfilename)


981 shahar kabi kattalikdagi geografik mintaqani qamrab olgan aloqa tarmogʻi..

MAN


982 shaxs kreativligining tarkibiy tuzilishi bu -

intuitsiya, reflekfiya, bilim, koʻnikma, malakalar


983 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200


984 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs


985 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200


986 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs


987 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish mumkin?

kuniga 30 ta kursgacha


988 Shaxsiy akkaunt egallari GoogleSlassroom da qancha kurslarga kirishlari mumkin?

100 kursga


989 Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar boʻyicha samarali hamkorlik qilish vositasi- bu

Mendeley


990 shaxsiy tarmoq, kompyuter qurilmalarining simsiz tarmogʻi.

PAN


991 Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

«Miranda qoidasi»


992 Shaxsning haqiqiyligini yoki brenddan foydalanish qonuniyligini tekshirish jarayoni

verifikatsiya


993 Shaxsning kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi

E.P.Torrens


994 Shaxsning kreativligi... da namoyon boʻladi

Uning tafakkuri, muloqoti, his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida


995 Shkala boʻyicha tekshirish-?

aniq jarayonlarni raqamlar tizimi yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat tavsiflarini miqdoriy oʻzgarishlarga aylantirishga yordam beradi


996 Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi


997 Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul


998 Sinf-dars tizimining muallifi kim?

Ya.A. Komenskiy


999 Siz GoogleForm-ga yuborganingizdan soʻng talaba koʻradigan oʻz matningizni yozishingiz mumkin.

Taqdimot funksiyasi


1000 Slayd – bu

... prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Talabalarning shaxsi va o‘zlashtirishi xaqidagi

ma’lumotlar HEMISning qaysi moduliga      Talabalar hayotini boshqarish joylashtiriladi.


HEMISning “Talabalar hayotini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.


*Talabalarning shaxsi haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;


HEMISning “O‘quv jarayonini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.


*Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar


Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.


*HEMIS — Higher education Management Systems


Talabalarning mustaqil ta’limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko‘ra qanday shakllantirish zarur?


*reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada


Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping *kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi


HEMIS — Higher education Management Systems bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping


*oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi


Kredit-modul tizimining afzalligi bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi *talaba har bir modul bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi


nazarda tutilgan “blended learning” texnologiyasining *Aralash ta’lim ma’nosi to‘g‘ri berilgan javobni toping.

Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul

*Muayyan miqdordagi kredit qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi


Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.


*o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli


Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

*turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.


15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro

baholash dasturi PISA mezonining ikkinchi darajasi

*Bilish, tushunish

Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro

baholash dasturi PISA mezonining birinchi darajasi

*Bilish Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

*Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa


Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.

*Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma’suliyatini anglagan


Test topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping

holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi *Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi


 

Test topshiriqlarining ta’limiy funksiyasi berilgan javobni toping.

*O‘

zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalardag

i

tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni

 

o‘z bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli

 

fan asoslarini o‘rganishga  undaydi.

 

Test topshiriqlarining didaktik funksiyalari to‘liq berilgan javobni toping.

*Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

Test topshiriqlari ....sirasiga mansubJumlani to‘ldiring.

*Didaktik materiallar

Bilimga berilgan to‘liq javobni toping.

*

narsa va hodisalarning muhim belgi va

 

xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan

 

aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.

 

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

*Sintez

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qo‘llash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

*tahlil

Nostandart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

*Ko‘p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat.

Standart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

*

Standart test topshiriqlari 1 ta to‘g‘ri javobli, 3 ta

 

muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi

 

topshiriqlardan iborat

 

Testlar o‘tkazilish texnologiyasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*bosma, dasturlashtirilgan testlar

Testlar murakkablik darajasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy

 

(kreativ) testlar

 

Testlar shakliga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*

ochiq testlar, yopiq testlar

 

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

*

dasturning barcha bo‘limlarini qamrab oladi va

 

talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va

 i

intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovin

ta’minlaydi

.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

*tala

balar bilimi va ko‘nikmalaridagi nuqsonlar,

 

kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablar

i

aniqlanadi.

 

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

*O‘quv-bilish va aqliy faoliyatni rivojlantirish

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

*

burch, majburiyat, javobgarlik kabi ahloqiy sifatla

r

shakllanadi

 

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning ta’limiy funksiyasining mohiyatini toping.

*

Bilimlarni tizimlashtiradi, umumlashtiradi,

 

mukammallashtiradi

 

Ta’riflarni aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo‘lgan testlar tuziladi?

*Produktiv

Ma’ruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

*

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning

 

mohiyatini yoritish

 

Ma’ruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

*

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash,

 

chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va

 

yondashuvlarni yoritish

 

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari to‘liq berilgan javobni toping.

*Bilim, ko‘nikma,

malakalar, ijodiy faoliyat

 

tajribalari, qadriyatlar

 

O‘qitish – bu

*

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni

 

maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

 

Pedagogika sohasida yangi ilmiy yo‘nalish nima deb

*"

O‘qituvchining innovatsion faoliyati"

 

 

nomlanadi?

 

Qulay muhitni yaratuvchi o‘qituvchi bu:

*fasilitator

Pedagogik faoliyatni rejalashtirish bu:

*

kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va

 

rejalashtirish

 

O‘qituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

*

talabalar faoliyatini boshqara olishida

 

O‘qituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu-

*

ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish

 

jarayonini boshqarish

 

O‘z-o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

*Pedagogik refleksiya

Pedagogik jarayonning harakat vositasi bu...

*Pedagogik o‘zaro ta’sir

O‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo‘ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

 

*

Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik

 

mahoratiga tayanishi

 lozim 

 

Nutqning toza bo‘lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

*Dialektizm va varvarizm

O‘qituvchi pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

*

Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak

 

bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

 

O‘qituvchi o‘quvchilarni o‘zi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

*

Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh

 

xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi

 lozim

Pedagog o‘zining qaysi tomonlarini boshqarishni o‘rganishi kerak?

*Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini

O‘quvchilarning muloqot asosida ma’naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

*Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik

“Relaksatsiya” qanday holat?

*

Jismonan va ruhan bo‘shashish, butunlay

 

osoyishtalik

 

O‘qituvchi axloqiy-ma’naviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuyg‘usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

*Pedagogik nazokat

O‘z- o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

*Pedagogik refleksiya

Ayrim so‘z va bo‘g‘inlarning aytilish muddati va to‘xtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan o‘z o‘rnida ishlatilishi nimani bildiradi?

*Ritmika

Diksiya bu-…

*

So’zlarni aniq talaffuz qilish

 

O‘qituvchi o‘z nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e’tibor qaratishi zarur?

*Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga

O‘qituvchi nutqining asosiy shakllari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping

*monolog, dialog, polilog

O‘qituvchi nutqi – 

*Pedagogning ta’lim

-tarbiya jarayonida ti

l

vositalaridan foydalanishi

 

Mimika bu -

*

Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini

 

ifodalashdir.

 

Pantomimika bu–

*

Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir

 

Har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi bu-…

*Pedagogik texnika

"Andragogika" tushunchasi qaysi olim tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan

*Aleksandr Kapp

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

*

Dars

 

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

*

Ya.A. Komenskiy

 

 

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Yakka tartibda

“O‘qituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan? 

*Al-Farobiy

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

*A.S Makarenko

Pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratishi bu - …

*Pedagogik kreativlik

Aksiologiyaning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

*yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot

Qadriyatshunoslik, ma’naviy qadriyatlar sohasini o‘rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

*Aksiologiya

Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi” haqidagi fan sifatida e’tirof etgan?

*Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat cho‘qqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan o‘rganadi? 

*Akmeologiya

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

*Ta’lim innovatsiyalari

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat 

*dars ishlanmasi

Lug‘aviy jihatdan “interaktiv” tushunchasining ma’nosi

*“o‘zaro harakat qilmoq”

Inson his tuyg‘ulari uning ... namoyon bo‘ladi

*

yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va

 

bo‘shashishi natijasida

 

Pedagogik faoliyat – bu?

*o‘

qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq

 

tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui

 

Innovatsion ta’lim jarayonida nima yetakchi o‘ringa ega?

*interfaol metodlar

Imij (inglizcha image) so‘zining ma’nosi nima?

*“

siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”, “obraz”

 

Akmeologiya (akme) tushunchasi qanday ma’noni anglatadi? 

*

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng

 

yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

 

O‘quv jarayonining so‘nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

*natija

Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko‘nikmalarini egallash yo‘lidagi ko‘p marta takrorlanish bu-...

*Mashq

… o‘qitishning maqsadi va natijalariga erishish

(amalga oshirish) yo‘llari tizimi

*Metod

M.Stobart tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko‘rsatilgan?

*5 ta

 

Pedagogning kasbiy kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan? 

*Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

“Pedagogik jarayonda sog‘lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta’lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

*Psixologik kompetentlik

“Ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish ko‘nikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda sub’ektlar bilan muloqotga kirisha olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

*Ijtimoiy kompetentlik

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi nima deb ataladi?

*Kasbiy kompetentlik

“Kompetentlik” pedagogik kategoriya sifatida ta’lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

*psixologiya

“Kompetentlik” tushunchasining lo‘g‘aviy ma’nosi qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

*inglizcha “competence” – “qobiliyat”

Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

*25%

— Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2

,

II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-

25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil

.

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga asolangan?.

*

mezon tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu

 

nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini

 

hisobga olishga asoslangan

. 

IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo‘lib inglizcha: 

*

Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results

 

(Natijalar) And (&) Discussion

 (Muhokama).

Protsentil – bu 

*jurnalning fan (predmet)

kategoriyasidagi

 

pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs

 

bazasi bo‘yicha

 aniqlanadi.

Kvartil (chorak) Q — bu 

*ilmiy jurnallarning

sitatalanganlik darajasini, ya’ni

 

jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni

aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni

 

aniqlovchi

 kategoriya.

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida “tadbirkorolim” iborasi keng tarqalgan bo‘lib, uning yangi roli o‘zida nimani namoyon etadi?

*akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.

Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

*

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

 

hisoblanadi

 

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

*Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

Universitet 4.0 ni loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo‘ladi? 

* tezlik/

egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik

,

shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik

.

Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

 

*

yangi institut – “professor-tadbirkor” (faunderlar)

 

klubini yaratish hisoblanadi

 

 

Tadbirkorlik universiteti shunisi bilan farqlanadiki,

*g‘

oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va

 

 

bunda:

xizmatlarda

 o‘z aksini topadi.

Universitetlarning 3ta asosiy shakllari

*

klassik (nemis); politexnik (“fransuz”); tadbirkorlik

 

(“amerikacha

”)

O‘zbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi –bu: 

*O‘

zbekiston Respublikasi Davlat budjet

i

mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan

 

boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani

 

bajarish uchun topshiriq

 

Innovatsion infratuzilma — 

*innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy,

tashkiliy

-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa

 

ular

jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar,

muassasala

r, mulkchilikning istalgan shaklidagi arining majmui.

birlashmal

“Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi qonunning maqsadi nimalardan iborat?

*

innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni

 

tartibga solishdan iborat.

 

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

*

madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-

 

tadbirkorlik

.

"Texnologiyalarni tijoratlashtirish" tushunchasi - bu 

*

ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda

 

ondir

mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan

 jaray

Spin-aut – bu:

*ilmiy yoki tadqiqot

muassasasidan yangi mustaqil

n

tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohada

biznesning real dunyosiga bilimlar va

 exanizmi.

innovatsiyalarni

 o‘tkazishning muhim m

Spin-offni amalga oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?

*4 ta,

ya’ni: ixtirochi-olim; ITT / universitet

;

tadbirkor; venchurli investor

 

Akademik spin-off- bu:

*

universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar

 

asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilar

i

tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.

 

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida

“To‘rtinchi spiral” tamoyili g‘oyasi, ya’ni universitetning -

*davlat,

biznes va texnoparklar (iste’molchi

 

buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi

 

sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda

.

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko‘proq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos? 

*universitet 4.0 ga

Tadbirkorlik universitetlarining asosiy mezonlari - 

*

yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish

 

o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning

 mavjudligidan

iborat bo‘lishi lozim.

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

* universitet 3.0

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

* G.Itskovitsning 

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim hisoblanadi ?

* Stenford

universiteti professori Genri Itskovits

 

hisoblanadi

 

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan? 

*Universitet-2.0

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida

* i

ngliz

 

 

lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi. 

 

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi universitetga o‘kazilgan

* Stenfordga

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

* Massachusets

Tadqiqot universiteti g‘oyasi (muallifi bo‘lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) - 

*universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo‘ljal olish.

"Akademik tadbirkorlik" -

*bu tadqiqotchilar va olimlarning

rivojlanishini

z

tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘

ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini

 

anglatadi).

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi ko‘ra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning o‘zaro xatti-harkatlariga asoslangan: 

*fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi

tarmoqlar va bozorni

tartibga soluvchi hukumat.

 

Zamonaviy universitetlarning o‘zgarishini aniqlovchi ko‘pgina modellar bo‘lishiga qaramasdan asosiy trendlar bo‘lib... 

 

*

universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o‘tish

i

hisoblanadi

 

 

Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi: 

*

texnologik; mahsulotli;boshqaruv-marketingli v

a

ijtimoiy

 

Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi 

*ixtiro

faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya

 

ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda

amalda joriy etiladi

.

Dinamik o‘zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta’lim uning rivojlanishining ajralmas omili bo‘lishi natijasida - 

* uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga

aylanmoqda.

 

 

Ta’lim - bu 

*

qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga

 

oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon

 

etadi.

 

O‘qitish – bu 

*qoidaga ko‘ra

rasmiy ta’lim bilan, ya’ni

 

maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

 

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari

*Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

Grafika va infografika yaratish vositalari

*

Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap

,

Visme

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

*

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

 

Multimedia ma’lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar – ...

*... o‘quv videolarini yaratish, audio va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun mo‘ljallangan.

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari – ...

*... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani

 

tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarn

i

yozib olish va ijro etish imkonini

 beradi.

Ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va

raqamli tahlil bilan bog‘liq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari – ...

*... murakkab hisob-kitoblarni

avtomatlashtirish

 

talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki

 

jarayonning mohiyatini

 tushunishga qaratish

imkonini beradi.

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) – ...

*... murakkab tuzilishga ega bo‘lgan

ma’lumotlar

 

bilan ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular

 

ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki

 

 

 

ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik

 

 

ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek

 

ma’lumotlar bazalarida qidirishni

 tashkil qilish

uchun xizmat qiladi.

Grafik muharrirlar – ...

*... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu

 

 

jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar,

 

jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan

.

Jadval muharrirlari – ...

*...

bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim

 

 

etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash

,

lar

ma’lumotlarni

 vizuallashtirish va diagramma

 mo‘ljallangan dasturlar.

yaratish uchun

Taqdimot tayyorlarlash dasturi – ...

*...

bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet,

 

 

VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini

 

yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda

 

qo‘llaniladi.

Matn muharrirlari – ...

*... matnli hujjatlarni yaratish,

tahrirlash va

 

 

formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar:

 

Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-

Edit, Open Office va boshqalar.

 

Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

*SCORM

 

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?

*

an’anaviy bilimlar nazorati

 usullari

 

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

*Videma’ruzalar

 

Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat?

*ta’limni demokratlashtirish

 

Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan?

*

Stenford professori Sebastyan Tran

 

 

EDX akademik bepul masofaviy ta’lim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

*

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya

 

 

instituti va Berklidagi

 Kaliforniya universiteti

tomonidan

iSpring Learn – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

*Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

 

Ilias – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

* e

forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga

 

 

ga bepul platforma.

Moodle – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

* p

Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga

 ega bepul

 

latforma

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi

(kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content

Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

 

 

*

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco

,

Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN,

 

SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS

 

Virgual ta’lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-Leaming Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

*Moodle, e-khool,

Atutor, Captivate Prime, G-Cube,

 

iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining

,

Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash

,

Litmos

 LMS

Elektron o‘quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta’minotlar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

*

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat

,

 

Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite

,

EasyGenerator,

 isEazy, Evolve, H5P

“Masofaviy ta’lim” tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?

*talaba va o‘

qituvchi odatda auditoriyada emas, balk

i

bir-biridan masofadan turib ta’lim jarayonini

 tashkil

etilishini anglatadi.

Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima?

*

Dasturiy ta’minotni tarqatish shaklidir.

 

 

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron

*

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

 

 

 

ta’lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

 

 

Resurs mualliflari o‘zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo‘lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

*Creative Commons litsenziyasi bilan

 

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

*

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

 

 

Agar mahsulot inson tomonidan o‘z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo‘lsa (masalan, o‘qituvchi masofaviy o‘qitish kursini ishlab chiqqan bo‘lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo‘ladi

 

 

*

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq

 

huquqlar esa ish beruvchiga

 

 

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

*

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq

 

 

mualliflik huquqi

 

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo‘lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi. 

*Kompyuter etikasi

 

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang:

*Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko‘p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

 

Raqamli etika — bu ...

*

onlayn muhitda o‘zini tutish qoidalari va tamoyillar

i

to‘plamidir

.

Merrillning integratsiya tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*

Onlayn kurs bo‘yicha bilimlar tinglovchilarning

rak.

 

faoliyatiga singib ketishi

, amalda qo‘llanilishi ke

Merrillning Qo‘llash tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Tinglovchilar mashg‘

ulot jarayonida yang

i rak.

 

bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari

 ke

Merrillning o‘quv materiallari taqdimotining xilmaxilligi tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Onlayn kurs tinglovchilari

e’tiborini jalb qilishi va

 

 

ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi

 

bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan

 

afika)

(ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar,

 infogr

foydalanishi kerak.

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Onlayn kurs

tinglovchilarning mavjud bilimlarini

 

 

yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

Merrillning vazifalarga yo‘naltirish tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

‘quv kontentlari

tinglovchilarning faoliyatida duch

 

 

keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berish

i

kerak

 

Pedagogik dizayn – bu ...

*... onlayn ta’limni tashkil

etishning asosiy

 

 

usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq

 

strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish

 

imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish

 

imkoniyatini beradi.

Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...

*...

tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o‘rganishga

 

emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga

 

asoslanadi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Raqamli ta’lim resurslari faqatgina

ta’lim

 

 

funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular

 

o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi

,

o‘quv faoliyati uchun

 motivatsiyani ta’minlashi va funksiyalarni bajarishi kerak.

bir qator tarbiyaviy

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda

Bilimlarni o‘zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari yordamida muayyan

 

 

harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish,

 zgaruvchanligini

individual o‘quv topshiriqlarining

 o‘

oshirish mumkin bo‘ladi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda

Tizimlilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni

*Talabalar

tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidag

i

ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish

 

 

belgilang.

zaruratidir.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*O‘quv jarayoni

faolligini oshirish uchun RTR turl

i

xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarn

i

shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim

 

trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning

borishini nazorat qilish qobiliyatini

 ta’minlashi

kerak.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ko‘rgazmalilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*O‘rganilayotgan

obyektlar va jarayonlarni hissiy

ni

idrok etish qonuniyatlarini hisobga

 olish zarurligi

anglatadi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda

Muammolar yechimi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Bu talab o‘quv va kognitiv

faoliyatning tabiati bilan

bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli

 

 idrok

vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning

etish faolligini oshiradi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Ta’lim oluvchining yoshi va individual

xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning

 

kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini

 

anglatadi

.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan

 

holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim

 

etish zarurligini bildiradi.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

*dasturiy ta’minotni

loyihalash va ishlab chiqishga

 

qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent

 

hisoblanadi

.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining

Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

*o‘z-o‘zini nazorat qilish

, baholash, aks ettirishga

 

qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

*Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

 

*

Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyas

i 

uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi

.

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

*o‘

quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositala

r

manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi

 

Raqamli ta’lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

*Barcha javoblar to‘g‘ri

Raqamli ta’lim resursi – ...

*raqamli shaklda taqdim

etiladigan ta’lim resursi

 

bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va

 

metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Ta’lim muhitining to‘yinganligi tamoyili – ...

*

individual ta’lim strategiyasini yaratish uchun

 

ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday

 t in.

ortiqchalik tarmoq ta’lim resursi – yagona axboro ta’lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumk

Raqamli ta’lim jarayonining Amaliyotga yo‘naltirilganlik tamoyili – ...

*ta’limni hayot

bilan bog‘lashning an’anaviy

 

didaktik tamoyili bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aniq

 

maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Hamkorlikda o‘rganish tamoyili – ...

*o‘qituvchi va

 talaba o‘rtasidagi faol ko‘p

 

tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida o‘quv

 

jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni

 

o‘rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o‘z

 

ichiga oladi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili – ...

*maqsadlarga

erishishni, bilim, ko‘nikma va

 

 

malakalarni to‘liq o‘zlashtirishni talab qiladi

 

 

“tushuntirish – mustahkamlash – nazorat” didaktik

 

 

zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi

 

Raqamli ta’lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili – ...

*raqamli ta’lim

jarayonining shartlariga qarab

 

 

individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek

,

o‘quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur’ati

kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba

nini

uchun dasturni avtomatik

 ravishda sozlash imko

beradi.

Raqamli ta’lim jarayonining Ustunlik tamoyili – ...

*

raqamli ta’lim muhitida talabaning mustaqil ta’lim

 

 

faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, o‘quv jarayonini tashkil

etish, o‘quv jarayonida talabani qo‘llab-quvvatlash

 

va yordam berish lozimligin ko‘rsatadi

 

Raqamli didaktika tushunchasiga ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

*

Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qism

i

 

hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonin

i

tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.

 

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti ...

*turli

xil so‘rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar

 

 

natijalaridan kelib chiqadi.

 

Himoyalangan veb-saytlar 

*https://

 

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?

*

Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning

 

 

ishlashini ta’minlash uchun har qanday qurilm

a

foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to‘plamidir

.

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

*Pedagogning kasbiy faoliyatida

raqamli

 

a

 

texnologiyalardan foydalanish jarayonid

qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami.

 

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang

*1. Tashxis. Qidiruv

tizimlari orqali raqamli

 

 

izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini

 

 

kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan

 

ma’lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli

izni doimiy ravishda kuzatib borish.

Raqamli iz (digital footprint) – bu ...

*Internetdan

foydalanish jarayonida insonla

r

 

tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu

mlar

atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber

soya”, “elektron iz yoki raqamli soya

” kabi no

bilan ham ataladi

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

*pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli

 

muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘

lgan axborot va

 

resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati,

 

shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish

bilan bog‘liq masalalar va

 muammolarni hal qilish ensiyalarni o‘z ichiga oladi. 

bilan bog‘liq kompet

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

*pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv j

arayoni

 

,

tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish

ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal

ida

‘qitish

q.

darajada jalb qilish uchun raqamli

 ta’lim muhit  va o og‘li

tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan b

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

*

baholash jarayonida raqamli vositalardan

 

 

foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni

 

belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi

 

ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash,

 

alanish

shuningdek

, axborot texnologiyalaridan foyd

a samarali hisobot berish

biliyatiga ega bo‘lishi kerak.

asosida o‘z vaqtida v qo

DigCompEdu pedagoglarning raqamli

ta’lim jarayoni bilan

bevosita bog‘liq bo‘lgan

 

 

 

kompetensiyasi modelining 3-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

kompetensiyalarni shakllantirishni, ya’ni ta’lim

 

 

oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatin

i

rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek, guruh

ga

shaklida ishlashda

 samarali o‘zaro ta’sirini amal oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab

oladi.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

*

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularn

i

 

ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z

 

raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining

barcha subyektlari uchun

 ulardan xavfsiz

higa

foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ic oladi.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

*

ta’lim jarayonining barcha subyektlarining raqaml

i

 

texnologiyalar orqali o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga olgan

kompetetsiyalar bilan bog‘liq: jamoa, ta’lim

 

oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy

 o‘zaro

hamkorlik. Ushbu yo‘nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo‘naltirilgan o‘z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik – ...

*

raqamli ma’lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash

 

va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog‘liq bilim,

 

olda

ko‘nikma, malaka, motivatsiya, mas’uliyat,

 

 h

shuningdek

 raqamli resurslardan foydalangan xborot obyektlarini yaratish.

a

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikas

i

 

bilan ishlash, ommaviy

 axborot vositalari bilan iyalar.

ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovats

 

*Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalar

i

 

asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning

 

“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi qaysi davlatla

r

maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi

 

tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

 

tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay

 

shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.

 

 

*Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning

 

 

identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-

 

Masofaviy ta’limning qanday tamoyilla quyidagi

 

kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning

 

tamoyillar asosida tashkil etiladi?

 

pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning

 

 

ochiqligi va moslashuvchanligi.

 

 

*Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p

 

 

 

bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta

 

o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim

 

Ma’ruza mashg‘ulotlari ilmiy unvon va ilmiy

 

muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3

 

darajaga ega bo‘lgan professor-o‘qituvchila

r

yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq

tomonidan o‘tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi

 

ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan

 

belgilangan?

 

o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha

 

 

hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat

 

beriladi.

 

Bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish

 

 

 

borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor

 

*Jarima

 

bo‘lgan shaxslar MJTK ko‘ra qanday jazoga tortiladi

 

 

?

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj bo‘lgan bolalarn

i

*Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga

 

 

 

(shaxslarni) o‘qitish va tarbiyalashga sharoitlar

 

muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning

 

 

yaratiladimi?

 

ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy

 

 

 

reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan

 

ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil

 

 

etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro

etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning

 

(shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va

 

mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi

.

 

*Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy

 

 

nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat

 

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari

 

ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy

 

bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish hamda

 

o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim

 

tarbiyalash, o‘qitish qanday ta’minotida bo‘ladi?

 

muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy

 

 

o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan

 

tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.

 

 

*Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa

 

 

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa

 

qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan

qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan

 

bolalarni o‘qitish va ularning to‘liq ta’minoti

 

bolalarni o‘qitish qanday ta’minot asosida amalga

 

O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lar

i

oshiriladi?

 

hisobidan amalga oshiriladi.

 

 

 

*Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim

 

 

yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha

i

Davlat ta’lim standartlariga ko‘ra, o‘quv reja qanday

 

o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarinin

g

hujjat hisoblanadi?

 

tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va

 

 

kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddat

uchun belgilaydigan hujjat..

 

 

*Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur

 

 

bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilga

n

Dual ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

 

bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkilot

i

 

negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish

joyida amalga oshiriladi.

 

 

*Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va

 

 

individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobg

a

Inklyuziv ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

 

olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim

 

 

tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng

 

imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.

 

 

*Davlat ta’lim standartlarini va (yoki) davlat ta’lim

 

 

talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun

 

“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunga muvofiq, davlat

 

majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlar

i

ta’lim standartlari tartibi, ahamiyati nimada ?

 

mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki

 

 

xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida

 

ta’lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

 

 

*Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi

 

 

20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim

 

Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?

 

muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida

 

ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga

 

ko‘ra

 

Kimlar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish

 

 

 

*Hammasi to‘g‘ri

 

huquqiga ega?

 

 

 

*Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan

 

“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning maqsadi ?

 

iborat

 

 

 

*O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi

 

Konstitutsiyamizda (51-modda) “akademik erkinlik”

,

bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va

 

degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning

 

ilmiy-tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik

 

mohiyatini ko‘rsating?

 

o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-

 

 

o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot

 

 

 

mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning

 

natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-

 

o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik

 

erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda

namoyon bo‘ladi.

 

 

*Davlat har bir inson uchun farovon turmush

 

darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbi

y

xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi,

 

pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar

 

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

 

tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud

 

 

bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan

,

muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolar

i

bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

 

Yoshlarning bandligini ta’minlash, fuqarolarni

 

 

ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan,

 

ta’lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish,

 

yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda

 

 

*Ijtimoiy sohani rivojlantirish

 

ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-

 

 

tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan

yo‘nalish - ......

 

"Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli tilda uning

 

huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilish

i

shart". O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-

 

*“Miranda qoidasi”

 

modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday

 

 

ataladi?

 

 

*jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning adolatli su

d

"Habeas corpus nima?

 

muhokamasiga bo‘lgan huquqi

 

 

 

fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan

 

 

biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb

 

“Miranda qoidasi” bu

 

qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib

 

berilishi

 

"Xavfsiz va tinchliksevar davlat” tamoyiliga

 

 

asoslangan siyosatni izchil davom ettirish

 

*5-ustuvor yo‘nalish

 

“O‘zbekiston — 2030” Strategiyasining nechinchi

 

 

ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan?

 

 

*O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning

 

o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek

 

Jamoatchilik nazorati subyektlari bu

 

qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan

 

 

nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot

 

vositalari

 

O‘zbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi

 

*u saylagan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis

i

mumkin?

 

va Prezidenti

 

Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy

 

 

irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘

l

bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat

 

*Siyosiy partiyalar

 

hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik

 

 

jamiyati instituti qaysi?

 

O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi

 

*siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-

 

prinsip asosida rivojlanadi?

 

xilligi asosida

 

 

*insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti

 

shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun

 

Fuqarolik jamiyati ta‘rifi to‘g‘ri keltirilgan javobn

i

ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari

ko‘rsating

 

qaror topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy

 

 

institutlar, mafkura va fikrlarning xilma-xillig

i

 

taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish

 

 

 

organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum

 

 

*O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat,

 

iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat

,

ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy

 

Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi?

 

manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun

 

 

birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin

 

bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyori

y

tuzilma

 

 

*kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning

 

 

jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar

,

Jamoat birlashmalariga nimalar kiradi?

 

yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari,

 

ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda

 

fuqarolarning boshqa birlashmalari

 

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi

 

 

moddasida "O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi

 

*25-moddasida

 

taqiqlanadi" normasi belgilangan?

 

 

Konstitutsiya so‘zi qanday ma‘noni anglatadi?

 

*lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish

 

 

*inson axloqi va odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy

 

malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi,

 

Ma’naviyat bu

 

mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy

 

 

bog‘langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir

 

etadigan mushtarak tizimidir

 

Strategiya tushunchasi ma‘nosi

 

*yunon tilidan στρατηγία – sarkardaning san’ati

 

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish

 

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil

 

bo‘yicha 2030-yilgacha bo‘lgan davrda ustuvor

 

25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisin

i

yo‘nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab

 

ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash

 

bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?

 

to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni

 

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini

 

 

kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosa

t

. *“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildag

i

olib borish sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarda amalga

 

O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi

 

oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

 

 

"2022 — 2026-yillarda Qoraqalpog‘iston

 

 

Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish

 

 

bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi

*“Orol orzusi” dasturi

 

VM-qaroriga ko‘ra Orolbo‘yi mintaqasining ijtimoiy

 

 

va madaniy-ma’rifiy salohiyatini yanada oshirish

 

bo‘yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

 

 

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining

 

Yoshlar bilan ishlashning "mahalla-sektor-tuman

 

“Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan

 

(shahar)-hudud-respublika" tizimi qaysi me‘yoriy-

 

takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”g

i

huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

 

qarori asosida

 

 

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori

 

*2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi

 

o‘sish sur‘atlarini ta‘minlashning ustuvo

r

Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishg

a

yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarn

i

oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori

 

ko‘rsating

 

qabul qilindi.

 

2023 moliya yilidan “Obod qishloq” va “Obo

d

 

*jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axboro

t

mahalla” dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan

 

portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi

 

tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

 

 

*2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi

 

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini

 

Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini

 

taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga

 

o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga

aylantirishning ustuvor yo‘nalishlarida amalga

 

ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-

 

oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

 

tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi

 

 

2023-yil 11-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi

 

*5 ta

 

 

Prezidentining "O‘zbekiston - 2030" strategiyasi to‘g‘risida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yo‘nalish bor?

*Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek Ijtimoiy sheriklik bu?

normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi

*inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun

"Yashil iqtisodiyot" bu?                     holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat

ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

*bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan Inson kapitali nima? bilim, ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi

Ma’naviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan

*ma

indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yo‘nalish ’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi

bosqichga olib chiqish maqsadlarida belgilangan?

Global innovatsion indeksda O‘zbekiston

Respublikasining o‘rnini yaxshilash va 2030-yilga        *top-50 qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?

*davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv

Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?                  darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

Ta’lim-tarbiyaning interaktiv usullarini qo‘llash orqali qaysi ta‘lim muassasasini ma’naviyat va

*maktablarni ma’rifat, madaniyat o‘chog‘iga aylantirish nazarda tutilgan?

Taraqqiyot strategiyasining 6-yo‘nalishi qanday *Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda

nomlanadi?                                         umumbashariy muammolarga yondashish

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo‘jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini yagona sanoat

*Chirchiq shahrida klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi? Taraqqiyot strategiyasiga ko‘ra davlat qarzini

boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori *4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini yiliga qancha bo‘lishi belgilangan?

Har bir tuman budjetining necha foizini “Fuqarolar budjeti” dasturi doirasida aholining takliflari asosida

*kamida 5 foizini eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha hududlarda birlamchi tibbiy

*“bir qadam” tamoyili

xizmati qanday tamoyil asosida yo‘lga qo‘yish belgilangan

Taraqqiyot strategiyasining "Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash" *16 ta maqsaddan iborat nomli 3-yo‘nalishi nechta maqsadni o‘z ichiga oladi?

“Legal Tech” platformasi nima?        *Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam

 

 

 

ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni

 

yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

"Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish

,

 

 

 

qonunchilik hujjatlarining qat’iy ijrosini ta’minlash"

*O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini

 

 

maqsadi bo‘yicha qanday konsepsiyani ishlab

 

rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

chiqilishi belgilangan?

 

 

“Xalqparvar davlat” milliy dasturi amalga tatbiq etish

 

 

*“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasi

 

qaysi g‘oya asosida ishlab chiqilgan?

 

 

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish

 

 

 

orqali ma’muriy tartib-taomillarni optimallashtirish

 

*“Raqamli idora” loyihasi

 

va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi

 

 

loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

 

2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi

 

 

 

*“Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot

 

O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi

 

strategiyasi sari”

 

tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

 

 

Tashabbuskorlik, kreativ qobiliyatga egalik, kreativ faollik, izlanuvchanlik 

 

*Pedagogning kreativ potensiali darajasini aniqlovchi mezonlar

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 4-yo‘li

 

*Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 3-yo‘li

 

*Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 2-yo‘li

 

*Amaliy kreativ harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 1-yo‘li

 

*Kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish

Pedagog kreativ potensialining tarkibiy asoslari

 

*Maqsadli-motivli, mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash

Muayyan hodisani o‘zida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan ma’lum vaqt birliklariga

ajratilishi

 

*Davrlashtirish

Butunning turli bosqich yoki darajalarga ajratilishi

 

*Tabaqalashtirish

E.P.Torrens (1987) testi asoslanadigan mezonlar

 

*Faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xoslik va takomillashganlik

Shaxsning kreativligi ...da namoyon bo‘ladi

 

*Uning tafakkuri, muloqoti, his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida

Patti Drapeau nuqtai nazariga ko‘ra, kreativ fikrlash ... 

 

*Masala yuzasidan har tomonlama fikrlash

“Kreativlik” va “ijodkorlik” tushunchalari

 

*Turli holatlarni ifodalaydi

Emebaylning yonashuviga ko‘ra, kreativlik

 

*Yuqori darajada noodatiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish

Ken Robinsonning fikriga ko‘ra, kreativlik ...

 

*O‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui

“Kreativlik” tushunchasining lug‘aviy ma’nosi 

 

*Yaratish

Pedagogning ma’naviy-axloqiy qiyofasi bilan tashqi ko‘rinishi o‘rtasidagi o‘zaro uyg‘unlik, mutanosiblik 

 

*Pedagogning imidjini

Pedagogik muloqot uslublari 

 

*Avtoritar, demokratik va liberal

Pedagogik odob; pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati; kommunikativ ta’sir ko‘rsatish qobiliyati va b.

nimaning tarkibiy qismlari

 

*Pedagogik mahoratning

Dastlab harbiy sohada qo‘llanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash maqsadida qo‘llanilgan texnologiya 

 

*Assesment

Talabalarni muammoli vaziyatga to‘qnash kelishini ta’minlash asosida ularning bilish faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod

 

*Muammoli vaziyat metodi

 

 

S.L.Rubinshteynning “Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi” degan g‘oyasi asos bo‘lgan ta’lim turi

*Muammoli ta’lim

J.Dyui g‘oyalari asos qilib belgilangan ta’lim turi

*Muammoli ta’lim

O‘quv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi 

*O‘quv loyihaviy faoliyat

Natijasi harakat dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, ma’lumotnoma, tavsiya bo‘lgan loyihalar

*Amaliy loyihalar

Natijasi hisobot, ma’ruza, keys bo‘lgan loyihalar 

*Tadqiqot loyihalari

Natijasi maqola, referat, ma’ruza, keys bo‘lgan loyihalar

*Axborotli loyihalar

Muammoni hal etish usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar

*Amaliy loyihalar

Tadqiqotni amalga oshirish, tadqiqot asosida muammo izohini asoslash, yanada rivojlantirish uchun yangi muammolarni asoslovchi loyihalar 

*Tadqiqot loyihalari

Muammoga oid ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar 

*Axborotli loyihalar

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat 

*Dars ishlanmasi

Talabalarning BKM darajasini har tomonlama, xolis baholovchi topshiriqlar to‘plami 

*Assesment

Talabalar portfoliosining tuzilishi

*Titul; mundarija; portfolio maqsadi; portfolio bo‘limlari

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o‘zlashtirish yo‘lida birgalikda, o‘zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklari

*Interfaollik

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o‘zlashtirish yo‘lida o‘zaro harakatlarni tashkil etishga asoslanuvchi ta’lim 

*Interfaol ta’lim

Lug‘aviy jihatdan “interfaol” tushunchasining ma’nosi

*“O‘zaro harakat qilmoq”

Muammoni qo‘yish qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?

*Muammoni izlash; muammoni qo‘yish; muammoni hal qilish

Muammoni hal qilish bosqichlari 

*Isbotlash; tekshirish; asoslash

Muammoli vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qo‘yish; farazlarni ilgari surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish

*Bosqichlari

Talabaning ma’lum topshiriqlarni bajarishda yuzaga kelgan ziddiyatni anglashi bilan bog‘liq ruhiy holati 

*Muammoli vaziyat

Hal qilinishi zarur, biroq, hali yechish usuli noma’lum bo‘lgan pedagogik xarakterdagi masala 

*Pedagogik muammo

Tadqiqot, evristik, muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli bayon qilish, ijodiy hamda qisman ijodiy metodlar ...

*Muammoli ta’lim metodlari

Talabalarda ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlarni amalga oshirish, farazlarni ilgari surish, natijalarni asoslash, xulosaga kelish ko‘nikma va malakalarni shakllantiruvchi ta’lim texnologiyalari

*Muammoli ta’lim texnologiyalari

 

O‘qituvchi tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga yo‘naltirish orqali unda bilish faolligini oshiruvchi ma’ruza

*Muammoli ma’ruza

Bilimlarni muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular ...

*Muammoli ta’lim turlari

Muammoli ta’limning ilk g‘oyalarini asoslagan muallif

*J.Dyui

Pedagogik jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik

*Loyiha – mazmun – faoliyat

Ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun barcha omillarni inobatga olgan holda uning sxemasini ishlab chiqish

*Ta’lim jarayonini loyihalash

Boshlang‘ich ma’lumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash, rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish

*Loyihalash

Aniq reja, maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini ishlab chiqish mahsuli

*Loyiha

Talabaning fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o‘ziga xos xususiyatlari, qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim

*Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim

Innovatsion faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi

*V.Slastenin

Yangi ijtimoiy talablarning an’anaviy me’yorlarga mos kelmasligi yoki yangi g‘oyalarning eski g‘oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat

*Innovatsion faoliyat

Muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan o‘zgartirishga xizmat qiladigan faoliyat natijasi

*Innovatsiya

Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo‘lmay, faqatgina tizimdagi ayrim elementlarni o‘zgartirishga xizmat qiladi

*Novatsiya

Kelib chiqish manbaiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

O‘zgarishlar ko‘lamiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari

Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar

Kiritilgan o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida muammoni yangicha yondashuv asosida yechish uchun qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl, metod va texnologiyalar

*Ta’lim innovatsiyalari

Yangi g‘oyalar, tizim, faoliyat yo‘nalishini o‘zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar, noan’anaviy yondashuvlar, odatiy bo‘lmagan tashabbuslar, ilg‘or ish uslublari. Ularning ko‘rinishlari

*Innovatsiya

Muayyan tizimning ichki tuzilishini o‘zgartirishga qaratilgan faoliyat

*Innovatsiya

Lug‘aviy jihatdan “innovatsiya” tushunchasi

*Yangilik kiritish

1) OTM, fakultet saytiga material qo‘shish; 2)

*On-line portfolio

 

shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr yakunlari bo‘yicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon bo‘ladigan portfolio – bu ...

 

Talaba tomonidan erishgan yutuqlarni baholashga doir xulosa, taqriz, rezyume, esse, tavsiyanoma va tavsifnomalar jamlanadigan portfolio

*Taqrizlar portfoliosi

Talabaning BKMni nazorat qilish uchun shakllantirilgan portfolio

*Baholovchi portfolio

Talabaning o‘zi yoki pedagoglar tomonidan jamlangan talabalarning eng yaxshi ishlari o‘rin oladigan portfolio

*Natijalar portfoliosi

Talaba tomonidan bajarilgan ijodiy ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular natijalarini aks ettiruvchi portfolio

*Ishlar portfoliosi

Talabaning indiviudal ta’limiy muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi diplom, faxriy yorliq, guvohnoma va b. jamlanadigan portfolio

*Hujjatlar portfoliosi

Avtobiografik xarakterga ega hujjatlar to‘plami, individual papka

*Portfolio

Web-texnologiyalari va an’anaviy ta’limning o‘zaro birligi asosida tashkil etiladigan seminar

*Vebinar texnologiyalar

Ochiq tashkil etilib, ilg‘or pedagogik tajribalarni targ‘ib etishga yo‘naltirilgan samarali o‘qitish shakli

*Mahorat darslari

Onlayn o‘quv materiallari va o‘qituvchi rahbarligida guruhda ta’lim olishga asoslangan o‘qitish shakli

*Aralash o‘qitish

Bolonya jarayonning rasman boshlanish muddati

*1999 yil 19 iyun

Muayyan amaliy harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan o‘yinlar

*amaliy o‘yinlar

Aniq maqsad va ijtimoiy g‘oyaga asoslanib, talabalarda ma’naviy-axloqiy sifatlarni

shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi 

*Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

Ta’lim shakllarini takomillashtirish vazifasini ko‘zlagan o‘qitish va boshqalarni o‘zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va inson omillarida, ularning birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning izchil metodi

*Pedagogik texnologiya

Ta’lim texnologiyasi

*Ta’lim (o‘qitish) jarayonining yuksak mahorat, san’at darajasida tashkil etilishi

Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli ta’lim olish bo‘lgan talabini qondirish, ta’lim tizimini barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi

*Ta’lim tizimining modernizatsiyasi

Ob’ektning yangi talablar, me’yorlar, texnik ko‘rsatmalar, sifat ko‘rsatkichlariga mos ravishda yangilanishi

*Modernizatsiya

Mustaqil ta’lim–bu

*o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir

 

Tanqidiy fikrlashga to‘g‘ri izoh keltirilgan qatorni toping

*Bu yangi va tushunarli bo‘lgan fikrlar va g‘oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi, rivojlantirilishi va tatbig‘idir

Ikki qarama-qarshi, o‘zaro musobaqalashayotgan komanda (guruh) ishtirokchilarning oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?

*Debatlar

Ta’lim jarayonini loyihalash necha bosqichlarda kechadi?

*5 ta

Loyihalash ....tizimiga asoslanadi

*“g‘oya – maqsad – kutiladigan natija – taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”

O‘quv mashg‘ulotlarni tashkil etishning noan’anaviy shakllari qaysi javobda keltirilgan?

*Aralash o‘qitish,binar, vebinar, onlayn ma’ruza

Darslarga qo‘yiladigan didaktik talablar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

*Dars

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

*Ya

.A. Komenskiy

 

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Yakka tartibda

... – bu pedagogning tabiiy va ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda ma’lum bir vaqt birligi ichida talabalarni maqsadga muvofiq holda rivojlantirishning kelajakdagi jarayoni va natijasi o‘rin oladigan kasbiy faoliyatining bir ko‘rinishidir

*Pedagogik jarayonni loyihalash

“bilish ob’ektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va tuziladigan ob’ektlarning tavsifnomalarini aniqlash yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar uchun yasash va o‘rganish”. Bu...

*Modellashtirish

Shaxsning kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi

*E.P.Torrens

“kreativlik – o‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui”. Ushbu ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli 

*Ken Robinson

“ta’lim va tarbiyaning muayyan maqsadi va natijasiga erishish bo‘yicha o‘zaro bog‘langan hamda mantiqiy tugallikka ega bo‘lgan o‘quv fanlari va ularning tarkibiy qismlaridir”. Ushbu ta’rif qaysi pedagogik kategoriyaga tegishli?

*modul

“O‘qituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan? 

*Al-Farobiy

–o‘qituvchining kasbiy yo‘nalishdagi ijodkorligini oliy namunasi

*Pedagogik mahorat

–har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi

*Pedagogik texnika

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini

*A.S. Makarenko

 

shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

 

– bu tinglovchilar bilan hamkorlik va do‘stona munosabatlar jarayonida namoyon buladigan “ta’lim va tarbiya berish san’ati, pedagogik maxorat, pedagogik texnika va erkin ijod”dir

*O‘qituvchi professionalizmi

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli ko‘rsatkichlari va indikatorlarida tadqiqotchilarning o‘rtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan

*49 yosh

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini

2020-2022 yillarda amalga oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish ko‘lamini kengaytirish qaysi yillarga mo‘ljallangan

*2020-2022 yillarga

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan

*4- bobda

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining to‘rtinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar

Benchmarking – bu 

*O‘z tashkiloti(o‘z mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa taalluqligidan qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish, amaliyotiga moslashish jarayoni.

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

*

madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-

 

tadbirkorlik.

 

Zamonaviy global iqtisodiyot nechta kitlar ustida turadi?

*Uchta: bilim; texnologiya; tadbirkorlik tashabbuskorligi.

Texnologiyalarni tijoratlashtirish - bu 

*iste’molchi (xaridor) bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o‘z egasiga (texnologiyalarni ishlab chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya (yoki boshqa) bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to‘laydigan texnologik uzatish shakli

"Texnologiyalarni tijoratlashtirish" tushunchasi - bu 

*

ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda

 

mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

 

"Akademik tadbirkorlik" atamasi nimani anglatadi? 

*

bu tadqiqotchilar va olimlarning o‘z ishlanmalarin

i

tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi

 

Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi – 

*

innovatorlarni tayyorlash

 

Bugungi kunga qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib o‘tish mumkin?

*O‘rta asrlar, birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod universitetlari.

Birinchi texnopark nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan ?

*1951 yilda AQShning Kaliforniya shtatidagi

Stenford universitetida

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

*universitet 3.0

Tadbirkorlik universiteti rolining ortishi nima sifatida ularni amaliyotda qo‘llashgacha olib borishga

*bilimlarni “generatsiyalash” mexanizmni shakllantirish

 

qodirligi bilan izohlanadi ?

 

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet

*G.Itskovitsning

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim hisoblanadi ?

*

Stenford universiteti professori Genri Itskovits

 

hisoblanadi

Birinchi marta “tadbirkorlik universiteti (institut)” iborasi kim tomonidan qo‘llanilgan?

*britaniyalik tadqiqotchi Berton Klark tomonidan

Birinchi tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes o‘rtasidagi hamkorlikni o‘rnatish hisoblangan?

*Massachuseta texnologik universiteti bilan 

Tadbirkorlik universiteti tarixi qachon va qayerda boshlangan?

*Kaliforniyada (XX asrning 40 yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli) vodiysida

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan? 

*Universitet-2.0

Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan imzolagan?

*1999 yilda

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi. 

*ingliz

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi universitetga o‘kazilgan

*Stenfordga

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

*Massachesuta 

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

*XX asrning oxirlaridan boshlab

Bugungi kunda universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi 

*3 ta

Universitet - bu 

*fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim muassasi

Scopus klassifikatsion tizimi nechta tematik bo‘limdan iborat? 

*24

Bibliografik va referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....

*Scopus

Indivudial foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....

*Mendeley

Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar bo‘yicha samarali hamkorlik qilish vositasi- bu

*Mendeley

ScienceDirect tizimida qidiruv turlarini belgilang. 

*oddiy va murakkab turlari

ScienceDirect tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?

*2 ta

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Basic search qidiruv...

*oddiy qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Affiliation Search qidiruv...

*tashkilot bo‘yicha qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Advanced Search

*kengaytirilgan qidiruv

 

qidiruv...

 

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Author Search qidiruv ...

*muallif bo‘yicha qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida iqtiboslik tahlilini o‘tkazish quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?

*View citation

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?

*hech bo‘lmaganda 2 ta so‘zdan bittasi bo‘yicha maqolani qidirish uchun

SCOPUS ma’lumotlar bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?

*2 ta so‘zdan tarkib topgan maqolani qidirish uchun

SCOPUS ma’lumotlar bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?

*Aniq farazlarni qidirish 

SCOPUS ma’lumotlar bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?

*1 tadan ko‘p maqola chop etganlar uchun

Texnologiyalarni uzatish qanday xususiyatlarga ko‘ra turlarga bo‘linadi?

*shartnoma, hajmi, almashuv darjasi va texnologiyalar transferi turi bo‘yicha

iste’molchi bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o‘z egasiga u yoki bu shaklda litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to‘laydigan texnologik jarayon shakli...

*texnologiyalarni tijoratlashtirish

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda har 100 nafar O‘zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko‘zda tutilgan? 

*10

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda O‘zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan bitta maqolaga nisbatan xorijiy havolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko‘zda tutilgan?

*2

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan umumiy maqolalar sonida

O‘zbekistonning ulushi 2030 yilgacha necha foizga yetkazish ko‘zda tutilgan?

*0, 2

Tarix va ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari fan yo‘nalishlari bo‘yicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?

*3 yil muddatgacha

xorijiy yetakchi investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda 2021 yilda nechta venchur jamg‘armalarini tashkil qilish ko‘zda tutilgan?

*2

2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablag‘lar ulushini necha foizga yetkazish ko‘zda tutilgan? 

*30

2030 yilgacha ilm-fanga yo‘naltiriladigan jami mablag‘larning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish ko‘zda tutilgan?

*10

O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

*ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish

 

vazirligi Gollandiyaning “Elsevier” kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?

 

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi kim?

*Genri Itskovits

Universitet 3.0 modelining yangi bosqichi qachon va qayerda paydo bo‘lgan?

*XX asrning 50-60 yillarida AQSh va Kanadada

So‘nggi 5 yil ichida QS universitetlarining dunyo reytingida birinchi o‘rinni egallab turgan universitet bu

*Massachusets texnologiya instituti

Tadbirkorlik universitetining missiyasi?

*Tadbirkor, Innovator, integrator

Yevropada birinchi tadbirkorlik shaklidagi universitetni aniqlang?

*Xalmers universiteti (Geteborg)

Bolonya deklaratsiyasi qachon imzolangan?

*1999 yil, 19 iyun

Bolonya deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?

*29 ta

Qaysi universitet o‘z missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.

*Universitet 3.0

Ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan - amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik ishlanmalar bilan bog‘liq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......

*Universitet 2.0

Asosiy funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, ya’ni ta’lim berishdan iborat bo‘lgan muassasa.....

*Universitet 1.0

Fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy ta’lim muassasi.....

*Universitet

Universitetlarni yaratish uchun namuna bo‘lgan ta’lim muassasasi nomini aniqlang?

*Gumboldt

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qachon ro‘y berdi?

*1862 y.

Bolonya universiteti o‘z nizomini qachon qabul qilgan?

*1158 y.

Bolonya universiteti qachon tashkil topgan? 

*1088 y.

Yevropadagi birinchi universitetlardan biri ...........

*Bolonya universiteti

Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik xizmatlarning namunalari va boshqa yuqori texnologiyali mahsulotlar ko‘rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –...

*Ilmiy va texnologik innovatsiyalar

Yangi o‘quv kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari (profillari), yangi ta’lim texnologiyalari ko‘rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –....

*Ta’limdagi innovatsiyalar

Tabiat, jamiyat va insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi yangi bilimlar olish, ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik bo‘yicha tajriba o‘tkazishga qaratilgan tadqiqotlar –

....

*Fundamental tadqiqotlar

Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va fundamental tadqiqotlar natijalarini qo‘llashga yo‘naltirilgan tadqiqotlar –.......

*Amaliy tadqiqotlar

 

Davlat boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi –....

*Maqsadli loyihalar

videofilm, nashr ishlari – kitob, almanax, buklet, albom, bosma va elektron jurnal, kompyuter dasturlarni yaratishga yo‘naltirilgan loyihalar –......

*Ijodiy loyihalar 

Amalga oshish xavfi yuqori bo‘lgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qo‘llanilishi, ko‘lami va tez o‘sish sur’ati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha – ....

*Startaplar loyihalari

Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan tadqiqot – ....

*Innovatsion loyihalar

Qo‘yilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va vositalarni ko‘rsatgan holda shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui – ....

*Ilmiy loyihalar

Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o‘tkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va

ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bog‘liqligini nazarda tutuvchi “Universitet 3.0” konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

O‘zbekiston Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi bo‘yicha jahonning 50 ilg‘or mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?

*5 bob, 5 §

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirishga qaratilgan ?

*4-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi  ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan?

*23-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va ta’limning uzviy bog‘liqligiga qaratilgan?

*21-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan?

*11-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasida ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yo‘nalishlari keltirilgan?

*4-moddasida

O‘zbekiston Respublikasining «Innovatsion faoliyat to‘g‘risida» gi qonun qachon qabul qilingan?

*2020 yil 24 iyul

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash

*2020 yil 29 oktabr

 

to‘g‘risida” gi Farmoni qachon qabul qilingan?

 

O‘zbekiston Respublikasining “Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi qonun qachon qabul qilingan?

*2019 yil 29 oktabr

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining

“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni qachon qabul qilingan?

*2019 yil 8 oktabr

Kredit-modul tizimida o‘qituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*o‘quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va

"ustoz-shogird" yuklamalari

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*o‘qituvchining bajargan o‘quv yuklamasi

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*O‘RTMI baholari

O‘qituvchi va talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*O‘RTMI

Kredit-modul tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni ko‘rsating.

*fan kodi, o‘quv auditoriyasi, fan o‘qituvchisi, akademik guruh

Kredit-modul tizimida kafedra o‘quv yuklamasida keltiriladigan bandlarni ko‘rsating.

*fan nomi, kodi, mashg‘ulotlar hajmi

O‘quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko‘rsating.

*akademik guruh jurnali, o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi

O‘quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko‘rsating.

*kafedra o‘quv yuklamasi, dars jadvallari

Kredit-modul tizimida talabaga taqdim etiladigan ma’lumotnoma-ko‘rsatkich tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*OTM haqida ma’lumot, talabalarning yashash tarzi, ma’muriy tadbirlar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*mustaqil ish bo‘yicha ko‘rsatmalar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*sillabuslar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*talabaning shaxsiy o‘quv rejasi

Kredit-modul tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?

*ma’lumotnoma-ko‘rsatkich, talabaning o‘quvuslubiy majmuasi

Kredit-modul tizimida fanning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari

Fanning o‘quv-uslubiy majmuasi uchun asos bo‘ladigan me’yoriy hujjatlarni ko‘rsating.

*DTS, MT, o‘quv reja, fan dasturi

Kredit-modul tizimida o‘quv rejalari necha marta tuziladi?

*4 marta, har bir o‘quv yili uchun

Kredit-modul tizimida ishchi o‘quv reja nima uchun tuziladi?

*dars jadvalini tuzish va o‘quv yuklamalarini hisoblash uchun

Namunaviy o‘quv rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari, kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni ko‘rsating.

*tanlov fanlari katalogi

Talabaning shaxsiy o‘quv rejasini ishlab chiqish uchun majburiy bo‘lmagan, lekin o‘zlashtirish tavsiya qilinadigan bandni ko‘rsating.

*tanlov fanlari

Namunaviy o‘quv reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi o‘quv rejani ishlab chiqish uchun asos bo‘ladigan bandni ko‘rsating.

*talabaning ishchi o‘quv rejasi

Fandan keyin o‘zlashtirilishi nazarda tutiladigan

*postrekvizitlar

 

bandni ko‘rsating.

 

Fandan oldin o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan bandni ko‘rsating.

*prerekvizitlar

Bir o‘quv yili uchun kunduzgi ta’limda amalga oshiriladigan ta’lim dasturining hajmi necha kreditga teng?

*60

Magistraturada kechki va sirtqi ta’lim shakllari bo‘yicha me’yoriy o‘qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko‘pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

*6 oy

Bakalavriatda kechki va sirtqi ta’lim shakllari bo‘yicha me’yoriy o‘qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko‘pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

*1 yil

Ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisligi bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*O‘quv rejasi

Ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisligi bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*Malaka talablari

Ta’lim sohalari bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*Davlat ta’lim standarti

Kredit-modul tizimida o‘quv yili bo‘yicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba ...

*GPA balidan yuqori ball olgan bo‘lsa keyingi kursga o‘tkaziladi

Kredit-modul tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda o‘tkaziladi?

*yozma, og‘zaki, test, portfolio, taqdimot va h.k.

Kredit-modul tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?

*registrator ofisi

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "a’lo" baho qo‘yiladi?

*90...100 %

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "yaxshi" baho qo‘yiladi?

*70...89,9 %

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "qoniqarli" baho qo‘yiladi?

*60...69,9 %

Tasdiqlash, nazorat qilish, bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz berish, tavsiya qilish, isbotlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*baholash

Material tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish, rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*sintez

 

Xos belgilarini aniqlash, darajalash, qiyoslash, sababini aniqlash, bog‘liqligini aniqlash, ajratish, tartiblash, rejalashtirish, bo‘laklash, chegarasini aniqlash, tarkibini aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*tahlil

Bajarish, qo‘llash, ijro qilish, hisoblash, o‘zgartirish, mavzu bo‘yicha suhbatlashish, tajriba o‘tkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish

kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*amalda qo‘llash

Guruhlash, bog‘lash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*tushunish

Eslash, nomlash, tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, o‘xshashini topish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*bilish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*fan bo‘yicha forumda ishtirok etish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*o‘rgatuvchi testlarni mashq qilish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*FAQ (ko‘p so‘raladigan savollar) bazasi bilan ishlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*ilmiy tezis, maqola tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*malakaviy amaliyot hisobotini tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*kurs ishi (loyihasi)ni tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*hisob-chizma ishini tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*taqdimot tayyorlash

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning o‘quv yuklamasiga kiritiladi?

*o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat o‘zi tomonidan amalga oshiriladi?

*talabaning mustaqil ta’limi

Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash me’yorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*TMI sifatini nazorat qilish bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*ishchi dasturlar bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida prerekvizitlar va

postrekvizitlar tizimini shakllantirish bo‘yicha asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*o‘quv rejalari bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?

*talabaga o‘quv trayektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga,

ishga joylashishiga yordam ko‘rsatish

Kredit-modul tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?

*amaliy turdagi darslarni o‘tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va bajarilishiga erishish

Kredit-modul tizimida lektorning vazifasi nimadan

*nazariy bilim berish, talabaning mustaqil ta’limi

 

iborat?

uchun material tayyorlash

Yozgi semestr nima maqsadda tashkil etiladi?

*qo‘shimcha bilim olish, akademik qarzni topshirish, ta’lim dasturidagi farqlarni yo‘qotish

Yozgi (qishki) semestr kimning tashabbusi bilan tashkil qilinadi?

*talabaning

Kredit-modul tizimida talaba qanday akademik guruhda o‘qiydi?

*o‘z tanlovi asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda

Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari nima asosida belgilanadi?

*auditoriya sig‘imi, yuklamalarni optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi

Kredit-modul tizimida har bir talaba nima bilan ta’minlanishi kerak?

*ma’lumotnoma-ko‘rsatkich

Talabalarning fanlarni tanlashi qanday amalga oshiriladi?

*talabaning kasbiy shakllanishidan kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida

Dars jadvallari nimalar asosida tuziladi?

*akademik guruhlar, o‘quv rejalardagi fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi

Oliy ta’lim muassasasida o‘rtacha o‘quv yuklamasi qanday aniqlanadi?

*OTM bo‘yicha jami o‘quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi

Kredit-modul tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?

*fanlarga va o‘qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada

Kredit-modul tizimida pedagogik yuklama turlari va me’yorlari nimaga qaratilgan bo‘lishi zarur?

*ta’lim sifatini va OTM reytingini oshirishga

Kredit-modul tizimida talabaning fan o‘qituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?

*semestrning dastlabki haftasidagi o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv-me’yoriy hujjatlari orqali

Kredit-modul tizimida ishchi o‘quv rejalar qanday ishlab chiqiladi?

*eng ko‘p talabalar kontingentining shaxsiy o‘quv rejalari asosida

O‘quv davridagi asosiy o‘quv faoliyatlari va ularning muddatlari ko‘rsatilgan hujjatni ko‘rsating.

*akademik taqvim

Kredit-modul tizimida talabaning o‘zlashtira olmagan fanini qayta o‘qishga imkon beriladigan davrni ko‘rsating.

*yozgi semestr

Talabalarning barcha akademik masalalarini hal qilishga qaratilgan bo‘limni ko‘rsating.

*registrator ofisi

Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi bandni ko‘rsating.

*o‘quv rejalarining xorijiy o‘quv rejalariga mosligi

Pedagogning auditoriya o‘quv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni ko‘rsating.

*talabaning mustaqil ish hajmini oshirish

Muayyan soha uchun bakalavr tayyorlashda ta’lim sifatini saqlab qolgan holda muddatini 2 yilga qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni ko‘rsating.

*2 yillik bakalavriat tayanch ta’limi asosida keyingi

2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil qilish

5 kreditlik fanni 70% ga o‘zlashtirgan talaba necha kreditni qo‘lga kiritadi?

*5 kredit

1 USTS ga teng birlikni ko‘rsating.

*2 ECTS

Universitet kreditlarini o‘tkazishning Osiyo - Tinch okeani tizimini ko‘rsating.

*UCTS

Yevropa kredit tizimini ko‘rsating.

*ECTS

Kreditlarning to‘plash va o‘tkazishning Britaniya tizimini ko‘rsating.

*SATS

Amerika Qo‘shma Shtatlari kredit tizimini ko‘rsating.

*USCS

 

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "V. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimining monitoringini raqamlashtirish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "V. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Oliy ta’lim tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Talabalarning baholanishi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini hisobga olishning elektron tizimini joriy etish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*“Elektron universitet” loyihasi doirasida o‘quv jarayonini elektronlashtirishni jadallashtirish

DTS ga oid to‘g‘ri bandni ko‘rsating.

*DTS O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir

Oliy ta’lim standarti toifasini ko‘rsating.

*Oliy ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid bandni ko‘rsating.

*turli sohalarda davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar tizimini va mexanizmlarini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga oid bandni ko‘rsating.

*turli sohalarda davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga oid bandni ko‘rsating.

*davlat organlari va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy tartibtaomillarni amalga oshirilishini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid bandni ko‘rsating.

*davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini, huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi

Respublika vazirliklari, davlat qo‘mitalari va boshqa boshqaruv organlarining konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?

*O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi

Vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar normativhuquqiy hujjatlar qabul qilingan kundan e’tiboran necha kun ichida davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?

*10 kun

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan tasdiqlanadi?

*O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

 

 

qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasi qonunlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

tagxedo.com ...

*– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi.

easel.ly muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharriri

visual.lv muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

piktochart.com muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi

canva.com muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.

Badiiy-texnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyoti bu ... 

*Axborot dizayni 

Axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etish ...

*Infografika

... – bu infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir. 

*cacoo.com

– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi. 

*tagxedo.com

... – professional ko‘rinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita. 

*creately.com

... – ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi. 

*piktochart.com

... – bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.

*canva.com

Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

*visual.lv

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharrirni toping.

*easel.ly

Taqdimot tuzish – bu

*... slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko‘rish va bezagini berishdir.

Animatsiya – bu

*... slaydlarni namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.

Slayd – bu

*... prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga

 

 

matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.

Taqdimot – bu

*...slaydlar va maxsus effektlar to‘plami bo‘lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.

Axborot dizayni – bu

*... ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.

Infografika – bu

*... axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.

Hot Potatoe dasturida Moslik o‘rnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jmt

Hot Potatoe dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jmx

Hot Potatoe dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jcw

Hot Potatoe dasturida Bo‘shliqlarni to‘ldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jcl

Hot Potatoe dasturida Viktorina (ko‘p tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jqz

Hot Potatoe dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?

*0 dan 100 gacha

Hot Potatoesning qaysi blokda bo‘shliqlarni to‘ldirish dasturi ...

*JCloze 

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin

*JCross

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi testlar yaratilishi mumkin

*JQuiz

Hot Potatoes dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.

*Kanada

Hot Potatoes dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.

*Web-server

Hot Potatoes dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday brauzer yordamida kirish mumkin

*Ixtiyoriy veb brauzer 

iSpring Screen Recording dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi?

*kompyuter ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun

iSpring Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi?

*audio va video fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun

iSpring TalksMaster dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi? 

*dialog(muloqotlar) yaratish uchun

iSpring Visuals dasturini aktivlashtirish uchun qaysi bo‘limga murojaat qilinadi?

*Interaktivnosti

Ispring QuizMaker dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?

*11 ta

 

Ispring dasturida Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi bo‘limda joylashgan?

*Interaktivnosti

Ispring dasturining Interaktivnosti bo‘limi yordamida necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?

*4 ta

Ispring dasturi tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi? 

*Ispring QuizMaker

Ispring dasturi taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?

* .swf va HTML5 

2025 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*bu hajm yana 10 baravar ko‘payadi.

2020 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*40–44 zettabayt (prognoz)

2015 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*6,5 zettabaytdan ko‘proq

2008 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)

2003 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra “butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini” ... miqdorida baholadi.

*5 ekzabayt ma’lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)

Virtual reallik (VR) – ...

*texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: ko‘rish, eshitish, teginish va boshqalar ta’sir ko‘rsatadigan dunyo.

Dropbox xizmatida ro‘yxatdan o‘tgandan so‘ng, foydalanuvchiga faylni saqlash uchun qancha joy ajratiladi?

*2 Gb

Dropbox xizmatini rasmiy veb-sayti....

*https://www.dropbox.com

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

*Ikkalasi ham to‘g‘ri

Google matnli hujjati quyidagilarga imkon beradi:

*Barcha javoblar to‘g‘ri

Taqdimot nima?

*Ob’ekt haqida ma’lumotni qulay shaklda taqdim qilish

Taqdimot formati matn va jadvaldan qanday farq qiladi?

*Slayd tuzilishining mavjudligi

Virtual sinf bilan nima qila olasiz?

*Uzoq muddatli o‘quv loyihalarini qo‘llabquvvatlash mumkin

Google Drive Sheets-dan foydalanib-

*Ko‘p sonli ishtirokchilari bo‘lgan guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin bo‘lgan ko‘plab qo‘shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

*Turi bo‘yicha, kirish, egalik, kirish

Google Docs-da qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?

*Yuqoridagi barcha narsani bajaring

Google Docs bilan ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?

*Google Chrome va Mozilla Firefox

Google Drive qanday funksiyalarni birlashtiradi?

*Tasvirlar va prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)

MOOKni taqdim etuvchi tizimni ko‘rsating

*Coursera, EdX, Khan academy

Moodle - bu ...

*masofali ta’lim platformalaridan biri

 

Qanday kurslar asosida tnglovchilar ma’lum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?

*task-based MOOC

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

*Videma’ruzalar

Moodle LMS rasmiy saytini ko‘rsating

*Moodle.org

LMS tizimida yaratiladigan elektron ta’lim resurslari qaysi standartga mos bo‘lishi kerak?

*SCORM

LMS qanday turlari mavjud?

*tijorat(kommersiya) va boshlangich ochiq kodli

«Online Driver» modeli...

*– o‘quv dasturining asosiy qismi axborot ta’lim muhitidagi elektron resurslar yordamida o‘zlashtiriladi.

“ Selfbrender ” modeli...

*– Amerikaning oliy ta’lim muassasalari uchun an’anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda asosiy ta’limga qo‘shimcha ravishda kurslarni tanlaydi. 

“Online Lab” modeli.

*– o‘quv dasturi elektron ta’lim talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan ta’minlangan auditoriyalarda qoidaga asosan tashkil etiladi. 

“Flex” modeli.

*– o‘quv dasturning katta qismi elektron ta’lim orqali o‘zlashtiriladi. 

“Rotation” “Flipped learning” modeli...

*– o‘quv vaqti individual elektron ta’lim va o‘qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil etilgan ta’limga taqsimlanadi. 

“ Face to Face Driver ” modeli...

*– o‘quv dasturining ahamiyatga bog‘liq qismi bevosita o‘qituvchi yordamida o‘rganiladi.

Zoom + Zoom + Zoom vebinar xizmati ...

*... konferensiyani parolli yoki parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.

OBS + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

*... taqdimotni namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.

YouTube + YouTube + Veb-saytlarga joylashtirish vebinar xizmati ...

*...shartli-bepul dastur varianti bo‘lib, ba’zi vebsaytlarning ba’zi uskunalari bepul yoki sinov muddatlari bor, masalan, 14 kun bepul.

YouTube + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

*... oldindan sozlamalar talab qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab yaratishning dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.

Flipped learning yoki...

*– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi. 

Blended Learning ...

*– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil etiladi. 

Vebinar...

*– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.

Stenford universiteti informatika professordari

Endryu In va Dafna Koller tomonidan asos solingan

"ommaviy onlayn -ta’lim sohasidagi" loyiha qanday nomlanadi?

*Coursera

Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

*SCORM

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?          *an’anaviy bilimlar nazorati usullari Qanday kurslarda o‘qitish maqsadini o‘quvchi

*cMOOC belgilaydi?

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi      *Videma’ruzalar ma’lumotlardan iborat?

Virtual reallik tizimi deganda nima tushuniladi? *imitatsion dasturiy va texnik vositalar

Avtorlik dasturiy vositalari qanday nomlanadi?         *Authoring tools

Udacity loyihasi maqsadi?                  *ta’limni demokratlashtirish

*bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni

Gibrid bulut (hybrid cloud) – ...         boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona bilan

ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi. 

*bunday infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, Ommaviy bulut (public cloud) – ...

yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.

Xususiy bulut (private cloud) – ...   *korxonaning ichki bulut infratuzilishi va xizmatidir.

*– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim

Flipped learning yoki...                      oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi

ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.

*– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham

Blended Learning ...                           auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv

mashg‘ulotlar tashkil etiladi.

Vebinar...                                            *– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni jonli

rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni

*2020 yil 5 oktabr samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi farmoni qachon qabul qilingan?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish

*2020 yil 17 mart chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qachon qabul qilingan?

      

Asimmetrik kriptotizimlarda axborotni shifrlashda va rasshifrovka qilish uchun Ikkita kalit qanday axborot ishlatiladi?

Axborot xavfsizligi siyosatini ishlab chiqishda Himoya qilinuvchi obyekt va uning

2

avvalo nimalar aniqlanadi?                  vazifalari

3         Axborot xavfsizligini ta’minlovchi choralarni      1-huquqiy, 2-tashkiliy-ma’muriy, 3kо‘rsating?     injener-texnik

Axborot xavfsizligining (ma’lumotlarning butunligi, foydalana olish va zarur bо‘lganda, ma’lumotlarni kiritish, saqlash, qayta ishlash

4         va uzatishda foydalaniluvchi axborot va uning     Axborot himoyasi zaxiralari konfidensialligi) muhim jixatlarini ta’minlashga yо‘naltirilgan tadbirlar majmui– bu:

5         Axborotni butunligini ta’minlash usullarini          Xesh funksiyalar, MAC kо‘rsating.

Axborotni deshifrlash deganda qanday jarayon Yopiq axborotni kalit yordamida

6

tushuniladi?                                          ochiq axborotga о‘zgartirish

 

7

Axborotning buzilishi yoki yо‘qotilishi xavfiga olib keluvchi himoyalanuvchi obyektga qarshi qilingan xarakatlar kanday nomlanadi?

Tahdid

8

Imzo chekiluvchi matn bilan birga uzatiluvchi qо‘shimcha raqamli xabarga nisbatan katta bо‘lmagan soni - bu:

Elektron raqamli imzo

9

Kompyuter jinoyatchiligi uchun javobgarlikni belgilovchi meyorlarni ishlab chiqish, dasturchilarning mualliflik huquqini himoyalash, jinoiy va fuqarolik qonunchiligini hamda sud jarayonini takomillashtirish qaysi choralarga kiradi?

Huquqiy

1

0

Kompyuter tizimlarini qо‘riqlash, xodimlarni tanlash, maxsus muhim ishlarni bir kishi tomonidan bajarilishi hollariga yо‘l qо‘ymaslik qaysi choralarga kiradi?

Tashkiliy

1

1

Qaysi javobda elektron raqamli imzoning afzalligi notо‘g‘ri keltirilgan?

Imzo chekilgan matn

foydalanuvchanligini kafolatlaydi

1

2

Qaysi ta’minot konfidenitsal axborotdan foydalanishga imkon bermaydi?

Tashkiliy

1

3

Elektron raqamli imzo qaysi algoritmlar asosida ishlab chiqiladi?

Yel-Gamal, RSA

1

4

Elektron raqamli imzo qanday axborotlarni о‘z ichiga olmaydi?

Elektron hujjatni qabul qiluvchi xususidagi axborotni

1

5

Elektron raqamli imzo tizimi foydalanuvchining elektron raqami imzosini uning imzo chekishdagi maxfiy kalitini bilmasdan qalbakilashtirish imkoniyati nimalarga bog‘liq?

Buning imkoni yо‘q

1

6

Subyektga ma’lum vakolat va resurslarni berish muolajasi-bu:

Avtorizatsiya

1

7

IPSec protokoli OSI modelini qaysi sathida ishlaydi ?

Tarmoq sathi

1

8

Autentifikatsiya tizimlari asoslanishiga kо‘ra nechta turga bо‘linadi ?

3

1

9

Eng kо‘p foydalaniladigan autentifikatsiyalash asosi-bu:

Parol

2

0

Insondan ajralmas xarakteristikalar asosidagi autentifikatsiyalash-bu:

Biometrik autentifikatsiya

2

1

Korporativ tarmoqdagi shubhali harkatlarni baholash jarayoni-bu:

Hujumlarni aniqlash

2

2

Qanday tahdidlar passiv hisoblanadi?

Amalga oshishida axborot strukturasi va mazmunida hech narsani о‘zgartirmaydigan (masalan:

nusxalash ) tahdidlar

2

3

Ma’lum qilingan foydalanuvchi, jarayon yoki qurilmaning haqiqiy ekanligini tekshirish muolajasi-bu:

Autentifikatsiya

2

4

Ma’lumotlarni uzatish tarmog‘ida qaysi funksional talablar axborot xavsizligini ta’minlovchi tizim axborotni uzatish jarayonida ishtirok etuvchi foydalanuvchilarning haqiqiyligini aniqlash imkoniyatini taminlashi lozim?

Foydalanuvchini autentifikatsiyalash

2

5

Parol-bu:

Foydalanuvchi hamda uning axborot almashinuvidagi sherigi biladigan axborot

 

2

6

Tarmoq operatsion tizimining tо‘g‘ri konfiguratsiyasini madadlash masalasini odatda kim hal yetadi?

Tizim ma’muri

2

7

Qanday viruslar xavfli hisoblanadi?

Kompyuter ishlashida jiddiy nuqsonlarga olib keluvchi

2

8

Ma’lumotlarga berilgan status va uning talab etiladigan ximoya darajasini nima belgilaydi?

Axborotning konfidensialligi

2

9

Xizmat qilishdan voz kechishga undaydigan taqsimlangan hujum turini kо‘rsating.

DDOS (Distrbuted denial of service) hujum

3

0

Protokollar      quyidagi          hususiyatlarga             ega bо‘lishi kerak:

      amallar boshidan oxirigacha tartibga ega, ya’ni hech bir amal undan oldingisi tugamaguncha

boshlanmasligi kerak;

3

1

3

2

Kriptografik protokol 

kriptoalgoritmdan va shifrlash kalitlaridan foydalanishni belgilab beradigan qoidalar va protseduralar tо‘plamidir.

3

3

Kriptografik protokollar

3 sinfga bо‘linadi

4

Quyidagi amallarni bajarishi mumkin: boshqa ishtirokchilarga yuborilgan xabarni ushlab olishi va tahlil qilishi; yuborilgan xabarni о‘zgartirishi yoki о‘chirishi; yangi xabarni hosil qilib, boshqa ishtirokchilarga yuborishi; о‘zini boshqa ishtirokchi qilib kо‘rsatishi (bunday aktiv buzg‘unchilarni firibgar deb nomlashadi ).

Aktiv buzg‘unchi

3

5

Rojer Nidxem va Mixael Shryoderlar tomonidan yaratilgan protokolda 

arbitr va simmetrik kriptotizimdan foydalaniladi

3

6

Nidxem-Shryoder protokolining modifikatsion varianti hisoblanadi

Kerberos protokoli

3

7

Ma’lumotning xavfsizligini ta’minlash uchun qaysi dasturidan foydalanish mumkin

SKEY 

3

8

Axborotni maxfiyligini ta’minlashda quyidagi algoritmlardan qaysilari foydalaniladi?

RSA, DES, AES

3

9

Kriptotizimlar ikkita sinfiga bо‘linadi ular qaysi javobda keltirilgan?

1-simmetrik kriptotizim (bir kalitli), 2-asimmetrik kriptotizim (ikkita kalitli)

4

0

Simmetrik shifrlash algoritmlari ochiq ma’lumotdan foydalanish tartibiga kо‘ra qanday turlarga bо‘linadi.

Blokli va oqimli

4

1

Simmetrik shifrlash qanday axborotni shifrlashda juda qulay hisoblanadi ?

Axborotni "о‘zi uchun" saqlashda

4

2

Simmetrik kriptotizimida shifrlash va rasshifrovka qilish uchun qanday maxfiy kattalik ishlatiladi?

Maxfiy kalit

4

3

Simmetrik shifrlashning noqulayligi – bu:

Maxfiy kalitlar bilan ayirboshlash zaruriyatidir

4

4

Axborotni foydalanuvchanligini buzushga qaratilgan tahdidni aniqlang.

DDOS tahdidlar

4

5

Axborotni himoyalash tizimida bajarilishi shart bо‘lgan qoidalar yо‘riqnomalar va qо‘llanmalar majui–bu:

Axborot xavfsizligining huquqiy ta’minoti

4

6

Axborotni shifrlash deganda qanday jarayon tushuniladi?

Ochiq axborotni kalit yordamida yopiq axborotga о‘zgartirish

4

7

Axborotni shifrlashning maqsadi nima?

Maxfiy xabar mazmunini yashirish

 

4

8

Tarmoqlararo ekranning vazifasi-bu:

Ishonchli va ishonchsiz tarmoqlar orasida ma’lumotlarga kirishni boshqarish

4

9

Tarmoqlararo ekran texnologiyasi-bu:

Ichki va tashqi tarmoq о‘rtasida filtr va himoya vazifasini bajaradi

5

0

COMODO Internet Security Firewall bu

Dasturiy vosita

5

1

Block Application

Internet tarmog‘i orqali boshqarish cheklangan ilovalar

5

2

Allow application

Internet tarmog‘iga ruxsat berilgan ilovalar

5

3

Open Advanced Settings

kengaytirilgan sozlanishlar

5

4

SSL protokolida Alert protokolining vazifasi ?

Har bir junatilgan paket haqida ma’lumot

5

5

Global simsiz tarmoqning ta’sir doirasi qanday?

Butun dunyo bо‘yicha

5

6

Kompyuter tizimlarining zaifligi-bu:

Tizimga tegishli bо‘lgan noо‘rin xususiyat bо‘lib tahdidlarni amalga oshishiga olib kelishi mumkin

5

7

Qaysi tushuncha xavfsizlikga tahdid tushunchasi bilan jips bog‘langan?

Kompyuter tizimlarining zaifligi

5

8

Qaysi shifrlash algoritmi GSM tarmog‘ida foydalaniladi ?

A5/1

5

9

Lokal simsiz tarmoqlarga tegishli texnologiyani kо‘rsating.

WI-FI

6

0

Simsiz qurilmalar kategoriyasini kо‘rsating

Noutbuklar va chо‘ntak kompyuterlari (PDA), uyali telefonlar

6

1

Simsiz tarmoqlar xavfsizligiga tahdidlarni kо‘rsating?

Nazoratlanmaydigan hudud va yashirincha eshitish, bо‘g‘ish va xizmat kо‘rsatishdan voz kechish

6

2

Simsiz tarmoqlarni kategoriyalarini tо‘g‘ri kо‘rsating?

Simsiz shaxsiy tarmoq (PAN), simsiz lokal tarmoq (LAN), simsiz regional tarmoq (MAN) va simsiz global tarmoq (WAN)

6

3

Foydalanuvchini identifikatsiyalashda qanday ma’lumotdan foydalaniladi?

Identifikatori (ismi)

6

4

Foydalanuvchini uning identifikatori (nomi) bо‘yicha aniqlash jarayoni-bu:

Identifikatsiya

6

5

Xavfsizlik protokollarini kо‘rsating.

SSL, IPSec

6

6

Shaxsiy simsiz tarmoq texnologiyasini kо‘rsating.

Bluetooth

6

7

Simli va simsiz tarmoqlar orasidagi asosiy farq nimadan iborat?

Tarmoq chetki nuqtalari orasidagi mutlaqo nazoratlamaydigan xudud

6

8

Axborot tizimlari xavfsizligining auditi-bu?

Axborot tizimlarining

himoyalanishining joriy holati, tizim haqida obyektiv ma’lumotlarni olish va baholash

6

9

Windows OT uchun mо‘ljallangan,

kengaytirilgan kuzatish vositasi bо‘lib, mavjud registorlarni, fayl tizimlarini, tarmoq, jarayon va harakat oqimlarini (thread activity)kuzatish imkoniyatini beradi

Process Monitor 

7

0

Process Monitor dasturida kerakli ma’lumotlarni ajratib olish uchun ularni

“FilteràFilter” bandiga о‘tiladi

 

filterlash qanaka amalga oshiriladi. 

 

7

1

Ushbu dasturiy vosita Windows tomonidan ishlab chiqilgan bо‘lib, dinamik tahlillashda keng qо‘llaniladi.

Process Explorer

7

2

Bu dasturiy vosita orqali aktiv jarayonlar rо‘yxatini, jarayonlar orqali yuklangan DLL fayllar rо‘yxatini, jarayonlarning xususiyatlarini va tizim haqida umumiy ma’lumotlarni olish mumkin.

Process Explorer

7

3

Process ustida jarayon nomi, PID ustida jarayon identifikatsiya nomeri, CPU ustida foydalanish kо‘rsatkichi, Description, Company name, Working set, Private bytes ustunlaridan iborat

Process Explorer

7

4

Bu dasturiy vosita registorning ikki holatini bir-biri bilan solishtirish uchun foydalaniladi

Regshot 

7

5

Ushbu dasturiy vosita orqali ZD lar tomonidan berilgan DNSsо‘rovlarni kuzatish imkoni mavjud

ApateDNS

7

6

Murakkab statik tahlil vositalari

IDA Pro

7

7

Ushbu dasturiy vositada tahlillanuvchi dasturni yuklash uchun jixozlar panelidan

“Load a new file or database” bandini tanlanadi va quyidagi oyna hosil bо‘ladi. Bunda IDAProdasturi yuklangan dasturni formatini va protsessor arxitekturasini kо‘rsatadi

IDA Pro

 

              

 

Savol

tо‘g‘ri javob

1

tizimlarni, tarmoqlarni va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti

Kiberxavfsizlik  - Cisco kompaniyasi ta’rifi

2

Cisco kompaniyasining Kiberxavfsizlik tushunchasiga bergan ta’rifi

tizimlarni, tarmoqlarni va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti

3

Ma’lumotlar xavfsizligi

ma’lumotlarni saqlashda, qayta ishlashda va uzatishda himoyani ta’minlashni maqsad qiladi

4

ma’lumotlarni saqlashda, qayta ishlashda va uzatishda himoyani ta’minlashni maqsad qiladi

Ma’lumotlar xavfsizligi

5

foydalanilayotgan tizim yoki axborot xavfsizligini ta’minlovchi dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish va foydalanish jarayoniga e’tibor qaratadi

Dasturiy ta’minotlar xavfsizligi

6

katta tizimlarda integrallashgan tashkil etuvchilarni loyihalash, sotib olish, testlash, analiz qilish va texnik xizmat kо‘rsatishga e’tibor qaratadi

Tashkil etuvchilar xavfsizligi

7

tashkil etuvchilar о‘rtasidagi aloqani himoyalashga etibor  qaratib, о‘zida fizik va mantiqiy ulanishni birlashtiradi.

Aloqa xavfsizligi

8

Dasturiy ta’minotlar xavfsizligi

foydalanilayotgan tizim yoki axborot xavfsizligini ta’minlovchi dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish va foydalanish jarayoniga e’tibor qaratadi

9

Tashkil etuvchilar xavfsizligi

katta tizimlarda integrallashgan tashkil etuvchilarni loyihalash, sotib olish, testlash, analiz qilish va texnik xizmat kо‘rsatishga e’tibor qaratadi

10

Aloqa xavfsizligi

tashkil etuvchilar о‘rtasidagi aloqani himoyalashga etibor  qaratib, о‘zida fizik va mantiqiy ulanishni birlashtiradi.

11

Tizim xavfsizligi

tashkil etuvchilar, ulanishlar va dasturiy ta’minotdan iborat bо‘lgan tizim xavfsizligining jihatlariga e’tibor qaratadi

12

Inson xavfsizligi

kiberxavfsizlik bilan bog‘liq inson hatti harakatlarini о‘rganishdan tashqari, tashkilotlar (masalan, xodim) va shaxsiy hayot sharoitida shaxsiy ma’lumotlarni va shaxsiy hayotni himoya qilishga e’tibor qaratadi

13

Tashkilot xavfsizligi

tashkilotni kiberxavfsizlik

tahdidlaridan himoyalash va tashkilot vazifasini muvaffaqqiyatli bajarishini madadlash uchun risklarni boshqarishga e’tibor qaratadi

14

Jamoat xavfsizligi

u yoki bu darajada jamiyatda ta’sir kо‘rsatuvchi kiberxavfsizlik omillariga e’tibor qaratadi

15

kiberxavfsizlik bilan bog‘liq inson hatti harakatlarini о‘rganishdan tashqari, tashkilotlar (masalan, xodim) va shaxsiy hayot sharoitida shaxsiy ma’lumotlarni va shaxsiy hayotni himoya qilishga e’tibor qaratadi

Inson xavfsizligi

 

16

tashkilotni kiberxavfsizlik tahdidlaridan himoyalash va tashkilot vazifasini muvaffaqqiyatli bajarishini madadlash uchun risklarni boshqarishga e’tibor qaratadi

Tashkilot xavfsizligi

17

u yoki bu darajada jamiyatda ta’sir kо‘rsatuvchi kiberxavfsizlik omillariga e’tibor qaratadi

Jamoat xavfsizligi

18

axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar tizimi va uni zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yо‘llari

Kiberxavfsizlik konsepsiyasi

19

Kiberxavfsizlik konsepsiyasi

axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar tizimi va uni zamonaviy

tendensiyalarni hisobga olgan holda

yechish yо‘llari

20

Kiberxavfsizlik siyosati

tashkilotning maqsadi va vazifasi hamda xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi chora-tadbirlar tavsiflanadigan yuqori sathli rejasi

21

tashkilotning maqsadi va vazifasi hamda xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi chora-tadbirlar tavsiflanadigan yuqori sathli rejasi

Kiberxavfsizlik siyosati

22

Hodisa

shaxs yoki ishchi jarayonni, jarayonni, о‘rab olgan muxit va tizimni normal holatini о‘zgartirishni nazorat etishdir

23

Normal hodisa 

kritik komponentalarga ta’sir qilmaydi yoki kо‘rsatma

(rezolyusiya)ni boshlanishidan oldin о‘zgartirishni nazorat etishni talab qiladi.

24

Hodisalarni kengayishi va kо‘payishi (Eskalatsiya) 

Hodisalarni kо‘payishi tizimga jiddiy ta’sir kо‘rsatadi yoki amalga oshirilgan kо‘rsatma (rezolyusiya) о‘zgartirishni nazorat etish jarayonini kuzatishini ta’minlab berishi shart.

25

Avariyaviy hodisa

shaxs xavfsizligi va sog‘ligiga ta’sir kо‘rsatadi.

26

shaxs yoki ishchi jarayonni, jarayonni, о‘rab olgan muxit va tizimni normal holatini о‘zgartirishni nazorat etishdir

Hodisa

27

kritik komponentalarga ta’sir qilmaydi yoki kо‘rsatma (rezolyusiya)ni boshlanishidan oldin о‘zgartirishni nazorat etishni talab qiladi.

Normal hodisa 

28

Hodisalarni kо‘payishi tizimga jiddiy ta’sir kо‘rsatadi yoki amalga oshirilgan kо‘rsatma (rezolyusiya) о‘zgartirishni nazorat etish jarayonini kuzatishini ta’minlab berishi shart.

Hodisalarni kengayishi va kо‘payishi (Eskalatsiya) 

29

shaxs xavfsizligi va sog‘ligiga ta’sir kо‘rsatadi.

Avariyaviy hodisa

30

Insident 

standart operatsiyalar qatoriga qо‘shilmaydigan hamda xizmat holatini uzib qо‘yish yoki xizmat sifati yomonlashishi holatlariga olib keladigan har qanday hodisaga aytiladi.

 

31

Xavfsizlik insidenti koordinatori

insidentga javob qaytarish jarayonini boshqaradi va komandani tо‘plash uchun javobgar shaxsdir.

32

Insidentni tergov qilish

insident holatini tergov qilish harakati

33

Insidentga javob qaytarish 

xavfsizlikni buzilish ketma-ketligi yoki hujumni boshqarish va yechish uchun ishlab chiqilgan usuldir

34

standart operatsiyalar qatoriga qо‘shilmaydigan hamda xizmat holatini uzib qо‘yish yoki xizmat sifati yomonlashishi holatlariga olib keladigan har qanday hodisaga aytiladi.

Insident 

35

insidentga javob qaytarish jarayonini boshqaradi va komandani tо‘plash uchun javobgar shaxsdir.

Xavfsizlik insidenti koordinatori

36

insident holatini tergov qilish harakati

Insidentni tergov qilish

37

xavfsizlikni buzilish ketma-ketligi yoki hujumni boshqarish va yechish uchun ishlab chiqilgan usuldir

Insidentga javob qaytarish 

38

Kodlashtirish 

axborotni bir tizimdan boshqa tizimga ma’lum bir belgilar yordamida belgilangan tartib bо‘yicha о‘tkazish jarayoni

39

Kalit

matnni shifrlash va shifrini ochish uchun kerakli axborot.

40

Kriptoanaliz  

kalitni bilmasdan shifrlangan matnni ochish imkoniyatlarini о‘rganadi.

41

Simmetrik shifr 

ma’lumotni shifrlash va deshifrlash uchun bir xil kalitdan foydalaniladi

42

Assimmetrik shifr

shifrlash va deshifrlash uchun ikkita kalitdan foydalaniladi

43

axborotni bir tizimdan boshqa tizimga ma’lum bir belgilar yordamida belgilangan tartib bо‘yicha о‘tkazish jarayoni

Kodlashtirish 

44

matnni shifrlash va shifrini ochish uchun kerakli axborot.

Kalit

45

kalitni bilmasdan shifrlangan matnni ochish imkoniyatlarini о‘rganadi.

Kriptoanaliz  

46

ma’lumotni shifrlash va deshifrlash uchun bir xil kalitdan foydalaniladi

Simmetrik shifr 

47

shifrlash va deshifrlash uchun ikkita kalitdan foydalaniladi

Assimmetrik shifr

48

steganografiyaning asosiy g‘oyasi

maxfiy ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi shubhani oldini olish

49

Xesh funksiya

ixtiyoriy uzunlikdagi (bit yoki bayt birliklarida) ma’lumotni biror fiksirlangan uzunlikdagi (bit yoki bayt birliklarida) qiymatga о‘tkazuvchi funksiya

50

Risklarni davolash bu? 

aniqlangan risklar uchun mos nazoratni tanlash va amalga oshirish jarayoni

51

Tarmoq skanerlari

masofaviy yoki lokal tashxis dasturi bо‘lib, u tarmoqning turli elementlarida har xil zaifliklarni aniqlaydi

 

52

Ilova skanerlari 

aniq MBBT, Web-brauzerlari va boshqa amaliy tizimlarga mо‘ljallangan

53

kompyuter tizimlarida tarqalish va о‘z-о‘zidan qaytadan tiklanish (replikatsiya) xususiyatlariga ega bо‘lgan bajariluvchi yoki sharxlanuvchi kichik dasturlardir

Kompyuter viruslari

54

Fayl viruslari 

bajariluvchi fayllarga turli usullar bilan kiriti ladi (eng kо‘p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl yо‘ldoshlarni (kompan’on viruslar) yaratadi yoki faylli tizimlarni (link viruslar) tashkil etish xususiyatidan foydalanadi.

55

Yuklama viruslar 

о‘zini diskning yuklama sektoriga (boot  sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (Master Boot Record) bо‘lgan sek torga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.

56

Makroviruslar 

axborotni ishlovchi zamonaviy tizimlarning makro dasturlarini va fayllarini, xususan MicroSoft Word, MicroSoft Excel va h. kabi ommaviy muharrirlarning fayl xujjatlarini va elektron jadvallarini zaharlaydi.

57

Tarmoq viruslari 

о‘zini tarqatishda kompyuter tarmoqlari va elektron pochta protokollari va komandalaridan foydalanadi. Ba’zida ular "qurt" xilidagi dasturlar deb yuritishadi va Internet qurtlarga (Internet bо‘yicha tarqaladi), IRCqurtlarga (chatlar, Internet Relay Chat) bо‘linadi

58

bajariluvchi fayllarga turli usullar bilan kiritiladi (eng kо‘p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl yо‘ldoshlarni (kompan’on viruslar) yaratadi yoki faylli tizimlarni

(linkviruslar) tashkil etish xususiyatidan foydalanadi.

Fayl viruslari 

59

о‘zini diskning yuklama sektoriga (boot  sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (Master Boot Record) bо‘lgan sektorga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.

Yuklama viruslar 

60

axborotni ishlovchi zamonaviy tizimlarning makro dasturlarini va fayllarini, xususan MicroSoft Word, MicroSoft Excel va h. kabi ommaviy muharrirlarning fayl xujjatlarini va elektron jadvallarini zaharlaydi.

Makroviruslar 

61

о‘zini tarqatishda kompyuter tarmoqlari va elektron pochta protokollari va komandalaridan foydalanadi. Ba’zida ular "qurt" xilidagi dasturlar deb yuritishadi, Internet qurtlarga (Internet bо‘yicha tarqaladi),

IRCqurtlarga (chatlar, Internet Relay Chat) bо‘linadi

Tarmoq viruslari 

 

62

Rezident viruslar

faollashganlaridan sо‘ng tо‘laligicha yoki qisman yashash muhitidan (tarmoq, yuklama sektori, fayl) hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga kо‘chadi. 

63

Rezident bо‘lmagan viruslar

faqat faollashgan vaqtlarida hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga tushib, zaxarlash va zararkunandalik vazifalarini bajaradi. 

64

faollashganlaridan sо‘ng tо‘laligicha yoki qisman yashash muhitidan (tarmoq, yuklama sektori, fayl) hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga kо‘chadi. 

Rezident viruslar

65

faqat faollashgan vaqtlarida hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga tushib, zaxarlash va zararkunandalik vazifalarini bajaradi. 

Rezident bо‘lmagan viruslar

66

Viruslar-«yо‘ldoshlar»

fayllarni о‘zgartirmaydi. Uning ta’sir mexanizmi bajariluvchi fayllarning nusxalarini yaratishdan iboratdir

67

viruslar-«qurtlar» (worm).

tarmoq orqali ishchi stansiyaga tushadi, tarmoqning boshqa abonentlari bо‘yicha virusni jо‘natish adreslarini hisoblaydi va virusni uzatishni bajaradi

68

fayllarni о‘zgartirmaydi. Uning ta’sir mexanizmi bajariluvchi fayllarning nusxalarini yaratishdan iboratdir

Viruslar-«yо‘ldoshlar»

69

tarmoq orqali ishchi stansiyaga tushadi, tarmoqning boshqa abonentlari bо‘yicha virusni jо‘natish adreslarini hisoblaydi va virusni uzatishni bajaradi

viruslar-«qurtlar» (worm).

70

talaba viruslar

odatda, rezident bо‘lmagan viruslar qatoriga kiradi, ularda kо‘pincha xatoliklar mavjud bо‘ladi, osongina

taniladi va yо‘qotiladi

71

«stels» viruslar (kо‘rinmaydigan viruslar) 

operatsion tizimning shikastlangan fayllarga murojaatlarini ushlab qolish yо‘li bilan о‘zini yashash makonidagiligini yashiradi va operatsion tizimni axborotning shikastlanmagan qismiga yо‘naltiradi

72

polimorf viruslar

doimiy tanituvchi guruxlarsignaturalarga ega bо‘lmaydi

73

Risk 

hodisadan kelib chiqadigan oqibatlar va voqea-hodisa  yuzaga kelishi  ehtimolligi  birikmasini  о‘zida  ifodalaydi. 

74

Riskni aniqlash tadbirlari

Risklarni aniqlash; risklarni identifikatsiya qilish; risklarni tahlil qilish; risklarni baholash.

 

75

Risklarni aniqlash

axborot aktivlarining ahamiyatini belgilaydi, mavjud (yoki mavjud bо‘lishi mumkin)  qо‘llaniladigan

tahdidlar va zaifliklarni identifikatsiya qiladi, mavjud boshqarish vositalarini va ularning  identifikatsiya qilingan risklarga ta’sirini identifikatsiya qiladi,  potensial oqibatlarni  aniqlaydi  va  nihoyat,  ustuvorliklarga muvofiq, muayyan risklarni joylashtiradi va kontekstni о‘rnatishda aniqlangan risklarni baholash mezonlari bо‘yicha ularni tasniflaydi

76

Risklarni identifikatsiya qilishdan maqsad

potensial zarar yetkazadigan ehtimoliy insidentlarni prognozlash va bu zarar qay tarzda olinishi mumkinligi tо‘g‘risida tasavvurga ega bо‘lish hisoblanadi.

77

hodisadan kelib chiqadigan oqibatlar va voqea-hodisa  yuzaga kelishi  ehtimolligi  birikmasini  о‘zida  ifodalaydi. 

Risk 

78

Risklarni aniqlash; risklarni identifikatsiya qilish; risklarni tahlil qilish; risklarni baholash.

Riskni aniqlash tadbirlari

79

axborot aktivlarining ahamiyatini belgilaydi, mavjud (yoki mavjud bо‘lishi mumkin)  qо‘llaniladigan tahdidlar va zaifliklarni identifikatsiya qiladi, mavjud boshqarish vositalarini va ularning  identifikatsiya qilingan risklarga ta’sirini identifikatsiya qiladi,  potensial oqibatlarni  aniqlaydi  va  nihoyat,  ustuvorliklarga muvofiq, muayyan risklarni joylashtiradi va kontekstni о‘rnatishda aniqlangan risklarni baholash mezonlari bо‘yicha ularni tasniflaydi

Risklarni aniqlash

80

potensial zarar yetkazadigan ehtimoliy insidentlarni bashoratlash va bu zarar qay tarzda olinishi mumkinligi tо‘g‘risida tasavvurga ega bо‘lish hisoblanadi.

Risklarni identifikatsiya qilishdan maqsad

81

 Identifikatsiya

subyekt  identifikatorini tizimga yoki talab qilgan subyektga taqdim etish jarayoni hisoblanadi

82

Autentifikatsiya

foydalanuvchini (yoki biror tomonni) tizimdan foydalanish uchun ruxsati mavjudligini anikdash jarayoni

83

Avtorizatsiya

identifikatsiya, autentifikatsiya jarayonlaridan о‘tgan foydalanuvchi uchun tizimda bajarishi mumkin bо‘lgan amallarga ruxsat berish jarayoni

84

Nusxa yaratish

Axborot tashuvchilarda ma’lumotlar nusxasini yaratish jarayoni

85

Ma’lumotlarni qayta tiklash

Axborot tashuvchilarda

ma’lumotlarni qayta tiklash jarayoni

86

Tо‘liq nusxa yaratish

Tizimni va undagi barcha fayllarni nusxasini yaratish jarayoni

 

87

Differensial nusxa yaratish

О‘zgartirilgan fayllarni nusxasini olish jarayoni

88

Tarmoq hujumi

Kompyuter tarmoqlari orqali tashkilotning tizimiga ruxsatsiz ta’sir kо‘rsatish

89

Hujum

zaiflik orqali axborot tizimlari xavfsizligini buzishga oshirilgan harakat

90

Sotsial injineriya bu?

turli xil psixologik usullar va firibgarlik amaliyotining tо‘plami bо‘lib, uning maqsadi firibgarlik yо‘li bilan shaxs tо‘g‘risida maxfiy ma’lumotlarni olishdir.

91

web-hujumlar

web texnologiyalar orqali

tashkilotning tizimiga ruxsatsiz ta’sir kо‘rsatish

92

Adware

marketing maqsadida yoki reklamani namoyish qilish uchun foydalanuvchini kо‘rish rejimini kuzutib boruvchi dasturiy ta’minot.

93

Spyware

foydalanuvchi ma’lumotlarini qо‘lga kirituvchi va uni hujumchiga yuboruvchi dasturiy kod.

94

Rootkits

ushbu zararli dasturiy vosita operatsion tizim tomonidan aniqlanmasligi uchun ma’lum harakatlarini yashiradi.

95

Backdoors

zararli dasturiy kodlar bо‘lib, hujumchiga autentifikatsiyani amalga oshirmasdan aylanib о‘tib tizimga kirish imkonini beradi, maslan, administrator parolisiz imtiyozga ega bо‘lish.

96

Kiberetika

bu- kompyuterlar bilan bog‘liq falsafiy soha bо‘lib, foydalanuvchilarning hatti – harakatlari, kompyuterlar  nimaga dasturlashtirilganligi va umuman insonlarga va jamiyatga qanday ta’sir kо‘rsatishini о‘rganadi.

97

Passiv razvedka hujumlari

trafik orqali axborotni tо‘plashga harakat qiladi

98

Aktiv razvedka hujumlari

portlarni va operatsion tizimni skanerlashni о‘z ichiga oladi

99

fishing

Tashkilot va odamlarning maxsus va shaxsiy ma’lumotlarini olishga qaratilgan hujum

100

Tashkilot va odamlarning maxsus va shaxsiy ma’lumotlarini olishga qaratilgan hujum

fishing

101

“Axborot xavfsizligi” tushunchasining uchta tarkibiy qismi nimalardan iborat?

Konfidensiallik, foydalanuvchanlik va butunlik

102

Tarmoq sathidagi ma’lumotlar birligining nomi nima?

paket

103

Ma’lumotlarni tinglash va uzatish jarayonidagi о‘zgarishlar hujumi kо‘rsatilgan variantni tanlang.

Eavesdropping

104

OSI modelidagi qaysi sath MAC manzillari bilan

kanal

 

 

shug‘ullanadi?

 

105

Switch OSI modelining qaysi qatlamida ishlaydi?           

2

106

Hub OSI modelining qaysi qatlamida ishlaydi?

1

107

Virus, qurt yoki DOS hujumi dasturiy yoki apparat ta’minotni buzadi?

Dasturiy hujumlari

108

Xizmatni rad etish hujumini belgilang?

DoS

109

О‘rta hujumdagi odamni toping?

MiTM

110

Hujumlarni aniqlash tizimining qisqartmasi kо‘rsatilgan qatorni toping?

IDS

111

Hujumni bartaraf etish tizimining qisqartmasi kо‘rsatilgan qatorni toping?

IPS

112

OSI modelida nechta qatlam mavjud?

7

113

DDoS hujumlari uchun qanday protokol ishlatiladi?

ARP

114

IPv4 manzilining uzunligi necha baytga teng?

4

115

IPv6 manzilining uzunligi necha bitg?

128


 

 

1

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat bo‘lishi aniqlang.

4

2

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari to‘liq berilgan javobni toping.

Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy

faoliyat tajribalari, qadriyatlar

3

Ma’ruzaning   metodologik funksiyasi        berilgan javobni toping.

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va

yondashuvlarni yoritish  

4

Ma’ruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish

5

Ta’riflarni aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo‘lgan testlar tuziladi?

Produktiv

6

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning ta’limiy funksiyasining mohiyatini toping.

Bilimlarni    tizimlashtiradi,

umumlashtiradi, mukammallashtiradi

7

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

Burch, majburiyat, javobgarlik kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi

8

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

O‘quv-bilish   va        aqliy    faoliyatni rivojlantirish

9

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

Talabalar bilimi va ko‘nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.

10

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping. 

Muntazamlilik

11

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping.

Beg‘arazlik

12

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping.

Keng qamrovlilik

13

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

Dasturning barcha bo‘limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta’minlaydi.

14

Testlar shakliga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

Ochiq testlar, yopiq testlar

15

Testlar murakkablik darajasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

Reproduktiv, produktiv, qisman-

izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar 

16

Testlar o‘tkazilish texnologiyasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi: 

Bosma, dasturlashtirilgan testlar

17

Standart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Standart test topshiriqlari 1 ta to‘g‘ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat

18

Nostandart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Ko‘p           javobli,      rasmli         va

animatsiyalardan iborat

19

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi asosida tadqiqotlar o‘tkazish belgilangan?

8-dekabr 2018-yilda qabul qilingan 997-sonli “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-

 

 

 

tadbirlari to‘g‘risida”gi Qaror

20

Xalqaro baholash dasturidan birini toping

TALIS

21

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping

PISA

22

Ikki     karra    o‘tkaziladigan Xalqaro           baholash dasturini toping.

TIMMS

23

Umumta’lim maktablari pedagogik kadrlari bilan o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TALIS

24

1-4-sinf o‘quvchilarining o‘qish va matnni tushunish yuzasidan o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIRLS

25

1-4-sinf o‘quvchilarining o‘qish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS

26

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qo‘llash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Tahlil

27

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Sintez

28

Bilimga berilgan to‘liq javobni toping.

Narsa va hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan

tushunchalardan tarkib topadi

29

Kompetensiyaning lug‘aviy ma’nosini toping. 

Lotincha         competens                   layoqatli, qobiliyatli

30

Test topshiriqlari ..... sirasiga mansub. Jumlani to‘ldiring.

Didaktik materiallar

31

Test topshiriqlarining  didaktik funksiyalari to‘liq berilgan javobni toping.

Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

32

Test topshiriqlarining ta’limiy funksiyasi berilgan javobni toping. 

O‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalardagi tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni o‘z bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli fan asoslarini o‘rganishga undaydi.

33

Test topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping.

Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

 

34

Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping. 

Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma’suliyatini anglagan holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi

35

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish

36

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish

37

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining uchinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi

o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash

38

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining to‘rtinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil

39

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez

40

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa

41

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) qaysi tashkilot tomonidan ta’sis etilganligini toping.

Xalqaro hamkorlik va rivojlanish tashkiloti

42

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

Turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.

43

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping.

Pedagogning ijtimoiy           mavqeini oshirish.

44

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping.

Moderator o‘qituvchilarni tanlash va

e’tirof etish

45

Modul so‘zining lug‘aviy ma’nosini toping.

Lotincha - qism, blok

46

Akademik kreditga berilgan javobni toping.

Yaxlit, muayyan o‘quv natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil o‘qish va o‘rganish harakatlari jamlanmasi.

47

Akademik modulga berilgan javobni toping.

Oliy ta’limning muayyan bosqichida ushbu ta’lim darajasini qo‘lga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda to‘plab boriladigan ramziy o‘lchov birligi.

 

48

Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.

O‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli

49

Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi

Muayyan miqdordagi kredit

50

Xorijiy tajribaga ko‘ra, kredit-modul tizimida o‘quv jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat bo‘ladi.

2-4.

51

Kredit-bu.....Ta’rifni to‘ldiring.

Talabaning modullarni o‘qib o‘rganishi va o‘zlashtirishi uchun sarflangan o‘quv yuklamasining

(vaqtning) o‘lchov birligidir

52

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda            tutilgan «blended         learning» texnologiyasining ma’nosi to‘g‘ri berilgan javobni toping.

Aralash ta’lim

53

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda            tutilgan «flipped           classroom» texnologiyasining ma’nosi to‘g‘ri berilgan javobni toping.

Majmuali ta’lim

54

Kredit-modul tizimining afzalligi bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

Talaba barcha modullar didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

55

Kredit-modul tizimining afzalligi bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

Talaba har bir modul bo‘yicha  belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

56

HEMIS-igher education Management Systems

bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq

boshqarish va raqamlashtirish tizimi

57

HEMIS-Higher education Management Systems

bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq

boshqarish va raqamlashtirish tizimi

58

Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping.

Ma’ruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashg‘ulotlari

59

Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping

Kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi

60

Talabalarning mustaqil ta’limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko‘ra qanday shakllantirish zarur?

Reproduktiv, produktiv, qisman-

izlanishli, kreativ darajada

61

Talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash  qaysi nazorat turlarida amalga oshiriladi?

Joriy, oraliq, yakuniy nazorat

62

Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping. 

HEMIS                   Higher             education

Management Systems

63

HEMISning “O‘quv jarayonini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping. 

Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish

yuzasidan ko‘rsatmalar 

64

HEMISning “Talabalar hayotini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping. 

Talabalarning shaxsi    haqidagi

ma’lumotlar va o‘zlashtirishi

65

Talabalarning shaxsi va o‘zlashtirishi xaqidagi ma’lumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.

“Talabalar hayotini boshqarish”

 

              

 

Test topshirig‘i

 

To‘g‘ri javob

1

O‘qitish – bu  

 

 

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

2

Ta’lim - bu 

 

 

qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon etadi.

3

Dinamik o‘zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta’lim uning rivojlanishining ajralmas omili bo‘lishi natijasida -  

 

 

 uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.

4

O‘zbekiston Respublikasida ilm-fanni 2030

yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi

qachon qabul qilingan?

 

2020 yil 29 oktyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining

PF-6097-sonli farmoni bilan

 

5

 

Nechinchi         yilga     borib       O‘zbekiston

 

2030 yilga

Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi bo‘yicha jahonning 50 ilg‘or mamlakati qatoriga kirish asosiy maqsad qilingan.

6

Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi 

 

ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda  joriy etiladi.

7

 

Innovatsiyalarning    turlari        quyidagilar

 

texnologik; mahsulotli;boshqaruv-marketingli va ijtimoiy

 

hisoblanadi:

 

8

 

Gumanitar fanlarda  innovatsiyalar – bu 

birinchi navbatda yangi ijtimoiy amaliyot shakllanadigan innovatsion tafakkurning paydo bo‘lishi uchun baza hisoblanadi.

9

 

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 oktyabrdagi Farmoni bilan

 

mazkur yo‘nalishni rivojlantirish yo‘lidagi 19 ta muammo alohida belgilandi.

tasdiqlangan Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ...

10

 

Zamonaviy universitetlarning o‘zgarishini aniqlovchi ko‘pgina modellar bo‘lishiga

 

universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o‘tishi hisoblanadi.

qaramasdan asosiy trendlar bo‘lib... 

11

 

Universitet (nem. Universität, o‘z navbatida  lat. universitas so‘zidan kelib

 

 yaxlitlik, umumiylik) - fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy ta’lim muassasasi.

chiqib

12

 

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi ko‘ra

 

fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.

innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning o‘zaro xatti-harkatlariga asoslangan: 

13

 

"Akademik tadbirkorlik" -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).

14

Tadqiqot universiteti g‘oyasi (muallifi bo‘lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi)  - 

 

universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy

kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish

(ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo‘ljal olish.

15

   Bugungi kunda universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi 

 

3 ta


 

 

16

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modelitadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab 

17

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

 Massachesuta 

18

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi

universitetga o‘kazilgan

Stenfordga

19

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi. 

 ingliz

20

  Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan? 

Universitet-2.0

21

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim hisoblanadi ?

 Stenford universiteti professori Ge hisoblanadi

 

nri Itskovits

22

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

 G.Itskovitsning 

 

23

Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi – 

 innovatorlarni

.

tayyorlash. 

24

 Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti"  qanday nom  bilan atalmoqda?

 universitet 3.0 

 

25

Tadbirkorlik universitetlarining           asosiy mezonlari - 

 

yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo‘lishi lozim.

26

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko‘proq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0  ga

27

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida     “To‘rtinchi spiral” tamoyili g‘oyasi, ya’ni universitetning -

davlat, biznes va texnoparklar (iste’molchi buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.

28

Akademik spin-off- bu:

universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.

29

Spin-offni amalga oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?

4 ta, ya’ni: ixtirochi-olim;  ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor

 

 

30

Spin-aut – bu:

 

ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni o‘tkazishning muhim mexanizmi.

31

"Texnologiyalarni tushunchasi - bu 

tijoratlashtirish"

  ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

32

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

 madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-

tadbirkorlik.

33

“Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi qonunning maqsadi nimalardan iborat?

innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

34

Innovatsion infratuzilma — 

innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.

35

O‘zbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi –bu:

 

O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq

36

Universitetlarning 3 ta asosiy shakllari

klassik (nemis);  politexnik  (“fransuz”); tadbirkorlik (“amerikacha”)

37

Tadbirkorlik universiteti      shunisi             bilan farqlanadiki, bunda:

g‘oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o‘z aksini topadi.

38

Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

yangi          institut          “professor-tadbirkor”

(faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.

39

Universitet 4.0 ni loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo‘ladi?

tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik,  shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik.

40

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

41

Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi

42

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida

“tadbirkor-olim” iborasi keng tarqalgan bo‘lib, uning yangi roli o‘zida nimani namoyon etadi?

akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.

43

Kvartil (chorak) Q — bu 

ilmiy jurnallarning tsitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.

 

44

Protsentil – bu 

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo‘yicha aniqlanadi.

45

IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo‘lib inglizcha: 

Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).

46

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga asolangan?.

mezon tadqiqotchining nashrlari sonini  va ushbu nashrlarni havola qilish, yani tsitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.

47

Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.

1

“Компetentlik” tushunchasining lo‘g‘aviy ma’nosi qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

inglizcha “competence” – “qobiliyat”

2

“Kompetentlik” pedagogik kategoriya sifatida ta’lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

psixologiya

3

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi nima deb ataladi?

Kasbiy kompetentlik

4

“Ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish ko‘nikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda sub’ektlar bilan muloqotga kirisha olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Ijtimoiy kompetentlik

5

“Pedagogik jarayonda sog‘lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta’lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Psixologik kompetentlik

6

Pedagogning kasbiy kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan? 

Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

7

Tembr 

tovush rangdorligi, yorqinligi hamda uning yoqimliligi va alohidaligidir

8

M.Stobart        tomonidan             tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko‘rsatilgan?

5 ta

9

 … o‘qitishning maqsadi va natijalariga erishish (amalga oshirish) yo‘llari tizimi

Metod 

10

Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko‘nikmalarini egallash yo‘lidagi ko‘p marta takrorlanish bu-...

Mashq

11

O‘quv jarayonining so‘nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

natija

12

Akmeologiya (akme)  tushunchasi qanday ma’noni anglatadi? 

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk,

eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

13

Imij (inglizcha image) so‘zining ma’nosi nima?

“siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”, “obraz”

14

Innovatsion ta’lim jarayonida nima yetakchi

interfaol metodlar

 

 

 

o‘ringa ega?

 

 

 

15

Pedagogik faoliyat – bu?

o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga

muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar

majmui

 

 

16

Inson  his tuyg‘ulari uning ... namoyon bo‘ladi

yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida

 

 

17

Lug‘aviy jihatdan “interaktiv” tushunchasining ma’nosi

“o‘zaro harakat qilmoq”

 

 

18

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat 

dars ishlanmasi

 

 

19

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

Ta’lim innovatsiyalari

 

 

20

Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat cho‘qqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi  fan o‘rganadi? 

Akmeologiya 

 

 

21

Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi”  haqidagi fan sifatida e’tirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

 

 

22

Qadriyatshunoslik, ma’naviy qadriyatlar sohasini o‘rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

Aksiologiya

 

 

23

Aksiologiyaning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot

 

 

24

Kreativlikning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

lot., ing. “create ” – yaratish, “creative” – yaratuvchi, ijodkor

 

 

25

Pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratishi bu - …

Pedagogik kreativlik

 

 

26

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini  shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

A.S Makarenko

 

 

27

“O‘qituvchi, –  aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega  bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va  aniq  ifodalay olishni  bilmog‘i  zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan? 

Al-Farobiy  

 

 

28

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan  tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

Yakka tartibda

 

 

29

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

Ya.A. Komenskiy

 

 

30

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

Dars 

 

 

31

"Andragogika" tushunchasi qaysi olim

tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan

Aleksandr Kapp

 

 

32

Har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi bu-…

Pedagogik texnika

 

 

33

Pantomimika   bu–

Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir

 

 

34

Mimika  bu 

Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.

 

35

O‘qituvchi nutqi – 

Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi

36

O‘qituvchi nutqining asosiy shakllari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping

monolog, dialog, polilog

37

O‘qituvchi o‘z nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e’tibor qaratishi zarur?

Adabiy, talaffuz, kelishik me’yorlariga

38

Diksiya bu-…

So’zlarni aniq talaffuz qilish

39

Ayrim so‘z va bo‘g‘inlarning aytilish muddati va to‘xtalishi, nutq va ifodalarning  navbat bilan o‘z o‘rnida ishlatilishi nimani  bildiradi?

Ritmika

40

O‘z- o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

41

O‘qituvchi  axloqiy-ma’naviy qiyofasini namoyon etuvchi me’yor tuyg‘usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat 

42

“Relaksatsiya”  qanday holat?

Jismonan va ruhan bo‘shashish, butunlay osoyishtalik

43

O‘quvchilarning  muloqot asosida ma’naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik

44

Pedagog o‘zining  qaysi tomonlarini boshqarishni o‘rganishi kerak?

Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti  harakatini

45

O‘qituvchi  o‘quvchilarni o‘zi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim

46

O‘qituvchi  pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

47

Nutqning toza  bo‘lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

Dialektizm va varvarizm 

48

 O‘qituvchi  o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo‘ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim

49

Pedagogik  jarayonning harakat vositasi bu...

Pedagogik o‘zaro ta’sir

50

O‘z-o‘zini  bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

51

Ўқитувчининг асосий педагогик функциялари бу-

таълим, тарбия, ривожлантириш, шакллантириш жараёнини бошқариш

52

Ўқитувчи муваффақиятининг сири нимада?

талабалар фаолиятини бошқара олишида

53

Педагогик фаолиятни режалаштириш бу:

касбий фаолият лойиҳасини ишлаб чиқиш ва режалаштириш

54

Қулай муҳитни яратувчи ўқитувчи бу:

фасилитатор

55

Педагогика соҳасида янги илмий йўналиш нима деб номланади?

"Ўқитувчининг инновацион фаолияти"

 

1). Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi? -------- O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma

 

2). "Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart".

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?---------------

“Miranda qoidasi”

 

3). Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo‘jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?---------Chirchiq shahrida

 

4). “Miranda qoidasi” bu------------fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi

 

 

5). 2023-yil 11-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston - 2030" strategiyasi to‘g‘risida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yo‘nalish bor?---------------- 5 ta

 

6). Taraqqiyot strategiyasining 6-yo‘nalishi qanday nomlanadi? ---------- Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

 

7). Taraqqiyot strategiyasining "Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash" nomli 3-yo‘nalishi nechta maqsadni o‘z ichiga oladi?---------- 16 ta maqsaddan iborat

 

8). Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish bo‘yicha 2030-yilgacha bo‘lgan davrda ustuvor yo‘nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?------- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni

 

9). Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?---------davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

 

10). Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali ma’muriy tartib-taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?--------“Raqamli idora” loyihasi

 

11). Taraqqiyot strategiyasiga ko‘ra davlat qarzini boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori yiliga qancha bo‘lishi belgilangan?--------4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini

 

12). Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?-------Siyosiy partiyalar

 

13). Konstitutsiya so‘zi qanday ma‘noni anglatadi?--------lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish

 

14). “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?---------Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.

 

15). Ijtimoiy sheriklik bu?-------Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi

 

16). O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida "O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi" normasi belgilangan?---------25-moddasida

 

17). Strategiya tushunchasi ma‘nosi----------yunon tilidan στρατηγία – sarkardaning san’ati

 

18). O‘zbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?--------u saylagan O‘zbekiston Respublikasi

Oliy Majlisi va Prezidenti

 

19). Ta’lim-tarbiyaning interaktiv usullarini qo‘llash orqali qaysi ta‘lim muassasasini ma’naviyat va ma’rifat, madaniyat o‘chog‘iga aylantirish nazarda tutilgan?-----------maktablarni

 

Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?-----------davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

 

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha hududlarda birlamchi tibbiy xizmati qanday tamoyil asosida yo‘lga qo‘yish belgilangan---------“bir qadam” tamoyili

 

"2022 — 2026-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi-ning turizm salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi VM-qaroriga ko‘ra Orolbo‘yi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-ma’rifiy salohiyatini yanada oshirish bo‘yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?----------“Orol orzusi” dasturi

 

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish bo‘yicha 2030-yilgacha bo‘lgan davrda ustuvor yo‘nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?----------O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni

 

Har bir tuman budjetining necha foizini “Fuqarolar budjeti” dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?----- kamida 5 foizini

 

2022        — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?------“Harakatlar strategiyasidan ------ Taraqqiyot strategiyasi sari”

 

2023        moliya yilidan “Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?--------jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi

 

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?----------- Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir. 

 

Yoshlarning bandligini ta’minlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, ta’lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish, yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yo‘nalish - ----- Ijtimoiy sohani rivojlantirish

 

 

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur‘atlarini ta‘minlashning ustuvor yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating-----------2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining

“Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

 

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating ----------“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi

 

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo‘jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?---------- Chirchiq shahrida

 

Fuqarolik jamiyati ta‘rifi to‘g‘ri keltirilgan javobni ko‘rsating------------insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma-xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?---------siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida

 

"Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qat’iy ijrosini ta’minlash" maqsadi bo‘yicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?---------  O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

 

Ma’naviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yo‘nalish maqsadlarida belgilangan?--------- ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

 

"Xavfsiz va tinchliksevar davlat” tamoyiliga asoslangan siyosatni izchil davom ettirish “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasining nechinchi ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan?--------- 5-ustuvor yo‘nalish

 

“Xalqparvar davlat” milliy dasturi amalga tatbiq etish qaysi g‘oya asosida ishlab chiqilgan? ------“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasi

 

38). “Legal Tech” platformasi nima?---------Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

 

39). Global innovatsion indeksda O‘zbekiston Respublikasi-ning o‘rnini yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan? ------------ top-50

 

40). Jamoatchilik nazorati subyektlari bu-------- O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

 

41). Yoshlar bilan ishlashning "mahalla-sektor-tuman (shahar)-hudud-respublika" tizimi qaysi me‘yoriy-huquqiy hujjatga asosan joriy etildi? -------- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida

 

42). Konstitutsiyamizda (51-modda) “akademik erkinlik”, degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini ko‘rsating? --------- O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy-tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.

 

43). Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?------ Siyosiy partiyalar

44). "Yashil iqtisodiyot" bu? ------ inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

 

45). "Habeas corpus nima? ----- jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi

 

46). Taraqqiyot strategiyasining 6-yo‘nalishi qanday nomlanadi? ----- Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

 

47). Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating -----  2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi

 

48). Konstitutsiya so‘zi qanday ma‘noni anglatadi?---------lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish

 

49). Ma’naviyat bu----------inson axloqi va odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir

 

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning nechta elementlari taklif etilgan? ----------- 5 ta

 

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------ raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

 

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik –-------raqamli ma’lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog‘liq bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya, mas’uliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot ob’ektlarini yaratish.

 

G.U.Soldatovaning fikricha kommunikativ kompetentlik – -------... turli xil muloqot shakllari va turli maqsadlar uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat;

 

G.U.Soldatovaning fikricha texnik kompetentlik – ------ turli muammolarni, jumladan, kompyuter tarmoqlaridan, bulutli xizmatlardan foydalanish va hokazolarni hal qilish uchun apparat va dasturiy

ta’minotdan samarali va xavfsiz foydalanish imkonini beruvchi bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat;

 

G.U.Soldatovaning fikricha iste’molchi kompetentligi – ------- turli ehtiyojlarni qondirishni o‘z ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bog‘liq turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat.

 

Zarur ma’lumotlar va ular bilan ishlash vositalarini izlash ko‘nikmalari, ushbu vositalarni tezda o‘zlashtirish qobiliyati (axborot kompetentlik); boshqa foydalanuvchilar bilan muloqot qilish qobiliyati (kommunikativ kompetentlik); turli shakl va ko‘rinishdagi axborotni ishlab chiqarish ko‘nikmalari (ijodiy kompetentlik) kabi raqamli kompetensiyaga erishish mezonlari sifatida quyidagi malakalar kim tomonidan taklif etilgan?  ---- P.Gilster

 

Evropa Ittifoqi ta’lim qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelida nechta yo‘nalish taklif etilgan?  --- 6 ta 

 

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ---- ta’lim jarayonining barcha sub’ektlarining raqamli texnologiyalar orqali o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog‘liq: jamoa, ta’lim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o‘zaro hamkorlik. Ushbu yo‘nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo‘naltirilgan o‘z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.

 

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ----- pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha sub’ektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. 

 

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ---- baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.

 

 

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------ pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq.

 

 

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ----- pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish

bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.

 

SAMR modeli kim tomonidan yaratilgan? ---- Ruben R. Puentedura

 

Raqamli iz (digital footprint) – bu ... ----- Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi

 

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni necha bosqichda amalga oshiriladi? ----- 4 ta

 

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang ----- 1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma’lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

 

Raqamli soya nima? ----- Tarmoq foydalanuvchisi o‘zi bilmagan holda, ya’ni hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan ma’lumotdir. 

 

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz? ------ Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli

texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami.

 

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz? ----- Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta’minlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to‘plamidir.

 

Himoyalangan veb-saytlar -------- https:// 

 

Raqamli izni boshqarishning xulq-atvor komponenti ... ------ internetdagi hatti-harakatlar ketma-ketligini aks ettiradi;

 

Raqamli izni boshqarishning faoliyat komponenti ... ------ axborot-ta’lim sohasidagi faoliyat natijalarini ko‘rsatadi;  

 

Raqamli izni boshqarishning kommunikativ komponenti ... ------ turli forumlar, suhbatlar, elektron pochta

xabarlari asosida to‘planadi; 

 

Raqamli izni boshqarishning texnologik komponenti ... ------ raqamli muhitdagi faoliyatni odatda

foydalanadigan texnologiyalar, ya’ni IP-manzillar, qidiruvlar, ma’lumot almashish protokollari va boshqalar nuqtai nazaridan aks ettiradi;

 

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti ... ----- turli xil so‘rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi. 

 

Raqamli didaktika tushunchasiga ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan? ----- Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi. 

 

“e-Didactics” tushunchasini kim tomonidan kiritilgan  ------ Dj. D'Andjelo  

 

Raqamli didaktika – raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng foydalangan holda samarali o‘rganish san’ati haqidagi fandir. Mazkur tarif kim tomonidan berilgan? ------  M. Choshanov

 

Raqamli didaktikaning asosiy vositalari – shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayoni; raqamli ta’lim texnologiyalari; metaraqamli o‘quv komplekslari. Mazkur tarif kim tomonidan berilgan? ----- V.I.Blinova 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Ustunlik tamoyili – ... ------- raqamli ta’lim muhitida talabaning mustaqil ta’lim faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, o‘quv jarayonini tashkil etish, o‘quv jarayonida talabani qo‘llab-quvvatlash va yordam berish lozimligin ko‘rsatadi. 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Shaxsiylashtirish tamoyili – ... ------ talabaning o‘quv maqsadini mustaqil ravishda belgilash, o‘quv jarayonining strategiyasini, o‘quv dasturining rivojlanish sur’ati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi. 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Maqsadlilik tamoyili – ... ------- maqsadlilikning an’anaviy didaktik tamoyili bilan kesishadi: o‘quv jarayonida faqat ma’lum bir talabaning ta’lim jarayonida belgilangan maqsadlarga maksimal darajada erishishni ta’minlaydigan raqamli texnologiyalardan foydalanish talab etiladi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili – ... ------- raqamli ta’lim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, o‘quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur’ati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili – ... -------- maqsadlarga erishishni, bilim, ko‘nikma va malakalarni to‘liq o‘zlashtirishni talab qiladi “tushuntirish – mustahkamlash – nazorat” didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Hamkorlikda o‘rganish tamoyili – ... ----- o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol ko‘p tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida o‘quv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o‘rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi. 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Amaliyotga yo‘naltirilganlik tamoyili – ... ---- ta’limni hayot bilan bog‘lashning an’anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Murakkablikni oshirish tamoyili – ... ------- mavjudlik, tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bog‘liq bo‘lib, murakkablikni oshirish prinsipi izchil o‘tishni o‘z ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan

guruhga va guruhdan individual va boshqa ta’lim jarayonlarini nazarda tutadi.

 

Raqamli ta’lim jarayonining Ta’lim muhitining to‘yinganligi tamoyili – ... ------- individual ta’lim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq ta’lim resursi – yagona axborot ta’lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin. 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Polimodallik (multimedia) tamoyili – ... ------ vizualizatsiyaning batafsilroq didaktik tamoyili bo‘lib, o‘quv jarayonida idrok etishning vizual, eshitish va vosita (kinestetik) usullarini o‘z ichiga oladi. 

 

Raqamli ta’lim jarayonining Baholash tamoyili – ... ------- butun o‘quv jarayoni davomida talabalarning muvaffaqiyatini doimiy ravishda baholashni taqozo etadi.

 

Raqamli ta’lim resursi – ... ------ raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

 

Raqamli ta’lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: -------- Barcha javoblar to‘g‘ri 

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi? ----- o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi 

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi? ------ Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi? ------ Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi? ------ o‘zo‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

 

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi? --------- dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. ----- Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. ------- Ta’lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. ---------- Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ko‘rgazmalilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. ------- O‘rganilayotgan ob’ektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi. 

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. ------ O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. --------- Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o‘zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. --------- Raqamli ta’lim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual o‘quv topshiriqlarining o‘zgaruvchanligini oshirish mumkin bo‘ladi.

 

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang. -------- Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak. 

 

Interfaollik darajasini oshirishning shartli passiv shakllari ...  ... ular foydalanuvchining kontent bilan o‘zaro aloqasi yo‘qligi bilan tavsiflanadi, shu bilan birga kontent foydalanish paytida o‘zgarmagan ko‘rinishga ega bo‘ladi.

 

Interfaollik darajasini oshirishning faol shakllari ... -------- ... ular kontent tarkibiy qismlari bilan elementar

amallar bajarish orqali foydalanuvchining o‘zaro ta’siri bilan tavsiflanadi. 

 

Interfaollik darajasini oshirishning faoliyatli shakllari... -------- ... kontent elementlari bilan foydalanuvchi

o‘rtasidagi konstruktiv aloqa bilan tavsiflanadi. 

 

Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari... ------- ... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o‘rganishga emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.

 

Pedagogik dizayn – bu ... -------- ... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

 

ADDIE — onlayn kursni loyihalash modeli nechta bosqichdan iborat? -------- 5 ta

 

Merrillning vazifalarga yo‘naltirish tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------- O‘quv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

 

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------- Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

 

Merrillning o‘quv materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------- Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

 

Merrillning Qo‘llash tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------- Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak. 

 

Merrillning integratsiya tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. ------ Onlayn kurs bo‘yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qo‘llanilishi kerak.

 

Raqamli etika — bu ... ------ onlayn muhitda o‘zini tutish qoidalari va tamoyillari to‘plamidir.

 

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang: ---------- Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko‘p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

 

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo‘lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi. --------- Kompyuter etikasi

 

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi? -------- shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

 

Mutlaq huquq qanday imkoniyatlar beradi? --------- Barcha javoblar to‘g‘ri

 

Agar mahsulot inson tomonidan o‘z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo‘lsa (masalan, o‘qituvchi masofaviy o‘qitish kursini ishlab chiqqan bo‘lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo‘ladi ------ shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga  

 

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi? ------ mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

 

Qaysi holatlarda muallifning mualliflik huquqi buziladi?    ------- Barcha javoblar to‘g‘ri

 

Mualliflik huquqi egasi asarga bo‘lgan mutlaq huquqi to‘g‘risida xabar berish uchun mualliflik huquqini himoya qilish qanday belgi orqali ifoda qiladi? ------- ©

 

Resurs mualliflari o‘zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo‘lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?  ------ Creative Commons litsenziyasi bilan

 

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron ta’lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin? ------- mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

 

 

Tapskottning fikriga ko‘ra ochiqlik tamoyillari nimalarni o‘z ichiga oladi? ------- barcha javoblar to‘g‘ri.

 

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchisining texnik qo‘llab-quvvatlash xizmati... ------ ... litsenziyalangan dasturlarning egalari dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchisining texnik yordamidan foydalanish huquqiga ega, bu ko‘p hollarda yuzaga kelgan muammolarni hal qilishga imkon beradi.  

 

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot yangilanishlari... -------- ... shaxsiy kompyuterni himoya qilishning asosiy vositalaridan biridir (ayniqsa, antivirus dasturlari uchun). Qonuniy foydalanuvchilar barcha chiqarilgan yangilanishlarni zudlik bilan va bepul olishadi.

 

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot texnik rivojlanishi... --------- ... dasturiy ta’minotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy ta’minot ehtiyojlarini aniqlashga, eski dasturiy ta’minotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish va raqobatlashishga yordam beradigan to‘g‘ri texnologiyani tanlashga yordam beradi.

 

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot funksionalligini oshirish... -------- ... ishlab chiqaruvchilar tomonidan sizning ehtiyojingizga qarab dasturiy mahsulotning funksionalligi bo‘yicha o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.

 

Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima? -------- Dasturiy ta’minotni tarqatish shaklidir. 

 

“Masofaviy ta’lim” tushunchasi qanday ma’noni anglatadi? -------- talaba va o‘qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta’lim jarayonini tashkil etilishini anglatadi. 

 

Masofaviy ta’lim tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?   -------- Barcha javoblar to‘g‘ri 

 

Masofaviy ta’limning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat? --------- Barcha javoblar to‘g‘ri 

 

Masofaviy o‘qitish modellari: -------- Barcha javoblar to‘g‘ri

 

Masofaviy ta’limni tashkillashtirishning manbalari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating. ------- Barcha javoblar to‘g‘ri

 

Elektron o‘quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta’minotlar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating. --------- LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P

 

Virgual ta’lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-Leaming Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating. --------- Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining, Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

 

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content Management

Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating. --------- WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN, SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS

 

Moodle – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?  -------- Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma 

 

Ilias – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi? --------- forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

 

iSpring Learn – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi? --------- Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

 

«Ommaviy ochik kurs» atamasi kim tomonidan kiritilgan? -------- Brayan Aleksandr va Deyv Korme

 

Khan Academy onlayn ta’lim maktabi asoschisi kim? -------- Salman Xan

 

Khan Academy onlayn ta’lim maktabiga nechanchi yilda asos solingan? ------- 2006 yil

 

Coursera xalqaro ochiq onlayn ta’lim platformasiga qachon asos solingan? ------ 2012 yil avgust

 

EDX akademik bepul masofaviy ta’lim platformasiga kim tomonidan asos solingan? -------- Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

 

Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan? -------- Stenford professori Sebastyan Tran 

 

Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat? ------ ta’limni demokratlashtirish 

 

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat? --------- Videma’ruzalar

 

Qanday kurslarda o‘qitish maqsadini o‘quvchi belgilaydi? --------- cMOOC  

 

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi? --------  an’anaviy bilimlar nazorati usullari

 

Stenford universiteti informatika professorlari Endryu va Dafna Koller tomonidan asos solingan "ommaviy onlayn ta’lim sohasidagi" loyiha qanday nomlanadi? -------- Coursera  

 

Universal amaliy dasturiy ta’minot turlariga nimalar kiradi? -------- barcha javoblar to‘g‘ri 

 

Matn muharrirlari – ... ---------- ... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar. 

 

Taqdimot tayyorlarlash dasturi – ... --------- ... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda qo‘llaniladi.

 

Jadval muharrirlari – ... ---------- ... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.

 

Grafik muharrirlar – ... ----------- ... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar,

rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan. 

 

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) – ... -------- ... murakkab tuzilishga ega bo‘lgan ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi. 

 

Ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bog‘liq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari –

... -------------------- ... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.

 

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari – ... ------------- ... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi. 

 

Multimedia ma’lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar – ... -------------- ... o‘quv videolarini yaratish, audio va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun mo‘ljallangan. 

 

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari ------------------ Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

 

Grafika va infografika yaratish vositalari------------------- Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme 

 

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari -------------- Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning nechta elementlari taklif etilgan?

5 ta

2

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

3

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik – ...

raqamli ma’lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog‘liq bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya, mas’uliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish. 

4

G.U.Soldatovaning fikricha kommunikativ kompetentlik – ...

turli xil muloqot shakllari va turli maqsadlar uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat;

5

G.U.Soldatovaning fikricha texnik kompetentlik –

...

turli muammolarni, jumladan, kompyuter tarmoqlaridan, bulutli xizmatlardan foydalanish va hokazolarni hal qilish uchun apparat va dasturiy ta’minotdan samarali va xavfsiz foydalanish imkonini beruvchi bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat;

6

G.U.Soldatovaning fikricha iste’molchi kompetentligi – ...

turli ehtiyojlarni qondirishni o‘z ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bog‘liq turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim, ko‘nikma, motivatsiya va mas’uliyat

7

Zarur ma’lumotlar va ular bilan ishlash vositalarini izlash ko‘nikmalari, ushbu vositalarni tezda o‘zlashtirish qobiliyati (axborot kompetentlik); boshqa foydalanuvchilar bilan muloqot qilish qobiliyati (kommunikativ kompetentlik); turli shakl va ko‘rinishdagi axborotni ishlab chiqarish ko‘nikmalari (ijodiy kompetentlik) kabi raqamli kompetensiyaga erishish mezonlari sifatida quyidagi malakalar kim tomonidan taklif etilgan?

P.Gilster

8

Evropa Ittifoqi ta’lim qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelida nechta yo‘nalish taklif etilgan?

6 ta

9

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

ta’lim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog‘liq: jamoa, ta’lim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o‘zaro hamkorlik. Ushbu yo‘nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo‘naltirilgan o‘z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi. 

10

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.

 

11

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

ta’lim jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan kompetensiyalarni shakllantirishni, ya’ni ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o‘zaro ta’sirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.

12

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan

foydalanish asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. 

13

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini

shakllantirish, ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq. 

14

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang. 

pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi. 

15

SAMR modeli kim tomonidan yaratilgan?

Ruben R. Puentedura

16

Raqamli iz (digital footprint) – bu ...

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi

17

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni necha bosqichda amalga oshiriladi?

4 ta 

18

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang

1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma’lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil.

Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

19

Raqamli soya nima? 

Tarmoq foydalanuvchisi o‘zi bilmagan holda, ya’ni hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan ma’lumotdir.

20

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami. 

21

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?

Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta’minlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to‘plamidir. 

22

Himoyalangan veb-saytlar 

https:// 

23

Raqamli izni boshqarishning xulq-atvor komponenti ... 

internetdagi hatti-harakatlar ketma-ketligini aks ettiradi;

24

Raqamli izni boshqarishning faoliyat komponenti

... 

axborot-ta’lim sohasidagi faoliyat natijalarini ko‘rsatadi;

25

Raqamli izni boshqarishning kommunikativ komponenti ... 

turli forumlar, suhbatlar, elektron pochta xabarlari asosida to‘planadi;

26

Raqamli izni boshqarishning texnologik komponenti ...

raqamli muhitdagi faoliyatni odatda

foydalanadigan texnologiyalar, ya’ni IP-manzillar, qidiruvlar, ma’lumot almashish protokollari va boshqalar nuqtai nazaridan aks ettiradi;

27

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti

...

turli xil so‘rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

 

28

Raqamli didaktika tushunchasiga ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.

29

“e-Didactics” tushunchasini kim tomonidan kiritilgan

Dj. D'Andjelo

30

Raqamli didaktika – raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng foydalangan holda samarali o‘rganish san’ati haqidagi fandir. Mazkur tarif kim tomonidan berilgan?

M. Choshanov

31

Raqamli didaktikaning asosiy vositalari – shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayoni; raqamli ta’lim texnologiyalari; metaraqamli o‘quv komplekslari.

Mazkur tarif kim tomonidan berilgan?

V.I.Blinova

32

Raqamli ta’lim jarayonining Ustunlik tamoyili – ...

raqamli ta’lim muhitida talabaning mustaqil ta’lim faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, o‘quv jarayonini tashkil etish, o‘quv jarayonida talabani qo‘llabquvvatlash va yordam berish lozimligin ko‘rsatadi.

33

Raqamli ta’lim jarayonining Shaxsiylashtirish tamoyili – ...

talabaning o‘quv maqsadini mustaqil ravishda belgilash, o‘quv jarayonining strategiyasini, o‘quv dasturining rivojlanish sur’ati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi.

34

Raqamli ta’lim jarayonining Maqsadlilik tamoyili – ...

maqsadlilikning an’anaviy didaktik tamoyili bilan kesishadi: o‘quv jarayonida faqat ma’lum bir talabaning ta’lim jarayonida belgilangan maqsadlarga maksimal darajada erishishni ta’minlaydigan raqamli texnologiyalardan foydalanish talab etiladi.

35

Raqamli ta’lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili – ...

raqamli ta’lim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, o‘quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur’ati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

36

Raqamli ta’lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili – ...

maqsadlarga erishishni, bilim, ko‘nikma va malakalarni to‘liq o‘zlashtirishni talab qiladi “tushuntirish – mustahkamlash – nazorat” didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

37

Raqamli ta’lim jarayonining Hamkorlikda o‘rganish tamoyili – ...

o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol ko‘p tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida o‘quv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o‘rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi.

38

Raqamli ta’lim jarayonining Amaliyotga yo‘naltirilganlik tamoyili – ...

ta’limni hayot bilan bog‘lashning an’anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

39

Raqamli ta’lim jarayonining Murakkablikni oshirish tamoyili – ...

mavjudlik, tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bog‘liq bo‘lib, murakkablikni oshirish

prinsipi izchil o‘tishni o‘z ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan guruhga va guruhdan individual va boshqa ta’lim jarayonlarini nazarda tutadi.

40

Raqamli ta’lim jarayonining Ta’lim muhitining to‘yinganligi tamoyili – ...

individual ta’lim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq ta’lim resursi – yagona axborot ta’lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

41

Raqamli ta’lim jarayonining Polimodallik (multimedia) tamoyili – ...

vizualizatsiyaning batafsilroq didaktik tamoyili bo‘lib, o‘quv jarayonida idrok etishning vizual, eshitish va vosita (kinestetik) usullarini o‘z ichiga oladi.

 

42

Raqamli ta’lim jarayonining Baholash tamoyili – ...

butun o‘quv jarayoni davomida talabalarning muvaffaqiyatini doimiy ravishda baholashni taqozo etadi.

43

Raqamli ta’lim resursi – ...

raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

44

Raqamli ta’lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

Barcha javoblar to‘g‘ri

45

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi

46

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

47

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

48

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

49

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

50

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

51

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Ta’lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

52

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

53

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ko‘rgazmalilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

54

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.

55

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda

Tizimlilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.

56

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o‘zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual o‘quv topshiriqlarining o‘zgaruvchanligini oshirish mumkin bo‘ladi.

57

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

58

Interfaollik darajasini oshirishning shartli passiv shakllari ...

... ular foydalanuvchining kontent bilan o‘zaro aloqasi yo‘qligi bilan tavsiflanadi, shu bilan birga kontent foydalanish paytida o‘zgarmagan ko‘rinishga ega bo‘ladi.

59

Interfaollik darajasini oshirishning faol shakllari ...

... ular kontent tarkibiy qismlari bilan elementar amallar bajarish orqali foydalanuvchining o‘zaro ta’siri bilan tavsiflanadi.

60

Interfaollik darajasini oshirishning faoliyatli shakllari...

... kontent elementlari bilan foydalanuvchi o‘rtasidagi konstruktiv aloqa bilan tavsiflanadi.

 

 

 

1

Pedagogik dizayn – bu ...

... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

2

ADDIE — onlayn kursni loyihalash modeli nechta bosqichdan iborat?

5 ta

3

Merrillning vazifalarga yo‘naltirish tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

O‘quv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

4

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

5

Merrillning o‘quv materiallari taqdimotining xilmaxilligi tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

6

Merrillning Qo‘llash tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.

7

Merrillning integratsiya tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs bo‘yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qo‘llanilishi kerak.

8

Raqamli etika — bu ...

onlayn muhitda o‘zini tutish qoidalari va tamoyillari to‘plamidir.

9

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang:

Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko‘p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

10

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo‘lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi. 

Kompyuter etikasi

11

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

12

Shaxsiy-nomulkiy huquqlarga nimalar kiradi?

Barcha javoblar to‘g‘ri

13

Mutlaq huquq qanday imkoniyatlar beradi?

Barcha javoblar to‘g‘ri

14

Agar mahsulot inson tomonidan o‘z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo‘lsa (masalan, o‘qituvchi masofaviy o‘qitish kursini ishlab chiqqan bo‘lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo‘ladi

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga

15

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

16

Qaysi holatlarda muallifning mualliflik huquqi buziladi?

Barcha javoblar to‘g‘ri

17

Mualliflik huquqi egasi asarga bo‘lgan mutlaq huquqi to‘g‘risida xabar berish uchun mualliflik huquqini himoya qilish qanday belgi orqali ifoda qiladi?

©

18

Resurs mualliflari o‘zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo‘lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

Creative Commons litsenziyasi bilan

19

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron ta’lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

20

Tapskottning fikriga ko‘ra ochiqlik tamoyillari nimalarni o‘z ichiga oladi?

barcha javoblar to‘g‘ri.

21

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchisining texnik qo‘llab-quvvatlash xizmati...

... litsenziyalangan dasturlarning egalari dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchisining texnik yordamidan foydalanish huquqiga ega, bu ko‘p hollarda yuzaga kelgan muammolarni hal qilishga imkon beradi.

22

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot yangilanishlari...

... shaxsiy kompyuterni himoya qilishning asosiy vositalaridan biridir (ayniqsa, antivirus dasturlari uchun). Qonuniy foydalanuvchilar barcha chiqarilgan

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot texnik 23 rivojlanishi...


yangilanishlarni zudlik bilan va bepul olishadi.

... dasturiy ta’minotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy ta’minot ehtiyojlarini aniqlashga, eski dasturiy ta’minotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish va raqobatlashishga yordam beradigan to‘g‘ri texnologiyani tanlashga yordam beradi.


... ishlab chiqaruvchilar tomonidan sizning ehtiyojingizga

Litsenziyalangan dasturiy ta’minot funksionalligini qarab dasturiy mahsulotning funksionalligi bo‘yicha

24       oshirish... o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.

25       Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima? Dasturiy ta’minotni tarqatish shaklidir.

Jhgfjhf


“Masofaviy ta’lim” tushunchasi qanday ma’noni 1 anglatadi?

Masofaviy ta’lim tizimlarining asosiy 2 tamoyillari nimalardan iborat?

Masofaviy ta’limning asosiy xususiyatlari 3 nimalardan iborat? 4 Masofaviy o‘qitish modellari: Masofaviy ta’limni tashkillashtirishning manbalari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni 5 ko‘rsating.

Elektron o‘quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta’minotlar to‘g‘ri 6 ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

Virgual ta’lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar

(LMS-Leaming Management Systems) to‘g‘ri

7 ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-

Content Management Systems) to‘g‘ri 8 ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

Moodle – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim 9 hisoblanadi?

Ilias – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim 10 hisoblanadi?

iSpring Learn – masofaviy ta’lim tizimi qanday 11 tizim hisoblanadi?

«Ommaviy ochik kurs» atamasi kim tomonidan 12 kiritilgan?

Khan Academy onlayn ta’lim maktabi asoschisi 13 kim?

Khan Academy onlayn ta’lim maktabiga 14 nechanchi yilda asos solingan? Coursera xalqaro ochiq onlayn ta’lim 15 platformasiga qachon asos solingan?

EDX akademik bepul masofaviy ta’lim

16       platformasiga kim tomonidan asos solingan?

17       Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan?

18       Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat? MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi

19       turdagi ma’lumotlardan iborat?

Qanday kurslarda o‘qitish maqsadini o‘quvchi 20 belgilaydi?

21 Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?

talaba va o‘qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta’lim jarayonini tashkil etilishini anglatadi.

Barcha javoblar to‘g‘ri

Barcha javoblar to‘g‘ri

Barcha javoblar to‘g‘ri

Barcha javoblar to‘g‘ri

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat,

Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite,

EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining,

Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco,

Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN,

SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

Brayan Aleksandr va Deyv Kormye

Salman Xan

2006 yil

2012 yil avgust

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya

instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

Stenford professori Sebastyan Tran ta’limni demokratlashtirish

Videma’ruzalar

cMOOC

an’anaviy bilimlar nazorati usullari


Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday

22       nomlanadi            SCORM

Stenford universiteti informatika professorlari Endryu va Dafna Koller tomonidan asos

solingan "ommaviy onlayn ta’lim sohasidagi"

23       loyiha qanday nomlanadi?          Coursera

Universal amaliy dasturiy ta’minot turlariga

24       nimalar kiradi?    barcha javoblar to‘g‘ri

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open

25       Matn muharrirlari – ...     Office va boshqalar.

... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda 26 Taqdimot tayyorlarlash dasturi – ...         qo‘llaniladi.

... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar

27       Jadval muharrirlari – ...   yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.

... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar,

28       Grafik muharrirlar – ...    jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.

... murakkab tuzilishga ega bo‘lgan ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida

29       (MBBT) – ...        qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish

Ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va           talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki raqamli tahlil bilan bog‘liq faoliyatni     jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish 30 avtomatlashtirish tizimlari – ...           imkonini beradi.

... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni

31       – ...           yozib olish va ijro etish imkonini beradi.

... o‘quv videolarini yaratish, audio va video Multimedia ma’lumotlari bilan ishlash uchun    ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va

32       dasturiy vositalar – ...      ko‘rish uchun mo‘ljallangan.

33       Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari             Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap,

34       Grafika va infografika yaratish vositalari           Visme

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish

35       vositalari Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

Xghcfgh Tarmoqda tarqatilgan ko‘plab serverlarda 

Bulutli ma’lumotlarni saqlash 1 saqlanadiganma’lumotlarni onlayn saqlash modeli.

Bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan

2           foydalanish uchun mo‘ljallangan infratuzilma Xususiy «bulut»

Keng omma tomonidan bepul foydalanishga mo‘ljallangan

3           infratuzilma       Ommaviy «bulut»

Ikki yoki undan ko‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning

4           kombinatsiyasi Gibrid «bulut»

Umumiy vazifalari bo‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining

ma’lum bir hamjamiyati foydalanishi uchun mo‘ljallangan   Ijtimoiy «bulut»

5           infratuzilma turi

6           Xususiy «bulut»            bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot

 

 

 

tomonidan foydalanish uchun mo‘ljallangan infratuzilma

7

Ommaviy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga mo‘ljallangan infratuzilma

8

Gibrid «bulut»

ikki yoki undan ko‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

9

Ijtimoiy «bulut»

Umumiy vazifalari bo‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining ma’lum bir hamjamiyati foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma turi

10

Axborot xizmat sifatida

Iaas

11

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

PaaS 

12

Xizmat sifatida saqlash

SaaS

13

Ma’lumot xizmat sifatida

DaaS

14

Xizmat sifatida ish joyi

WaaS

15

Hammasi xizmat sifatida

EaaS

16

Iaas

axborot xizmat sifatida

17

PaaS 

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

18

SaaS

Xizmat sifatida saqlash

19

DaaS

Ma’lumot xizmat sifatida

20

WaaS

Xizmat sifatida ish joyi

21

EaaS

Hammasi xizmat sifatida

22

Elastiklik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

23

Qanday bulut turi mavjud emas?

Oddiy "bulut"

24

Xatolarga bardoshlilik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

25

Ruxsat etilgan sifatni ta’minlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

26

Virtualizatsiya xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Texnologik

27

Ma’lumotni saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

texnologik

28

Xavfsizlik xususiyati qanday xarakterga ega?

texnologik

29

Xarajatlarni pasaytirish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

iqtisodiy

30

Bulutli xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun mo‘ljallangan  muhit va mahsus utilitalar - bu

Bulutli hisoblash platformasi

31

Yandex bulutli hisoblash platformasi

YandexDisk

32

Google bulutli hisoblash platformasi

Googleapp

33

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

MicrosoftSkyDrive

34

Turli maqsadlar va vazifalar uchun strukturlangan va strukturlanmagan  ma’lumotlarni qayta ishlash

Katta ma’lumotlar

35

Ma’lum tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega bo‘lmagan ma’lumotlar.

Strukturlanmagan ma’lumotlar

36

1 EB

1 milliard gigabayt

37

1 ZB

1024 ekzabayt

 

38

Bepul tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va  freymvorklar to‘plami, yuzlab va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi

Hadoop

39

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar to‘plami

Data Mining 

40

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bo‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

Kraudsorsing 

41

Chuqur tahlilni o‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar to‘plami

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

42

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

Mashinali o‘rgatish

43

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

Sun’iy neyron tarmoqlari

44

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

Simulyatsiya

45

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar 

Fazoviy tahlil

46

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

Vizualizatsiya

47

Data Mining 

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar to‘plami

48

Kraudsorsing 

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bo‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

49

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

Chuqur tahlilni o‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar to‘plami

50

Mashinali o‘rgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

51

Sun’iy neyron tarmoqlari

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

52

Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

53

Fazoviy tahlil

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar 

54

Vizualizatsiya

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va

interfaol usullardan va

animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

 

55

Texnik vositalar yordamida yaratilgan dunyo, odamning  sezgilari orqali ma’lumotlarni qabul qilish imkonini yaratadi

Virtual reallik

56

An’anaviy kompyuter tizimlariga to‘liq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta sezgilariga ta’sir ko‘rsatib, virtual muhit bilan o‘zaro ta’sirini taqlid qilishga imkon yaratadi

Virtual reallik tizimlari

57

Virtual dunyoni yuqori darajada simulyatsiya qilib beradigan texnologiyasi

Virtual reallikga to‘liq qiradigan texnologiya

58

Rasm, tovush va kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi

Virtual reallikga to‘liq qirmaydigan texnologiya

59

Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch o‘lchovli virtual dunyo texnologiyasi

Virtual reallikga o‘z infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya

60

Odam ko‘zlarining  harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim

treking tizimlari

61

Uch o‘lchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

3D-kontroller 

62

Ikki o‘lchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

2D-kontroller 

63

Atrof-muhit haqida ma’lumotni to‘ldirish maqsadida sensor  ma’lumotlarni sezgir ma’lumotlarga idrok qilish 

Kengaytirilgan haqiqat

64

Uch o‘lchovli virtual obektlarni yoki gologrammalarni fizik fazoga proyeksiyalash

Aralash haqiqat

65

Dropbox rasmiy veb-sayti

www.dropbox.com

66

Dropbox da ro‘yxatdan o‘tgandan so‘ng bir foydalanuvchiga qancha GB beriladi?

2 GB

67

Dropbox ni qancha ishlatish rejimlari mavjud?

2

68

GoogleClassroom ning rasmiy sayti

classroom.google.com

69

GoogleClassroom da har bir kurs uchun avtomatik ravishda nima beriladi?

kod

70

GoogleClassroom da foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?

avtomatik ravishda

71

GoogleClassroom ning  gorizontal menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?

3

72

GoogleClassroom da gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?

lenta, vazifa, foydalanuvchilar

73

GoogleClassroom da gorizontal menyusining lenta yorlig‘ida muhokama uchun nimalar chop etiladi?

savollar va mavzular

74

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da qancha kurs yaratish mumkin?

kuniga 30 ta kursgacha

75

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da qancha kurslarga kirishlari mumkin?

100 kursga

76

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

77

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda

200

 

 

maksimum qancha kurs  ishtiroqchilarga  ruhsat berishlari mumkin?

 

78

GoogleClassroom da dars materiallarini qo‘shish uchun qaysi yorlig‘iga o‘tish kerak?

zadaniye

79

GoogleClassroom da mashg‘ulot vazifalari qaysi yorliqda e’lon qilinadi?

zadaniye

80

GoogleClassroom da vazifalar qaysi tizimda baholanadi?

100

81

Odatiy holatda GoogleClassroom da  vazifalarni bajarish muddatlari .... qoladi

ochiq

82

GoogleForm da so‘rov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa

Forma

83

GoogleForm-da bitta qatorga to‘g‘ri keladigan qisqa javob.

Tekst (stroka)

84

GoogleForm-da bir nechta jumlalardan iborat  matnli javob.

Tekst (abzats)

85

GoogleForm-da taklif qilingan bir nechta variantlardan bitta to‘g‘ri javobni tanlash uchun foydalaniladi.

Odin iz spiska

86

GoogleForm-da bir nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.

neskolko iz spiska

87

GoogleForm-da talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki  biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi

shkala 

88

Jadvalning har bir satrda bitta to‘g‘ri javobni tanlash uchun ishlatiladi. GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.

Setka (mnojestvenniy vibor)

89

GoogleForm-dagi aniq sanani topish uchun ishlatiladi. 

data

90

GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish uchun ishlatiladi. 

data

91

GoogleForm-da to‘g‘ri javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?

bittadan, ro‘yxatdan bir nechta, ochiladigan ro‘yxat.

92

Formaning qanday ko‘rinishini ko‘rish uchun siz ...

funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.

Yuqori o‘ng burchakda ko‘rish

93

Siz GoogleForm-ga yuborganingizdan so‘ng talaba ko‘radigan o‘z matningizni yozishingiz mumkin.

Taqdimot funksiyasi

94

IDE

integratsiyalashgan yaratish vositalari

95

onlayn IDE

ideone.com

96

integratsiyalashgan yaratish vositalari

IDE

97

ideone.com

onlayn IDE

98

YandexDisk

Yandex bulutli hisoblash platformasi

99

GoogleApp

Google bulutli hisoblash platformasi

100

MicrosoftSkyDrive

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

101

Bulutli hisoblashning kamchiliklari nima?

1.Sloud somputing xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar ma’lumotlarining saqlanishiga bog‘liqligi; 2.Yangi 

(“Cloud”) monopolistlarning paydo bo‘lishi

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga

(operatsion tizimlar va infrastrukturani

Sloud xisoblashlar  konsepsiyasining moxiyati

kiritgan xolda) internet orqali

masofaviy dinamik ruxsatni taqdim

102                                                                                                                                                                                                                  etish 

Kompaniyaning barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni

real vaqt tizimida avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu Korporativ axborot tizimi

103                                                                                                                                                                                                                  jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-

104                                                                                                                                                                                                                  Yandex bulutli hisoblash platformasi          YandexDisk

105                                                                                                                                                                                                                  Google bulutli hisoblash platformasi          GoogleApp

106                                                                                                                                                                                                                  Microsoft bulutli hisoblash platformasi          MicrosoftSkyDrive classroom.google.com          GoogleClassroom ning rasmiy sayti

107

 

Fkhfkfk

 

1

RNR kim tomonidan yaratilgan

Rasmus Lerdorf

2

RNR qachon yaratilgan

1994

3

RNR nima uchun yaratilgan

Rasmus Lerdorf o‘zining bosh sahifasini interaktiv uslubda ko‘rsatish uchun yaratgan.

4

RNR

Personal Home Page

5

Qachon RNRni HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

1995

6

Kim RNRni o‘zining HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf

7

Qachon Zend Technologies shirkati yangi ko‘pgina funksiyalarni qo‘shgan holda RNR4 sharhlovchisini yaratdi.

2000

8

Web-server tehnologiyasini umumiy holda qanday tushunish mumkin?

Tarmoqqa ulangan kompyuter yoki undagi dastur

9

<?php  

Ochuvchi teg

10

HTML-xujjatning barcha elementlariga ssenariyalar orqali murojaat qilish uchun ishlab chiqilgan

JavaScript

11

Bu teglarni qaysi biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?

<! !>

12

Ma’lumotlar bazasi bilan aloqa o‘rnatish uchun foydalaniladigan funksiya nomini ko‘rsating?.

mysql_connect

13

MySQL qachon ishlab chiqilgan

1990-yillarning o‘rtalarida

14

SQL

Structured Query Language

15

MySQL BACKUP buyrug‘i nima qiladi

Jadvalning rezerv nusxasini olish

16

MySQL DESCRIBE buyrug‘i nima qiladi

Jadval ustinini tavsiflash

17

MySQL GRANT buyrug‘i nima qiladi

Foydalanuvchi ma’lumotlarini o‘zgartirish

18

MySQL LOCK buyrug‘i nima qiladi

Jadvalni bloklash

19

Binar operatorining vazifasini ko‘rsating?

2 ta operandni birlashtiradi

 

20

Fayllarni almashish protokolini ko‘rsating?

FTP

21

Faylni jo‘natilishi so‘rovini kutuvchi kompyuterni belgilovchi hizmat nomini ko‘rsating

FTP server

22

Qaysi operator yordamida formada berilgan bir nechta ro‘yhat ichidan birini tanlash amalga oshiriladi?

Select

23

Qaysi selektor xatolik bilan yozilgan?

input["text"]

24

Style parametri nima vazifa bajaradi?

Ma’lumot tilini o‘rnatadi

25

CSS ning birinchi versiyalari  qaysi yilda ishlab chiqilgan

1996

26

CSS ning ikkinchi versiyalari  qaysi yilda ishlab chiqilgan

1998

27

CSS3 qaysi yilda ishlab chiqilgan

2001

28

Selektor bu

formatlash bezash parametrlarini o‘z ichiga oluvchi stildir

29

a[href^='http://website']  mos keluvchi satr

:<a href='http://website.com'>

30

background-clip xususiyati 

fon ishlatish yoki yo‘qligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida

bo‘lsinmi yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi

31

background-origin xususiyati 

fon tasviri qayerda turishini va

qayerdan boshlashini aniqlashtirish

(ko‘rsatish ) mumkin

32

background-size:100px auto;

Bu e’lon bilan eni 100 piksel o‘rnatiladi, balandlik shunga mos proporsional o‘zgaradi. 

33

Cookie qiymatini o‘rnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?

setcookie

34

Cookie nima?

Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda web-serverga yuboriladigan matn satridir.

35

Cookie ning amal qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?

expire

36

PHP dasturlarini bajarish usullarini ko‘rsating?

Web-server tomonidan senariy ilovasi va konsol dasturi sifatida

37

PHP dasturlarini necha hil usulda bajarish mumkin?

Ikki xil usulda

38

PHP dasturlash tilida satr tipini ko‘rsating?

String

39

PHP dasturlash tilida satr tiplari necha hil usulda aniqlanadi?

3-xil usulda

40

PHP dasturlash tilida o‘zgaruvchilarning nomlari nimaga bog‘liq?

Registr ga

41

PHP skriptlar yozilish kodini ko‘rsating?

HTML

42

Serverdagi cookie ga ruxsat etilgan adresni ifodalovchi parametrni ko‘rsating?

path

43

JavaScript dasturlash tili bu-?

Statictik web sahifalarni qo‘shimcha funksional imkoniyatlarini qo‘llash uchun Netscape Sun Microsystems larda ishlab chiqilgan senariylar

44

JavaScript tilida “==” belgisi nimani ifodalaydi?

Teng

45

SCRIPT konteyneri nechta funksiyani bajaradi?

2 ta

46

JavaScript ning asosiy g‘oyasi nima?

HTML sahifalarni ko‘rish vaqtida

HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va

xususiyatlarini o‘zgartirishdan iborat

 

47

Boshqaruv o‘tkazuvchi operatorlarni ko‘rsating?

Break va continue

48

Boshqaruv o‘tkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini ko‘rsating?

Sikl yoki uning alohida iteratsiya ishini tezda to‘xtatadi

49

Ifodaning rostligiga sikl boshida emas, balki oxirida tekshiriladigan sikl nomini ko‘rsating?

Do…while

50

Kliyent tomonida bajariluvchi senariylar nima yordamida bajariladi?

brauzer yordamida

51

Oddiy o‘zlashtirish operatorini ko‘rsating?

\=;

52

O‘zgaruvchilar asosan qanday turlarda bo‘lishi mumkin?

Globalli va lokalli

53

O‘zgaruvchilar qanday belgilanadi?

$ belgisi bilan boshlanadi

54

Obyekt hususiyati nima?

Obyektga bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlardir

55

Mobil operatsion tizimlari asosan nechta platformadan iborat?

2 ta, “user-facing” va quyi sathdagi real-vaqt operatsion tizimidan iborat

56

Qanday turdagi mobil operatsion tizimlar mavjud?

Android, BlackBerry, iOS, Marmalade, Java ME

57

Birinchi Android smartfonlari qachon yaratilgan?

2007

58

Birinchi rasmiy Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2008 yil 23-sentabr

59

Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2007 yil 29-iyul

60

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash tillaridan foydalaniladi?

Java, qisman  C/C++

61

Android operatsion tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?

5 ta, Application, Application

Framework, Android Runtime,

Libraries, Linux Kernel

62

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental dasturiy vositalar o‘rnatiladi?

JDK (Java Development Kit), ADT

(Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)

63

API qisqartmasi qanday nomlanadi?

Application Programming Interface

64

Androidning Jelly Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni o‘z ichiga oladi?

Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API level larni

65

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bo‘lgan res papkasida nimalar joylashadi?

loyihaga tegishli resurslar (layout, string, style va h.k.lar)

66

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bo‘lgan gen papkasida nimalar joylashadi?

loyiha uchun generatsiyalangan fayl (R.java)

67

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bo‘lgan src papkasida nimalar joylashadi?

asosiy .java fayllar

68

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan

loyiha ichida avtomatik hosil bo‘lgan

AndroidManifest.xml faylini izohlang?

ilova haqidagi asosiy ma’lumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi

69

ADT da yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan .apk fayli qayyerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

bin papkasida

70

IntelliJ IDEA muhitida yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan .apk fayli qayyerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

out papkasida

71

AVD ning o‘rniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?

Genymotion, BlueStacks

 

72

Java qachon qaysi tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?

1991 yil Sun kompanoyasi tomonidan

73

Java da ma’lumotlar tiplarinechta guruhga bo‘linadi?

4 ta

74

Java da aosiy ma’lumotlar tiplarini ko‘rsating?

int, byte, string, short, boolean, float, double

75

Obyektga yo‘naltirilgan dasturlashning asosiy xususiyatlari qaysilar?

inkapsulyatsiya, vorislik, polimorfizm

76

Java da sinflar qanday o‘zgaruvchilarni o‘z ichiga oladi?

static, instance, local

77

Konstruktor uchun quyidagilardan qaysi biri noto‘g‘ri?

konstruktor qaytarish tipi har doim voidtipidp bo‘ladi

78

Obyekt yaratish to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni ko‘rsating?

Computer comp = new Computer();

79

Obyekt o‘zgaruvchisi qanday murojaat qilinadi. To‘g‘ri javobni ko‘rsating?

ObjectReference.variableName;

80

Obyekt metodigaqanday murojaat qilinadi.To‘g‘ri javobni ko‘rsating?

ObjectReference.MethodName();

81

Java da voris olish uchun qanday kalit so‘zdan foydalaniladi?

extends

82

Java da voris olish uchun to‘g‘ri yozilgan kod qatorini ko‘rsating?

class derived extends base

83

Qanday turdagi polimorfizmlar mavjud?

runtime, compile time

84

Bir nomli va bir xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yozish

85

Bir nomli lekin turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yuklash

86

Oddiy metod bilan abstrakt metodning qanday farqi bor?

abstrakt metod tanasi yozilmaydi

87

Activity nima?

ilova interfeysini boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl

88

setContentView() metodidan qanday foydalaniladi?

setContentView(R.layout.xmlfilename

)

89

Android ilova yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy ma’lumotlar saqlanadi?

AndroidManifest.xml

90

onCreate() metodi qanday holatda ishga tushadi?

loyiga yaratilayotgan ya’ni activity ishga tushganda birinchi marta

chaqiriladi

91

onStart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity natijasi foydalanuvchiga ko‘ringanda chaqiriladi

92

onResume() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi

93

onPause() metodi qanday holatda ishga tushadi?

joriy activity faoliyati vaqtinchalik to‘xtatilib boshqa activity faollashtirilganda chaqiriladi

94

onStop() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchiga ko‘rinmay qolganida chaqiriladi

95

onDestroy() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity to‘xtatilgan vaqtda chaqiriladi

96

onRestart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activityfoydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi

97

startActivity() metodi nima uchun ishlatiladi?

Android tizimida bunday metod mavjud emas

98

Quyidagilardan layout lar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni

LeanerLayout, RelativeLayout,

 

 

aniqlang

TableLayout, AbsoluteLayout

99

LinearLayout komponentalarni qanday ko‘rinishda joylashtiradi?

gorizontal yoki vertikal holatda

100

TableLayout komponentalarni qanday ko‘rinishda joylashtiradi?

jadval ko‘rinishida

101

RelativeLayout komponentalarni qanday ko‘rinishda joylashtiradi?

komponentalarni bir-biriga bog‘liq holda

102

Android ilovadarida ekranning to‘rtta burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?

Anchoring

103

ToggleButton qanday komponenta hisoblanadi

checked/unchecked holatining indicator li ko‘rinishi

104

AutoCompleteTextView va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?

AutoCompleteTextView komponentasi kiritilayotgan matnni

avtomatik to‘ldirish imkoniyatini

beradi

105

Quyida keltirilganlardan qaysi javobda faqat AdapterView komponentalari joylashgan?

ListView,GridView, SpinnerView

106

BaseAdapter sinfining voris sinflari qaysilar?

ArrayAdapter, ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter

107

GridView komponentasinima uchun ishlatiladi?

ImageView bilan birgalikda rasmlarni ekranga ikki o‘lchovli grid ko‘rinishida hosil qilish uchun

108

Android dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si "edittext1"ga teng)id bo‘yicha to‘g‘ri chaqirilgan javobni ko‘rsating?

R.id.edittext1

109

Android ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?

Option menu, Context menu

110

onCreateContextMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Context menu yaratilayotganda

111

onCreateOptionsMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Option menu yaratilayotganda

112

Alpha animatsiya bu -

obyektning shaffoflik darajasi o‘zgarishi

113

Scale animatsiya bu -

obyektning o‘lchami o‘zgargan holda bor yoki yo‘q bo‘lishi

114

Translate animatsiya bu -

obyektni bir joydan ikkinchi joyga harakatlanishi

115

Rotate animatsiya bu -

obyektni burish

116

View komponentalarida isChecked() metodi nima uchun ishlatiladi?

radiobutton yoki chechbox

komponentasining belgilanganligini

tekshirish uchun

117

Android tizimida ilovaning displey bo‘ylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?

portrait, landscape

118

Ilova interfeysini “resizing and repositioning” displey oriyentatsiyasi qanday xususiyatga ega?

ilova interfeysini yaratishda har bir

oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl yaratiladi

119

SDK ma’nosini ayting?

Software Development Kit

120

Android SDK nima uchun ishlatiladi?

Android ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi

121

JVM ma’nosini ayting?

Java Vitual Machine

122

ImageView img; Mazkur rasmni o‘ziga o‘zlashtiruvchi “img” obyektiga qaysi metod orqali animatsiya o‘rnatish mumkin?

img.startAnimation(animationObject)

123

Ilova internet xizmatidan foydalana olishi uchun AndroidManifest.xml fayliga qanday kod qismi

<uses-permission

android:name=”android.permission.IN

 

qo‘shilishi kerak?

TERNET”/>

124

JSON qisqartmasi qanday izohlanadi?

JavaScript Object Notation

125+ A126:

A129

Loyiha uchun Google API kaliti qanday generatsiya qilinadi?

Google maxsus modulida kompyuter MD5 kodini generatsiya qilish orqali

126

Qaysi faylda loyihaning satrli ma’lumotlari (resurslari) joylashadi?

strings.xml

127

Ishlab chiqilgan ilovani ishchi kompyuterda testlash uchun qanday vositadan foydalaniladi?

Android virtual device (AVD)

128

Ilovaga tashqi manbalardan kirib keluvchi ma’lumotlarni boshqaruvchi sinf nomini ko‘rsating?

BroadcastReceiver

129

Android-ilovalarida foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?

xml

130

Ilovada qo‘shimcha xizmatlarni ishga tushirish uchun qaysi metoddan foydalaniladi?

bindService()

131

res/value/ papkasi nima uchun ishlatiladi?

satrli, sonli, tasvir va shunga o‘xshash ma’lumotlarni saqlovchi XML fayllarni saqlash uchun

132

AlertDialog bu:

sarlavha, 3 tagacha tugma, qiymatlarni

belgilash va tanlash mumkin bo‘lgan ro‘yhatdan iborat dialog oynasi

133

DialogFragment bu:

shaxsiy dialog oynasini yaratish uchun konteyner

134

Abstrakt metod bu - 

tanasi yozilmaydigan funksiya

135

Anonim sinf bu - 

nomga ega bo‘lmagan sinf

136

Loyihaga yangi activity qo‘shilganda loyihaga qanday o‘zgartirish kiritish lozim?

yangi activity haqidagi ma’lumotni loyihaning manifest fayliga qo‘shish

lozim

137

Abstrakt sinf bu - 

obyekt yaratish imkoniyati mavjud bo‘lmagan sinf

138

Adapter interfeysi nima uchun ishlatiladi?

resurs va komponentalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlab beradi

 

 

 

Innovatsiya – bu…

+texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar. Ikkinchi tarafdan ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanilishi

Inson kapitalining to‘rtta bazaviy(asosiy) qobiliyatlari qaysilar

+Mehnatga qodirlik(faoliyat sub’ekti); Ta’lim olishga bo‘lgan qobiliyat

(individuallik); Yashovchanlik (shaxs); Innovatsiyalarga bo‘lgan qobiliyat

2018 — 2021 yillarda ilmiyinnovatsion faoliyat sohasida nechta qonun ishlab chiqildi

+2 ta

Olimning h-indeksi …

+olimlarning va olimlar guruxining, ilmiy tashkilotlarning yoki butun bir mamlakatning nashr etilgan maqolalar soni va ularga qo‘yilgan iqtiboslar (xavolalar) soniga asoslangan maxsuldorligining miqdoriy xarakteristikasi hisoblanadi

Innovatsion tizimning asosiy elementlari sifatida quyidagi elementlarni kiritish mumkin:

+bilimlar generatsiyasi; ta’lim va kasbiy tayyorgarlik; mahsulot ishlab chiqish va xizmatlar ko‘rsatish; innovatsion infratuzilma; moliyaviy ta’minot

Oʼzbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi “Taʼlim

+2020 yil

 

toʼgʼrisida”gi OʼRQ-637-sonli Qonuni qachon qabul qilingan? 

 

“Oʼzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasi".......

+Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentning 2019 yil 8 oktyabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan 

"Fuqarolar davlat ta’lim tashkilotlarida tanlov asosida davlat hisobidan oliy ma’lumot olishga haqli.

Oliy ta’lim tashkilotlari qonunga muvofiq akademik erkinlik, o‘zini o‘zi boshqarish, tadqiqotlar o‘tkazish va o‘qitish erkinligi huquqiga ega" normasi Konstitutsiyamizning qaysi moddasida ko'rsatilgan.

+51-modda

2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi nechta bo'limdan iborat.

+6 ta

2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi nechta moddadan iborat.

+155 ta

"O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sog‘lom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning ma’naviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida e’tirof etiladi.

Davlat o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi." normasi Konstitutsiyamizning qaysi moddasida ko'rsatilgan.

+52-modda

Normativ-huquqiy hujjatlar qanday hujjat hisoblanadi?

+Qonuniy hujjat

Oʼzbekiston Respublikasi

Prezidentining farmonlari va Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari qanday hujjatlar turkumiga kiradi?

+Qonun osti hujjatlari

Oʼzbekiston Respublikasining

Prezidenti Oʼzbekiston

Respublikasining Konstitutsiyasi

+Farmonlar shaklida normativ-huquqiy xujjatlar qabul qiladi

 

va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?

 

Taʼlim berish tili taʼlim muassasalarida qaysi normativ xujjat bilan tartibga solinadi?

+Oʼzbekiston Respublikasining “Davlat tili toʼgʼrisida”gi Qonuni bilan

Kommunikativ qobiliyat qanday qobiliyat?

+Boshqalarning ruhiy holatlarini tushunish va ularga hamdardlik munosabatida bo‘lish qobiliyatidir

Kommunikativ tushunchasining mohiyatini belgilang?

+Diagnostik, talabalarda bilim olish ishtiyoqini o‘stirish, shaxsiy hislatlarini shakllantirish va rivojlantirish funksiyalari

"4K" kompetensiyalari asosida talabalarni rivojlantirish bu -

+Kreativlik, tanqidiy fikrlash, kommunikatsiya, kooperatsiya (kollaboratsiya)

«Inson kamolotida uch narsa – irsiyat, muhit, tarbiya muhim rol o‘ynaydi» degan fikrlar muallifi kim?

+Beruniy

Pedagogik mahorat – bu:

+Ta’lim va tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini ta’minlovchi faoliyat bo‘lib, har bir o‘qituvchi fazilatida namoyon bo‘ladi.

Kreativ salohiyat va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy ko‘rsatkichlari bu -

+tadqiq etish, tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash

Pedagogik mahorat tizimiga quyidagilar kiradi.

+Kasbga oid bilimlar, insonparvarlik, pedagogik qobiliyat, pedagogik texnika

Pedagogik texnikaning tarkibiy qismlari quyidagilar:

+O‘qituvchining o‘z nutqini boshqara olish qobiliyati bilan bog‘liq ko‘nikmalar, savodli va ifodali gapirishi, bilimi va fikrini tushunarli yetkaza olishi

Pedagogik faoliyat deganda nimani tushunasiz?

+Yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq oldida, davlat oldida javob beradigan, ta’lim-tarbiya berishga maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyati

Kreativlik bu-

+Ingliz tilida create — yaratish, creative — yaratilgan, ijodiy)– shaxsning yaratuvchilik, ijodiy faollik qobiliyat

"Soft skills" bu qanday malaka?

+Kreativlik, ijodkorlik,qat'iyatlilik, muloqatga kirishish layoqati, jamoada ishlash qobiliyati, tanqidiy fikrlash

Shaxs kreativligining tarkibiy tuzilishi bu-

+Intuisiya, refleksiya, bilim,ko‘nikma, malakalar

Mutaxassislarning tadqiqotlari natijasida o‘qituvchilarning pedagogik bilm va pedagogik mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang

+Axborot, tezaurus, uslubiy, texnologik, tadqiqot 

Ta'lim sohasidagi nufuzli Xalqaro ekpertlar tomonidan ta'lim-tarbiya jarayoniga qanday kompetensiyalar uyg‘un joriy etilmoqda? 

+"Soft skills" (yumshoq), "Hard skills" (qattiq)

Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi qaysi yillarga mo'ljallangan.

+2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan 

Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi nechta maqsaddan iborat.

+100 ta

Mamlakatimizni 2017 — 2021yillarga mo'ljallangan Harakatlar strategiyasi nechta usuvor yo'nalishdan iborat.

+beshta ustuvor yo‘nalishidan

Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi  nechta

+yettita ustuvor yo‘nalishidan

 

usuvor yo'nalishdan iborat.

 

2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi nechta moddadan iborat.

+155 ta

"O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sog‘lom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning ma’naviy va madaniy salohiyatini saqlash hamda boyitishning asosi sifatida e’tirof etiladi.

Davlat o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qiladi." normasi Konstitutsiyamizning qaysi moddasida ko'rsatilgan.

+52-modda

Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasining oxirgi ustuvor yo'nalishi qanday nomlanadi.

+mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish

Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasining beshinchi ustuvor yo'nalishi qanday nomlanadi.

+ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

Oʼzbekiston Respublikasining Prezidenti Oʼzbekiston

Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?

+Farmonlar shaklida normativ-huquqiy xujjatlar qabul qiladi

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28yanvardagi PF-60-son Farmoniga muvofiq qaysi me'yoriy hujjat qabul qilingan?

+Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi

Ta`lim sifati

+inson hayot-faoliyati sifatini oshirish va aniq maqsadga erishishda foydalanish uchun zarur bo`ladigan, aniq sharoitlarda talab etilib olingan bilimlar majmuidir

Innovatsiya loyihasi samaradorligining ko`rsatkichlari

+tijorat samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy byudjet, milliy iqtisodiyot

Ta`limda innovatsion menejmentning ilmiy tadqiqot usullari

+morfologik, statistik taqqoslash, tanlash, monografik, induksiya, deduksiya, sintez, eksportli baholash

Innovatsiya – so`zi ingliz tilidan olingan bo`lib, .... degan ma`noni anglatadi.

+«yangilikni joriy etish»

Oliy ta`lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish

+2019 yil 8 oktabr

 

konsepsiyasi qachon qabul qilingan.

 

Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega innovatsiyalarni yaratish hamda ishlab chiqarishga yo`naltirilgan tadqiqot bu... 

+Innovatsion loyiha

Amalga oshirish xavfi yuqori bo`lgan yangi maxsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qo`llanishi ko`lami va tez o`sish sur`ati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha..

+Startap loyihalar

Qanday loyiha muammoni hal

etish usul va vositalarini ishlab chiqishga xizmat qiladi

+Amaliy loyiha

Tabiat, jamiyat va insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi yangi bilimlar olish, ular o`rtasidagi o`zaro bog`liklik bo`yicha tajriba o`tkazishga qaratilgan tadqiqotlar

+Fundamental tadqiqotlar

Masofaviy ta’limning qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

+Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

Ma’ruza mashg‘ulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bo‘lgan professor-o‘qituvchilar tomonidan o‘tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

+Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.

Bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor bo‘lgan shaxslar MJTK ko‘ra qanday jazoga tortiladi ?

+Jarima

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

+Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish hamda tarbiyalash, o‘qitish qanday ta’minotida bo‘ladi?

+Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish qanday ta’minot asosida amalga oshiriladi?

+Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish va ularning to‘liq ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.

 

Davlat ta’lim standartlariga ko‘ra, o‘quv reja qanday hujjat hisoblanadi?

+Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..

Dual ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

+Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

Inklyuziv ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

+Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.

“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunga muvofiq, davlat ta’lim standartlari tartibi, ahamiyati nimada ?

+Davlat ta’lim standartlarini va (yoki) davlat ta’lim talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida ta’lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?

+Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra

Kimlar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega?

+Hammasi to‘g‘ri

“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning maqsadi ?

+Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

Konstitutsiyamizda (51-modda) “akademik erkinlik”, degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini ko‘rsating?

+O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy-tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

+Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur‘atlarini ta‘minlashning ustuvor yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

+2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat qilish, hamda baholashning nechta tamoyili mavjud?

+Muntazamlilik, beg‘arazlilik, keng qamrovlilik, individuallilik,

tabaqalashgan yondashuv, o‘quv moduliga tayyorgarlik, nazorat va baholash;

Hozirgi davrda testlar nechita turlarga ajratiladi? 

+Maqsadga erishish testlari, aqliy testlar, ijodiy, mezonli-mo‘ljal olish testlari, shaxsga oid testlar, psixologik testlar;

Akademik kreditga to‘g‘ri ta’rif berilgan javob qaysi?

+Oliy ta’limning muayyan bosqichida ushbu ta’lim darajasini qo‘lga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda to‘plab boriladigan ramziy o‘lchov birligi.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish to‘g‘risida»gi

34-sonli        buyrug‘i           bilan

+talabalar mustaqil ishining maqsad va vazifalari, tashkiliy shakllari, axborot ta’minoti, nazorat qilish va baholash;

tasdiqlangan «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish, nazorat qilish va baholash tartibi to‘g‘risida»gi Namunaviy nizomda nimalar keltirib o‘tilgan?

 

Ta’lim-tarbiya jarayonida talabalar tomonidan bilimlar qaysi  darajada o‘zlashtiriladi?

+Reproduktiv daraja, produktiv darajada, qisman izlanishli darajada, ijodiy darajada; 

 

 

 

Talabalarning shaxsi va o‘zlashtirishi xaqidagi ma’lumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.

*“Ma’muriy boshqaruv”

HEMISning “Talabalar hayotini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

*Talabalarning shaxsi haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;

HEMISning “O‘quv jarayonini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

*Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar

Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.

*HEMIS — Higher education Management Systems

Talabalarning mustaqil ta’limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko‘ra qanday shakllantirish zarur?

*reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada

Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping

*kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi

HEMIS — Higher education Management Systems bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

*oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi

Kredit-modul tizimining afzalligi bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

*talaba har bir modul bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan “blended learning” texnologiyasining ma’nosi to‘g‘ri berilgan javobni toping.

*Aralash ta’lim

Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi

*Muayyan miqdordagi kredit

Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.

*o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

*turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

*Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

*Bilish, tushunish

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

*Bilish

Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.

*Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma’suliyatini anglagan holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi

Test topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping

*Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

Test topshiriqlarining ta’limiy funksiyasi berilgan javobni toping.

*O‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalardagi tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni o‘z bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli fan asoslarini o‘rganishga undaydi.

Test topshiriqlarining didaktik funksiyalari to‘liq berilgan javobni toping.

*Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

Test topshiriqlari ....sirasiga mansubJumlani to‘ldiring.

*Didaktik materiallar

Bilimga berilgan to‘liq javobni toping.

*narsa va hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

*Sintez

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda amaliyotga qo‘llash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

*tahlil

Nostandart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

*Ko‘p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat.

Standart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

*Standart test topshiriqlari 1 ta to‘g‘ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat

Testlar o‘tkazilish texnologiyasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*bosma, dasturlashtirilgan testlar

Testlar murakkablik darajasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar

Testlar shakliga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

*ochiq testlar, yopiq testlar

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

*dasturning barcha bo‘limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta’minlaydi.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

*talabalar bilimi va ko‘nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

*O‘quv-bilish va aqliy faoliyatni rivojlantirish

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

*burch, majburiyat, javobgarlik kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning ta’limiy funksiyasining mohiyatini toping.

*Bilimlarni tizimlashtiradi, umumlashtiradi, mukammallashtiradi

Ta’riflarni aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo‘lgan testlar tuziladi?

*Produktiv

Ma’ruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

*Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish

Ma’ruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

*Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni yoritish

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari to‘liq berilgan javobni toping.

*Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar

O‘qitish – bu

*qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

Pedagogika sohasida yangi ilmiy yo‘nalish nima deb nomlanadi?

*"O‘qituvchining innovatsion faoliyati"

Qulay muhitni yaratuvchi o‘qituvchi bu:

*fasilitator

Pedagogik faoliyatni rejalashtirish bu:

*kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish

O‘qituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

*talabalar faoliyatini boshqara olishida

O‘qituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu-

*ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish

O‘z-o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

*Pedagogik refleksiya

Pedagogik jarayonning harakat vositasi bu...

*Pedagogik o‘zaro ta’sir

O‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo‘ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

*Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim

Nutqning toza bo‘lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

*Dialektizm va varvarizm

O‘qituvchi pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

*Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

Oqituvchi oquvchilarni ozi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

*Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim

Pedagog o‘zining qaysi tomonlarini boshqarishni o‘rganishi kerak?

*Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini

O‘quvchilarning muloqot asosida ma’naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

*Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik

“Relaksatsiya” qanday holat?

*Jismonan va ruhan bo‘shashish, butunlay osoyishtalik

O‘qituvchi axloqiy-ma’naviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuyg‘usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

*Pedagogik nazokat

O‘z- o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

*Pedagogik refleksiya

Ayrim so‘z va bo‘g‘inlarning aytilish muddati va to‘xtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan o‘z o‘rnida ishlatilishi nimani bildiradi?

*Ritmika

Diksiya bu-…

*So’zlarni aniq talaffuz qilish

O‘qituvchi o‘z nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e’tibor qaratishi zarur?

*Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga

O‘qituvchi nutqining asosiy shakllari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping

*monolog, dialog, polilog

O‘qituvchi nutqi –

*Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi

Mimika bu -

*Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.

Pantomimika bu–

*Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir

Har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi bu-…

*Pedagogik texnika

"Andragogika" tushunchasi qaysi olim tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan

*Aleksandr Kapp

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

*Dars

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

*Ya.A. Komenskiy

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Yakka tartibda

“O‘qituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

*Al-Farobiy

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

*A.S Makarenko

Pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini samaradorligi ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratishi bu - …

*Pedagogik kreativlik

Aksiologiyaning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

*yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot

Qadriyatshunoslik, ma’naviy qadriyatlar sohasini o‘rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

*Aksiologiya

Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi” haqidagi fan sifatida e’tirof etgan?

*Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat cho‘qqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan o‘rganadi?

*Akmeologiya

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

*Ta’lim innovatsiyalari

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat

*dars ishlanmasi

Lug‘aviy jihatdan “interaktiv” tushunchasining ma’nosi

*“o‘zaro harakat qilmoq”

Inson his tuyg‘ulari uning ... namoyon bo‘ladi

*yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida

Pedagogik faoliyat – bu?

*o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui

Innovatsion ta’lim jarayonida nima yetakchi o‘ringa ega?

*interfaol metodlar

Imij (inglizcha image) so‘zining ma’nosi nima?

 *“siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”, “obraz”

Akmeologiya (akme) tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?

*yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

O‘quv jarayonining so‘nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

*natija

Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko‘nikmalarini egallash yo‘lidagi ko‘p marta takrorlanish bu-...

*Mashq

… o‘qitishning maqsadi va natijalariga erishish (amalga oshirish) yo‘llari tizimi

*Metod

M.Stobart tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko‘rsatilgan?

*5 ta

Pedagogning kasbiy kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

*Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

“Pedagogik jarayonda sog‘lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta’lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

*Psixologik kompetentlik

“Ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish ko‘nikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda sub’ektlar bilan muloqotga kirisha olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

*Ijtimoiy kompetentlik

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi nima deb ataladi?

*Kasbiy kompetentlik

“Kompetentlik” pedagogik kategoriya sifatida ta’lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

*psixologiya

“Kompetentlik” tushunchasining lo‘g‘aviy ma’nosi qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

*inglizcha “competence” – “qobiliyat”

Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

*25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga asolangan?.

*mezon tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.

IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo‘lib inglizcha:

*Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).

Protsentil – bu

*jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo‘yicha aniqlanadi.

Kvartil (chorak) Q — bu

*ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida “tadbirkor-olim” iborasi keng tarqalgan bo‘lib, uning yangi roli o‘zida nimani namoyon etadi?

*akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.

Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

*Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

*Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

Universitet 4.0 ni loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo‘ladi?

* tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik, shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik.

Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

*yangi institut – “professor-tadbirkor” (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.

Tadbirkorlik universiteti shunisi bilan farqlanadiki, bunda:

*g‘oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o‘z aksini topadi.

Universitetlarning 3ta asosiy shakllari

*klassik (nemis); politexnik (“fransuz”); tadbirkorlik (“amerikacha”)

O‘zbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi –bu:

*O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq

Innovatsion infratuzilma —

*innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.

“Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi qonunning maqsadi nimalardan iborat?

*innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

* madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik.

"Texnologiyalarni tijoratlashtirish" tushunchasi - bu

* ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

Spin-aut – bu:

*ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni o‘tkazishning muhim mexanizmi.

Spin-offni amalga oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?

*4 ta, ya’ni: ixtirochi-olim; ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor

Akademik spin-off- bu:

*universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida “To‘rtinchi spiral” tamoyili g‘oyasi, ya’ni universitetning -

*davlat, biznes va texnoparklar (iste’molchi buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko‘proq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

*universitet 4.0 ga

Tadbirkorlik universitetlarining asosiy mezonlari -

*yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo‘lishi lozim.

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

* universitet 3.0

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

* G.Itskovitsning

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim hisoblanadi ?

* Stenford universiteti professori Genri Itskovits hisoblanadi

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

*Universitet-2.0

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

* ingliz

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi universitetga o‘kazilgan

* Stenfordga

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

* Massachusets

Tadqiqot universiteti g‘oyasi (muallifi bo‘lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) -

*universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo‘ljal olish.

"Akademik tadbirkorlik" -

*bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi ko‘ra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning o‘zaro xatti-harkatlariga asoslangan:

*fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.

Zamonaviy universitetlarning o‘zgarishini aniqlovchi ko‘pgina modellar bo‘lishiga qaramasdan asosiy trendlar bo‘lib...

. *universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o‘tishi hisoblanadi.

Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi:

*texnologik; mahsulotli;boshqaruv-marketingli va ijtimoiy

Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi

*ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.

Dinamik o‘zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta’lim uning rivojlanishining ajralmas omili bo‘lishi natijasida -

* uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.

Ta’lim - bu

*qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon etadi.

O‘qitish – bu

*qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari

*Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

Grafika va infografika yaratish vositalari

*Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

*Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

Multimedia ma’lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar – ...

*... o‘quv videolarini yaratish, audio va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun mo‘ljallangan.

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari – ...

*... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi.

Ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bog‘liq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari – ...

*... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) – ...

*... murakkab tuzilishga ega bo‘lgan ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

Grafik muharrirlar – ...

*... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.

Jadval muharrirlari – ...

*... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.

Taqdimot tayyorlarlash dasturi – ...

*... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda qo‘llaniladi.

Matn muharrirlari – ...

*... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.

Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

*SCORM

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?

*an’anaviy bilimlar nazorati usullari

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

*Videma’ruzalar

Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat?

*ta’limni demokratlashtirish

Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan?

*Stenford professori Sebastyan Tran

EDX akademik bepul masofaviy ta’lim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

*Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

iSpring Learn – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

*Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

Ilias – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

*forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

Moodle – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

*Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

*WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco, Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN, SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS

Virgual ta’lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-Leaming Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

*Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining, Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

Elektron o‘quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta’minotlar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

*LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P

“Masofaviy ta’lim” tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?

*talaba va o‘qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta’lim jarayonini tashkil etilishini anglatadi

Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima?

*Dasturiy ta’minotni tarqatish shaklidir.

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron ta’lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

*mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

Resurs mualliflari o‘zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo‘lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

*Creative Commons litsenziyasi bilan

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

*mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

Agar mahsulot inson tomonidan o‘z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo‘lsa (masalan, o‘qituvchi masofaviy o‘qitish kursini ishlab chiqqan bo‘lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo‘ladi

*shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

*shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo‘lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi.

*Kompyuter etikasi

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang:

*Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Ko‘p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

Raqamli etika — bu ...

*onlayn muhitda o‘zini tutish qoidalari va tamoyillari to‘plamidir

Merrillning integratsiya tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Onlayn kurs bo‘yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qo‘llanilishi kerak.

Merrillning Qo‘llash tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.

Merrillning o‘quv materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

Merrillning vazifalarga yo‘naltirish tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*O‘quv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

Pedagogik dizayn – bu ...

*... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...

*... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o‘rganishga emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o‘zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Raqamli ta’lim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual o‘quv topshiriqlarining o‘zgaruvchanligini oshirish mumkin bo‘ladi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ko‘rgazmalilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*O‘rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Ta’lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

*Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

*dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

*o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

*Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

*Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

*o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi

Raqamli ta’lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

*Barcha javoblar to‘g‘ri

Raqamli ta’lim resursi – ...

*raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

Raqamli ta’lim jarayonining Ta’lim muhitining to‘yinganligi tamoyili – ...

*individual ta’lim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq ta’lim resursi – yagona axborot ta’lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Raqamli ta’lim jarayonining Amaliyotga yo‘naltirilganlik tamoyili – ...

*ta’limni hayot bilan bog‘lashning an’anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

Raqamli ta’lim jarayonining Hamkorlikda o‘rganish tamoyili – ...

*o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol ko‘p tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida o‘quv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o‘rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi

Raqamli ta’lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili – ...

*maqsadlarga erishishni, bilim, ko‘nikma va malakalarni to‘liq o‘zlashtirishni talab qiladi “tushuntirish – mustahkamlash – nazorat” didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

Raqamli ta’lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili – ...

*raqamli ta’lim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, o‘quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur’ati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

Raqamli ta’lim jarayonining Ustunlik tamoyili – ...

*raqamli ta’lim muhitida talabaning mustaqil ta’lim faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, o‘quv jarayonini tashkil etish, o‘quv jarayonida talabani qo‘llab-quvvatlash va yordam berish lozimligin ko‘rsatadi.

Raqamli didaktika tushunchasiga ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

*Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti ...

*turli xil so‘rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

Himoyalangan veb-saytlar

*https://

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?

*Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta’minlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to‘plamidir.

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

*Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami.

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang

*1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma’lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

Raqamli iz (digital footprint) – bu ...

*Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*ta’lim jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan kompetensiyalarni shakllantirishni, ya’ni ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o‘zaro ta’sirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1-yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*ta’lim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog‘liq: jamoa, ta’lim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o‘zaro hamkorlik. Ushbu yo‘nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo‘naltirilgan o‘z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik – ...

*raqamli ma’lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog‘liq bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya, mas’uliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

*Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.

Masofaviy ta’limning qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

*Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

Ma’ruza mashg‘ulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bo‘lgan professor-o‘qituvchilar tomonidan o‘tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

*Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.

Bolalarni tarbiyalash va ularga talim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor bolgan shaxslar MJTK kora qanday jazoga tortiladi ?

*Jarima

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

*Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish hamda tarbiyalash, o‘qitish qanday ta’minotida bo‘ladi?

*Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish qanday ta’minot asosida amalga oshiriladi?

*Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish va ularning to‘liq ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.

Davlat ta’lim standartlariga ko‘ra, o‘quv reja qanday hujjat hisoblanadi?

*Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..

Dual ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

*Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

Inklyuziv ta’limning mohiyati (tartibi) nimada ?

*Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.

“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunga muvofiq, davlat ta’lim standartlari tartibi, ahamiyati nimada ?

*Davlat ta’lim standartlarini va (yoki) davlat ta’lim talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida ta’lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?

*Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra

Kimlar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega?

*Hammasi to‘g‘ri

“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning maqsadi ?

*Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

Konstitutsiyamizda (51-modda) “akademik erkinlik”, degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini ko‘rsating?

*O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy-tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

*Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

Yoshlarning bandligini ta’minlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, ta’lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish, yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yo‘nalish - ......

*Ijtimoiy sohani rivojlantirish

"Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart". O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

*“Miranda qoidasi”

"Habeas corpus nima?

*jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi

“Miranda qoidasi” bu

*fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi

"Xavfsiz va tinchliksevar davlat” tamoyiliga asoslangan siyosatni izchil davom ettirish “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasining nechinchi ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan?

*5-ustuvor yo‘nalish

Jamoatchilik nazorati subyektlari bu

*O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

O‘zbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?

*u saylagan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti

Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?

*Siyosiy partiyalar

O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?

*siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida

Fuqarolik jamiyati ta‘rifi to‘g‘ri keltirilgan javobni ko‘rsating

*insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma-xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum

Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi?

*O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma

Jamoat birlashmalariga nimalar kiradi?

*kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida "O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi" normasi belgilangan?

*25-moddasida

Konstitutsiya so‘zi qanday ma‘noni anglatadi?

*lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish

Ma’naviyat bu

*inson axloqi va odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir

Strategiya tushunchasi ma‘nosi

*yunon tilidan στρατηγία – sarkardaning san’ati

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish bo‘yicha 2030-yilgacha bo‘lgan davrda ustuvor yo‘nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ-huquqiy hujjat qanday nomlanadi?

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

*“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi

"2022 — 2026-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi VM-qaroriga ko‘ra Orolbo‘yi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-ma’rifiy salohiyatini yanada oshirish bo‘yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

*“Orol orzusi” dasturi

Yoshlar bilan ishlashning "mahalla-sektor-tuman (shahar)-hudud-respublika" tizimi qaysi me‘yoriy-huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur‘atlarini ta‘minlashning ustuvor yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

*2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

2023 moliya yilidan “Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

*jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yo‘nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko‘rsating

*2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi

2023-yil 11-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston - 2030" strategiyasi to‘g‘risida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yo‘nalish bor?

*5 ta

Ijtimoiy sheriklik bu?

*Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi

"Yashil iqtisodiyot" bu?

*inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

Inson kapitali nima?

*bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim, ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi

Manaviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yonalish maqsadlarida belgilangan?

*ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

Global innovatsion indeksda O‘zbekiston Respublikasining o‘rnini yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?

*top-50

Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?

*davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

Talim-tarbiyaning interaktiv usullarini qollash orqali qaysi talim muassasasini manaviyat va marifat, madaniyat ochogiga aylantirish nazarda tutilgan?

*maktablarni

Taraqqiyot strategiyasining 6-yo‘nalishi qanday nomlanadi?

*Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo‘jaligi mashinasozligi ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?

* Chirchiq shahrida

Taraqqiyot strategiyasiga ko‘ra davlat qarzini boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori yiliga qancha bo‘lishi belgilangan?

*4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini

Har bir tuman budjetining necha foizini “Fuqarolar budjeti” dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

*kamida 5 foizini

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha hududlarda birlamchi tibbiy xizmati qanday tamoyil asosida yo‘lga qo‘yish belgilangan

*“bir qadam” tamoyili

Taraqqiyot strategiyasining "Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash" nomli 3-yo‘nalishi nechta maqsadni o‘z ichiga oladi?

*16 ta maqsaddan iborat

“Legal Tech” platformasi nima?

*Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

"Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qatiy ijrosini taminlash" maqsadi boyicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

*O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

“Xalqparvar davlat” milliy dasturi amalga tatbiq etish qaysi g‘oya asosida ishlab chiqilgan?

*“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasi

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali ma’muriy tartib-taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

*“Raqamli idora” loyihasi

2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

*“Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”

Tashabbuskorlik, kreativ qobiliyatga egalik, kreativ faollik, izlanuvchanlik

*Pedagogning kreativ potensiali darajasini aniqlovchi mezonlar

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 4-yo‘li

*Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 3-yo‘li

*Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 2-yo‘li

*Amaliy kreativ harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning 1-yo‘li

*Kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish

Pedagog kreativ potensialining tarkibiy asoslari

*Maqsadli-motivli, mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash

Muayyan hodisani o‘zida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan ma’lum vaqt birliklariga ajratilishi

*Davrlashtirish

Butunning turli bosqich yoki darajalarga ajratilishi

*Tabaqalashtirish

E.P.Torrens (1987) testi asoslanadigan mezonlar

*Faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xoslik va takomillashganlik

Shaxsning kreativligi ...da namoyon bo‘ladi

*Uning tafakkuri, muloqoti, his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida

Patti Drapeau nuqtai nazariga ko‘ra, kreativ fikrlash ...

*Masala yuzasidan har tomonlama fikrlash

“Kreativlik” va “ijodkorlik” tushunchalari

*Turli holatlarni ifodalaydi

Emebaylning yonashuviga ko‘ra, kreativlik

*Yuqori darajada noodatiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish

Ken Robinsonning fikriga ko‘ra, kreativlik ...

*O‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui

“Kreativlik” tushunchasining lug‘aviy ma’nosi

*Yaratish

Pedagogning ma’naviy-axloqiy qiyofasi bilan tashqi ko‘rinishi o‘rtasidagi o‘zaro uyg‘unlik, mutanosiblik

*Pedagogning imidjini

Pedagogik muloqot uslublari

*Avtoritar, demokratik va liberal

Pedagogik odob; pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati; kommunikativ ta’sir ko‘rsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari

*Pedagogik mahoratning

Dastlab harbiy sohada qo‘llanib, mahoratli ingliz va nemis askar va ofitserlarni tanlash maqsadida qo‘llanilgan texnologiya

*Assesment

Talabalarni muammoli vaziyatga to‘qnash kelishini ta’minlash asosida ularning bilish faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod

*Muammoli vaziyat metodi

S.L.Rubinshteynning “Tafakkur muammoli vaziyatdan boshlanadi” degan g‘oyasi asos bo‘lgan ta’lim turi

*Muammoli ta’lim

J.Dyui g‘oyalari asos qilib belgilangan ta’lim turi

*Muammoli ta’lim

O‘quv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish uchun talabalar tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi

*O‘quv loyihaviy faoliyat

Natijasi harakat dasturi, biznes-reja, keys, strategiya, ma’lumotnoma, tavsiya bo‘lgan loyihalar

*Amaliy loyihalar

Natijasi hisobot, ma’ruza, keys bo‘lgan loyihalar

*Tadqiqot loyihalari

Natijasi maqola, referat, ma’ruza, keys bo‘lgan loyihalar

*Axborotli loyihalar

Muammoni hal etish usul, vositalarini ishlab chiquvchi loyihalar

*Amaliy loyihalar

Tadqiqotni amalga oshirish, tadqiqot asosida muammo izohini asoslash, yanada rivojlantirish uchun yangi muammolarni asoslovchi loyihalar

*Tadqiqot loyihalari

Muammoga oid ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish, umumlashtirish, muammoni hal etish usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar

*Axborotli loyihalar

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat

*Dars ishlanmasi

Talabalarning BKM darajasini har tomonlama, xolis baholovchi topshiriqlar to‘plami

*Assesment

Talabalar portfoliosining tuzilishi

*Titul; mundarija; portfolio maqsadi; portfolio bo‘limlari

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o‘zlashtirish yo‘lida birgalikda, o‘zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklari

*Interfaollik

Talabalarning BKM va muayyan axloqiy sifatlarni o‘zlashtirish yo‘lida o‘zaro harakatlarni tashkil etishga asoslanuvchi ta’lim

*Interfaol ta’lim

Lug‘aviy jihatdan “interfaol” tushunchasining ma’nosi

*“O‘zaro harakat qilmoq”

Muammoni qo‘yish qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?

*Muammoni izlash; muammoni qo‘yish; muammoni hal qilish

Muammoni hal qilish bosqichlari

*Isbotlash; tekshirish; asoslash

Muammoli vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni qo‘yish; farazlarni ilgari surish; yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish

*Bosqichlari

Talabaning ma’lum topshiriqlarni bajarishda yuzaga kelgan ziddiyatni anglashi bilan bog‘liq ruhiy holati

*Muammoli vaziyat

Hal qilinishi zarur, biroq, hali yechish usuli noma’lum bo‘lgan pedagogik xarakterdagi masala

*Pedagogik muammo

Tadqiqot, evristik, muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli bayon qilish, ijodiy hamda qisman ijodiy metodlar ...

*Muammoli ta’lim metodlari

Talabalarda ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlarni amalga oshirish, farazlarni ilgari surish, natijalarni asoslash, xulosaga kelish ko‘nikma va malakalarni shakllantiruvchi ta’lim texnologiyalari

*Muammoli ta’lim texnologiyalari

O‘qituvchi tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli masalani hal etishga yo‘naltirish orqali unda bilish faolligini oshiruvchi ma’ruza

*Muammoli ma’ruza

Bilimlarni muammoli bayon qilish, talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular ...

*Muammoli ta’lim turlari

Muammoli ta’limning ilk g‘oyalarini asoslagan muallif

*J.Dyui

Pedagogik jarayonni loyihalash asoslanadigan uchlik

*Loyiha – mazmun – faoliyat

Ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun barcha omillarni inobatga olgan holda uning sxemasini ishlab chiqish

*Ta’lim jarayonini loyihalash

Boshlang‘ich ma’lumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash, rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish

*Loyihalash

Aniq reja, maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini ishlab chiqish mahsuli

*Loyiha

Talabaning fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda uning shaxsi, o‘ziga xos xususiyatlari, qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim

*Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim

Innovatsion faoliyatning tarkibiy elementlarining muallifi

*V.Slastenin

Yangi ijtimoiy talablarning an’anaviy me’yorlarga mos kelmasligi yoki yangi g‘oyalarning eski g‘oyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat

*Innovatsion faoliyat

Muayyan tizimning rivojlanishiga yoki uni tubdan o‘zgartirishga xizmat qiladigan faoliyat natijasi

*Innovatsiya

Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim xususiyatiga ega bo‘lmay, faqatgina tizimdagi ayrim elementlarni o‘zgartirishga xizmat qiladi

*Novatsiya

Kelib chiqish manbaiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

O‘zgarishlar ko‘lamiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari

Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar

Kiritilgan o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra ta’lim innovatsiyalarining turlari

*Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida muammoni yangicha yondashuv asosida yechish uchun qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl, metod va texnologiyalar

*Ta’lim innovatsiyalari

Yangi g‘oyalar, tizim, faoliyat yo‘nalishini o‘zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar, noan’anaviy yondashuvlar, odatiy bo‘lmagan tashabbuslar, ilg‘or ish uslublari. Ularning ko‘rinishlari

*Innovatsiya

Muayyan tizimning ichki tuzilishini o‘zgartirishga qaratilgan faoliyat

*Innovatsiya

Lug‘aviy jihatdan “innovatsiya” tushunchasi

*Yangilik kiritish

1) OTM, fakultet saytiga material qo‘shish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr yakunlari bo‘yicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon bo‘ladigan portfolio – bu ...

*On-line portfolio

Talaba tomonidan erishgan yutuqlarni baholashga doir xulosa, taqriz, rezyume, esse, tavsiyanoma va tavsifnomalar jamlanadigan portfolio

*Taqrizlar portfoliosi

Talabaning BKMni nazorat qilish uchun shakllantirilgan portfolio

*Baholovchi portfolio

Talabaning o‘zi yoki pedagoglar tomonidan jamlangan talabalarning eng yaxshi ishlari o‘rin oladigan portfolio

*Natijalar portfoliosi

Talaba tomonidan bajarilgan ijodiy ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular natijalarini aks ettiruvchi portfolio

*Ishlar portfoliosi

Talabaning indiviudal ta’limiy muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi diplom, faxriy yorliq, guvohnoma va b. jamlanadigan portfolio

*Hujjatlar portfoliosi

Avtobiografik xarakterga ega hujjatlar to‘plami, individual papka

*Portfolio

Web-texnologiyalari va an’anaviy ta’limning o‘zaro birligi asosida tashkil etiladigan seminar

*Vebinar texnologiyalar

Ochiq tashkil etilib, ilg‘or pedagogik tajribalarni targ‘ib etishga yo‘naltirilgan samarali o‘qitish shakli

*Mahorat darslari

Onlayn o‘quv materiallari va o‘qituvchi rahbarligida guruhda ta’lim olishga asoslangan o‘qitish shakli

*Aralash o‘qitish

Bolonya jarayonning rasman boshlanish muddati

*1999 yil 19 iyun

Muayyan amaliy harakatlarning tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan o‘yinlar

*amaliy o‘yinlar

Aniq maqsad va ijtimoiy g‘oyaga asoslanib, talabalarda ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi

*Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

Ta’lim shakllarini takomillashtirish vazifasini ko‘zlagan o‘qitish va boshqalarni o‘zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va inson omillarida, ularning birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning izchil metodi

*Pedagogik texnologiya

Ta’lim texnologiyasi

*Ta’lim (o‘qitish) jarayonining yuksak mahorat, san’at darajasida tashkil etilishi

Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli ta’lim olish bo‘lgan talabini qondirish, ta’lim tizimini barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi

*Ta’lim tizimining modernizatsiyasi

Ob’ektning yangi talablar, me’yorlar, texnik ko‘rsatmalar, sifat ko‘rsatkichlariga mos ravishda yangilanishi

*Modernizatsiya

Mustaqil ta’lim–bu

*o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir

Tanqidiy fikrlashga to‘g‘ri izoh keltirilgan qatorni toping

*Bu yangi va tushunarli bo‘lgan fikrlar va g‘oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi, rivojlantirilishi va tatbig‘idir

Ikki qarama-qarshi, o‘zaro musobaqalashayotgan komanda (guruh) ishtirokchilarning oldindan tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?

*Debatlar

Ta’lim jarayonini loyihalash necha bosqichlarda kechadi?

*5 ta

Loyihalash ....tizimiga asoslanadi

*“g‘oya – maqsad – kutiladigan natija – taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”

O‘quv mashg‘ulotlarni tashkil etishning noan’anaviy shakllari qaysi javobda keltirilgan?

*Aralash o‘qitish,binar, vebinar, onlayn ma’ruza

Darslarga qo‘yiladigan didaktik talablar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

*Dars

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

*Ya.A. Komenskiy

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

*Yakka tartibda

... – bu pedagogning tabiiy va ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda ma’lum bir vaqt birligi ichida talabalarni maqsadga muvofiq holda rivojlantirishning kelajakdagi jarayoni va natijasi o‘rin oladigan kasbiy faoliyatining bir ko‘rinishidir

*Pedagogik jarayonni loyihalash

“bilish ob’ektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va tuziladigan ob’ektlarning tavsifnomalarini aniqlash yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar uchun yasash va o‘rganish”. Bu...

*Modellashtirish

Shaxsning kreativ tafakkurga egaligini aniqlovchi test (1987 yil) muallifi

*E.P.Torrens

“kreativlik – o‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui”. Ushbu ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

*Ken Robinson

“ta’lim va tarbiyaning muayyan maqsadi va natijasiga erishish bo‘yicha o‘zaro bog‘langan hamda mantiqiy tugallikka ega bo‘lgan o‘quv fanlari va ularning tarkibiy qismlaridir”. Ushbu ta’rif qaysi pedagogik kategoriyaga tegishli?

*modul

“O‘qituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

*Al-Farobiy

–o‘qituvchining kasbiy yo‘nalishdagi ijodkorligini oliy namunasi

*Pedagogik mahorat

–har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi

*Pedagogik texnika

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

*A.S. Makarenko

– bu tinglovchilar bilan hamkorlik va do‘stona munosabatlar jarayonida namoyon buladigan “ta’lim va tarbiya berish san’ati, pedagogik maxorat, pedagogik texnika va erkin ijod”dir

*O‘qituvchi professionalizmi

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining maqsadli ko‘rsatkichlari va indikatorlarida tadqiqotchilarning o‘rtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan

*49 yosh

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 2020-2022 yillarda amalga oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi”da ilmiy loyihalarni xususiy sektor va tarmoq tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish ko‘lamini kengaytirish qaysi yillarga mo‘ljallangan

*2020-2022 yillarga

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan

*4- bobda

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining to‘rtinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobo qanday nomlanadi.

*Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar

Benchmarking – bu

*O‘z tashkiloti(o‘z mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa taalluqligidan qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish, amaliyotiga moslashish jarayoni.

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

*madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik.

Zamonaviy global iqtisodiyot nechta kitlar ustida turadi?

*Uchta: bilim; texnologiya; tadbirkorlik tashabbuskorligi.

Texnologiyalarni tijoratlashtirish - bu

*iste’molchi (xaridor) bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o‘z egasiga (texnologiyalarni ishlab chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya (yoki boshqa) bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to‘laydigan texnologik uzatish shakli

"Texnologiyalarni tijoratlashtirish" tushunchasi - bu

*ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

"Akademik tadbirkorlik" atamasi nimani anglatadi?

*bu tadqiqotchilar va olimlarning o‘z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi

Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi –

*innovatorlarni tayyorlash

Bugungi kunga qadar universitetlarning nechta avlodlarini keltirib o‘tish mumkin?

*O‘rta asrlar, birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod universitetlari.

Birinchi texnopark nechangi yil va qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan ?

*1951 yilda AQShning Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

*universitet 3.0

Tadbirkorlik universiteti rolining ortishi nima sifatida ularni amaliyotda qo‘llashgacha olib borishga qodirligi bilan izohlanadi ?

*bilimlarni “generatsiyalash” mexanizmni shakllantirish

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet

*G.Iskovisning

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim hisoblanadi ?

*Stenford universiteti professori Genri Iskovis hisoblanadi

Birinchi marta “tadbirkorlik universiteti (institut)” iborasi kim tomonidan qo‘llanilgan?

*britaniyalik tadqiqotchi Berton Klark tomonidan

Birinchi tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet bilan biznes o‘rtasidagi hamkorlikni o‘rnatish hisoblangan?

*Massachuseta texnologik universiteti bilan

Tadbirkorlik universiteti tarixi qachon va qaerda boshlangan?

*Kaliforniyada (XX asrning 40 yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli) vodiysida

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

*Universitet-2.0

Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan imzolagan?

*1999 yilda

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

*ingliz

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi universitetga o‘kazilgan

*Stenfordga

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

*Massachesuta

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyusiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

*XX asrning oxirlaridan boshlab

Bugungi kunda universitetlarning nechta asosiy shakllarini ajratishadi

*3 ta

Universitet - bu

*fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim muassasi

Scopus klassifikatsion tizimi nechta tematik bo‘limdan iborat?

*24

Bibliografik va referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop qilingan maqolalarga murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....

*Scopus

Indivudial foydalanuvchilar uchun mutloq bepul tizim.....

*Mendeley

Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar bo‘yicha samarali hamkorlik qilish vositasi- bu

*Mendeley

ScienceDirect tizimida qidiruv turlarini belgilang.

*oddiy va murakkab turlari

ScienceDirect tizimida necha turdagi qidiruv mavjud?

*2 ta

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Basic search qidiruv...

*oddiy qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Affiliation Search qidiruv...

*tashkilot bo‘yicha qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Advanced Search qidiruv...

*kengaytirilgan qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Author Search qidiruv ...

*muallif bo‘yicha qidiruv

SCOPUS ma’lumotlar bazasida iqtiboslik tahlilini o‘tkazish quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?

*View citation

SCOPUS ma’lumotlar bazasida Or (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?

*hech bo‘lmaganda 2 ta so‘zdan bittasi bo‘yicha maqolani qidirish uchun

SCOPUS ma’lumotlar bazasida And (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?

*2 ta so‘zdan tarkib topgan maqolani qidirish uchun

SCOPUS ma’lumotlar bazasida figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?

*Aniq farazlarni qidirish

SCOPUS ma’lumotlar bazasida qachon individual hisob yozuvi ochiladi?

*1 tadan ko‘p maqola chop etganlar uchun

Texnologiyalarni uzatish qanday xususiyatlarga ko‘ra turlarga bo‘linadi?

*shartnoma, hajmi, almashuv darjasi va texnologiyalar transferi turi bo‘yicha

iste’molchi bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o‘z egasiga u yoki bu shaklda litsenziya bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to‘laydigan texnologik jarayon shakli...

*texnologiyalarni tijoratlashtirish

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda har 100 nafar O‘zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko‘zda tutilgan?

*10

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda O‘zbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan bitta maqolaga nisbatan xorijiy havolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish ko‘zda tutilgan?

*2

“Web of Science” xalqaro ilmiy ma’lumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan umumiy maqolalar sonida O‘zbekistonning ulushi 2030 yilgacha necha foizga yetkazish ko‘zda tutilgan?

*0, 2

Tarix va ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari fan yo‘nalishlari bo‘yicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?

*3 yil muddatgacha

xorijiy yetakchi investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda 2021 yilda nechta venchur jamg‘armalarini tashkil qilish ko‘zda tutilgan?

*2

2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xususiy sektor tomonidan ajratiladigan mablag‘lar ulushini necha foizga yetkazish ko‘zda tutilgan?

*30

2030 yilgacha ilm-fanga yo‘naltiriladigan jami mablag‘larning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish ko‘zda tutilgan?

*10

O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Gollandiyaning “Elsevier” kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?

*ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi kim?

*Genri Iskovis

Universitet 3.0 modelining yangi bosqichi qachon va qaerda paydo bo‘lgan?

*XX asrning 50-60 yillarida AQSh va Kanadada

So‘nggi 5 yil ichida QS universitetlarining dunyo reytingida birinchi o‘rinni egallab turgan universitet bu

*Massachusets texnologiya instituti

Tadbirkorlik universitetining missiyasi?

*Tadbirkor, Innovator, integrator

Evropada birinchi tadbirkorlik shaklidagi universitetni aniqlang?

*Xalmers universiteti (Geteborg)

Bolonya deklaratsiyasi qachon imzolangan?

*1999 yil, 19 iyun

Bolonya deklaratsiyasi 1999 yil, 19 iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?

*29 ta

Qaysi universitet o‘z missiyasi doirasida tadbirkor, innovator, integrator.

*Universitet 3.0

Ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan - amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik ishlanmalar bilan bog‘liq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......

*Universitet 2.0

Asosiy funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash, ya’ni ta’lim berishdan iborat bo‘lgan muassasa.....

*Universitet 1.0

Fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy ta’lim muassasi.....

*Universitet

Universitetlarni yaratish uchun namuna bo‘lgan ta’lim muassasasi nomini aniqlang?

*Gumboldt

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qachon ro‘y berdi?

*1862 y.

Bolonya universiteti o‘z nizomini qachon qabul qilgan?

*1158 y.

Bolonya universiteti qachon tashkil topgan?

*1088 y.

Evropadagi birinchi universitetlardan biri ...........

*Bolonya universiteti

Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik xizmatlarning namunalari va boshqa yuqori texnologiyali mahsulotlar ko‘rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –...

*Ilmiy va texnologik innovatsiyalar

Yangi o‘quv kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari (profillari), yangi ta’lim texnologiyalari ko‘rinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –....

*Ta’limdagi innovatsiyalar

Tabiat, jamiyat va insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi yangi bilimlar olish, ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik bo‘yicha tajriba o‘tkazishga qaratilgan tadqiqotlar –....

*Fundamental tadqiqotlar

Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va fundamental tadqiqotlar natijalarini qo‘llashga yo‘naltirilgan tadqiqotlar –.......

*Amaliy tadqiqotlar

Davlat boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan muammolarni hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi –....

*Maqsadli loyihalar

videofilm, nashr ishlari – kitob, almanax, buklet, albom, bosma va elektron jurnal, kompyuter dasturlarni yaratishga yo‘naltirilgan loyihalar –......

*Ijodiy loyihalar

Amalga oshish xavfi yuqori bo‘lgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion ishlanmalarning qo‘llanilishi, ko‘lami va tez o‘sish sur’ati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha – ....

*Startaplar loyihalari

Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga ega innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan tadqiqot – ....

*Innovatsion loyihalar

Qo‘yilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va vositalarni ko‘rsatgan holda shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui – ....

*Ilmiy loyihalar

Oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o‘tkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bog‘liqligini nazarda tutuvchi “Universitet 3.0” konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

O‘zbekiston Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi bo‘yicha jahonning 50 ilg‘or mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

*Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?

*5 bob, 5 §

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirishga qaratilgan ?

*4-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi  ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan?

*23-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va ta’limning uzviy bog‘liqligiga qaratilgan?

*21-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan?

*11-moddasida

“Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi Qonunning nechanchi moddasida ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yo‘nalishlari keltirilgan?

*4-moddasida

O‘zbekiston Respublikasining «Innovatsion faoliyat to‘g‘risida» gi qonun qachon qabul qilingan?

*2020 yil 24 iyul

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” gi Farmoni qachon qabul qilingan?

*2020 yil 29 oktyabr

O‘zbekiston Respublikasining “Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi qonun qachon qabul qilingan?

*2019 yil 29 oktyabr

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni qachon qabul qilingan?

*2019 yil 8 oktyabr

Kredit-modul tizimida o‘qituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*o‘quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va "ustoz-shogird" yuklamalari

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*o‘qituvchining bajargan o‘quv yuklamasi

Kredit-modul tizimida akademik guruh jurnalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*O‘RTMI baholari

O‘qituvchi va talabaning shaxsiy dars jadvalida keltiriladigan bandni ko‘rsating.

*O‘RTMI

Kredit-modul tizimida dars jadvallarida keltiriladigan bandlarni ko‘rsating.

*fan kodi, o‘quv auditoriyasi, fan o‘qituvchisi, akademik guruh

Kredit-modul tizimida kafedra o‘quv yuklamasida keltiriladigan bandlarni ko‘rsating.

*fan nomi, kodi, mashg‘ulotlar hajmi

O‘quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko‘rsating.

*akademik guruh jurnali, o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi

O‘quv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini ko‘rsating.

*kafedra o‘quv yuklamasi, dars jadvallari

Kredit-modul tizimida talabaga taqdim etiladigan ma’lumotnoma-ko‘rsatkich tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*OTM haqida ma’lumot, talabalarning yashash tarzi, ma’muriy tadbirlar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*mustaqil ish bo‘yicha ko‘rsatmalar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*sillabuslar

Kredit-modul tizimida talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*talabaning shaxsiy o‘quv rejasi

Kredit-modul tizimida talabaning axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?

*ma’lumotnoma-ko‘rsatkich, talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi

Kredit-modul tizimida fanning o‘quv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni ko‘rsating.

*o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari

Fanning o‘quv-uslubiy majmuasi uchun asos bo‘ladigan me’yoriy hujjatlarni ko‘rsating.

*DTS, MT, o‘quv reja, fan dasturi

Kredit-modul tizimida o‘quv rejalari necha marta tuziladi?

*4 marta, har bir o‘quv yili uchun

Kredit-modul tizimida ishchi o‘quv reja nima uchun tuziladi?

*dars jadvalini tuzish va o‘quv yuklamalarini hisoblash uchun

Namunaviy o‘quv rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari, postrekvizitlari, kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni ko‘rsating.

*tanlov fanlari katalogi

Talabaning shaxsiy o‘quv rejasini ishlab chiqish uchun majburiy bo‘lmagan, lekin o‘zlashtirish tavsiya qilinadigan bandni ko‘rsating.

*tanlov fanlari

Namunaviy o‘quv reja asosida ishlab chiqiladigan va ishchi o‘quv rejani ishlab chiqish uchun asos bo‘ladigan bandni ko‘rsating.

*talabaning ishchi o‘quv rejasi

Fandan keyin o‘zlashtirilishi nazarda tutiladigan bandni ko‘rsating.

*postrekvizitlar

Fandan oldin o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan bandni ko‘rsating.

*prerekvizitlar

Bir o‘quv yili uchun kunduzgi ta’limda amalga oshiriladigan ta’lim dasturining hajmi necha kreditga teng?

*60

Magistraturada kechki va sirtqi ta’lim shakllari bo‘yicha me’yoriy o‘qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko‘pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

*6 oy

Bakalavriatda kechki va sirtqi ta’lim shakllari bo‘yicha me’yoriy o‘qish muddatlari kunduzgi shakldagidan ko‘pi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

*1 yil

Ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisligi bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*O‘quv rejasi

Ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisligi bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*Malaka talablari

Ta’lim sohalari bo‘yicha ishlab chiqiladigan me’yoriy hujjatni ko‘rsating.

*Davlat ta’lim standarti

Kredit-modul tizimida o‘quv yili bo‘yicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba ...

*GPA balidan yuqori ball olgan bo‘lsa keyingi kursga o‘tkaziladi

Kredit-modul tizimida yakuniy nazorat qanday shakllarda o‘tkaziladi?

*yozma, og‘zaki, test, portfolio, taqdimot va h.k.

Kredit-modul tizimida dars jadvallari kim tomonidan tuziladi?

*registrator ofisi

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "a’lo" baho qo‘yiladi?

*90...100 %

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "yaxshi" baho qo‘yiladi?

*70...89,9 %

O‘zR OO‘MTV ning 09.08.2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrug‘iga ilova qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish baholash tizimi to‘g‘risidagi nizom” ilovasiga ko‘ra fanni necha foizga o‘zlashtirgan talabaga "qoniqarli" baho qo‘yiladi?

*60...69,9 %

Tasdiqlash, nazorat qilish, bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz berish, tavsiya qilish, isbotlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*baholash

Material tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish, umumlashtirish, modifikatsiyalash, moslashtirish, rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*sintez

Xos belgilarini aniqlash, darajalash, qiyoslash, sababini aniqlash, bog‘liqligini aniqlash, ajratish, tartiblash, rejalashtirish, bo‘laklash, chegarasini aniqlash, tarkibini aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*tahlil

Bajarish, qo‘llash, ijro qilish, hisoblash, o‘zgartirish, mavzu bo‘yicha suhbatlashish, tajriba o‘tkazish, rasmiylashtirish, fikr almashish, chizish, foydalanish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*amalda qo‘llash

Guruhlash, bog‘lash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*tushunish

Eslash, nomlash, tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, o‘xshashini topish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

*bilish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*fan bo‘yicha forumda ishtirok etish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*o‘rgatuvchi testlarni mashq qilish

Talabaning mustaqil ta’limi (TMT) elementini ko‘rsating.

*FAQ (ko‘p so‘raladigan savollar) bazasi bilan ishlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*ilmiy tezis, maqola tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*malakaviy amaliyot hisobotini tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*kurs ishi (loyihasi)ni tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*hisob-chizma ishini tayyorlash

O‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi (O‘RTMI) elementini ko‘rsating.

*taqdimot tayyorlash

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi pedagogning o‘quv yuklamasiga kiritiladi?

*o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat turi talabaning faqat o‘zi tomonidan amalga oshiriladi?

*talabaning mustaqil ta’limi

Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini baholash me’yorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*TMI sifatini nazorat qilish bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida fanlar katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*ishchi dasturlar bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini shakllantirish bo‘yicha asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini ko‘rsating.

*o‘quv rejalari bo‘yicha komissiya

Kredit-modul tizimida edvayzerning vazifasi nimadan iborat?

*talabaga o‘quv traektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga joylashishiga yordam ko‘rsatish

Kredit-modul tizimida tyutorning vazifasi nimadan iborat?

*amaliy turdagi darslarni o‘tish, talabalarga topshiriqlar berish, ularni nazorat qilish va bajarilishiga erishish

Kredit-modul tizimida lektorning vazifasi nimadan iborat?

*nazariy bilim berish, talabaning mustaqil ta’limi uchun material tayyorlash

Yozgi semestr nima maqsadda tashkil etiladi?

*qo‘shimcha bilim olish, akademik qarzni topshirish, ta’lim dasturidagi farqlarni yo‘qotish

Yozgi (qishki) semestr kimning tashabbusi bilan tashkil qilinadi?

*talabaning

Kredit-modul tizimida talaba qanday akademik guruhda o‘qiydi?

*o‘z tanlovi asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda

Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va maksimal qiymatlari nima asosida belgilanadi?

*auditoriya sig‘imi, yuklamalarni optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi

Kredit-modul tizimida har bir talaba nima bilan ta’minlanishi kerak?

*ma’lumotnoma-ko‘rsatkich

Talabalarning fanlarni tanlashi qanday amalga oshiriladi?

*talabaning kasbiy shakllanishidan kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida

Dars jadvallari nimalar asosida tuziladi?

*akademik guruhlar, o‘quv rejalardagi fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi

Oliy ta’lim muassasasida o‘rtacha o‘quv yuklamasi qanday aniqlanadi?

*OTM bo‘yicha jami o‘quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi

Kredit-modul tizimida akademik guruhlar qanday belgilanishi lozim?

*fanlarga va o‘qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada

Kredit-modul tizimida pedagogik yuklama turlari va me’yorlari nimaga qaratilgan bo‘lishi zarur?

*ta’lim sifatini va OTM reytingini oshirishga

Kredit-modul tizimida talabaning fan o‘qituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?

*semestrning dastlabki haftasidagi o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv-me’yoriy hujjatlari orqali

Kredit-modul tizimida ishchi o‘quv rejalar qanday ishlab chiqiladi?

*eng ko‘p talabalar kontingentining shaxsiy o‘quv rejalari asosida

O‘quv davridagi asosiy o‘quv faoliyatlari va ularning muddatlari ko‘rsatilgan hujjatni ko‘rsating.

*akademik taqvim

Kredit-modul tizimida talabaning o‘zlashtira olmagan fanini qayta o‘qishga imkon beriladigan davrni ko‘rsating.

*yozgi semestr

Talabalarning barcha akademik masalalarini hal qilishga qaratilgan bo‘limni ko‘rsating.

*registrator ofisi

Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik almashishga imkon beruvchi bandni ko‘rsating.

*o‘quv rejalarining xorijiy o‘quv rejalariga mosligi

Pedagogning auditoriya o‘quv yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni ko‘rsating.

*talabaning mustaqil ish hajmini oshirish

Muayyan soha uchun bakalavr tayyorlashda ta’lim sifatini saqlab qolgan holda muddatini 2 yilga qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni ko‘rsating.

*2 yillik bakalavriat tayanch ta’limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil qilish

5 kreditlik fanni 70% ga o‘zlashtirgan talaba necha kreditni qo‘lga kiritadi?

*5 kredit

1 USTS ga teng birlikni ko‘rsating.

*2 ECTS

Universitet kreditlarini o‘tkazishning Osiyo - Tinch okeani tizimini ko‘rsating.

*UCTS

Evropa kredit tizimini ko‘rsating.

*ECTS

Kreditlarning to‘plash va o‘tkazishning Britaniya tizimini ko‘rsating.

*SATS

Amerika Qo‘shma Shtatlari kredit tizimini ko‘rsating.

*USCS

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "V. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimining monitoringini raqamlashtirish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "V. Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Oliy ta’lim tizimini bosqichma-bosqich raqamlashtirish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*Talabalarning baholanishi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini hisobga olishning elektron tizimini joriy etish

Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish bo‘yicha 30.08.2019 y. da tasdiqlangan “Yo‘l xaritasi”ning "III. Talabalar bilimini baholash jarayonini takomillashtirish" yo‘nalishidagi bandni ko‘rsating.

*“Elektron universitet” loyihasi doirasida o‘quv jarayonini elektronlashtirishni jadallashtirish

DTS ga oid to‘g‘ri bandni ko‘rsating.

*DTS O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir

Oliy ta’lim standarti toifasini ko‘rsating.

*Oliy ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid bandni ko‘rsating.

*turli sohalarda davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar tizimini va mexanizmlarini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga oid bandni ko‘rsating.

*turli sohalarda davlat siyosatining ustuvor va asosiy yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga oshirish mexanizmlarini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga oid bandni ko‘rsating.

*davlat organlari va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid bandni ko‘rsating.

*davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish, maqomini, asosiy vazifalarini, huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi

Respublika vazirliklari, davlat qo‘mitalari va boshqa boshqaruv organlarining konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?

*O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi

Vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan kundan e’tiboran necha kun ichida davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?

*10 kun

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan tasdiqlanadi?

*O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari

Qonun osti hujjatini ko‘rsating.

*O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasi qonunlari

Qonun keltirilgan bandni ko‘rsating?

*O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

tagxedo.com ...

*– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi

easel.ly muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharriri

visual.lv muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

piktochart.com muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi

canva.com muharriri imkoniyatlari to‘g‘ri krsatilgan qatorni belgilang.

*Bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.

Badiiy-texnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyoti bu ...

*Axborot dizayni

Axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etish ...

*Infografika

... – bu infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va boshqalar kabi turli xil infografikalarni yaratishga imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.

*cacoo.com

– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi.

*tagxedo.com

... – professional ko‘rinishga ega diagrammalar va dinamik diagrammalar yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun qulay vosita.

*creately.com

... – ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi.

*piktochart.com

... – bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.

*canva.com

Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

*visual.lv

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharrirni toping.

*easel.ly

Taqdimot tuzish – bu

*... slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko‘rish va bezagini berishdir.

Animatsiya – bu

*... slaydlarni namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.

Slayd – bu

*... prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.

Taqdimot – bu

*...slaydlar va maxsus effektlar to‘plami bo‘lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.

Axborot dizayni – bu

*... ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyotidir

Infografika – bu

*... axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.

Hot Potatoe dasturida Moslik o‘rnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jmt

Hot Potatoe dasturida Ketma-ketlikni tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jmx

Hot Potatoe dasturida Krossvord fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jcw

Hot Potatoe dasturida Bo‘shliqlarni to‘ldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jcl

Hot Potatoe dasturida Viktorina (ko‘p tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?

* .jqz

Hot Potatoe dasturida savolning vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?

*0 dan 100 gacha

Hot Potatoesning qaysi blokda bo‘shliqlarni to‘ldirish dasturi ...

*JCloze

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida krossvord yaratilishi mumkin

*JCross

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli variantlarda taqdim etuvchi testlar yaratilishi mumkin

*JQuiz

Hot Potatoes dasturi qaysi davlat dasturchilari tomonidan yaratilgan.

*Kanada

Hot Potatoes dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa shaklida joylashtirish uchun (biriktirish) nima talab qilinadi.

*Web-server

Hot Potatoes dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan foydalanish uchun qanday brauzer yordamida kirish mumkin

*Ixtiyoriy veb brauzer

iSpring Screen Recording dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi?

*kompyuter ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun

iSpring Audio-video Editor dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi?

*audio va video fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun

iSpring TalksMaster dasturi qanday maqsadda qo‘llaniladi?

*dialog(muloqotlar) yaratish uchun

iSpring Visuals dasturini aktivlashtirish uchun qaysi bo‘limga murojaat qilinadi?

*Interaktivnosti

Ispring QuizMaker dasturi yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?

*11 ta

Ispring dasturida Vaqt shkalasi (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi bo‘limda joylashgan?

*Interaktivnosti

Ispring dasturining Interaktivnosti bo‘limi yordamida necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?

*4 ta

Ispring dasturi tarkibidagi qaysi yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?

*Ispring QuizMaker

Ispring dasturi taqdimotni qanday formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?

* .swf va HTML5

2025 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*bu hajm yana 10 baravar ko‘payadi.

2020 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*40–44 zettabayt (prognoz)

2015 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*6,5 zettabaytdan ko‘proq

2008 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra «butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini» ... miqdorida baholadi

*0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)

2003 yilda IBS tahlilchilariga ko‘ra “butun dunyo miqyosidagi ma’lumotlar hajmini” ... miqdorida baholadi.

*5 ekzabayt ma’lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)

Virtual reallik (VR) – ...

*texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: ko‘rish, eshitish, teginish va boshqalar ta’sir ko‘rsatadigan dunyo.

Dropbox xizmatida ro‘yxatdan o‘tgandan so‘ng, foydalanuvchiga faylni saqlash uchun qancha joy ajratiladi?

*2 Gb

Dropbox xizmatini rasmiy veb-sayti....

*https://www.dropbox.com

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

*Ikkalasi ham to‘g‘ri

Google matnli hujjati quyidagilarga imkon beradi:

*Barcha javoblar to‘g‘ri

Taqdimot nima?

*Ob’ekt haqida ma’lumotni qulay shaklda taqdim qilish

Taqdimot formati matn va jadvaldan qanday farq qiladi?

*Slayd tuzilishining mavjudligi

Virtual sinf bilan nima qila olasiz?

*Uzoq muddatli o‘quv loyihalarini qo‘llab-quvvatlash mumkin

Google Drive Sheets-dan foydalanib-

*Ko‘p sonli ishtirokchilari bo‘lgan guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin bo‘lgan ko‘plab qo‘shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.

Google Drive-da hujjatlar qanday qidiriladi?

*Turi bo‘yicha, kirish, egalik, kirish

Google Docs-da qanday operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?

*Yuqoridagi barcha narsani bajaring

Google Docs bilan ishlash uchun eng yaxshi brauzerlar qaysi?

*Google Chrome va Mozilla Firefox

Google Drive qanday funksiyalarni birlashtiradi?

*Tasvirlar va prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)

MOOKni taqdim etuvchi tizimni ko‘rsating

*Coursera, EdX, Khan academy

Moodle - bu ...

*masofali ta’lim platformalaridan biri

Qanday kurslar asosida tnglovchilar ma’lum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?

*task-based MOOC

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

*Videma’ruzalar

Moodle LMS rasmiy saytini ko‘rsating

*Moodle.org

LMS tizimida yaratiladigan elektron ta’lim resurslari qaysi standartga mos bo‘lishi kerak?

*SCORM

LMS qanday turlari mavjud?

*tijorat(kommersiya) va boshlangich ochiq kodli

«Online Driver» modeli...

*– o‘quv dasturining asosiy qismi axborot ta’lim muhitidagi elektron resurslar yordamida o‘zlashtiriladi.

“ Selfbrender ” modeli...

*– Amerikaning oliy ta’lim muassasalari uchun an’anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda asosiy ta’limga qo‘shimcha ravishda kurslarni tanlaydi.

“Online Lab” modeli.

*– o‘quv dasturi elektron ta’lim talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan ta’minlangan auditoriyalarda qoidaga asosan tashkil etiladi.

“Flex” modeli.

*– o‘quv dasturning katta qismi elektron ta’lim orqali o‘zlashtiriladi.

“Rotation” “Flipped learning” modeli...

*– o‘quv vaqti individual elektron ta’lim va o‘qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil etilgan ta’limga taqsimlanadi.

“ Face to Face Driver ” modeli...

*– o‘quv dasturining ahamiyatga bog‘liq qismi bevosita o‘qituvchi yordamida o‘rganiladi.

Zoom + Zoom + Zoom vebinar xizmati ...

*... konferensiyani parolli yoki parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.

OBS + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

*... taqdimotni namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.

YouTube + YouTube + Veb-saytlarga joylashtirish vebinar xizmati ...

*...shartli-bepul dastur varianti bo‘lib, ba’zi veb-saytlarning ba’zi uskunalari bepul yoki sinov muddatlari bor, masalan, 14 kun bepul.

YouTube + YouTube + YouTube vebinar xizmati ...

*... oldindan sozlamalar talab qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab yaratishning dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.

Flipped learning yoki...

*– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.

Blended Learning ...

*– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil etiladi.

Vebinar...

*– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish

Stenford universiteti informatika professordari Endryu In va Dafna Koller tomonidan asos solingan "ommaviy onlayn -ta’lim sohasidagi" loyiha qanday nomlanadi?

*Coursera

Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spesifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

*SCORM

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?

*an’anaviy bilimlar nazorati usullari

Qanday kurslarda o‘qitish maqsadini o‘quvchi belgilaydi?

*cMOOC

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

*Videma’ruzalar

Virtual reallik tizimi deganda nima tushuniladi?

*imitatsion dasturiy va texnik vositalar

Avtorlik dasturiy vositalari qanday nomlanadi?

*Authoring tools

Udacity loyihasi maqsadi?

*ta’limni demokratlashtirish

Gibrid bulut (hybrid cloud) – ...

*bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi.

Ommaviy bulut (public cloud) – ...

*bunday infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.

Xususiy bulut (private cloud) – ...

*korxonaning ichki bulut infratuzilishi va xizmatidir.

Flipped learning yoki...

*– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.

Blended Learning ...

*– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil etiladi.

Vebinar...

*– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi farmoni qachon qabul qilingan?

*2020 yil 5 oktyabr

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qachon qabul qilingan?

*2020 yil 17 mart

 


 

1

Tarmoqda tarqatilgan ko‘plab serverlarda  saqlanadiganma’lumotlarni onlayn saqlash modeli.

Bulutli ma’lumotlarni saqlash

2

Bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun mo‘ljallangan infratuzilma

Xususiy «bulut»

3

Keng omma tomonidan bepul foydalanishga mo‘ljallangan infratuzilma

Ommaviy «bulut»

4

Ikki yoki undan ko‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid «bulut»

5

Umumiy vazifalari bo‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining ma’lum bir hamjamiyati foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma turi

Ijtimoiy «bulut»

6

Xususiy «bulut»

bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun mo‘ljallangan infratuzilma

7

Ommaviy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga mo‘ljallangan infratuzilma

8

Gibrid «bulut»

ikki yoki undan ko‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

9

Ijtimoiy «bulut»

Umumiy vazifalari bo‘lgan tashkilotlar iste’molchilarining ma’lum bir hamjamiyati foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma turi

10

Axborot xizmat sifatida

Iaas

11

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

PaaS

12

Xizmat sifatida saqlash

SaaS

13

Ma’lumot xizmat sifatida

DaaS

14

Xizmat sifatida ish joyi

WaaS

15

Hammasi xizmat sifatida

EaaS

16

Iaas

axborot xizmat sifatida

17

PaaS

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

18

SaaS

Xizmat sifatida saqlash

19

DaaS

Ma’lumot xizmat sifatida

20

WaaS

Xizmat sifatida ish joyi

21

EaaS

Hammasi xizmat sifatida

22

Elastiklik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

23

Qanday bulut turi mavjud emas?

Oddiy "bulut"

24

Xatolarga bardoshlilik bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

25

Ruxsat etilgan sifatni ta’minlash xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

26

Virtualizatsiya xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Texnologik

27

Ma’lumotni saqlashni boshqarish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

texnologik

28

Xavfsizlik xususiyati qanday xarakterga ega?

texnologik

29

Xarajatlarni pasaytirish xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

iqtisodiy

30

Bulutli xizmatlarni yaratish, integratsiyalash va taqdim etish uchun mo‘ljallangan  muhit va mahsus utilitalar - bu

Bulutli hisoblash platformasi

31

Yandex bulutli hisoblash platformasi

YandexDisk

32

Google bulutli hisoblash platformasi

Googleapp

33

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

MicrosoftSkyDrive

34

Turli maqsadlar va vazifalar uchun strukturlangan va strukturlanmagan  ma’lumotlarni qayta ishlash

Katta ma’lumotlar

35

Ma’lum tartibda tashkil etilmagan yoki dastlabki tuzilishga ega bo‘lmagan ma’lumotlar.

Strukturlanmagan ma’lumotlar

36

1 EB

1 milliard gigabayt

37

1 ZB

1024 ekzabayt

38

Bepul tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va  freymvorklar to‘plami, yuzlab va minglab tugunlar klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi

Hadoop

39

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar to‘plami

Data Mining 

40

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bo‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

Kraudsorsing 

41

Chuqur tahlilni o‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar to‘plami

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

42

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

Mashinali o‘rgatish

43

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

Sun’iy neyron tarmoqlari

44

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

Simulyatsiya

45

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

Fazoviy tahlil

46

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

Vizualizatsiya

47

Data Mining 

Ma’lumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan oldindan noma’lum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar to‘plami

48

Kraudsorsing 

Mehnat munosabatlariga kirmasdan  ishni bajarayotgan shaxslarning keng, noma’lum doiralari  bo‘yicha olingan ma’lumotlarni tasniflash va boyitish

49

Ma’lumotlarni siljitish va birlashtirish

Chuqur tahlilni o‘tkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil ma’lumotlarni integratsiyalash usullar to‘plami

50

Mashinali o‘rgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali ta’lim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

51

Sun’iy neyron tarmoqlari

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

52

Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

53

Fazoviy tahlil

Ma’lumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

54

Vizualizatsiya

Ma’lumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

55

Texnik vositalar yordamida yaratilgan dunyo, odamning  sezgilari orqali ma’lumotlarni qabul qilish imkonini yaratadi

Virtual reallik

56

An’anaviy kompyuter tizimlariga to‘liq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta sezgilariga ta’sir ko‘rsatib, virtual muhit bilan o‘zaro ta’sirini taqlid qilishga imkon yaratadi

Virtual reallik tizimlari

57

Virtual dunyoni yuqori darajada simulyatsiya qilib beradigan texnologiyasi

Virtual reallikga to‘liq qiradigan texnologiya

58

Rasm, tovush va kontrollerlar bilan keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi

Virtual reallikga to‘liq qirmaydigan texnologiya

59

Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch o‘lchovli virtual dunyo texnologiyasi

Virtual reallikga o‘z infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya

60

Odam ko‘zlarining  harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim

treking tizimlari

61

Uch o‘lchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

3D-kontroller 

62

Ikki o‘lchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

2D-kontroller 

63

Atrof-muhit haqida ma’lumotni to‘ldirish maqsadida sensor  ma’lumotlarni sezgir ma’lumotlarga idrok qilish

Kengaytirilgan haqiqat

64

Uch o‘lchovli virtual obektlarni yoki gologrammalarni fizik fazoga proyeksiyalash

Aralash haqiqat

65

Dropbox rasmiy veb-sayti

www.dropbox.com

66

Dropbox da ro‘yxatdan o‘tgandan so‘ng bir foydalanuvchiga qancha GB beriladi?

2 GB

67

Dropbox ni qancha ishlatish rejimlari mavjud?

2

68

GoogleClassroom ning rasmiy sayti

classroom.google.com

69

GoogleClassroom da har bir kurs uchun avtomatik ravishda nima beriladi?

kod

70

GoogleClassroom da foydalanuvchi yaratgan kursga kod qanday beriladi?

avtomatik ravishda

71

GoogleClassroom ning  gorizontal menyusida qancha obektlarning yorliqlari joylashgan?

3

72

GoogleClassroom da gorizontal menyusida qanday uchta yorliq mavjud?

lenta, vazifa, foydalanuvchilar

73

GoogleClassroom da gorizontal menyusining lenta yorlig‘ida muhokama uchun nimalar chop etiladi?

savollar va mavzular

74

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da qancha kurs yaratish mumkin?

kuniga 30 ta kursgacha

75

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da qancha kurslarga kirishlari mumkin?

100 kursga

76

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

77

Shaxsiy akkaunt egallari GoogleClassroom da bir kunda maksimum qancha kurs  ishtiroqchilarga  ruhsat berishlari mumkin?

200

78

GoogleClassroom da dars materiallarini qo‘shish uchun qaysi yorlig‘iga o‘tish kerak?

zadaniye

79

GoogleClassroom da mashg‘ulot vazifalari qaysi yorliqda e’lon qilinadi?

zadaniye

80

GoogleClassroom da vazifalar qaysi tizimda baholanadi?

100

81

Odatiy holatda GoogleClassroom da  vazifalarni bajarish muddatlari .... qoladi

ochiq

82

GoogleForm da so‘rov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa

Forma

83

GoogleForm-da bitta qatorga to‘g‘ri keladigan qisqa javob.

Tekst (stroka)

84

GoogleForm-da bir nechta jumlalardan iborat  matnli javob.

Tekst (abzats)

85

GoogleForm-da taklif qilingan bir nechta variantlardan bitta to‘g‘ri javobni tanlash uchun foydalaniladi.

Odin iz spiska

86

GoogleForm-da bir nechta taklif qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.

neskolko iz spiska

87

GoogleForm-da talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini aniqlash uchun yoki  biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi

shkala

88

Jadvalning har bir satrda bitta to‘g‘ri javobni tanlash uchun ishlatiladi. GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.

Setka (mnojestvenniy vibor)

89

GoogleForm-dagi aniq sanani topish uchun ishlatiladi.

data

90

GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish uchun ishlatiladi.

data

91

GoogleForm-da to‘g‘ri javob uchun ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?

bittadan, ro‘yxatdan bir nechta, ochiladigan ro‘yxat.

92

Formaning qanday ko‘rinishini ko‘rish uchun siz ... funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.

Yuqori o‘ng burchakda ko‘rish

93

Siz GoogleForm-ga yuborganingizdan so‘ng talaba ko‘radigan o‘z matningizni yozishingiz mumkin.

Taqdimot funksiyasi

94

IDE

integratsiyalashgan yaratish vositalari

95

onlayn IDE

ideone.com

96

integratsiyalashgan yaratish vositalari

IDE

97

ideone.com

onlayn IDE

98

YandexDisk

Yandex bulutli hisoblash platformasi

99

GoogleApp

Google bulutli hisoblash platformasi

100

MicrosoftSkyDrive

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

101

Bulutli hisoblashning kamchiliklari nima?

1.Cloud computing xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar ma’lumotlarining saqlanishiga bog‘liqligi; 2.Yangi  (“Cloud”) monopolistlarning paydo bo‘lishi

102

Cloud xisoblashlar  konsepsiyasining moxiyati

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish

103

Kompaniyaning barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-

Korporativ axborot tizimi

104

Yandex bulutli hisoblash platformasi

YandexDisk

105

Google bulutli hisoblash platformasi

GoogleApp

106

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

MicrosoftSkyDrive

107

classroom.google.com

GoogleClassroom ning rasmiy sayti

1

PHP kim tomonidan yaratilgan

Rasmus Lerdorf

2

PHP qachon yaratilgan

1994

3

PHP nima uchun yaratilgan

Rasmus Lerdorf о‘zining bosh sahifasini interaktiv uslubda kо‘rsatish uchun yaratgan.

4

PHP

Personal Home Page

5

Qachon PHPni HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

1995

6

Kim PHPni о‘zining HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf

7

Qachon Zend Technologies shirkati yangi kо‘pgina funksiyalarni qо‘shgan holda PHP4 sharhlovchisini yaratdi.

2000

8

Web-server tehnologiyasini umumiy holda qanday tushunish mumkin?

Tarmoqqa ulangan kompyuter yoki undagi dastur

9

<?php 

Ochuvchi teg

10

HTML-xujjatning barcha elementlariga ssenariyalar orqali murojaat qilish uchun ishlab chiqilgan

JavaScript

11

Bu teglarni qaysi biri PHP blok ochilishi va yopilishi uchun mos emas?

<! !>

12

Ma’lumotlar bazasi bilan aloqa о‘rnatish uchun foydalaniladigan funksiya nomini kо‘rsating?.

mysql_connect

13

MySQL qachon ishlab chiqilgan

1990-yillarning о‘rtalarida

14

SQL

Structured Query Language

15

MySQL BACKUP buyrug‘i nima qiladi

Jadvalning rezerv nusxasini olish

16

MySQL DESCRIBE buyrug‘i nima qiladi

Jadval ustinini tavsiflash

17

MySQL GRANT buyrug‘i nima qiladi

Foydalanuvchi ma’lumotlarini о‘zgartirish

18

MySQL LOCK buyrug‘i nima qiladi

Jadvalni bloklash

19

Binar operatorining vazifasini kо‘rsating?

2 ta operandni birlashtiradi

20

Fayllarni almashish protokolini kо‘rsating?

FTP

21

Faylni jо‘natilishi sо‘rovini kutuvchi kompyuterni belgilovchi hizmat nomini kо‘rsating

FTP server

22

Qaysi operator yordamida formada berilgan bir nechta rо‘yhat ichidan birini tanlash amalga oshiriladi?

Select

23

Qaysi selektor xatolik bilan yozilgan?

input["text"]

24

Style parametri nima vazifa bajaradi?

Ma’lumot tilini о‘rnatadi

25

CSS ning birinchi versiyalari  qaysi yilda ishlab chiqilgan

1996

26

CSS ning ikkinchi versiyalari  qaysi yilda ishlab chiqilgan

1998

27

CSS3 qaysi yilda ishlab chiqilgan

2001

28

Selektor bu

formatlash bezash parametrlarini о‘z ichiga oluvchi stildir

29

a[href^='http://website']  mos keluvchi satr

:<a href='http://website.com'>

30

background-clip xususiyati

fon ishlatish yoki yо‘qligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida bо‘lsinmi yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi

31

background-origin xususiyati

fon tasviri qayerda turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (kо‘rsatish ) mumkin

32

background-size:100px auto;

Bu e’lon bilan eni 100 piksel о‘rnatiladi, balandlik shunga mos proporsional о‘zgaradi.

33

Cookie qiymatini о‘rnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?

setcookie

34

Cookie nima?

Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda web-serverga yuboriladigan matn satridir.

35

Cookie ning amal qilish muddati qaysi parametric orqali ifodalanadi?

expire

36

PHP dasturlarini bajarish usullarini kо‘rsating?

Web-server tomonidan senariy ilovasi va konsol dasturi sifatida

37

PHP dasturlarini necha hil usulda bajarish mumkin?

Ikki xil usulda

38

PHP dasturlash tilida satr tipini kо‘rsating?

String

39

PHP dasturlash tilida satr tiplari necha hil usulda aniqlanadi?

3-xil usulda

40

PHP dasturlash tilida о‘zgaruvchilarning nomlari nimaga bog‘liq?

Registr ga

41

PHP skriptlar yozilish kodini kо‘rsating?

HTML

42

Serverdagi cookie ga ruxsat etilgan adresni ifodalovchi parametrni kо‘rsating?

path

43

JavaScript dasturlash tili bu-?

Statictik web sahifalarni qо‘shimcha funksional imkoniyatlarini qо‘llash uchun Netscape Sun Microsystems larda ishlab chiqilgan senariylar

44

JavaScript tilida “==” belgisi nimani ifodalaydi?

Teng

45

SCRIPT konteyneri nechta funksiyani bajaradi?

2 ta

46

JavaScript ning asosiy g‘oyasi nima?

HTML sahifalarni kо‘rish vaqtida HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va xususiyatlarini о‘zgartirishdan iborat

47

Boshqaruv о‘tkazuvchi operatorlarni kо‘rsating?

Break va continue

48

Boshqaruv о‘tkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini kо‘rsating?

Sikl yoki uning alohida iteratsiya ishini tezda tо‘xtatadi

49

Ifodaning rostligiga sikl boshida emas, balki oxirida tekshiriladigan sikl nomini kо‘rsating?

Do…while

50

Kliyent tomonida bajariluvchi senariylar nima yordamida bajariladi?

brauzer yordamida

51

Oddiy о‘zlashtirish operatorini kо‘rsating?

\=;

52

О‘zgaruvchilar asosan qanday turlarda bо‘lishi mumkin?

Globalli va lokalli

53

О‘zgaruvchilar qanday belgilanadi?

$ belgisi bilan boshlanadi

54

Obyekt hususiyati nima?

Obyektga bog‘liq bо‘lgan ma’lumotlardir

55

Mobil operatsion tizimlari asosan nechta platformadan iborat?

2 ta, “user-facing” va quyi sathdagi real-vaqt operatsion tizimidan iborat

56

Qanday turdagi mobil operatsion tizimlar mavjud?

Android, BlackBerry, iOS, Marmalade, Java ME

57

Birinchi Android smartfonlari qachon yaratilgan?

2007

58

Birinchi rasmiy Android operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2008 yil 23-sentabr

59

Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi qachon yaratilgan?

2007 yil 29-iyul

60

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan qanday dasturlash tillaridan foydalaniladi?

Java, qisman  C/C++

61

Android operatsion tizim platformasi nechta asosiy qismdan iborat?

5 ta, Application, Application Framework, Android Runtime, Libraries, Linux Kernel

62

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday instrumental dasturiy vositalar о‘rnatiladi?

JDK (Java Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)

63

API qisqartmasi qanday nomlanadi?

Application Programming Interface

64

Androidning Jelly Bean nomli turi qaysi qaysi versiyalar va API level ni о‘z ichiga oladi?

Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API level larni

65

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bо‘lgan res papkasida nimalar joylashadi?

loyihaga tegishli resurslar (layout, string, style va h.k.lar)

66

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bо‘lgan gen papkasida nimalar joylashadi?

loyiha uchun generatsiyalangan fayl (R.java)

67

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bо‘lgan src papkasida nimalar joylashadi?

asosiy .java fayllar

68

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha ichida avtomatik hosil bо‘lgan AndroidManifest.xml faylini izohlang?

ilova haqidagi asosiy ma’lumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi

69

ADT da yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan .apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

bin papkasida

70

IntelliJ IDEA muhitida yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan .apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

out papkasida

71

AVD ning о‘rniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?

Genymotion, BlueStacks

72

Java qachon qaysi tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?

1991 yil Sun kompanoyasi tomonidan

73

Java da ma’lumotlar tiplarinechta guruhga bо‘linadi?

4 ta

74

Java da aosiy ma’lumotlar tiplarini kо‘rsating?

int, byte, string, short, boolean, float, double

75

Obyektga yо‘naltirilgan dasturlashning asosiy xususiyatlari qaysilar?

inkapsulyatsiya, vorislik, polimorfizm

76

Java da sinflar qanday о‘zgaruvchilarni о‘z ichiga oladi?

static, instance, local

77

Konstruktor uchun quyidagilardan qaysi biri notо‘g‘ri?

konstruktor qaytarish tipi har doim voidtipidp bо‘ladi

78

Obyekt yaratish tо‘g‘ri kо‘rsatilgan qatorni kо‘rsating?

Computer comp = new Computer();

79

Obyekt о‘zgaruvchisi qanday murojaat qilinadi. Tо‘g‘ri javobni kо‘rsating?

ObjectReference.variableName;

80

Obyekt metodigaqanday murojaat qilinadi.Tо‘g‘ri javobni kо‘rsating?

ObjectReference.MethodName();

81

Java da voris olish uchun qanday kalit sо‘zdan foydalaniladi?

extends

82

Java da voris olish uchun tо‘g‘ri yozilgan kod qatorini kо‘rsating?

class derived extends base

83

Qanday turdagi polimorfizmlar mavjud?

runtime, compile time

84

Bir nomli va bir xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yozish

85

Bir nomli lekin turli xil parametrli funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yuklash

86

Oddiy metod bilan abstrakt metodning qanday farqi bor?

abstrakt metod tanasi yozilmaydi

87

Activity nima?

ilova interfeysini boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl

88

setContentView() metodidan qanday foydalaniladi?

setContentView(R.layout.xmlfilename)

89

Android ilova yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova haqidagi umumiy ma’lumotlar saqlanadi?

AndroidManifest.xml

90

onCreate() metodi qanday holatda ishga tushadi?

loyiga yaratilayotgan ya’ni activity ishga tushganda birinchi marta chaqiriladi

91

onStart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity natijasi foydalanuvchiga kо‘ringanda chaqiriladi

92

onResume() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi

93

onPause() metodi qanday holatda ishga tushadi?

joriy activity faoliyati vaqtinchalik tо‘xtatilib boshqa activity faollashtirilganda chaqiriladi

94

onStop() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity foydalanuvchiga kо‘rinmay qolganida chaqiriladi

95

onDestroy() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activity tо‘xtatilgan vaqtda chaqiriladi

96

onRestart() metodi qanday holatda ishga tushadi?

activityfoydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi

97

startActivity() metodi nima uchun ishlatiladi?

Android tizimida bunday metod mavjud emas

98

Quyidagilardan layout lar tо‘g‘ri kо‘rsatilgan javobni aniqlang

LeanerLayout, RelativeLayout, TableLayout, AbsoluteLayout

99

LinearLayout komponentalarni qanday kо‘rinishda joylashtiradi?

gorizontal yoki vertikal holatda

100

TableLayout komponentalarni qanday kо‘rinishda joylashtiradi?

jadval kо‘rinishida

101

RelativeLayout komponentalarni qanday kо‘rinishda joylashtiradi?

komponentalarni bir-biriga bog‘liq holda

102

Android ilovadarida ekranning tо‘rtta burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?

Anchoring

103

ToggleButton qanday komponenta hisoblanadi

checked/unchecked holatining indicator li kо‘rinishi

104

AutoCompleteTextView va EditText komponentalarning bir-biridan farqi nimada?

AutoCompleteTextView komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik tо‘ldirish imkoniyatini beradi

105

Quyida keltirilganlardan qaysi javobda faqat AdapterView komponentalari joylashgan?

ListView,GridView, SpinnerView

106

BaseAdapter sinfining voris sinflari qaysilar?

Arrayadapter, ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter

107

GridView komponentasinima uchun ishlatiladi?

ImageView bilan birgalikda rasmlarni ekranga ikki о‘lchovli grid kо‘rinishida hosil qilish uchun

108

Android dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu komponenta id si "edittext1"ga teng)id bо‘yicha tо‘g‘ri chaqirilgan javobni kо‘rsating?

R.id.edittext1

109

Android ilovalarida asosan qanday menyular mavjud?

Option menu, Context menu

110

onCreateContextMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Context menu yaratilayotganda

111

onCreateOptionsMenu()metodi qachon ishlatiladi?

ilovalarda Option menu yaratilayotganda

112

Alpha animatsiya bu -

obyektning shaffoflik darajasi о‘zgarishi

113

Scale animatsiya bu -

obyektning о‘lchami о‘zgargan holda bor yoki yо‘q bо‘lishi

114

Translate animatsiya bu -

obyektni bir joydan ikkinchi joyga harakatlanishi

115

Rotate animatsiya bu -

obyektni burish

116

View komponentalarida isChecked() metodi nima uchun ishlatiladi?

radiobutton yoki chechbox komponentasining belgilanganligini tekshirish uchun

117

Android tizimida ilovaning displey bо‘ylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?

portrait, landscape

118

Ilova interfeysini “resizing and repositioning” displey oriyentatsiyasi qanday xususiyatga ega?

ilova interfeysini yaratishda har bir oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl yaratiladi

119

SDK ma’nosini ayting?

Software Development Kit

120

Android SDK nima uchun ishlatiladi?

Android ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi

121

JVM ma’nosini ayting?

Java Vitual Machine

122

ImageView img; Mazkur rasmni о‘ziga о‘zlashtiruvchi “img” obyektiga qaysi metod orqali animatsiya о‘rnatish mumkin?

img.startAnimation(animationObject)

123

Ilova internet xizmatidan foydalana olishi uchun AndroidManifest.xml fayliga qanday kod qismi qо‘shilishi kerak?

<uses-permission android:name=”android.permission.INTERNET”/>

124

JSON qisqartmasi qanday izohlanadi?

JavaScript Object Notation

125

Loyiha uchun Google API kaliti qanday generatsiya qilinadi?

Google maxsus modulida kompyuter MD5 kodini generatsiya qilish orqali

126

Qaysi faylda loyihaning satrli ma’lumotlari (resurslari) joylashadi?

strings.xml

127

Ishlab chiqilgan ilovani ishchi kompyuterda testlash uchun qanday vositadan foydalaniladi?

Android virtual device (AVD)

128

Ilovaga tashqi manbalardan kirib keluvchi ma’lumotlarni boshqaruvchi sinf nomini kо‘rsating?

BroadcastReceiver

129

Android-ilovalarida foydalanuvchi grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?

xml

130

Ilovada qо‘shimcha xizmatlarni ishga tushirish uchun qaysi metoddan foydalaniladi?

bindService()

131

res/value/ papkasi nima uchun ishlatiladi?

satrli, sonli, tasvir va shunga о‘xshash ma’lumotlarni saqlovchi XML fayllarni saqlash uchun

132

AlertDialog bu:

sarlavha, 3 tagacha tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin bо‘lgan rо‘yhatdan iborat dialog oynasi

133

DialogFragment bu:

shaxsiy dialog oynasini yaratish uchun konteyner

134

Abstrakt metod bu -

tanasi yozilmaydigan funksiya

135

Anonim sinf bu -

nomga ega bо‘lmagan sinf

136

Loyihaga yangi activity qо‘shilganda loyihaga qanday о‘zgartirish kiritish lozim?

yangi activity haqidagi ma’lumotni loyihaning manifest fayliga qо‘shish lozim

137

Abstrakt sinf bu -

obyekt yaratish imkoniyati mavjud bо‘lmagan sinf

138

Adapter interfeysi nima uchun ishlatiladi?

resurs va komponentalar о‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlab beradi

 

Savol

tо‘g‘ri javob

 

1

Asimmetrik kriptotizimlarda axborotni shifrlashda va rasshifrovka qilish uchun qanday axborot ishlatiladi?

Ikkita kalit

 

2

Axborot xavfsizligi siyosatini ishlab chiqishda avvalo nimalar aniqlanadi?

Himoya qilinuvchi obyekt va uning vazifalari

 

3

Axborot xavfsizligini ta’minlovchi choralarni kо‘rsating?

1-huquqiy, 2-tashkiliy-ma’muriy, 3-injener-texnik

 

4

Axborot xavfsizligining (ma’lumotlarning butunligi, foydalana olish va zarur bо‘lganda, ma’lumotlarni kiritish, saqlash, qayta ishlash va uzatishda foydalaniluvchi axborot va uning zaxiralari konfidensialligi) muhim jixatlarini ta’minlashga yо‘naltirilgan tadbirlar majmui–bu:

Axborot himoyasi

 

5

Axborotni butunligini ta’minlash usullarini kо‘rsating.

Xesh funksiyalar, MAC

 

6

Axborotni deshifrlash deganda qanday jarayon tushuniladi?

Yopiq axborotni kalit yordamida ochiq axborotga о‘zgartirish

 

7

Axborotning buzilishi yoki yо‘qotilishi xavfiga olib keluvchi himoyalanuvchi obyektga qarshi qilingan xarakatlar kanday nomlanadi?

Tahdid

 

8

Imzo chekiluvchi matn bilan birga uzatiluvchi qо‘shimcha raqamli xabarga nisbatan katta bо‘lmagan soni - bu:

Elektron raqamli imzo

 

9

Kompyuter jinoyatchiligi uchun javobgarlikni belgilovchi meyorlarni ishlab chiqish, dasturchilarning mualliflik huquqini himoyalash, jinoiy va fuqarolik qonunchiligini hamda sud jarayonini takomillashtirish qaysi choralarga kiradi?

Huquqiy

 

10

Kompyuter tizimlarini qо‘riqlash, xodimlarni tanlash, maxsus muhim ishlarni bir kishi tomonidan bajarilishi hollariga yо‘l qо‘ymaslik qaysi choralarga kiradi?

Tashkiliy

 

11

Qaysi javobda elektron raqamli imzoning afzalligi notо‘g‘ri keltirilgan?

Imzo chekilgan matn foydalanuvchanligini kafolatlaydi

 

12

Qaysi ta’minot konfidenitsal axborotdan foydalanishga imkon bermaydi?

Tashkiliy

 

13

Elektron raqamli imzo qaysi algoritmlar asosida ishlab chiqiladi?

Yel-Gamal, RSA

 

14

Elektron raqamli imzo qanday axborotlarni о‘z ichiga olmaydi?

Elektron hujjatni qabul qiluvchi xususidagi axborotni

 

15

Elektron raqamli imzo tizimi foydalanuvchining elektron raqami imzosini uning imzo chekishdagi maxfiy kalitini bilmasdan qalbakilashtirish imkoniyati nimalarga bog‘liq?

Buning imkoni yо‘q

 

16

Subyektga ma’lum vakolat va resurslarni berish muolajasi-bu:

Avtorizatsiya

 

17

IPSec protokoli OSI modelini qaysi sathida ishlaydi ?

Tarmoq sathi

 

18

Autentifikatsiya tizimlari asoslanishiga kо‘ra nechta turga bо‘linadi ?

3

 

19

Eng kо‘p foydalaniladigan autentifikatsiyalash asosi-bu:

Parol

 

20

Insondan ajralmas xarakteristikalar asosidagi autentifikatsiyalash-bu:

Biometrik autentifikatsiya

 

21

Korporativ tarmoqdagi shubhali harkatlarni baholash jarayoni-bu:

Hujumlarni aniqlash

 

22

Qanday tahdidlar passiv hisoblanadi?

Amalga oshishida axborot strukturasi va mazmunida hech narsani о‘zgartirmaydigan (masalan: nusxalash ) tahdidlar

 

23

Ma’lum qilingan foydalanuvchi, jarayon yoki qurilmaning haqiqiy ekanligini tekshirish muolajasi-bu:

Autentifikatsiya

 

24

Ma’lumotlarni uzatish tarmog‘ida qaysi funksional talablar axborot xavsizligini ta’minlovchi tizim axborotni uzatish jarayonida ishtirok etuvchi foydalanuvchilarning haqiqiyligini aniqlash imkoniyatini taminlashi lozim?

Foydalanuvchini autentifikatsiyalash

 

25

Parol-bu:

Foydalanuvchi hamda uning axborot almashinuvidagi sherigi biladigan axborot

 

26

Tarmoq operatsion tizimining tо‘g‘ri konfiguratsiyasini madadlash masalasini odatda kim hal yetadi?

Tizim ma’muri

 

27

Qanday viruslar xavfli hisoblanadi?

Kompyuter ishlashida jiddiy nuqsonlarga olib keluvchi

 

28

Ma’lumotlarga berilgan status va uning talab etiladigan ximoya darajasini nima belgilaydi?

Axborotning konfidensialligi

 

29

Xizmat qilishdan voz kechishga undaydigan taqsimlangan hujum turini kо‘rsating.

DDOS (Distrbuted denial of service) hujum

 

30

Protokollar quyidagi hususiyatlarga ega bо‘lishi kerak:

–      amallar boshidan oxirigacha tartibga ega, ya’ni hech bir amal undan oldingisi tugamaguncha boshlanmasligi kerak;

 

31

Kriptografik protokol

kriptoalgoritmdan va shifrlash kalitlaridan foydalanishni belgilab beradigan qoidalar va protseduralar tо‘plamidir.

 

32

Kriptografik protokollar

3 sinfga bо‘linadi

 

33

Quyidagi amallarni bajarishi mumkin: boshqa ishtirokchilarga yuborilgan xabarni ushlab olishi va tahlil qilishi; yuborilgan xabarni о‘zgartirishi yoki о‘chirishi; yangi xabarni hosil qilib, boshqa ishtirokchilarga yuborishi; о‘zini boshqa ishtirokchi qilib kо‘rsatishi (bunday aktiv buzg‘unchilarni firibgar deb nomlashadi ).

Aktiv buzg‘unchi

 

34

Rojer Nidxem va Mixael Shryoderlar tomonidan yaratilgan protokolda

arbitr va simmetrik kriptotizimdan foydalaniladi

 

35

Nidxem-Shryoder protokolining modifikatsion varianti hisoblanadi

Kerberos protokoli

 

36

Ma’lumotning xavfsizligini ta’minlash uchun qaysi dasturidan foydalanish mumkin

SKEY

 

37

Axborotni maxfiyligini ta’minlashda quyidagi algoritmlardan qaysilari foydalaniladi?

RSA, DES, AES

 

38

Kriptotizimlar ikkita sinfiga bо‘linadi ular qaysi javobda keltirilgan?

1-simmetrik kriptotizim (bir kalitli), 2-asimmetrik kriptotizim (ikkita kalitli)

 

39

Simmetrik shifrlash algoritmlari ochiq ma’lumotdan foydalanish tartibiga kо‘ra qanday turlarga bо‘linadi.

Blokli va oqimli

 

40

Simmetrik shifrlash qanday axborotni shifrlashda juda qulay hisoblanadi ?

Axborotni "о‘zi uchun" saqlashda

 

41

Simmetrik kriptotizimida shifrlash va rasshifrovka qilish uchun qanday maxfiy kattalik ishlatiladi?

Maxfiy kalit

 

42

Simmetrik shifrlashning noqulayligi – bu:

Maxfiy kalitlar bilan ayirboshlash zaruriyatidir

 

43

Axborotni foydalanuvchanligini buzushga qaratilgan tahdidni aniqlang.

DDOS tahdidlar

 

44

Axborotni himoyalash tizimida bajarilishi shart bо‘lgan qoidalar yо‘riqnomalar va qо‘llanmalar majui–bu:

Axborot xavfsizligining huquqiy ta’minoti

 

45

Axborotni shifrlash deganda qanday jarayon tushuniladi?

Ochiq axborotni kalit yordamida yopiq axborotga о‘zgartirish

 

46

Axborotni shifrlashning maqsadi nima?

Maxfiy xabar mazmunini yashirish

 

47

Tarmoqlararo ekranning vazifasi-bu:

Ishonchli va ishonchsiz tarmoqlar orasida ma’lumotlarga kirishni boshqarish

 

48

Tarmoqlararo ekran texnologiyasi-bu:

Ichki va tashqi tarmoq о‘rtasida filtr va himoya vazifasini bajaradi

 

49

COMODO Internet Security Firewall bu

Dasturiy vosita

 

50

Block Application

Internet tarmog‘i orqali boshqarish cheklangan ilovalar

 

51

Allow application

Internet tarmog‘iga ruxsat berilgan ilovalar

 

52

Open Advanced Settings

kengaytirilgan sozlanishlar

 

53

SSL protokolida Alert protokolining vazifasi ?

Har bir junatilgan paket haqida ma’lumot

 

54

Global simsiz tarmoqning ta’sir doirasi qanday?

Butun dunyo bо‘yicha

 

55

Kompyuter tizimlarining zaifligi-bu:

Tizimga tegishli bо‘lgan noо‘rin xususiyat bо‘lib tahdidlarni amalga oshishiga olib kelishi mumkin

 

56

Qaysi tushuncha xavfsizlikga tahdid tushunchasi bilan jips bog‘langan?

Kompyuter tizimlarining zaifligi

 

57

Qaysi shifrlash algoritmi GSM tarmog‘ida foydalaniladi ?

A5/1

 

58

Lokal simsiz tarmoqlarga tegishli texnologiyani kо‘rsating.

WI-FI

 

59

Simsiz qurilmalar kategoriyasini kо‘rsating

Noutbuklar va chо‘ntak kompyuterlari (PDA), uyali telefonlar

 

60

Simsiz tarmoqlar xavfsizligiga tahdidlarni kо‘rsating?

Nazoratlanmaydigan hudud va yashirincha eshitish, bо‘g‘ish va xizmat kо‘rsatishdan voz kechish

 

61

Simsiz tarmoqlarni kategoriyalarini tо‘g‘ri kо‘rsating?

Simsiz shaxsiy tarmoq (PAN), simsiz lokal tarmoq (LAN), simsiz regional tarmoq (MAN) va simsiz global tarmoq (WAN)

 

62

Foydalanuvchini identifikatsiyalashda qanday ma’lumotdan foydalaniladi?

Identifikatori (ismi)

 

63

Foydalanuvchini uning identifikatori (nomi) bо‘yicha aniqlash jarayoni-bu:

Identifikatsiya

 

64

Xavfsizlik protokollarini kо‘rsating.

SSL, IPSec

 

65

Shaxsiy simsiz tarmoq texnologiyasini kо‘rsating.

Bluetooth

 

66

Simli va simsiz tarmoqlar orasidagi asosiy farq nimadan iborat?

Tarmoq chetki nuqtalari orasidagi mutlaqo nazoratlamaydigan xudud

 

67

Axborot tizimlari xavfsizligining auditi-bu?

Axborot tizimlarining himoyalanishining joriy holati, tizim haqida obyektiv ma’lumotlarni olish va baholash

 

68

Windows OT uchun mо‘ljallangan, kengaytirilgan kuzatish vositasi bо‘lib, mavjud registorlarni, fayl tizimlarini, tarmoq, jarayon va harakat oqimlarini (thread activity)kuzatish imkoniyatini beradi

Process Monitor

 

69

Process Monitor dasturida kerakli ma’lumotlarni ajratib olish uchun ularni filterlash qanaka amalga oshiriladi.

“FilteràFilter” bandiga о‘tiladi

 

70

Ushbu dasturiy vosita Windows tomonidan ishlab chiqilgan bо‘lib, dinamik tahlillashda keng qо‘llaniladi.

Process Explorer

 

71

Bu dasturiy vosita orqali aktiv jarayonlar rо‘yxatini, jarayonlar orqali yuklangan DLL fayllar rо‘yxatini, jarayonlarning xususiyatlarini va tizim haqida umumiy ma’lumotlarni olish mumkin.

Process Explorer

 

72

Process ustida jarayon nomi, PID ustida jarayon identifikatsiya nomeri, CPU ustida foydalanish kо‘rsatkichi, Description, Company name, Working set, Private bytes ustunlaridan iborat

Process Explorer

 

73

Bu dasturiy vosita registorning ikki holatini bir-biri bilan solishtirish uchun foydalaniladi

Regshot

 

74

Ushbu dasturiy vosita orqali ZD lar tomonidan berilgan DNSsо‘rovlarni kuzatish imkoni mavjud

ApateDNS

 

75

Murakkab statik tahlil vositalari

IDA Pro

 

76

Ushbu dasturiy vositada tahlillanuvchi dasturni yuklash uchun jixozlar panelidan “Load a new file or database” bandini tanlanadi va quyidagi oyna hosil bо‘ladi. Bunda IDAProdasturi yuklangan dasturni formatini va protsessor arxitekturasini kо‘rsatadi

IDA Pro

 

77

tizimlarni, tarmoqlarni va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti

Kiberxavfsizlik  - Cisco kompaniyasi ta’rifi

 

78

Cisco kompaniyasining Kiberxavfsizlik tushunchasiga bergan ta’rifi

tizimlarni, tarmoqlarni va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti

 

79

Ma’lumotlar xavfsizligi

ma’lumotlarni saqlashda, qayta ishlashda va uzatishda himoyani ta’minlashni maqsad qiladi

 

80

ma’lumotlarni saqlashda, qayta ishlashda va uzatishda himoyani ta’minlashni maqsad qiladi

Ma’lumotlar xavfsizligi

 

81

foydalanilayotgan tizim yoki axborot xavfsizligini ta’minlovchi dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish va foydalanish jarayoniga e’tibor qaratadi

Dasturiy ta’minotlar xavfsizligi

 

82

katta tizimlarda integrallashgan tashkil etuvchilarni loyihalash, sotib olish, testlash, analiz qilish va texnik xizmat kо‘rsatishga e’tibor qaratadi

Tashkil etuvchilar xavfsizligi

 

83

tashkil etuvchilar о‘rtasidagi aloqani himoyalashga etibor  qaratib, о‘zida fizik va mantiqiy ulanishni birlashtiradi.

Aloqa xavfsizligi

 

84

Dasturiy ta’minotlar xavfsizligi

foydalanilayotgan tizim yoki axborot xavfsizligini ta’minlovchi dasturiy ta’minotlarni ishlab chiqish va foydalanish jarayoniga e’tibor qaratadi

 

85

Tashkil etuvchilar xavfsizligi

katta tizimlarda integrallashgan tashkil etuvchilarni loyihalash, sotib olish, testlash, analiz qilish va texnik xizmat kо‘rsatishga e’tibor qaratadi

 

86

Aloqa xavfsizligi

tashkil etuvchilar о‘rtasidagi aloqani himoyalashga etibor  qaratib, о‘zida fizik va mantiqiy ulanishni birlashtiradi.

 

87

Tizim xavfsizligi

tashkil etuvchilar, ulanishlar va dasturiy ta’minotdan iborat bо‘lgan tizim xavfsizligining jihatlariga e’tibor qaratadi

 

88

Inson xavfsizligi

kiberxavfsizlik bilan bog‘liq inson hatti harakatlarini о‘rganishdan tashqari, tashkilotlar (masalan, xodim) va shaxsiy hayot sharoitida shaxsiy ma’lumotlarni va shaxsiy hayotni himoya qilishga e’tibor qaratadi

 

89

Tashkilot xavfsizligi

tashkilotni kiberxavfsizlik tahdidlaridan himoyalash va tashkilot vazifasini muvaffaqqiyatli bajarishini madadlash uchun risklarni boshqarishga e’tibor qaratadi

 

90

Jamoat xavfsizligi

u yoki bu darajada jamiyatda ta’sir kо‘rsatuvchi kiberxavfsizlik omillariga e’tibor qaratadi

 

91

kiberxavfsizlik bilan bog‘liq inson hatti harakatlarini о‘rganishdan tashqari, tashkilotlar (masalan, xodim) va shaxsiy hayot sharoitida shaxsiy ma’lumotlarni va shaxsiy hayotni himoya qilishga e’tibor qaratadi

Inson xavfsizligi

 

92

tashkilotni kiberxavfsizlik tahdidlaridan himoyalash va tashkilot vazifasini muvaffaqqiyatli bajarishini madadlash uchun risklarni boshqarishga e’tibor qaratadi

Tashkilot xavfsizligi

 

93

u yoki bu darajada jamiyatda ta’sir kо‘rsatuvchi kiberxavfsizlik omillariga e’tibor qaratadi

Jamoat xavfsizligi

 

94

axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar tizimi va uni zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yо‘llari

Kiberxavfsizlik konsepsiyasi

 

95

Kiberxavfsizlik konsepsiyasi

axborot xavfsizligi muammosiga rasmiy qabul qilingan qarashlar tizimi va uni zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda yechish yо‘llari

 

96

Kiberxavfsizlik siyosati

tashkilotning maqsadi va vazifasi hamda xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi chora-tadbirlar tavsiflanadigan yuqori sathli rejasi

 

97

tashkilotning maqsadi va vazifasi hamda xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi chora-tadbirlar tavsiflanadigan yuqori sathli rejasi

Kiberxavfsizlik siyosati

 

98

Hodisa

shaxs yoki ishchi jarayonni, jarayonni, о‘rab olgan muxit va tizimni normal holatini о‘zgartirishni nazorat etishdir

 

99

Normal hodisa

kritik komponentalarga ta’sir qilmaydi yoki kо‘rsatma (rezolyusiya)ni boshlanishidan oldin о‘zgartirishni nazorat etishni talab qiladi.

 

100

Hodisalarni kengayishi va kо‘payishi (Eskalatsiya)

Hodisalarni kо‘payishi tizimga jiddiy ta’sir kо‘rsatadi yoki amalga oshirilgan kо‘rsatma (rezolyusiya) о‘zgartirishni nazorat etish jarayonini kuzatishini ta’minlab berishi shart.

 

101

Avariyaviy hodisa

shaxs xavfsizligi va sog‘ligiga ta’sir kо‘rsatadi.

 

102

shaxs yoki ishchi jarayonni, jarayonni, о‘rab olgan muxit va tizimni normal holatini о‘zgartirishni nazorat etishdir

Hodisa

 

103

kritik komponentalarga ta’sir qilmaydi yoki kо‘rsatma (rezolyusiya)ni boshlanishidan oldin о‘zgartirishni nazorat etishni talab qiladi.

Normal hodisa

 

104

Hodisalarni kо‘payishi tizimga jiddiy ta’sir kо‘rsatadi yoki amalga oshirilgan kо‘rsatma (rezolyusiya) о‘zgartirishni nazorat etish jarayonini kuzatishini ta’minlab berishi shart.

Hodisalarni kengayishi va kо‘payishi (Eskalatsiya)

 

105

shaxs xavfsizligi va sog‘ligiga ta’sir kо‘rsatadi.

Avariyaviy hodisa

 

106

Insident

standart operatsiyalar qatoriga qо‘shilmaydigan hamda xizmat holatini uzib qо‘yish yoki xizmat sifati yomonlashishi holatlariga olib keladigan har qanday hodisaga aytiladi.

 

107

Xavfsizlik insidenti koordinatori

insidentga javob qaytarish jarayonini boshqaradi va komandani tо‘plash uchun javobgar shaxsdir.

 

108

Insidentni tergov qilish

insident holatini tergov qilish harakati

 

109

Insidentga javob qaytarish

xavfsizlikni buzilish ketma-ketligi yoki hujumni boshqarish va yechish uchun ishlab chiqilgan usuldir

 

110

standart operatsiyalar qatoriga qо‘shilmaydigan hamda xizmat holatini uzib qо‘yish yoki xizmat sifati yomonlashishi holatlariga olib keladigan har qanday hodisaga aytiladi.

Insident

 

111

insidentga javob qaytarish jarayonini boshqaradi va komandani tо‘plash uchun javobgar shaxsdir.

Xavfsizlik insidenti koordinatori

 

112

insident holatini tergov qilish harakati

Insidentni tergov qilish

 

113

xavfsizlikni buzilish ketma-ketligi yoki hujumni boshqarish va yechish uchun ishlab chiqilgan usuldir

Insidentga javob qaytarish

 

114

Kodlashtirish

axborotni bir tizimdan boshqa tizimga ma’lum bir belgilar yordamida belgilangan tartib bо‘yicha о‘tkazish jarayoni

 

115

Kalit

matnni shifrlash va shifrini ochish uchun kerakli axborot.

 

116

Kriptoanaliz 

kalitni bilmasdan shifrlangan matnni ochish imkoniyatlarini о‘rganadi.

 

117

Simmetrik shifr

ma’lumotni shifrlash va deshifrlash uchun bir xil kalitdan foydalaniladi

 

118

Assimmetrik shifr

shifrlash va deshifrlash uchun ikkita kalitdan foydalaniladi

 

119

axborotni bir tizimdan boshqa tizimga ma’lum bir belgilar yordamida belgilangan tartib bо‘yicha о‘tkazish jarayoni

Kodlashtirish

 

120

matnni shifrlash va shifrini ochish uchun kerakli axborot.

Kalit

 

121

kalitni bilmasdan shifrlangan matnni ochish imkoniyatlarini о‘rganadi.

Kriptoanaliz 

 

122

ma’lumotni shifrlash va deshifrlash uchun bir xil kalitdan foydalaniladi

Simmetrik shifr

 

123

shifrlash va deshifrlash uchun ikkita kalitdan foydalaniladi

Assimmetrik shifr

 

124

steganografiyaning asosiy g‘oyasi

maxfiy ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi shubhani oldini olish

 

125

Xesh funksiya

ixtiyoriy uzunlikdagi (bit yoki bayt birliklarida) ma’lumotni biror fiksirlangan uzunlikdagi (bit yoki bayt birliklarida) qiymatga о‘tkazuvchi funksiya

 

126

Risklarni davolash bu?

aniqlangan risklar uchun mos nazoratni tanlash va amalga oshirish jarayoni

 

127

Tarmoq skanerlari

masofaviy yoki lokal tashxis dasturi bо‘lib, u tarmoqning turli elementlarida har xil zaifliklarni aniqlaydi

 

128

Ilova skanerlari

aniq MBBT, Web-brauzerlari va boshqa amaliy tizimlarga mо‘ljallangan

 

129

kompyuter tizimlarida tarqalish va о‘z-о‘zidan qaytadan tiklanish (replikatsiya) xususiyatlariga ega bо‘lgan bajariluvchi yoki sharxlanuvchi kichik dasturlardir

Kompyuter viruslari

 

130

Fayl viruslari

bajariluvchi fayllarga turli usullar bilan kiriti ladi (eng kо‘p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl yо‘ldoshlarni (kompan’on viruslar) yaratadi yoki faylli tizimlarni (link viruslar) tashkil etish xususiyatidan foydalanadi.

 

131

Yuklama viruslar

о‘zini diskning yuklama sektoriga (boot  sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (Master Boot Record) bо‘lgan sek torga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.

 

132

Makroviruslar

axborotni ishlovchi zamonaviy tizimlarning makro dasturlarini va fayllarini, xususan MicroSoft Word, MicroSoft Excel va h. kabi ommaviy muharrirlarning fayl xujjatlarini va elektron jadvallarini zaharlaydi.

 

133

Tarmoq viruslari

о‘zini tarqatishda kompyuter tarmoqlari va elektron pochta protokollari va komandalaridan foydalanadi. Ba’zida ular "qurt" xilidagi dasturlar deb yuritishadi va Internet qurtlarga (Internet bо‘yicha tarqaladi), IRCqurtlarga (chatlar, Inter­net Relay Chat) bо‘linadi

 

134

bajariluvchi fayllarga turli usullar bilan kiritiladi (eng kо‘p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl yо‘ldoshlarni (kompan’­on viruslar) yaratadi yoki faylli tizimlarni (linkviruslar) tashkil etish xususiyatidan foydalanadi.

Fayl viruslari

 

135

о‘zini diskning yuklama sektoriga (boot  sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (Master Boot Record) bо‘lgan sektorga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.

Yuklama viruslar

 

136

axborotni ishlovchi zamonaviy tizimlarning makro dasturlarini va fayllarini, xususan MicroSoft Word, MicroSoft Excel va h. kabi ommaviy muharrirlarning fayl xujjatlarini va elektron jadvallarini zaharlaydi.

Makroviruslar

 

137

о‘zini tarqatishda kompyuter tarmoqlari va elektron pochta protokollari va komandalaridan foydalanadi. Ba’zida ular "qurt" xilidagi dasturlar deb yuritishadi, Internet qurtlarga (Internet bо‘yicha tarqaladi), IRCqurtlarga (chatlar, Inter­net Relay Chat) bо‘linadi

Tarmoq viruslari

 

138

Rezident viruslar

faollashganlaridan sо‘ng tо‘laligicha yoki qisman yashash muhitidan (tarmoq, yuklama sektori, fayl) hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga kо‘chadi.

 

139

Rezident bо‘lmagan viruslar

faqat faollashgan vaqtlarida hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga tushib, zaxarlash va zararkunandalik vazifalarini bajaradi.

 

140

faollashganlaridan sо‘ng tо‘laligicha yoki qisman yashash muhitidan (tarmoq, yuklama sektori, fayl) hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga kо‘chadi.

Rezident viruslar

 

141

faqat faollashgan vaqtlarida hisoblash mashinasining asosiy xotirasiga tushib, zaxarlash va zararkunandalik vazifalarini bajaradi.

Rezident bо‘lmagan viruslar

 

142

Viruslar-«yо‘ldoshlar»

fayllarni о‘zgartirmaydi. Uning ta’sir mexanizmi bajariluvchi fayllarning nusxalarini yaratishdan iboratdir

 

143

viruslar-«qurtlar» (worm).

tarmoq orqali ishchi stansiyaga tushadi, tarmoqning boshqa abonentlari bо‘yicha virusni jо‘natish adreslarini hisoblaydi va virusni uzatishni bajaradi

 

144

fayllarni о‘zgartirmaydi. Uning ta’sir mexanizmi bajariluvchi fayllarning nusxalarini yaratishdan iboratdir

Viruslar-«yо‘ldoshlar»

 

145

tarmoq orqali ishchi stansiyaga tushadi, tarmoqning boshqa abonentlari bо‘yicha virusni jо‘natish adreslarini hisoblaydi va virusni uzatishni bajaradi

viruslar-«qurtlar» (worm).

 

146

talaba viruslar

odatda, rezident bо‘lmagan viruslar qatoriga kiradi, ularda kо‘pincha xatoliklar mavjud bо‘ladi, osongina taniladi va yо‘qotiladi

 

147

«stels» viruslar (kо‘rinmaydigan viruslar)

operatsion tizimning shikastlangan fayllarga murojaatlarini ushlab qolish yо‘li bilan о‘zini yashash makonidagiligini yashiradi va operatsion tizimni axborotning shikastlanmagan qismiga yо‘naltiradi

 

148

polimorf viruslar

doimiy tanituvchi guruxlar-signaturalarga ega bо‘lmaydi

 

149

Risk

hodisadan kelib chiqadigan oqibatlar va voqea-hodisa  yuzaga kelishi  ehtimolligi  birikmasini  о‘zida  ifodalaydi.

 

150

Riskni aniqlash tadbirlari

Risklarni aniqlash; risklarni identifikatsiya qilish; risklarni tahlil qilish; risklarni baholash.

 

151

Risklarni aniqlash

axborot aktivlarining ahamiyatini belgilaydi, mavjud (yoki mavjud bо‘lishi mumkin)  qо‘llaniladigan tahdidlar va zaifliklarni identifikatsiya qiladi, mavjud boshqarish vositalarini va ularning  identifikatsiya qilingan risklarga ta’sirini identifikatsiya qiladi,  potensial oqibatlarni  aniqlaydi  va  nihoyat,  ustuvorliklarga muvofiq, muayyan risklarni joylashtiradi va kontekstni о‘rnatishda aniqlangan risklarni baholash mezonlari bо‘yicha ularni tasniflaydi

 

152

Risklarni identifikatsiya qilishdan maqsad

potensial zarar yetkazadigan ehtimoliy insidentlarni prognozlash va bu zarar qay tarzda olinishi mumkinligi tо‘g‘risida tasavvurga ega bо‘lish hisoblanadi.

 

153

hodisadan kelib chiqadigan oqibatlar va voqea-hodisa  yuzaga kelishi  ehtimolligi  birikmasini  о‘zida  ifodalaydi.

Risk

 

154

Risklarni aniqlash; risklarni identifikatsiya qilish; risklarni tahlil qilish; risklarni baholash.

Riskni aniqlash tadbirlari

 

155

axborot aktivlarining ahamiyatini belgilaydi, mavjud (yoki mavjud bо‘lishi mumkin)  qо‘llaniladigan tahdidlar va zaifliklarni identifikatsiya qiladi, mavjud boshqarish vositalarini va ularning  identifikatsiya qilingan risklarga ta’sirini identifikatsiya qiladi,  potensial oqibatlarni  aniqlaydi  va  nihoyat,  ustuvorliklarga muvofiq, muayyan risklarni joylashtiradi va kontekstni о‘rnatishda aniqlangan risklarni baholash mezonlari bо‘yicha ularni tasniflaydi

Risklarni aniqlash

 

156

potensial zarar yetkazadigan ehtimoliy insidentlarni bashoratlash va bu zarar qay tarzda olinishi mumkinligi tо‘g‘risida tasavvurga ega bо‘lish hisoblanadi.

Risklarni identifikatsiya qilishdan maqsad

 

157

 Identifikatsiya

subyekt  identifikatorini tizimga yoki talab qilgan subyektga taqdim etish jarayoni hisoblanadi

 

158

Autentifikatsiya

foydalanuvchini (yoki biror tomonni) tizimdan foydalanish uchun ruxsati mavjudligini anikdash jarayoni

 

159

Avtorizatsiya

identifikatsiya, autentifikatsiya jarayonlaridan о‘tgan foydalanuvchi uchun tizimda bajarishi mumkin bо‘lgan amallarga ruxsat berish jarayoni

 

160

Nusxa yaratish

Axborot tashuvchilarda ma’lumotlar nusxasini yaratish jarayoni

 

161

Ma’lumotlarni qayta tiklash

Axborot tashuvchilarda ma’lumotlarni qayta tiklash jarayoni

 

162

Tо‘liq nusxa yaratish

Tizimni va undagi barcha fayllarni nusxasini yaratish jarayoni

 

163

Differensial nusxa yaratish

О‘zgartirilgan fayllarni nusxasini olish jarayoni

 

164

Tarmoq hujumi

Kompyuter tarmoqlari orqali tashkilotning tizimiga ruxsatsiz ta’sir kо‘rsatish

 

165

Hujum

zaiflik orqali axborot tizimlari xavfsizligini buzishga oshirilgan harakat

 

166

Sotsial injineriya bu?

turli xil psixologik usullar va firibgarlik amaliyotining tо‘plami bо‘lib, uning maqsadi firibgarlik yо‘li bilan shaxs tо‘g‘risida maxfiy ma’lumotlarni olishdir.

 

167

web-hujumlar

web texnologiyalar orqali tashkilotning tizimiga ruxsatsiz ta’sir kо‘rsatish

 

168

Adware

marketing maqsadida yoki reklamani namoyish qilish uchun foydalanuvchini kо‘rish rejimini kuzutib boruvchi dasturiy ta’minot.

 

169

Spyware

foydalanuvchi ma’lumotlarini qо‘lga kirituvchi va uni hujumchiga yuboruvchi dasturiy kod.

 

170

Rootkits

ushbu zararli dasturiy vosita operatsion tizim tomonidan aniqlanmasligi uchun ma’lum harakatlarini yashiradi.

 

171

Backdoors

zararli dasturiy kodlar bо‘lib, hujumchiga autentifikatsiyani amalga oshirmasdan aylanib о‘tib tizimga kirish imkonini beradi, maslan, administrator parolisiz imtiyozga ega bо‘lish.

 

172

Kiberetika

bu- kompyuterlar bilan bog‘liq falsafiy soha bо‘lib, foydalanuvchilarning hatti – harakatlari, kompyuterlar  nimaga dasturlashtirilganligi va umuman insonlarga va jamiyatga qanday ta’sir kо‘rsatishini о‘rganadi.

 

173

Passiv razvedka hujumlari

trafik orqali axborotni tо‘plashga harakat qiladi

 

174

Aktiv razvedka hujumlari

portlarni va operatsion tizimni skanerlashni о‘z ichiga oladi

 

175

fishing

Tashkilot va odamlarning maxsus va shaxsiy ma’lumotlarini olishga qaratilgan hujum

 

176

Tashkilot va odamlarning maxsus va shaxsiy ma’lumotlarini olishga qaratilgan hujum

fishing

 

177

“Axborot xavfsizligi” tushunchasining uchta tarkibiy qismi nimalardan iborat?

Konfidensiallik, foydalanuvchanlik va butunlik

 

178

Tarmoq sathidagi ma’lumotlar birligining nomi nima?

paket

 

179

Ma’lumotlarni tinglash va uzatish jarayonidagi о‘zgarishlar hujumi kо‘rsatilgan variantni tanlang.

Eavesdropping

 

180

OSI modelidagi qaysi sath MAC manzillari bilan shug‘ullanadi?

kanal

 

181

Switch OSI modelining qaysi qatlamida ishlaydi?

2

 

182

Hub OSI modelining qaysi qatlamida ishlaydi?

1

 

183

Virus, qurt yoki DOS hujumi dasturiy yoki apparat ta’minotni buzadi?

Dasturiy hujumlari

 

184

Xizmatni rad etish hujumini belgilang?

DoS

 

185

О‘rta hujumdagi odamni toping?

MiTM

 

186

Hujumlarni aniqlash tizimining qisqartmasi kо‘rsatilgan qatorni toping?

IDS

 

187

Hujumni bartaraf etish tizimining qisqartmasi kо‘rsatilgan qatorni toping?

IPS

 

188

OSI modelida nechta qatlam mavjud?

7

 

189

DDoS hujumlari uchun qanday protokol ishlatiladi?

ARP

 

190

IPv4 manzilining uzunligi necha baytga teng?

4

 

191

IPv6 manzilining uzunligi necha bitg?

128

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

davlat akkreditatsiyasi — davlat ta’lim muassasalari va tashkilotlari, shuningdek nodavlat ta’lim tashkilotlari (bundan buyon matnda ta’lim tashkilotlari deb yuritiladi) faoliyatining davlat ta’lim standartlari va davlat ta’lim talablariga hamda o‘quv dasturlariga muvofiqligining davlat tomonidan e’tirof etilishi hamda ularning bitiruvchilariga ma’lumot to‘g‘risidagi hujjatlarni topshirish huquqining taqdim etilishidan iborat jarayon;

davlat ta’lim muassasasi — davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan davlat mulki bo‘lgan mol-mulk negizida tashkil etilgan, davlat ta’lim standartlariga va davlat ta’lim talablariga muvofiq ta’lim beradigan muassasa;

davlat ta’lim standartlari — davlat tomonidan ta’limning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui;

davlat ta’lim talablari — ta’limning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shart-sharoitlariga, shuningdek ta’lim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qo‘yiladigan majburiy talablar;

malaka — shaxsning kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan, ma’lumot to‘g‘risidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va ko‘nikmalar darajasi;

mutaxassislik — malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi;

Oldingi tahrirga qarang.

nodavlat ta’lim tashkiloti — davlat ta’lim standartlari, davlat ta’lim talablari va o‘quv dasturlariga muvofiq ta’lim xizmatlari ko‘rsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini beradigan litsenziya asosida yoki xabardor qilish tartibida ta’lim xizmatlari ko‘rsatuvchi yuridik shaxs;

(3-moddaning sakkizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 12-oktabrdagi O‘RQ-721-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.10.2021-y., 03/21/721/0952-son)

tarbiya — aniq maqsadli hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama kamol toptirishga, ularning ongini, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon;

ta’lim — ta’lim oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy ko‘nikmalar berishga, shuningdek ularning umumta’lim va kasbiy bilim, malaka hamda ko‘nikmalarini shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon;

ta’lim kampusi — yagona hududda birlashtirilgan o‘quv binolarini, ilmiy-tadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini o‘z ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat bo‘lgan, o‘quv jarayoni, ma’naviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini ta’minlaydigan ta’lim-tarbiya muhiti;

ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari — ta’lim oluvchilar, voyaga yetmagan ta’lim oluvchilarning ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning vakillari;

ta’lim tashkilotlari attestatsiyasi — ta’lim tashkilotlarining faoliyatini baholash, davlat ta’lim standartlari, davlat ta’lim talablari hamda o‘quv dasturlariga muvofiq kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash bo‘yicha davlat nazoratining asosiy shakli.

 

 

 

“PEDAGOGIK FAOLIYATDA RAQAMLI KOMPETENSIYALARI

 

1

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli savodxonlikning elementlari ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

2

G.U.Soldatovaning fikricha axborot va mediakompetentlik – ...

raqamli ma’lumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bog‘liq bilim, ko‘nikma, malaka, motivatsiya, mas’uliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.

3

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 1- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

*ta’lim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali o‘zaro ta’sirini o‘z ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bog‘liq:

jamoa, ta’lim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy o‘zaro hamkorlik. Ushbu yo‘nalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yo‘naltirilgan o‘z kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.

4

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 2- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning axborot resurslarini tanlash va

ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga

moslashtirish, o‘z raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.

5

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 3- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

ta’lim jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan kompetensiyalarni shakllantirishni, ya’ni ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o‘zaro ta’sirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi

6

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 4- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.

7

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 5- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq.

8

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining 6- yo‘nalishi ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning raqamli savodxonligi, uning

raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.

 

9

Raqamli iz (digital footprint) – bu ...

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber

10

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni ketma-ketligi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang

1.Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan ma’lumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil.

Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

11

Pedagogning raqamli izi deganda nimani tushunasiz?

Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami.

12

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena) deganda nimani tushunasiz?

Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini ta’minlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar to‘plamidir.

13

Himoyalangan veb-saytlar

https://

14

Raqamli izni boshqarishning refleksiv komponenti ...

turli xil so‘rovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

15

Raqamli didaktika tushunchasiga ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.

16

Raqamli ta’lim jarayonining Ustunlik tamoyili – ...

raqamli ta’lim muhitida talabaning mustaqil ta’lim faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, o‘quv jarayonini tashkil etish, o‘quv jarayonida talabani qo‘llab-quvvatlash va yordam berish lozimligin ko‘rsatadi.

17

Raqamli ta’lim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili – ...

raqamli ta’lim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, o‘quv materialini taqdim etish tartibi, usuli va sur’ati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

18

Raqamli ta’lim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili – ...

maqsadlarga erishishni, bilim, ko‘nikma va malakalarni to‘liq o‘zlashtirishni talab qiladi

“tushuntirish – mustahkamlash – nazorat” didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

19

Raqamli ta’lim jarayonining Hamkorlikda o‘rganish tamoyili –

...

o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi faol ko‘p tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida o‘quv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni o‘rganishning guruh shakllaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi

20

Raqamli ta’lim jarayonining Amaliyotga yo‘naltirilganlik tamoyili – ...

ta’limni hayot bilan bog‘lashning an’anaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

21

Raqamli ta’lim jarayonining Ta’lim muhitining to‘yinganligi tamoyili – ...

individual ta’lim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq ta’lim resursi – yagona axborot ta’lim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

22

Raqamli ta’lim resursi – ...

raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

23

Raqamli ta’lim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga BOSh ILMIY-METODIK MARKAZ 115 oladi:

Barcha javoblar to‘g‘ri

 

24

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi

25

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Kompyuter simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

26

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

27

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi

28

Axborotni izlashda raqamli ta’lim rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

29

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ilmiylik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

30

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ochiqlik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Ta’lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

31

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

32

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Ko‘rgazmalilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

33

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.

34

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.

35

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni o‘zlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual o‘quv topshiriqlarining o‘zgaruvchanligini oshirish mumkin bo‘ladi.

36

Raqamli ta’lim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik talabi to‘g‘ri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun

motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

37

Interfaollik darajasini oshirishning tadqiqotli shakllari...

... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o‘rganishga emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.

38

Pedagogik dizayn – bu ...

... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

39

Merrillning vazifalarga yo‘naltirish tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

O‘quv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

 

40

Merrillning Tinglovchilar bilimiga murojaat tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

41

Merrillning o‘quv materiallari taqdimotining xilma-xilligi tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

42

Merrillning Qo‘llash tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.

43

Merrillning integratsiya tamoyili to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs bo‘yicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qo‘llanilishi kerak.

44

Raqamli etika — bu ...

onlayn muhitda o‘zini tutish qoidalari va tamoyillari to‘plamidir

45

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish 116 belgilang:

Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik.

Mualliflik huquqi. Ko‘p madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

46

... fanlararo tadqiqotlar sohasi bo‘lib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi.

Kompyuter etikasi

47

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga ajraladi?

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

48

Agar mahsulot inson tomonidan o‘z vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bo‘lsa (masalan, o‘qituvchi masofaviy o‘qitish kursini ishlab chiqqan bo‘lsa), unda u qaysi huquqqa tegishli bo‘ladi

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga

49

Mualliflik huquqi qachon yuzaga keladi?

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

50

Resurs mualliflari o‘zlarining asarlaridan erkin foydalanishga qarshi bo‘lmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

Creative Commons litsenziyasi bilan

51

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron ta’lim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

52

Distributiv (inglizcha distribute — tarqatish) nima?

Dasturiy ta’minotni tarqatish shaklidir.

53

“Masofaviy ta’lim” tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?

talaba va o‘qituvchi odatda auditoriyada emas, balki bir-biridan masofadan turib ta’lim jarayonini tashkil etilishini anglatadi

54

Masofaviy ta’lim tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?

ishtirokchilarning interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi axborot- kommunikatsiya; texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi

55

Masofaviy ta’limning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?

moslashuvchanlik; - modullik; - parallelizm; - harakatlar diapazoni; - hududiy qamrov; - rentabellik

56

Masofaviy o‘qitish modellari:

Birlamchi, ikkilamchi, aralashgan, konsorsium, franchayzing, loyihalar, validatsiya, uzoqlashgan auditoriyalar

57

Masofaviy ta’limni tashkillashtirishning manbalari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

LMS-Leaming Management Systems), (CMS- Content Management Systems)

58

Elektron o‘quv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik dasturiy ta’minotlar to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat,

Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P

59

Virgual ta’lnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS- Leaming Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G- Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS,

 

 

 

GoToTraining, Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

60

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-Content Management Systems) to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni ko‘rsating.

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco,

Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN,

SharePoint, Typo3, Alfresco, DotCMS, Django

CMS

61

Moodle – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma

62

Ilias – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

63

iSpring Learn – masofaviy ta’lim tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

64

EDX akademik bepul masofaviy ta’lim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

65

Udacity notijorat MOOCga kim asos solgan?

Stenford professori Sebastyan Tran

66

Udacity loyihasining maqsadi nimadan iborat?

ta’limni demokratlashtirish

67

MOOC (Massive Open Online Course (ommaviy ochik onlayn kurs) lar asosan qaysi turdagi ma’lumotlardan iborat?

Vide ma’ruzalar

68

Masofali o‘qitish jixatiga nima kirmaydi?

an’anaviy bilimlar nazorati usullari

69

Masofali o‘qitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va standartlar tuplami qanday nomlanadi

SCORM

70

Matn muharrirlari – ... BOSh ILMIY-METODIK MARKAZ 117

*... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.

71

Taqdimot tayyorlarlash dasturi – ...

... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda qo‘llaniladi.

72

Jadval muharrirlari – ...

*... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.

73

Grafik muharrirlar – ...

*... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.

74

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) – ...

*... murakkab tuzilishga ega bo‘lgan ma’lumotlar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

75

Ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bog‘liq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari – ...

*... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi

76

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari – ...

*... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi.

77

Multimedia ma’lumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar

– ...

*... o‘quv videolarini yaratish, audio va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun mo‘ljallangan

78

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

79

Grafika va infografika yaratish vositalari

*Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap,

Visme

80

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari

Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

YANGI O‘ZBEKISTONNING TARAQQIYOT SATRATEGIYASI VA JAMIYATNING MA’NAVIY ASOSLARI

1

2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

“Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot strategiyasi sari” tamoyili

2

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali

ma’muriy tartib taomillarni optimallashtirish va boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

 

Raqamli idora” loyihasi

3

“Xalqparvar davlat” milliy dasturi amalga tatbiq etish qaysi g'oya asosida ishlab chiqilgan?

“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasi

4

"Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilikhujjatlarining qat’iy ijrosini ta’minlash" maqsadi bo'yicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

5

“Legal Tech” platformasi nma?

Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

6

Taraqqiyot strategiyasining “Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash” nomli 3-yo'nalishi nechta maqsadni o'z ichiga oladi?

 

16 ta maqsad

7

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini ta’minlash bo‘yicha hududlarda birlamchi tibbiy xizmati qanday tamoyil asosida yo‘lga qo‘yish belgilangan

 

“Bir qadam tamoyili”

8

Har bir tuman budjetining necha foizini “Fuqarolar budjeti” dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

 

5 foizi

9

Mamlakatimizni 2017-2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi doirasida o‘tgan davr mobaynida davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan nechta Preizdent qarori qabul qilindi?

 

4 mingdan ziyod president qarorlari

300 ga yaqin qonun

10

Taraqqiyot strategiyasiga ko'ra davlat qarzini boshqarishda yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori yiliga qancha bo'lishi belgilangan?

4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini

11

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xo‘jaligi mashinasozligi ishlabchiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?

 

Chirchiq shahri

 

Taraqqiyot strategiyasining 1-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish.

 

Taraqqiyot strategiyasining 2-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish.

 

Taraqqiyot strategiyasining 3-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash.

 

Taraqqiyot strategiyasining 4-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish

 

Taraqqiyot strategiyasining 5-yo'nalishi qanday nomlanadi?

ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish.

 

12

Taraqqiyot strategiyasining 6-yo'nalishi qanday nomlanadi?

Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muomalarga yondashish

 

Taraqqiyot strategiyasining -yo'nalishi qanday nomlanadi?

O‘zbekiston xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish

13

jtarbiyaning interaktiv usullarini qo‘llash orqali qaysi ta'lim muassasasini ma’naviyat va ma’rifat, madaniyat o‘chog‘iga aylantirish nazarda tutilgan?

 

Maktabni

14

Davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish bu?

 davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli  

boshqaruv darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

15

Global innovatsion indeksda O‘zbekiston Respublikasining o‘rnini yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirishrejalashtirilgan?

 

Top 50 mamlakatlari reytingi

16

Ma’naviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini ishlab chiqish qaysi ustuvor yo'nalish maqsadlarida belgilangan?

ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

17

Inson kapitali nima?

 bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini      

oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim, ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi

18

"Yashil iqtisodiyot" bu?

inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

19

Ijtimoiy sheriklik bu?

 

Ijtimoiy sheriklik – davlat organlarining

 

nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT) va

 

fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan

 

 

mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish

 

 

dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy

dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy

 

hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va

 

qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa

qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish

 

borasidagi hamkorligidir.

 

20

2023 yil 11 sentabrda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “O'zbekiston – 2030” strategiyasi to'g'risida”gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yo'nalish bor?

5 ta ustuvor yo‘nalish

21

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirishning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating

2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi

22

2023 moliya   yilidan “Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlari doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

Jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo'li bilan aniqlanadi.

23

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o'sish sur’atlarini ta’minlashning ustuvor yo'nalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating.

2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining “Xizmatlar sohasini

rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

 

24

Qaysi me'yoriy-huquqiy hujjat asosida Toshkent davlat pedagogika universiteti pedagogika yo‘nalishi bo‘yicha o‘quv dasturlarni ishlab chiqishda yetakchi oliy ta’lim muassasasi etib belgilangan?

2022-2026-yillarda maktab ta’limini

rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining qarori, 21.06.2022 yildagi PQ- 290-son

 

25

Yoshlar bilan ishlashning "mahalla sektor-tuman (shahar)- hudud-respublika" tizimi qaysi me'yoriy-huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining

“Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida

 

26

“2022-2026-yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”gi VM-qaroriga ko'ra Orolbo‘yi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-ma’rifiy salohiyatini yanada oshirish bo‘yicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

 

“Orol orzusi” dasturi

 

27

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq,pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yo'nalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni ko'rsating

“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi

 

28

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish bo‘yicha 2030 yilgacha bo‘lgan davrda ustuvor yo‘nalishlarni va kompleks chora-tadbirlarni belgilab bergan normativ- huquqiy hujjat qanday nomlanadi?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022- yil 25-iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF-175-son Farmoni

 

29

Strategiya tushunchasi ma'nosi

Strategiya (yunoncha) sarkardaning san’ati iborasidan olingan

 

30

Ma’naviyat bu

Inson axloqi va odobi, bilimlari, istedodi qobiliyati, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarining bir-biri bilan uzviy bog‘langan jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizim.

 

31

Konstitutsiya so'zi qanday ma'noni anglatadi?

Konstitutsiya “lotincha” tartib, qoida, tuzish degan ma’nolarni anglatadi.

 

32

O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qaysi moddasida“O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi” normasi belgilangan?

25-modda

 

33

Jamoat birlashmalariga nimalar kiradi?

kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, faxriylar va yoshlarning tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boshqa birlashmalari kiradi.

 

34

Jamoat birlashmasi deb nimaga aytiladi?

O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini

birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma

 

35

 

 

Fuqarolik jamiyati ta'rifi to'g'ri keltirilgan javobni ko'rsating

insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash

kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror

topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma- xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi

 

 

 

 

boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum

 

36

O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?

siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida

 

37

Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlathokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?

 

Siyosiy partiyalar

 

38

O‘zbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?

O'zbekiston xalqi nomidan faqat u saylagan O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti ish olib borishi mumkin.

 

39

Maktabgacha ta'lim tashkilotlari rahbar va pedagog kadrlarini kredit-modul tizimiga asoslangan uzluksiz kasbiy rivojlantirish bo'yicha yangi tizim qaysi viloyatlarda tajriba va sinovdan o'tkazildi?

Namangan va Farg‘ona viloyatlarida

"Uzluksiz kasbiy ta'lim" elektron platformasi. https://onlinedu.uz/

 

40

Jamoatchilik nazorati subektlari bu

O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

 

41

"Xavfsiz va tinchliksevar davlat” tamoyiliga asoslangan siyosatni izchildavom ettirish “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasining nechinch ustuvor yo'nalishi sifatida belgilangan?

 

5-ustuvor yo‘nalish

 

42

 

“Miranda qoidasi” bu

Miranda qoidasi O’zbekistonda 2009 yil 1 yanvardan e’tiboran joriy yetilgan. fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi

 

43

"Habeas corpus nima?

ya’ni jinоiy ta’qibga uchragan fuqarоning adоlatli sud muhоkamasiga bo’lgan huquqining tariхan eng qadimiy e’tirоflaridan biri hisоblanadi.

 

44

"Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart". O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

 

Miranda qoidasi

 

45

Yoshlarning bandligini ta’minlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, ta’lim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish, yo‘l-transport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yo`nalish - ......

 

Ijtimoiy sohani rivojlantirish

OLIY TA’LIMNING NORMATIV HUQUQIY ASOSLARI

 

1

Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir

 

 

 

fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

 

2

Konstitutsiyamizda (51-modda) “akademik erkinlik”, degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini ko‘rsating?

O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy-tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professor-o‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor- o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.

3

“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning maqsadi ?

Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

4

Kimlar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega ?

Hammasi to‘g‘ri

5

Pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish shug‘ullanishiga yo‘l qo‘yilmaydi?

Pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish sud hukmiga asosan man etilgan shaxslarning ta’lim muassasalarida bu faoliyat bilan shug‘ullanishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

6

Ikki va undan ortiq teng lavozimlarga bir vaqtda ... ?

Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra

7

“Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunga muvofiq, davlat ta’lim standartlari tartibi, ahamiyati nimada ?

Davlat ta’lim standartlarini va (yoki) davlat ta’lim talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida ta’lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin

8

Akkreditatsiya qilingan ta’lim tashkilotlarining davlat ta’lim standartlariga va davlat ta’lim talablariga muvofiq ta’lim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot to‘g‘risidagi qanday hujjat beriladi?

Akkreditatsiya qilingan ta’lim muassasalarining bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot to’g’risidagi hujjat (shahodatnoma, diplom, sertifikat, guvohnoma) beriladi.

9

Inklyuziv ta’limning mohiyati (tartibi) nimada?

Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan

10

Dual ta’lim ta’limning mohiyati (tartibi) nimada?

Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi

11

Davlat ta’lim standartlari qanday talablarni belgilaydi ?

Davlat ta’lim standartlari umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar va oliy ta’lim mazmuniga hamda sifatiga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.

12

Davlat ta’lim standartlariga ko‘ra, o‘quv reja qanday hujjat hisoblanadi?

Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi

 

 

 

bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat

13

Ta’lim muassasasida ta’lim oluvchilar qonun hujjatlariga va normativ hujjatlarga muvofiq qanday shakllarda ijtimoiy himoya qilinadi?

Ta’lim muassasasida ta’lim oluvchilar qonun hujjatlariga va normativ hujjatlarga muvofiq imtiyozlar, stipendiya va yotoqxonada joy bilan ta’minlanadi.

14

Ta’lim muassasalari xodimlarini ijtimoiy himoya qilishda qanday imtiyoz(lar) beriladi?

Ta’lim muassasalari xodimlariga ish vaqtining qisqartirilgan muddati belgilanadi, haqi to‘lanadigan yillik uzaytirilgan ta’tillar hamda qonun hujjatlarida nazarda tutilgan imtiyozlar beriladi.

15

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish qanday ta’minot asosida amalga oshiriladi?

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish va ularning to‘liq ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi

16

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish hamda tarbiyalash, o‘qitish qanday ta’minotida bo‘ladi?

Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.

17

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj bo‘lgan bolalarni (shaxslarni) o‘qitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini, kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini

ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi

18

Bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslikda aybdor bo‘lgan shaxslar MJTK ko‘ra qanday jazoga tortiladi ?

Jarima va ma’muriy qamoqqa olish

19

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining ta’lim sohasidagi vakolatlariga nimalar kiradi?

ta'lim muassasalari faoliyatining mintaqalarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish ehtiyojlariga muvofiqligini ta'minlaydilar;

 

ta'lim muassasalarini tashkil etadilar, qayta tashkil etadilar va tugatadilar, (respublika tasarrufida bo‘lgan muassasalar bundan mustasno), ularning ustavlarini ro‘yxatga oladilar;

 

o‘z hududlaridagi ta'lim muassasalarini vakolat doirasida moliyalash miqdorlarini va imtiyozlarni belgilaydilar;

 

ta'lim sifati va darajasiga, shuningdek pedagog xodimlarning kasb faoliyatiga bo‘lgan davlat talablariga rioya etilishini ta'minlaydilar;

 

 

 

qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshiradilar.

 

20

Quyidagilardan qaysilari Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi faoliyatining ustuvor yo‘nalishlari hisoblanadi?

oliy ta’lim, oliy ta’limdan keyingi ta’lim, ilm- fan va innovatsion faoliyat, o‘rta maxsus, professional ta’lim sohalarida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, shuningdek, sohalarni strategik rivojlantirish yo‘nalishlarini belgilash; b) o‘rta maxsus, professional, oliy ta’lim va oliy ta’limdan keyingi ta’lim xizmatlarini ko‘rsatish sohasidagi faoliyatni litsenziyalash, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash faoliyatini tartibga solish; v) xalqaro mezonlar asosida o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim

tashkilotlarida ta’lim sifatini ta’minlash, o‘quv jarayonini tashkil etish me’yorlarini belgilash hamda ta’lim tashkilotlarining boshqaruv va pedagog kadrlarining kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirish; g) o‘rta maxsus, professional va oliy ta’limning ma’naviy-axloqiy mazmunini kuchaytirish, yoshlarni mustaqillik g‘oyalariga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va yuksak ma’naviy g‘oyalar asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash; d) ilmiy-tadqiqot ishlari samaradorligini oshirish, davlat ilmiy va innovatsion dasturlari ijrosini muvofiqlashtirish, shuningdek, ta’lim, ilm-fan va ishlab chiqarish o‘rtasida integratsiyani ta’minlash; e) o‘rta maxsus, professional, oliy ta’lim, oliy ta’limdan keyingi ta’lim, fan va innovatsiyalar sohasida qo‘shma ta’lim va ilmiy dasturlarni amalga oshirish bo‘yicha xalqaro aloqalarni rivojlantirish; j) ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari asosida davlat ilmiy dasturlarini shakllantirish, ilmiy darajali kadrlarni tayyorlash tizimini muvofiqlashtirish; z) ta’lim, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini mustahkamlash, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, ratsionalizatorlik faoliyati va startap ekotizimini rivojlantirish.

 

21

Ta’lim olish shakllari ko‘rsatilgan javobni aniqlang ?

ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olish

(kunduzgi); ishlab chiqarishdan ajralmagan holda ta’lim

olish (sirtqi, kechki, masofaviy); dual ta’lim;

oilada va mustaqil ta’lim olish;

katta yoshdagilarni o‘qitish va ularga ta’lim berish; inklyuziv ta’lim;

eksternat tartibidagi ta’lim; mudofaa, xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish faoliyati sohasida kadrlar tayyorlash.

 

22

Ma’ruza mashg‘ulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bo‘lgan professor-o‘qituvchilar tomonidan o‘tkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim

 

 

 

 

muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.

 

23

Masofaviy ta’limning qanday tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning identifikatsiya qilinishi, yangi axborot- kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi

 

24

Magistratura bu ?

Magistratura aniq mutaxassislik bo‘yicha bakalavriat negizida o‘qitish kamida ikki yil davom etadigan oliy ta’limdir.

 

25

“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan

 

26

Bakalavriat bu ?

oliy ta’lim yo‘nalishlaridan biri bo‘yicha

chuqurlashtirilgan bilim, malaka va ko‘nikmalar beradigan, davomiyligi kamida uch yil bo‘lgan tayanch oliy ta’limdir;

 

27

O‘quv kontenti bu — ?

o‘quv jarayonida talabalarning foydalanishi uchun mo‘ljallangan, masofaviy ta’limni boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan o‘quv metodik materiallar (o‘quv rejalari, o‘quv dasturlari, ma’ruza matnlari, videodarslar, taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, o‘quv adabiyotlari)

 

28

Qo‘yidagilardan qaysi biri ta’lim oluvchilarning majburiyatlariga kiradi?

o‘quv dasturlari asosida bilim, malaka

va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishi, mashg‘ulotlarga qatnashishi, ularga mustaqil tayyorgarlik ko‘rishi, pedagog xodimlarning topshiriqlarini bajarishi;

ta’lim-tarbiya jarayonining boshqa

ishtirokchilariga nisbatan jismoniy va (yoki) ruhiy zo‘ravonlik ishlatmasligi va ularning o‘z majburiyatlarini bajarishiga to‘sqinlik qilmasligi;

ustav (ta’sis hujjati) talablariga, ichki

tartib-qoidalariga, vaqtincha yashash joylari qoidalariga va ta’lim faoliyatini tashkil etish hamda amalga oshirishga oid boshqa ichki hujjatlar talablariga rioya etishi;

axloqiy, ma’naviy va jismoniy kamol

topishga hamda o‘z dunyoqarashini kengaytirishga intilishi; ta’lim-tarbiya jarayoni

ishtirokchilarining sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sini hurmat qilishi;

ta’lim tashkilotining mol-mulkini, moddiy va madaniy boyliklarini asrashi shart.

 

“ILMIY VA INNOVATSION FAOLIYATNI RIVOJLANTIRISH”

1

O‘qitish – bu

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

2

Ta’lim - bu

qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon etadi.

3

Dinamik o‘zgarayotgan jamiyatda uzluksiz ta’lim uning rivojlanishining ajralmas omili bo‘lishi natijasida -

uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.

4

Ixtiro va innovatsiya tushunchalarining farqi

ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.

5

Innovatsiyalarning turlari quyidagilar hisoblanadi:

texnologik; mahsulotli;boshqaruv- marketingli va ijtimoiy

6

Zamonaviy     universitetlarning o‘zgarishini      aniqlovchi ko‘pgina           modellar bo‘lishiga

qaramasdan asosiy trendlar bo‘lib...

universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o‘tishi hisoblanadi.

7

Universitet (nem. Universität, o‘z navbatida lat. universitas so‘zidan kelib chiqib

fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy ta’lim muassasasi.

8

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi ko‘ra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning o‘zaro xatti-harkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat

9

"Akademik tadbirkorlik" -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).

10

Tadqiqot universiteti g‘oyasi (muallifi bo‘lib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) -

universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo‘ljal olish.

11

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab

12

Birinchi akademik tadbirkorlikka o‘tish qaysi texnologiya institutida ro‘y berdi

Massachesuta

13

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va o‘rtalarida gumanitar fanlar

yo‘nalishlarida qo‘llaniladigan qaysi universitetga o‘kazilgan

Stenfordga

14

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy tillarning o‘rnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

ingliz

15

Qaysi universitet modulining funksiyalari ta’lim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

Universitet-2.0

16

“Tadbirkorlik universiteti” konsepsiyasining muallifi bo‘lib kim

Stenford universiteti professori

 

 

hisoblanadi ?

Genri Itskovits hisoblanadi

17

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan ko‘p tomonlama o‘zaro xatti-harakatlarini kimning “Uchala spiral” tamoyili orqali ko‘rib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

 G.Itskovitsning

18

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi paytlarda "tadbirkorlik universiteti" qanday nom bilan atalmoqda?

universitet 3.0

19

Tadbirkorlik universitetlarining asosiy mezonlari -

yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo‘lishi lozim

 

20

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, ko‘proq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga

21

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida “To‘rtinchi spiral” tamoyili g‘oyasi, ya’ni universitetning -

davlat, biznes va texnoparklar (iste’molchi buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda

22

Akademik spin-off- bu:

universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot

23

Spin-offni amalga oshirishda kamida nechta tomon ishtirok etishadi?

4 ta, ya’ni: ixtirochi-olim; ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor

24

Spin-aut – bu:

ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar

va innovatsiyalarni o‘tkazishning

muhim mexanizmi

25

"Texnologiyalarni tijoratlashtirish" tushunchasi - bu

ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

26

Tadbirkorlik universiteti(TU) missiyasi:

madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik

27

“Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi qonunning maqsadi nimalardan iborat?

innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

28

Innovatsion infratuzilma —

innovatsion faoliyatni moddiy- texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui

29

O‘zbekistonda innovatsiyalar yaratish uchun davlat buyurtmasi – bu:

 O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq

 

30

Universitetlarning 3 ta asosiy shakllari

klassik (nemis); politexnik

(“fransuz”); tadbirkorlik

(“amerikacha”)

31

Tadbirkorlik universiteti shunisi bilan farqlanadiki, bunda:

g‘oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o‘z aksini topadi.

32

Bugungi          kundagi            tadbirkorlik           universitetini shakllantirishda    barcha           darajalardagi

boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

yangi institut – “professor-tadbirkor”

(faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.

33

Universitet 4.0 ni loyihalashtirish jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim bo‘ladi?

tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik, shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik

34

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

35

Silikon vodiysi otasi nomini olgan olim..

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi

36

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida “tadbirkor-olim” iborasi keng tarqalgan bo‘lib, uning yangi roli o‘zida nimani namoyon etadi?

akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi

37

Kvartil (chorak) Q — bu

ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.

38

Protsentil – bu

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo‘yicha aniqlanadi.

39

IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng tarqalgan abbreviaturasi bo‘lib inglizcha:

Introduction (Kirish), Methods

(Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).

40

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga asolangan?.

mezon tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.

41

Scopus bazasiga nisbatan protsentil qanaqa aniqlanadi?

25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 7450 protsentil;25% — Q3, III kvartil,

49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.


“PEDAGOGNING KASBIY KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH”

 

1

“Kompetentlik” tushunchasining lo‘g‘aviy ma’nosi qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

inglizcha “competence” – “qobiliyat”

2

“Kompetentlik” pedagogik kategoriya sifatida ta’lim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

psixologiya

3

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi nima deb ataladi?

Kasbiy kompetentlik

4

“Ijtimoiy munosabatlarda faollik ko‘rsatish ko‘nikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda sub’ektlar bilan muloqotga kirisha olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Ijtimoiy kompetentlik

5

“Pedagogik jarayonda sog‘lom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va ta’lim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni o‘z vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi” qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Psixologik kompetentlik

6

Pedagogning kasbiy kompetentligi tarkibiy asoslari qaysi javobda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

7

Tembr

bir pardadagi, bir xil balandlikdagi har bir tovushning o‘ziga xos tomoni, sifati, tovlanishi;

8

M.Stobart tomonidan tayanch kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab ko‘rsatilgan?

5 ta

9

… o‘qitishning maqsadi va natijalariga erishish (amalga oshirish) yo‘llari tizimi

Metod

10

Aqliy yoki amaliy (jismoniy) harakatlarni bajarish ko‘nikmalarini egallash yo‘lidagi ko‘p marta takrorlanish bu-...

Mashq

11

O‘quv jarayonining so‘nggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga oshganlik darajasi bu-…

natija

12

Akmeologiya (akme) tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

13

Imij (inglizcha image) so‘zining ma’nosi nima?

*“siymo”, timsol”, “qiyofa”

“tasvir”, “obraz”

14

Innovatsion ta’lim jarayonida nima yetakchi o‘ringa ega?

interfaol metodlar

15

Pedagogik faoliyat – bu?

o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui

16

Inson his tuyg‘ulari uning ... namoyon bo‘ladi

yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida

17

Lug‘aviy jihatdan “interaktiv” tushunchasining ma’nosi

“o‘zaro harakat qilmoq”

18

Ta’limiy mazmunga ega loyiha, o‘qituvchi tomonidan tuzilishi majburiy bo‘lgan hujjat

dars ishlanmasi

19

Ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

Ta’lim innovatsiyalari

 

 

20

Kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat cho‘qqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan o‘rganadi?

Akmeologiya

21

Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk odamlarning rivojlanishi” haqidagi fan sifatida e’tirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

22

Qadriyatshunoslik, ma’naviy qadriyatlar sohasini o‘rganadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

Aksiologiya

23

Aksiologiyaning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot

24

Kreativlikning lo‘g‘aviy ma’nosi to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping.

(lot., ing. “create ” – yaratish,

“creative” –yaratuvchi, ijodkor)

25

Pedagogning an’anaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda ta’lim va tarbiya jarayonini samaradorligi

ta’minlashga xizmat qiluvchi yangi g‘oyalarni yaratishi bu -

Pedagogik kreativlik

26

“Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin” ta’rif qaysi pedagog olimga tegishli

A.S. Makarenko

27

“O‘qituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega bo‘lishi va o‘quvchilarga aytmoqchi bo‘lgan fikrlarini to‘la va aniq ifodalay olishni bilmog‘i zarur” ushbu ta’rifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

Al-Farobiy

28

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot davrida ta’limning keng tarqalgan tashkiliy shakli to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni aniqlang

Yakka tartibda

29

Sinf-dars tizimining muallifi kim?

Ya.A. Komenskiy

30

Ta’lim-tarbiya ishining asosiy shakli bu

 

31

"Andragogika" tushunchasi qaysi olim tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan

Aleksandr Kapp

32

Har bir ta’lim oluvchi va jamoaga ta’sir o‘tkazishda samarali qo‘llash uchun zarur bo‘lgan malaka va ko‘nikmalar, usullar majmuasi bu-…

Pedagogik texnika

33

Pantomimika bu–

Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir

34

Mimika bu

Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir

35

O‘qituvchi nutqi –

Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi

36

O‘qituvchi nutqining asosiy shakllari to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping

monolog, dialog, polilog

37

O‘qituvchi o‘z nutqini tashkil etishda nimalarga jiddiy e’tibor qaratishi zarur?

Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga

38

Diksiya bu-…

So’zlarni aniq talaffuz qilish

39

Ayrim so‘z va bo‘g‘inlarning aytilish muddati va to‘xtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan o‘z o‘rnida ishlatilishi nimani bildiradi?

Ritmika

40

O‘z- o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

41

O‘qituvchi axloqiy-ma’naviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor tuyg‘usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat

42

“Relaksatsiya” qanday holat?

Jismonan va ruhan bo‘shashish, butunlay osoyishtalik

 

 

43

O‘quvchilarning muloqot asosida ma’naviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik

44

Pedagog o‘zining qaysi tomonlarini boshqarishni o‘rganishi kerak?

Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini

45

O‘qituvchi o‘quvchilarni o‘zi bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim

46

O‘qituvchi pedagogik qobiliyatini namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

47

Nutqning toza bo‘lishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

Dialektizm va varvarizm

48

O‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida paydo bo‘ladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim

49

Pedagogik jarayonning harakat vositasi bu...

Pedagogik o‘zaro ta’sir

50

O‘z-o‘zini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

51

O‘qituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu

ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish

52

O‘qituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

talabalar faoliyatini boshqara olishida

53

Pedagogik faoliyatni rejalashtirish bu:

kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish

54

Qulay muhitni yaratuvchi o‘qituvchi bu:

fasilitator

55

Pedagogika sohasida yangi ilmiy yo‘nalish nima deb nomlanadi?

O‘qituvchining innovatsion faoliyati

 

“TA’LIM SIFATINI TA’MINLASHDA BAHOLASH METODIKALARI”

 

1.

O‘qitish – bu

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

 2.

Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim mazmunining tarkibiy qismlari to‘liq berilgan javobni toping.

Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar

 3.

Ma’ruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni yoritish

 

4.

Ma’ruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish

 5.

Ta’riflarni aniqlash uchun uchun qanday qiyinlik darajasiga ega bo‘lgan testlar tuziladi?

Produktiv

 6.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning ta’limiy funksiyasining mohiyatini toping.

Bilimlarni tizimlashtiradi,

umumlashtiradi, mukammallashtiradi

 7.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

burch, majburiyat, javobgarlik

kabi ahloqiy sifatlar

shakllanadi

 

 

 

8.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

O‘quv-bilish va aqliy faoliyatni rivojlantirish

 

 

9.

Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

talabalar bilimi va ko‘nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.

 

 

 

10.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish tamoyillaridan birini toping.

1.               Muntazamlilik.

2.               Beg‘arazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv.

6. Talabning yagonaligi 7.

Maqsadga yo‘naltirilgan 8. Ishonchlilik(validlik)

 

 

 

11.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

dasturning barcha bo‘limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati,

kompetensiyalarining sinovini ta’minlaydi.

 

 

12.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholashning individuallilik tamoyili?

har bir talabaning bilim darajasini hamda uning o‘quv

faoliyati, individual xususiyatlarini kuzatish, o‘rganish

13.

Testlar shakliga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

ochiq testlar, yopiq testlar

 

14.

Testlar murakkablik darajasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar

15.

Testlar o‘tkazilish texnologiyasiga ko‘ra qanday klassifikatsiyalanadi:

bosma, dasturlashtirilgan testlar

 

16.

Standart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Standart test topshiriqlari 1 ta to‘g‘ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat

 

17.

Nostandart test topshiriqlariga xos bo‘lgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Ko‘p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat

 

 

 

 

18.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaysi Qarorida Xalqaro baholash dasturi asosida tadqiqotlar o‘tkazish belgilangan?

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 997 sonli 8 dekabr 2018 yilda

“Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash sohasidagi xalqarotadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori

 

 

19.

Xalqaro baholash dasturidan birini toping

PISA, PIRLS, TALIS

 

 

 

 

 

 

 

 

 

20.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

Xalqaro baholash dasturi

PISA - Programme for

International Student

Assesment –

Respublikamizning 15 yoshli o‘quvchilarining o‘qish, matematika va tabiiy yo‘nalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholashga mo‘ljallangan bo‘lib, u o‘quvchilarning matematik va tabiiy fanlardan o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalarini hayoti va muammoli vaziyatlarda muvaffaqiyatli qo‘llash darajasini tadqiq etishni nazarda tutadi.

21.

Ikki karra o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIZA

 

 

 

 

22.

Umumta’lim maktablari pedagogik kadrlari bilan o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TALIS – Teaching and

Learning International Survey

– rahbar va pedagog kadrlarning umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘qitish va ta’lim olish muhitini hamda o‘qituvchilarning ish sharoitlarini o‘rganish va baholash uchun tatbiq etiladi.

 

23.

1 - 4 sinf o‘quvchilarining o‘qish va matnni      tushunish yuzasidan o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIRLS

 

24.

1 - 4 sinf o‘quvchilarining o‘qish va matnni tushunish, matematik va tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS

 

25.

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini

shakllantirishda amaliyotga qo‘llash maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Tahlil

 

 

26.

Blum taksonomiyasi bo‘yicha o‘quv maqsadlarini shakllantirishda tahlil maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Sintez

 

 

27.

Bilimga berilgan to‘liq javobni toping.

Narsa va hodisalarning muhim

belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi

 

28.

Kompetensiyaning lug‘aviy ma’nosini toping.

Lotincha:competo¬¬ – erishyapman, loyiqman, munosibman

 

29.

Test topshiriqlari...sirasiga mansubJumlani to‘ldiring.

Didaktik materiallar

30.

Test topshiriqlarining didaktik funksiyalari to‘liq berilgan javobni toping.

Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

 

 

 

31.

Test topshiriqlarining ta’limiy funksiyasi berilgan javobni toping.

O‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalardagi tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni o‘z bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli fan asoslarini o‘rganishga undaydi.

 

 

 

 

32.

Test topshiriqlarining tarbiyaviy funksiyasi berilgan javobni toping

Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr- toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

 

 

 

 

33.

Test topshiriqlarining rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.

Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma’suliyatini anglagan holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi

 

34.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining birinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish

 

35.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining ikkinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

 Bilish, tushunish

 

36.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining uchinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash

 

37.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining tortinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil,

 

38.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, tahlil,

 

39.

15 yoshli o‘quvchilar uchun o‘tkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi o‘quv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda

qo‘llash, tahlil, tahlil, Baholash

 

40.

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) qaysi tashkilot tomonidan ta’sis etilganligini toping.

Xalqaro iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti tomonidan ta’sis etilgan

 

 

41.

Xalqaro baholash dasturi TALIS (Teaching and Learning International Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.

 

 

 

 

42.

TALIS –tadqiqotining asosiy vazifalaridan birini toping.

1. Peadagogning ijtimoiy mavqeyini oshirish 2. Pedagogika mutaxassisligi uchun iqtidorli yoshlarni tanlash 3. Moderator o‘qituvchilarni tanlash 4. O‘qituvchining kasbiy

tayyorgarligini

takomillashtirish 5. Uzluksiz malaka oshirish jarayonini takomillashtirish

43.

Modul so‘zining lug‘aviy ma’nosini toping.

Lotincha: Modulus¬ – meyor, o‘lchov

 

44.

Kredit-modul tizimiga berilgan javobni toping.

o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli

45.

Kredit-modulning ECTS tizimida har bir modul qancha miqdordagi kreditlarni aks ettiradi

Muayyan miqdordagi kredit

 

46.

Xorijiy tajribaga ko‘ra, kredit-modul tizimida o‘quv jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat bo‘ladi.

Xorijiy tajribaga ko'ra, kredit- modul tizimida o'quv jarayoni har semestrda 2—4 tagacha moduldan iborat bo'ladi

 

47.

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan «blended learning» texnologiyasining ma’nosi to‘g‘ri berilgan javobni toping.

Aralash ta’lim

 

 

48.

Kredit-modul tizimining afzalligi bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

*talaba har bir modul bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

 

49.

HEMIS — Higher education Management Systems bo‘yicha to‘liq berilgan fikrni toping

oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi

 

50.

Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping.

ma’ruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashg‘ulotlari

 

51.

Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasidan o‘rin olgan o‘quv modulidan auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan o‘qitish shakllarini toping

kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi

 

52.

Talabalarning mustaqil ta’limi topshiriqlari qiyinlik darajasiga ko‘ra qanday shakllantirish zarur?

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada

53.

Talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash qaysi nazorat turlarida amalga oshiriladi?

IlmIlm-

54.

Oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.

HEMIS — Higher education Management Systems

55.

HEMISning “O‘quv jarayonini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga

 


 

 

oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar

56.

HEMISning “Talabalar hayotini boshqarish” moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Talabalarning shaxsi haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;

57.

Talabalarning shaxsi va o‘zlashtirishi xaqidagi ma’lumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.

Ma’muriy boshqaruv

 

 

 

1.

Talabalarning shaxsi va oʻzlashtirishi  xaqidagi maʼlumotlar HEMISning qaysi moduliga joylashtiriladi.

“Talabalar hayotini boshqarish”

2.

HEMISning «Talabalar hayotini  boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Talabalarning shaxsi haqidagi ma’lumotlar va o‘zlashtirishi;

3.

HEMISning «Oʻquv jarayonini  boshqarish» moduli amalga oshiradigan vazifalaridan birini toping.

Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv rejasi va uni amalga oshirish yuzasidan ko‘rsatmalar

4.

Oliy taʼlim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq

 

boshqarish va raqamlashtirish dasturini toping.

HEMIS — Higher education Management Systems

5.

Talabalarning mustaqil taʼlimi  topshiriqlari qiyinlik darajasiga koʻra qanday shakllantirish zarur?

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ darajada

6.

Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin

 olgan oʻquv modulidan

auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping

kurs ishi, bitiruv-loyiha ishi, mustaqil ta’lim, fan to‘garagi

7.

HEMIS — Higher education

 Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi

8.

Kredit-modul tizimining afzalligi

 

boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

talaba har bir modul bo‘yicha belgilangan kredit birligi to‘plash orqali o‘quv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi

9.

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan

 «blended learning» texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.

Aralash ta’lim

10.

Kredit-modulning ECTS tizimida har  bir modul qancha miqdordagi

kreditlarni aks ettiradi

Muayyan miqdordagi kredit

11.

Kredit-modul tizimiga berilgan

 

javobni toping.

o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli

12.

Xalqaro baholash dasturi TALIS

(Teaching and Learning International

 

Survey) tadqiqoti nima asosda tashkil etiladi.

turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik  jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslanadi.

13.

 15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash

Bilish, tushunish, amalda qo‘llash, tahlil, sintez, xulosa

 

 

dasturi PISA mezonining (6)oltinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

 

14.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish

15.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish

16.

Test topshiriqlarining  rivojlantiruvchi funksiyasi berilgan javobni toping.

Egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash, rivojlantirish, erishilgan natijalarda o‘zining ulushi muhim o‘rin tutishini e’tiborga olgan shaxs va kelgusi faoliyatidagi ma’suliyatini anglagan holda o‘z-o‘zini rivojlantirishga undaydi

17.

Test topshiriqlarining tarbiyaviy

 

funksiyasi berilgan javobni toping

Barkamollikka zamin tayyorlaydigan sifatlar: iroda, ongli intizom, muayyan o‘quv muammolarini hal etishga safarbarlik, chidamlilik, sabr-toqat, yutuqlarga erishish uchun bilimi va kuchini sarf etishi orqali shaxs sifatida rivojlanishiga imkoniyat yaratadi

18.

Test topshiriqlari

            ning taʼlimiy funksiyasi berilgan javobni toping.

O‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalardagi tipik kamchiliklarni aniqlash barobarida, talabalarni o‘z bilimlarini orttirish maqsadida muntazam, tizimli fan asoslarini o‘rganishga undaydi.

19.

Test topshiriqlarining didaktik  funksiyalari toʻliq berilgan javobni toping.

Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi, nazorat

20.

Test topshiriqlari.... sirasiga

 

mansubJumlani toʻldiring.

Didaktik materiallar

21.

 Bilimga berilgan toʻliq javobni toping.

narsa va hodisalarning muhim belgi va xususiyatlari, jarayonlar to‘g‘risida fan tomonidan aniqlangan tushunchalardan tarkib topadi.

22.

Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda tahlil

 

maqsadidan keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

Sintez

23.

Blum taksonomiyasi boʻyicha oʻquv maqsadlarini shakllantirishda

 amaliyotga qoʻllash maqsadidan

keyin keladigan maqsad berilgan javobni toping

tahlil

24.

Nostandart test topshiriqlariga xos  boʻlgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Ko‘p javobli, rasmli va animatsiyalardan iborat.

25.

Standart test topshiriqlariga xos  boʻlgan xususiyatlar berilgan javobni toping.

Standart test topshiriqlari 1 ta to‘g‘ri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bo‘lgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat

 

26.

 Testlar oʻtkazilish texnologiyasiga koʻra qanday klassifikatsiyalanadi:

bosma, dasturlashtirilgan testlar

27.

 Testlar murakkablik darajasiga koʻra qanday klassifikatsiyalanadi:

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar

28.

 Testlar shakliga koʻra qanday klassifikatsiyalanadi:

ochiq testlar, yopiq testlar

29.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilish keng

 

qamrovlilik tamoyili xususiyati berilgan javobni toping.

dasturning barcha bo‘limlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, ko‘nikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini ta’minlaydi.

30.

Talabalar bilimini nazorat qilish va  baholashning diagnostik funksiyasining mohiyatini toping.

talabalar bilimi va ko‘nikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, bo‘shliqlar va ularning sabablari aniqlanadi.

31.

Talabalar bilimini nazorat qilish va  baholashning rivojlantiruvchi funksiyasining mohiyatini toping.

O‘quv-bilish va aqliy faoliyatni rivojlantirish

32.

Talabalar bilimini nazorat qilish va  baholashning tarbiyaviy funksiyasining mohiyatini toping.

burch, majburiyat, javobgarlik kabi ahloqiy sifatlar shakllanadi

33.

Talabalar bilimini nazorat qilish va  baholashning taʼlimiy funksiyasining mohiyatini toping.

Bilimlarni tizimlashtiradi, umumlashtiradi, mukammallashtiradi

34.

Taʼriflarni aniqlash uchun uchun  qanday qiyinlik darajasiga ega boʻlgan testlar tuziladi?

Produktiv

35.

 Maʼruzaning axborot berish funksiyasi berilgan javobni toping.

Asosiy ilmiy faktlar, qoidalar, xulosalarning mohiyatini yoritish

36.

 Maʼruzaning metodologik funksiyasi berilgan javobni toping.

Fanning tadqiqot metodlarini qiyoslash, chog‘ishtirish, ilmiy izlanishning tamoyillari va yondashuvlarni yoritish

37.

Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim  mazmunining tarkibiy qismlari toʻliq berilgan javobni toping.

Bilim, ko‘nikma, malakalar, ijodiy faoliyat tajribalari, qadriyatlar

38.

 Oʻqitish – bu

qoidaga ko‘ra rasmiy ta’lim bilan, ya’ni maktab(litsey, kollej, OTM) bilan bog‘liq.

39.

Pedagogika sohasida yangi ilmiy

 

yoʻnalish nima deb nomlanadi?

"O‘qituvchining innovatsion faoliyati"

40.

 Qulay muhitni yaratuvchi oʻqituvchi bu:

fasilitator

41.

Pedagogik faoliyatni rejalashtirish

 

bu:

kasbiy faoliyat loyihasini ishlab chiqish va rejalashtirish

42.

 Oʻqituvchi muvaffaqiyatining siri nimada?

talabalar faoliyatini boshqara olishida

43.

 Oʻqituvchining asosiy pedagogik funksiyalari bu-

ta’lim, tarbiya, rivojlantirish, shakllantirish jarayonini boshqarish

44.

 Oʻz-oʻzini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

45.

Pedagogik jarayonning harakat

 

vositasi bu...

Pedagogik o‘zaro ta’sir

46.

Oʻqituvchi oʻquvchilar bilan muloqot  jarayonida paydo boʻladigan turli ziddiyatli vaziyatlarni bartaraf etishi uchun...

 

Avvalo o‘z iqtidoriga, pedagogik va psixologik mahoratiga tayanishi lozim

 

47.

 Nutqning toza boʻlishiga xalaqit beruvchi unsurlarni belgilang.

Dialektizm va varvarizm

48.

Oʻqituvchi pedagogik qobiliyatini  namoyon etmaydigan xususiyatlarni belgilang?

Ma’naviy madaniyat darajasining yuksak bo‘lmasligi, pedagogik qobiliyatning rivojlanmasligi

49.

Oʻqituvchi oʻquvchilarni oʻzi bilan  hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqish lariga to‘g‘ri kelishi lozim

50.

 Pedagog oʻzining qaysi tomonlarini boshqarishni oʻrganishi kerak?

Diqqatini, ruhiyatini, mahoratini, hatti harakatini

51.

Oʻquvchilarning muloqot asosida  maʼnaviy madaniyatini shakllantirish mezonlari ifodalanmagan javob?

Jizzakilik va asabiylik, o‘zini boshqara olmaslik

52.

 «Relaksatsiya» qanday holat?

Jismonan va ruhan bo‘shashish, butunlay osoyishtalik

53.

Oʻqituvchi axloqiymaʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor

 tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat

54.

 Oʻz- oʻzini bilish, anglash, belgilash, rivojlantirish, nazorat qilish bu:

Pedagogik refleksiya

55.

Ayrim soʻz va boʻgʻinlarning aytilish  muddati va toʻxtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan oʻz oʻrnida ishlatilishi nimani bildiradi?

Ritmika

56.

 Diksiya bu-…

So’zlarni aniq talaffuz qilish

57.

Oʻqituvchi oʻz nutqini tashkil etishda  nimalarga jiddiy eʼtibor qaratishi zarur?

Adabiy, talaffuz, kelishik meyorlariga

58.

 Oʻqituvchi nutqining asosiy shakllari toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping

monolog, dialog, polilog

59.

 Oʻqituvchi nutqi –

Pedagogning ta’lim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi

60.

 Mimika bu -

Yuz muskullari orqali o‘z sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir.

61.

 Pantomimika bu–

Gavda, qo‘l va oyoqlarning harakatidir

62.

Har bir taʼlim oluvchi va jamoaga  taʼsir oʻtkazishda samarali qoʻllash

uchun zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar, usullar majmuasi bu-…

Pedagogik texnika

63.

«Andragogika» tushunchasi qaysi  olim tomonidan fan sifatida

amaliyotga kiritilgan

Aleksandr Kapp

64.

 Taʼlim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-

Dars

65.

 Sinf-dars tizimining muallifi kim?

Ya.A. Komenskiy

66.

Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot da

            vrida taʼlimning keng tarqalgan tashkiliy shakli toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang

Yakka tartibda

67.

 «Oʻqituvchi, – aqlfarosatga, chiroyli nutqqa ega boʻlishi va oʻquvchilarga

Al-Farobiy

 

 

aytmoqchi boʻlgan fikrlarini toʻla va aniq ifodalay olishni bilmogʻi zarur» ushbu taʼrifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

 

68.

«Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor

 boʻlishni bilishi lozim, u oʻzini

shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin» taʼrif qaysi pedagog olimga tegishli

A.S Makarenko

69.

Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va

 tarbiya jarayonini samaradorligi

taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi gʻoyalarni yaratishi bu - …

Pedagogik kreativlik

70.

 Aksiologiyaning loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.

yunoncha axio – qadriyat va logos – fan, ta’limot

71.

Qadriyatshunoslik, maʼnaviy qadriyatlar sohasini oʻrganadigan,

 uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan fan qanday nomlanadi?

Aksiologiya

72.

Qaysi rus olimi Akmeologiya-“Etuk  odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

73.

Kattalarning (psixologik, natijalarga  va mahorat choʻqqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini qaysi fan oʻrganadi?

Akmeologiya

74.

Taʼlim sohasi yoki oʻquv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish

 maqsadida qoʻllanilib, avvalgidan

ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-…

Ta’lim innovatsiyalari

75.

Taʼlimiy mazmunga ega loyiha,  oʻqituvchi tomonidan tuzilishi

majburiy boʻlgan hujjat

dars ishlanmasi

76.

 Lugʻaviy jihatdan «interaktiv» tushunchasining maʼnosi

“o‘zaro harakat qilmoq”

77.

 Inson his tuygʻulari uning...

namoyon boʻladi

yuzida – yuz mushaklarini qisqarishi va bo‘shashishi natijasida

78.

 Pedagogik faoliyat – bu?

o‘qituvchi tomonidan aniq maqsadlarga muvofiq tashkil etiladigan kasbiy harakatlar majmui

79.

 Innovatsion taʼlim jarayonida nima yetakchi oʻringa ega?

interfaol metodlar

80.

 Imij (inglizcha image) soʻzining maʼnosi nima?

“siymo”, timsol”, “qiyofa” “tasvir”, “obraz”

81.

Akmeologiya (akme) tushunchasi

 

qanday maʼnoni anglatadi?

yunoncha oliy nuqta, o‘tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolarni bildiradi

82.

 Oʻquv jarayonining soʻnggi mahsuli, belgilangan maqsadlarning amalga

natija

 

 

oshganlik darajasi bu- …

 

83.

Aqliy yoki amaliy (jismoniy)  harakatlarni bajarish koʻnikmalarini egallash yoʻlidagi koʻp marta takrorlanish bu-...

Mashq

84.

… oʻqitishning maqsadi va  natijalariga erishish (amalga

oshirish) yoʻllari tizimi

Metod

85.

M. Stobart tomonidan tayanch  kompetensiyalarning nechta guruhini belgilab koʻrsatilgan?

5 ta

86.

Pedagogning kasbiy kompetentligi  tarkibiy asoslari qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?

Maxsus yoki kasbiy kompetentlik;Ijtimoiy kompetentlik; Shaxsiy kompetentlik; Individual kompetentlik

87.

«Pedagogik jarayonda sogʻlom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va taʼlim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy

 muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni oʻz vaqtida anglay olish va bartaraf eta olishi» qaysi kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Psixologik kompetentlik

88.

«Ijtimoiy munosabatlarda faollik koʻrsatish koʻnikma, malakalariga

 egalik, kasbiy faoliyatda subʼektlar

bilan muloqotga kirisha olishi» qaysi

kompetentlikning mazmuni hisoblanadi?

Ijtimoiy kompetentlik

89.

Mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun

 zarur boʻlgan bilim, koʻnikma va

malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qoʻllay olinishi nima deb ataladi?

Kasbiy kompetentlik

90.

«Kompetentlik» pedagogik  kategoriya sifatida taʼlim sohasiga qaysi fan ilmiy izlanishlari natijasida kirib kelgan?

psixologiya

91.

«Kompetentlik» tushunchasining  loʻgʻaviy maʼnosi qaysi javobda toʻgʻri koʻrsatilgan?

inglizcha “competence” – “qobiliyat”

92.

Scopus bazasiga nisbatan protsentil

 

qanaqa aniqlanadi?

25% — Q1, I kvartil, 99-75 protsentil; 25% — Q2, II kvartil, 74-50 protsentil;25% — Q3, III kvartil, 49-25 protsentil; 25% — Q4, IV kvartil, 24-1 protsentil.

93.

Xirsha (h)-indeksi mezoni nimaga

 

asolangan?.

mezon tadqiqotchining nashrlari sonini va ushbu nashrlarni havola qilish, yani sitatalash sonini hisobga olishga asoslangan.

94.

IMRAD – bu ilmiy maqola tuzilishining bir muncha keng

 

tarqalgan abbreviaturasi boʻlib inglizcha:

Introduction (Kirish), Methods (Metodlar), Results (Natijalar) And (&) Discussion (Muhokama).

95.

 Protsentil – bu

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi.

 

 

 

Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi bo‘yicha aniqlanadi.

96.

 Kvartil (chorak) Q — bu

ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, ya’ni jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bo‘lgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik ko‘rsatkichlarni aniqlovchi kategoriya.

97.

Rivojlangan mamlakatlar universitetlarida «tadbirkor-olim»

 iborasi keng tarqalgan boʻlib, uning yangi roli oʻzida nimani namoyon etadi?

akademik va biznes-elementlarni namoyon etadi.

98.

Silikon vodiysi otasi nomini olgan

 

olim..

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman hisoblanadi

99.

Steriodlar ximiyasi sohasida akademik tadbirkorlik faoliyatini

 

boshlab bergan birinchi inson hisoblanadi?

Stenford universiteti prorektori Fredrik Terman

100.

Universitet 4. 0 ni loyihalashtirish  jarayonida qanday tamoyillarga tayanish lozim boʻladi?

tezlik/ egiluvchanlik, shaffoflik va ochiqlik, shaxsiy yo‘naltirilganlik va mahsuldorlik.

101.

Bugungi kundagi tadbirkorlik universitetini shakllantirishda barcha darajalardagi boshqaruvchilarning innovatsion va loyihali dastaklardan

 

foydalana oladigan, innovatsion fikrlaydigan yangi turini tayyorlash masalasining yechimi nima hisoblanadi?

yangi institut – “professor-tadbirkor” (faunderlar) klubini yaratish hisoblanadi.

102.

Tadbirkorlik universiteti shunisi

 

bilan farqlanadiki, bunda:

g‘oyalar va tadqiqot natijalari mahsulotlarda va xizmatlarda o‘z aksini topadi.

103.

Universitetlarning 3ta asosiy

 

shakllari

klassik (nemis); politexnik (“fransuz”); tadbirkorlik (“amerikacha”)

104.

Oʻzbekistonda innovatsiyalar  yaratish uchun davlat buyurtmasi – bu:

O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga innovatsion loyihani bajarish uchun topshiriq

105.

 Innovatsion infratuzilma —

innovatsion faoliyatni moddiy-texnik, moliyaviy, tashkiliy-uslubiy, axborot, konsultativ va boshqa jihatdan ta’minlaydigan korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, mulkchilikning istalgan shaklidagi ular birlashmalarining majmui.

106.

«Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida”gi  qonunning maqsadi nimalardan iborat?

innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

107.

Tadbirkorlik universiteti(TU)

 

missiyasi:

madaniy-ta’lim; ilmiy-tadqiqot; innovatsion-tadbirkorlik.

108.

 «Texnologiyalarni tijoratlashtirish» tushunchasi - bu

ilmiy-tadqiqot natijalari o‘z vaqtida bozorda mahsulot va xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

109.

 Spin-aut – bu:

ilmiy yoki tadqiqot muassasasidan yangi mustaqil tashkilotning ajralib chiqishi. Bu akademik sohadan biznesning real dunyosiga bilimlar va innovatsiyalarni o‘tkazishning muhim mexanizmi.

110.

Spin-offni amalga oshirishda kamida

 

nechta tomon ishtirok etishadi?

4 ta, ya’ni: ixtirochi-olim; ITT / universitet; tadbirkor; venchurli investor

 

111.

 Akademik spin-off- bu:

universitetga taalluqli bo‘lgan texnologiyalar asosida universitet xodimlari yoki bitiruvchilari tomonidan yaratiladigan shu’ba tashkilot.

112.

Tadbirkorlik universiteti konsepsiyasi rivojlanishida

 

«Toʻrtinchi spiral» tamoyili gʻoyasi, yaʼni universitetning -

davlat, biznes va texnoparklar (iste’molchi

buyurtmachilarning manfaatlarini ifodlovchi sifatidagi) bilan hamkorligi rivojlanmoqda.

113.

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan

 

integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga

114.

Tadbirkorlik universitetlarining

 

asosiy mezonlari -

yaratilgan startaplar, ular tomonidan yaratilgan ish o‘rinlari, innovatsion infratuzilmaning mavjudligidan iborat bo‘lishi lozim.

115.

Adabiyotlarda va muomalada oxirgi  paytlarda «tadbirkorlik universiteti» qanday nom bilan atalmoqda?

universitet 3.0

116.

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan koʻp tomonlama

 oʻzaro xatti-harakatlarini kimning

«Uchala spiral» tamoyili orqali koʻrib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet.

G.Itskovitsning

117.

«Tadbirkorlik universiteti»  konsepsiyasining muallifi boʻlib kim hisoblanadi?

Stenford universiteti professori Genri Itskovits hisoblanadi

118.

Qaysi universitet modulining funksiyalari taʼlim xizmatlari va

 ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni tijoratlashtirish talab qilinmagan?

Universitet-2.0

119.

Globallashuv tufayli qaysi til universitet muhitida lotin va milliy

 

tillarning oʻrnini bosadigan yangi universal tilga aylandi.

ingliz

120.

Ikkinchi akademik tadbirkorlik XX asrning boshida va oʻrtalarida

 gumanitar fanlar yoʻnalishlarida

qoʻllaniladigan qaysi universitetga oʻkazilgan

Stenfordga

121.

Birinchi akademik tadbirkorlikka  oʻtish qaysi texnologiya institutida

roʻy berdi

Massachusets

122.

Tadqiqot universiteti gʻoyasi  (muallifi boʻlib nemis olimi V. Fon Gumbold hisoblanadi) -

universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni ta’lim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga mo‘ljal olish.

123.

 «Akademik tadbirkorlik» -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (o‘z

 

 

 

ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi).

124.

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi  koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro xattiharkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shug‘ullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.

125.

Zamonaviy universitetlarning  oʻzgarishini aniqlovchi koʻpgina modellar boʻlishiga qaramasdan asosiy trendlar boʻlib...

universitet 1.0 dan universitet 3.0 ga o‘tishi hisoblanadi.

126.

Innovatsiyalarning turlari quyidagilar

 

hisoblanadi:

texnologik; mahsulotli;boshqaruvmarketingli va ijtimoiy

127.

Ixtiro va innovatsiya

 

tushunchalarining farqi

ixtiro faqat texnika olamida yaratilsa, innovatsiya ham texnika va ham biznes olamida yaratiladi hamda amalda joriy etiladi.

128.

Dinamik oʻzgarayotgan jamiyatda  uzluksiz taʼlim uning

rivojlanishining ajralmas omili boʻlishi natijasida -

uzluksiz va umr davomida ta’lim olish trendga aylanmoqda.

129.

 Taʼlim - bu

qandaydir ma’noda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) o‘qishni ham o‘zida namoyon etadi.

130.

Videoni tahrirlash va qayta ishlash

 

va yaratish vositalari

Movavi, Camtasia, iMovie, Flipgrid, Thinglink

131.

Grafika va infografika yaratish

 

vositalari

Canva, PosterMyWall, Piktochart, DesignCap, Visme

132.

Elektron taqdimlar tayyorlash

 

dasturlari

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

133.

 Multimedia maʼlumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar –...

... o‘quv videolarini yaratish, audio va video ma’lumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va ko‘rish uchun mo‘ljallangan.

134.

Virtual sintezatorlar, tovush va

 

musiqa dasturlari –...

... turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish imkonini beradi.

135.

Koʻp mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil

 

bilan bogʻliq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari –...

... murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini o‘rganilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi.

136.

 (MBBT) –...

mo‘ljallangan bo‘lib, ular ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki ma’lumotlar bilan to‘ldirish, keyinchalik ma’lumotlarni to‘ldirish va o‘zgartirish, shuningdek ma’lumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

137.

 Grafik muharrirlar –...

... grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun mo‘ljallangan.

138.

 Jadval muharrirlari –...

... bu ma’lumotlarni jadvallar ko‘rinishida taqdim etish, matematik ma’lumotlarni qayta ishlash, ma’lumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun mo‘ljallangan dasturlar.

139.

 Taqdimot tayyorlarlash dasturi –...

... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qo‘llash uchun keng miqyosda qo‘llaniladi.

 

140.

 Matn muharrirlari –...

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar.

141.

Masofali oʻqitish tizimi uchun ishlab chikilgan spetsifikatsiya va

 

standartlar tuplami qanday nomlanadi

SCORM

142.

 Masofali oʻqitish jixatiga nima kirmaydi?

anʼanaviy bilimlar nazorati usullari

143.

MOOC (Massive Open Online

Course (ommaviy ochik onlayn kurs)

 

lar asosan qaysi turdagi maʼlumotlardan iborat?

Videma’ruzalar

144.

Udacity loyihasining maqsadi

 

nimadan iborat?

ta’limni demokratlashtirish

145.

Udacity notijorat MOOCga kim asos

 

solgan?

Stenford professori Sebastyan Tran

146.

EDX akademik bepul masofaviy  taʼlim platformasiga kim tomonidan asos solingan?

Garvard universiteti, Massachuset texnologiya instituti va Berklidagi Kaliforniya universiteti tomonidan

147.

            – masofaviy taʼlim iSpring Learn tizimi qanday tizim hisoblanadi?

Korporativ sektorga yo‘naltirilgan platforma.

148.

Ilias

         – masofaviy taʼlim tizimi

qanday tizim hisoblanadi?

forumlar va shaxsiy bloglar yaratish imkoniyatiga ega bepul platforma.

149.

Moodle qanday tizim hisoblanadi?

               – masofaviy taʼlim tizimi

Keng xususiylashtirish imkoniyatlariga ega bepul platforma

150.

Dinamik saytlar yaratish imkoniyatini beruvchi (kontentni boshqaruvchi) tizimlar (CMS-

 

Content Management Systems) toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

WordPress, Drupal, Joomla, Magento, Umbraco,

Shopify, Sitecore, Kentico, Sitefinity, DNN, SharePoint,

Typo3, Alfresco, DotCMS, Django CMS

151.

Virgual taʼlnm jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-

 Leaming Management Systems) toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining,

Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LMS

152.

Elektron oʻquv resurslarini yaratish imkoniyatini beruvchi pedagogik

 

dasturiy taʼminotlar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

LearnWorlds, Articulate Storyline 360, Elucidat, Adobe Captivate, Lectora Online, iSpring Suite, EasyGenerator, isEazy, Evolve, H5P

153.

 «Masofaviy taʼlim» tushunchasi qanday maʼnoni anglatadi?

talaba va oʻqituvchi odatda auditoriyada emas, balki birbiridan masofadan turib taʼlim jarayonini tashkil etilishini anglatadi.

154.

Distributiv (inglizcha distribute tarqatish) nima?

                                                   

Dasturiy taʼminotni tarqatish shaklidir.

155.

Pedagog tegishli muassasalarda

 yaratilgan elektron taʼlim resurslariga mualliflik huquqini qanday rasmiylashtirishi mumkin?

mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin

156.

 Resurs mualliflari oʻzlarining asarlaridan erkin foydalanishga

Creative Commons litsenziyasi bilan

 

 

qarshi boʻlmasalar, uni qanday litsenziya bilan belgilaydilar?

 

157.

Mualliflik huquqi qachon yuzaga

 

keladi?

mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi

158.

Agar mahsulot inson tomonidan oʻz vazifalarini bajarish jarayonida

 yaratilgan boʻlsa (masalan,

oʻqituvchi masofaviy oʻqitish kursini ishlab chiqqan boʻlsa), unda u qaysi huquqqa tegishli boʻladi

shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga

159.

Mualliflik huquqi qanday huquqlarga

 

ajraladi?

shaxsiy-nomulkiy mualliflik huquqi va mutlaq mualliflik huquqi

160.

... fanlararo tadqiqotlar sohasi boʻlib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy,

 

siyosiy va falsafiy masalalarni koʻrib chiqishni oʻz ichiga oladi.

Kompyuter etikasi

161.

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari

 

toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang:

Xavfsizlik. Maxfiylik. Hurmat. Ishonchlilik. Mualliflik huquqi. Koʻp madaniyatlilik. Shaxsiy javobgarlik.

162.

 Raqamli etika — bu...

onlayn muhitda oʻzini tutish qoidalari va tamoyillari toʻplamidir.

163.

Merrillning integratsiya tamoyili

 

toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs boʻyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi kerak.

164.

 Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Tinglovchilar mashg‘ulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashlari kerak.

165.

Merrillning oʻquv materiallari  taqdimotining xilmaxilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari e’tiborini jalb qilishi va ma’lumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (ma’ruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

166.

Merrillning Tinglovchilar bilimiga  murojaat tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi ma’lumotlar bilan bog‘lashga yordam beradi.

167.

Merrillning vazifalarga yoʻnaltirish  tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Oʻquv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

168.

 Pedagogik dizayn – bu...

... onlayn ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanib, kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

169.

Interfaollik darajasini oshirishning

 

tadqiqotli shakllari...

... tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni o‘rganishga emas, balki o‘z voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi.

170.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Rivojlantiruchi didaktik

 

talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli ta’lim resurslari faqatgina ta’lim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, o‘quv faoliyati uchun motivatsiyani ta’minlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

171.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Bilimlarni

 oʻzlashtirishning mustahkamlash didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Raqamli taʼlim resurslari yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual oʻquv topshiriqlarining oʻzgaruvchanligini oshirish mumkin boʻladi.

172.

 Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Tizimlilik didaktik talabi

Talabalar tomonidan o‘rganilayotgan fan sohasidagi ma’lum bir bilim tizimini izchil o‘zlashtirish zaruratidir.

 

 

toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

 

173.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Faollik va onglilik didaktik

 

talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘quv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil o‘quv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu ta’lim trayektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini ta’minlashi kerak.

174.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab  chiqishda Koʻrgazmalilik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

O‘rganilayotgan obyektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

175.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab chiqishda Muammolar yechimi

 

didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab o‘quv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bog‘liq. Hal qilinishi kerak bo‘lgan muammoli vaziyatga duch kelganda, ta’lim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

176.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab  chiqishda Ochiqlik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Ta’lim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

177.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab  chiqishda Ilmiylik didaktik talabi toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va to‘g‘ri taqdim etish zarurligini bildiradi.

178.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim  rerusrlarining Dasturlash komponenti nimani nazarda tutadi?

dasturiy ta’minotni loyihalash va ishlab chiqishga qaratilgan dasturlar uchun asosiy komponent hisoblanadi.

179.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim  rerusrlarining Nazorat qiluvchi komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash, aks ettirishga qaratilgan RTR uchun etakchi hisoblanadi.

180.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim  rerusrlarining telekommunikatsiya komponenti nimani nazarda tutadi?

Hamkorlikdagi ta’lim faoliyatini nazarda tutadi

181.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim rerusrlarining Kompyuter

 

simulyatsiyasi komponenti nimani nazarda tutadi?

Raqamli ta’lim resurslari kompyuter simulyatsiyasi uchun dastur yoki tayyor muhit ekanligini anglatadi.

182.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim  rerusrlarining instrumental komponenti nimani nazarda tutadi?

o‘quv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni o‘z ichiga oladi

183.

Raqamli taʼlim resurslarining  didaktik vazifalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Barcha javoblar toʻgʻri

184.

 Raqamli taʼlim resursi –...

raqamli shaklda taqdim etiladigan ta’lim resursi bo‘lib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metama’lumotlarni o‘z ichiga oladi.

185.

 Raqamli taʼlim jarayonining Taʼlim muhitining toʻyinganligi tamoyili –...

individual taʼlim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq taʼlim resursi – yagona axborot taʼlim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

186.

Raqamli taʼlim jarayonining

 Amaliyotga yoʻnaltirilganlik tamoyili

–...

taʼlimni hayot bilan bogʻlashning anʼanaviy didaktik

 tamoyili bilan bevosita bogʻliq boʻlib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi.

187.

 Raqamli taʼlim jarayonining

Hamkorlikda oʻrganish tamoyili –...

oʻqituvchi va talaba oʻrtasidagi faol koʻp tomonlama – real va tarmoqli aloqa asosida oʻquv jarayonini qurishni talab qiladi hamda tarmoqni oʻrganishning guruh shakllaridan foydalanishni oʻz ichiga oladi.

 

188.

 Raqamli taʼlim jarayonining Muvaffaqiyatlilik tamoyili –...

maqsadlarga erishishni, bilim, koʻnikma va malakalarni toʻliq oʻzlashtirishni talab qiladi «tushuntirish – mustahkamlash – nazorat» didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi.

189.

 Raqamli taʼlim jarayonining Moslashuvchanlik tamoyili –...

raqamli taʼlim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish, shuningdek, oʻquv materialini taqdim etish tartibi, usuli va surʼati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi.

190.

 Raqamli taʼlim jarayonining Ustunlik tamoyili –...

raqamli taʼlim muhitida talabaning mustaqil taʼlim

 faoliyatiga qaratilgan boʻlib, oʻquv jarayonini tashkil etish, oʻquv jarayonida talabani qoʻllab- quvvatlash va yordam berish lozimligin koʻrsatadi.

191.

Raqamli didaktika tushunchasiga  taʼrifi qaysi qatorda toʻgʻri koʻrsatilgan?

Raqamli didaktika – pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli ta’lim muhitida o‘quv jarayonini tashkil etish bo‘yicha fan sifatida qaraladi.

192.

Raqamli izni boshqarishning

 

refleksiv komponenti...

turli xil soʻrovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

193.

 Himoyalangan veb- saytlar

https://

194.

Tarmoq gigiyenasi (kibergigiyena)

 

deganda nimani tushunasiz?

Tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini taʼminlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar toʻplamidir.

195.

Pedagogning raqamli izi deganda

 

nimani tushunasiz?

Pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan ma’lumotlar to‘plami.

196.

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni  ketma-ketligi toʻgʻri koʻrsatilgan

qatorni belgilang

1. Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qilish. 2. Kamaytirish. Raqamli izini kamaytirish. 3. Cheklash. Taqdim etilgan maʼlumotlar miqdorini cheklang. 4. Tahlil. Raqamli izni doimiy ravishda kuzatib borish.

197.

 Raqamli iz (digital footprint) – bu...

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan ma’lumotlardir. Ushbu atama internet tarmog‘ida “internet izi”, “kiber soya”, “elektron iz yoki raqamli soya” kabi nomlar bilan ham ataladi

198.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

6- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda ta’lim jarayonida zarur bo‘lgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bog‘liq kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.

199.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

5- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning shaxsga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, ta’lim oluvchilarni ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli ta’lim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni ta’minlash va o‘qitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bog‘liq.

200.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

4- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bog‘liq kompetensiyalarni belgilaydi. Ta’lim oluvchilar faoliyati haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot

texnologiyalaridan foydalanish asosida o‘z vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.

201.

 DigCompEdu pedagoglarning

ta’lim jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan

 

 

raqamli kompetensiyasi modelining

3- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

kompetensiyalarni shakllantirishni, ya’ni ta’lim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini

rivojlantirishni ta’minlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali o‘zaro ta’sirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.

202.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

2- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, o‘z raqamli resurslarini yaratishi va o‘quv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.

203.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

1- yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

taʼlim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro taʼsirini oʻz ichiga olgan kompetetsiyalar bilan bogʻliq: jamoa, taʼlim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro hamkorlik. Ushbu yoʻnalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yoʻnaltirilgan oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni oʻz ichiga oladi.

204.

G. U. Soldatovaning fikricha axborot

 

va mediakompetentlik –...

raqamli maʼlumotlarni qidirish, tushunish, arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bogʻliq bilim, koʻnikma, malaka, motivatsiya, masʼuliyat, shuningdek raqamli resurslardan foydalangan holda axborot obyektlarini yaratish.

205.

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli

 savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

206.

«Oʻzbekiston – 2030» strategiyasi  qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bo‘lib, uning maqsadlari va samaradorlik ko‘rsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda (informativ jadval) bayon etilgan.

207.

Masofaviy taʼlimning qanday  tamoyilla quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi, talabalarning

identifikatsiya qilinishi, yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llashning pedagogik maqsadga muvofiqligi, ta’lim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

208.

Maʼruza mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan

 professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi. Zarur hollarda qanday tartibi belgilangan?

Zarur hollarda (ma’ruza mashg‘ulotlari hajmi ko‘p bo‘lganda yoki professor, dotsent va katta o‘qituvchilar yetarli bo‘lmaganda) oliy ta’lim muassasasi

Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiypedagogik ish stajiga ega bo‘lgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bo‘lmagan o‘qituvchilarga bir o‘quv yilida 250 soatgacha hajmda ma’ruza mashg‘ulotlarini o‘tishga ruxsat beriladi.

209.

Bolalarni tarbiyalash va ularga taʼlim berish borasidagi majburiyatlarni

 bajarmaslikda aybdor boʻlgan shaxslar MJTK koʻra qanday jazoga tortiladi?

Jarima

210.

Ijtimoiy reabilitatsiyaga muhtoj

 

boʻlgan bolalarni (shaxslarni)

Alohida sharoitlarda o‘qitish va tarbiyalanishga muhtoj bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ularning ta’lim olishini,

 

 

oʻqitish va tarbiyalashga sharoitlar yaratiladimi?

kasbiy tayyorgarligini va ijtimoiy reabilitatsiya qilinishini ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan o‘quvtarbiya muassasalari tashkil etiladi. Ozodlikdan mahrum qilish tarzida jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan bolalarning (shaxslarning) ta’lim olishi, tarbiyalanishi va mustaqil ta’lim olishi uchun sharoitlar yaratiladi.

211.

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalarni

 (shaxslarni) oʻqitish hamda tarbiyalash, oʻqitish qanday taʼminotida boʻladi?

Davlat jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning (shaxslarning) davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional ta’lim muassasalarida inklyuziv shaklda bepul umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim olishini ta’minlaydi.

212.

Yetim bolalarni va otaonasining yoki boshqa qonuniy vakillarining

 qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni oʻqitish qanday taʼminot asosida amalga oshiriladi?

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni o‘qitish va ularning to‘liq ta’minoti O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.

213.

 Davlat taʼlim standartlariga koʻra, oʻquv reja qanday hujjat hisoblanadi?

Oliy ta’limning muayyan bakalavriat ta’lim yo‘nalishi yoki magistratura mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv faoliyati turlari, o‘quv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni

 o‘rganishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini ta’lim davrining to‘liq muddati uchun belgilaydigan hujjat..

214.

 Dual taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Dual ta’lim ta’lim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va ko‘nikmalarni olishga qaratilgan bo‘lib, ularning nazariy qismi ta’lim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa ta’lim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

215.

 Inklyuziv taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma- xilligini hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan.

216.

«Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunga  muvofiq, davlat taʼlim standartlari tartibi, ahamiyati nimada?

Davlat ta’lim standartlarini va (yoki) davlat ta’lim talablarini bajarish barcha ta’lim tashkilotlari uchun majburiydir, bunda nodavlat ta’lim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada yoki xabarnomada ko‘rsatilgan o‘quv dasturlari asosida ta’lim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

217.

Ikki va undan ortiq teng

 

lavozimlarga bir vaqtda... ?

Tanlov o‘tkazilmaydi. VM 2006 yil 10 fevraldagi 20-son Qarori bilan tasdiqlangan “Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra

218.

Kimlar pedagogik faoliyat bilan

 

shugʻullanish huquqiga ega?

Hammasi to‘g‘ri

219.

 «Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunning maqsadi?

Ta’lim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat

220.

Konstitutsiyamizda (51-modda)

 «akademik erkinlik», degan qoida belgilangan. Akademik erkinlikning mohiyatini koʻrsating?

O‘z fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bo‘lib, oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim berish va ilmiy- tadqiqot o‘tkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik o‘quv jarayonini mustaqil shakllantirish, professoro‘qituvchilarni dars o‘tish erkinligida, ilmiy-tadqiqot

 

 

 

mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professoro‘qituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon bo‘ladi.

221.

 Ijtimoiy davlatning mohiyati nima?

Davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli ta’lim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bo‘lish sharoiti mavjud bo‘lgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydigan adolatli davlatdir.

222.

Yoshlarning bandligini taʼminlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, taʼlim, madaniyat va sport sohasini

 takomillashtirish, yoʻltransport,

muhandislikkommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish choratadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yoʻnalish -

......

Ijtimoiy sohani rivojlantirish

223.

«Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari

 tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston

Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

“Miranda qoidasi”

224.

 «Habeas corpus nima?

jinoiy ta‘qibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqi

225.

 «Miranda qoidasi» bu

fuqaroni birinchi marta davlat organlari tomonidan biron bir ishga gumon qilinuvchi sifatida jalb qilayotganda, unga birlamchi huquqlari tushuntirib berilishi

226.

«Xavfsiz va tinchliksevar davlat» tamoyiliga asoslangan siyosatni

 izchil davom ettirish «Oʻzbekiston — 2030» Strategiyasining nechinchi ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilangan?

5-ustuvor yo‘nalish

227.

 Jamoatchilik nazorati subyektlari bu

O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

228.

 Oʻzbekiston xalqi nomidan faqat kim ish olib borishi mumkin?

u saylagan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Prezidenti

229.

Turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va oʻzlarining demokratik yoʻl bilan

 saylab qoʻyilgan vakillari orqali

davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadigan fuqarolik jamiyati instituti qaysi?

Siyosiy partiyalar

 

230.

Oʻzbekiston Respublikasida ijtimoiy  hayot qaysi prinsip asosida rivojlanadi?

siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida

231.

 Fuqarolik jamiyati taʼrifi toʻgʻri keltirilgan javobni koʻrsating

insonga uning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti shakllarini erkin tanlash kafolatlanadigan, qonun ustuvorligi va inson huquqlari hamda erkinliklari qaror topadigan, koʻp partiyaviylik, siyosiy institutlar, mafkura va fikrlarning xilma- xilligi taʼminlanadigan hamda oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining mavqei baland boʻlgan ijtimoiy tuzum

232.

Jamoat birlashmasi deb nimaga

 

aytiladi?

O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma

233.

Jamoat birlashmalariga nimalar

 

kiradi?

kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari

234.

Oʻzbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasining qaysi moddasida  «Oʻzbekiston Respublikasida oʻlim jazosi taqiqlanadi» normasi belgilangan?

25-moddasida

235.

Konstitutsiya so

            ʻzi qanday maʼnoni anglatadi?

lotincha so‘z bo‘lib, tartib, qoida, tuzish

236.

 Maʼnaviyat bu

inson axloqi va odobi, bilimlari, iste’dodi, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, e’tiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy bog‘langan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy ta’sir etadigan mushtarak tizimidir

237.

 Strategiya tushunchasi maʼnosi

yunon tilidan στρατηγία – sarkardaning san’ati

238.

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030yilgacha boʻlgan davrda ustuvor

 yoʻnalishlarni va kompleks

choratadbirlarni belgilab bergan normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25iyuldagi "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi PF175-son Farmoni

239.

Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi

 

siyosat olib borish sohasidagi ustuvor yoʻnalishlarda amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi 15.04.2022 yildagi  O‘RQ–764-sonli qonun qabul qilindi

240.

«2022 — 2026-yillarda

Qoraqalpogʻiston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish

 boʻyicha qoʻshimcha choratadbirlar toʻgʻrisida"gi VM-qaroriga koʻra Orolboʻyi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini yanada

“Orol orzusi” dasturi

 

 

 

oshirish boʻyicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

 

241.

Yoshlar bilan ishlashning

«mahallasektor-tuman

 (shahar)hudud-respublika» tizimi qaysi meʼyoriyhuquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida

242.

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish

 surʼatlarini taʼminlashning ustuvor

yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating

2022 yil 27 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining “Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

243.

2023 moliya yilidan «Obod qishloq» va «Obod mahalla» dasturlari

 doirasida moliyalashtiriladigan tadbirlar qanday tartibda shakllantirilishi belgilangan?

jamoatchilik fikri asosida “Ochiq byudjet” axborot portali orqali ovoz berish yo‘li bilan aniqlanadi

244.

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga

 

aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan choratadbirlarni koʻrsating

2022 yil 29 iyunda O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining “Ozodlikdan mahrum etish jazosini o‘tab bo‘lgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga

ko‘maklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi

245.

2023-yil 11-sentyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining  «Oʻzbekiston - 2030» strategiyasi toʻgʻrisida"gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?

5 ta

246.

 Ijtimoiy sheriklik bu?

Davlat organlarining NNT va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligi

247.

 «Yashil iqtisodiyot» bu?

inson hayoti va sog‘lig‘i uchun zarur bo‘lgan resurslarni, atrof-muhit va ekologiyani bir butun holda saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalari bilan bog‘liq iqtisodiyotni yanada rivojlantirish

248.

 Inson kapitali nima?

bu odamning mehnatni iqtisodiy qiymatini oshiradigan tarzda bajarishi uchun yordam beradigan bilim, ko‘nikma, tajriba va ijtimoiy fazilatlar yig‘indisi

249.

Maʼnaviy tarbiyani baholashning ilmiy asoslangan indikatorlarini

 

ishlab chiqish qaysi ustuvor yoʻnalish maqsadlarida belgilangan?

ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish

250.

Global innovatsion indeksda

Oʻzbekiston Respublikasining oʻrnini  yaxshilash va 2030-yilga qadar qanday reyting qatoriga kirish rejalashtirilgan?

 

top-50

251.

 Davlat boshqaruvini

davlat xizmatlarini ko‘rsatishda turli boshqaruv

 

 

nomarkazlashtirish bu?

darajalari o‘rtasida mas’uliyat, vakolat va resurslarni qayta taqsimlash hisoblanadi

252.

Taʼlim-tarbiyaning interaktiv usullarini qoʻllash orqali qaysi taʼlim

 muassasasini maʼnaviyat va maʼrifat, madaniyat oʻchogʻiga aylantirish nazarda tutilgan?

maktablarni

253.

Taraqqiyot strategiyasining

 

6yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

254.

Taraqqiyot strategiyasiga muvofiq qishloq xoʻjaligi mashinasozligi

 ishlab chiqarishini yagona sanoat klasteri usulida tashkil etish qaysi shaharda amalga oshiriladi?

Chirchiq shahrida

255.

Taraqqiyot strategiyasiga koʻra davlat qarzini boshqarishda yangi

 

jalb qilingan tashqi qarz miqdori yiliga qancha boʻlishi belgilangan?

4,5 milliard AQSh dollaridan oshib ketmasligini

256.

Har bir tuman budjetining necha foizini «Fuqarolar budjeti» dasturi

 doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni tashkil qilish belgilangan?

kamida 5 foizini

257.

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini taʼminlash boʻyicha

 hududlarda birlamchi tibbiy xizmati

qanday tamoyil asosida yoʻlga qoʻyish belgilangan

“bir qadam” tamoyili

258.

Taraqqiyot strategiyasining «Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va

 yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash» nomli 3yoʻnalishi nechta maqsadni oʻz ichiga oladi?

16 ta maqsaddan iborat

259.

 «Legal Tech» platformasi nima?

Tadbirkorlar va aholi, ayniqsa uning kam ta’minlangan qatlamlari uchun huquqiy hujjatlarni yurist ishtirokisiz tayyorlash imkonini beruvchi tizim

260.

«Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik

 hujjatlarining qatʼiy ijrosini

taʼminlash» maqsadi boʻyicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

261.

«Xalqparvar davlat» milliy dasturi  amalga tatbiq etish qaysi gʻoya asosida ishlab chiqilgan?

“Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasi

262.

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartibtaomillarni optimallashtirish va

 

boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

“Raqamli idora” loyihasi

263.

2022

          — 2026-yillarga moʻljallangan

Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot

“Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari”

 

 

strategiyasi qaysi tamoyilga asoslanib ishlab chiqilgan?

 

264.

Tashabbuskorlik, kreativ qobiliyatga

 

egalik, kreativ faollik, izlanuvchanlik

Pedagogning kreativ potensiali darajasini aniqlovchi mezonlar

265.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

4yoʻli

Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish

266.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

3yoʻli

Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish

267.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

2yoʻli

Amaliy kreativ harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish

268.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

1yoʻli

Kreativ fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish

269.

Pedagog kreativ potensialining

 

tarkibiy asoslari

Maqsadli-motivli, mazmunli, faoliyatli va refleksiv baholash

270.

Muayyan hodisani oʻzida qandaydir  yakunlangan jarayonni qamrab olgan

maʼlum vaqt birliklariga ajratilishi

Davrlashtirish

271.

Butunning turli bosqich yoki

 

darajalarga ajratilishi

Tabaqalashtirish

272.

E. P. Torrens (1987) testi

 

asoslanadigan mezonlar

Faollik, tezkor fikrlash, o‘ziga xoslik va takomillashganlik

273.

Shaxsning kreativligi... da namoyon

 

boʻladi

Uning tafakkuri, muloqoti, his-tuyg‘ulari va muayyan faoliyat turlarida

274.

 Patti Drapeau nuqtai nazariga koʻra, kreativ fikrlash...

Masala yuzasidan har tomonlama fikrlash

275.

 «Kreativlik» va «ijodkorlik» tushunchalari

Turli holatlarni ifodalaydi

276.

 Emebaylning yonashuviga koʻra, kreativlik

Yuqori darajada noodatiy ko‘nikmalarga ega bo‘lish

277.

 Ken Robinsonning fikriga koʻra, kreativlik...

O‘z qiymatiga ega original g‘oyalar majmui

278.

 «Kreativlik» tushunchasining lugʻaviy maʼnosi

Yaratish

279.

Pedagogning maʼnaviy-axloqiy qiyofasi bi

            lan tashqi koʻrinishi oʻrtasidagi oʻzaro uygʻunlik, mutanosiblik

Pedagogning imidjini

280.

 Pedagogik muloqot uslublari

Avtoritar, demokratik va liberal

281.

Pedagogik odob; pedagogik bilimdonlik; pedagogik qobiliyat; pedagogik muloqot madaniyati;

 

kommunikativ taʼsir koʻrsatish qobiliyati va b. nimaning tarkibiy qismlari

Pedagogik mahoratning

282.

Dastlab harbiy sohada qoʻllanib, mahoratli ingliz va nemis askar va

 

ofitserlarni tanlash maqsadida qoʻllanilgan texnologiya

Assesment

283.

Talabalarni muammoli vaziyatga  toʻqnash kelishini taʼminlash asosida ularning bilish faoliyatini faollashtirishga asoslanuvchi metod

Muammoli vaziyat metodi

 

284.

S. L. Rubinshteynning «Tafakkur  muammoli vaziyatdan boshlanadi»

degan gʻoyasi asos boʻlgan taʼlim

turi

Muammoli ta’lim

285.

 J. Dyui gʻoyalari asos qilib belgilangan taʼlim turi

Muammoli ta’lim

286.

Oʻquv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal

 qilish uchun talabalar tomonidan

izchil amalga oshiriladigan harakatlar majmuasi

O‘quv loyihaviy faoliyat

287.

Natijasi harakat dasturi, biznes-reja,  keys, strategiya, maʼlumotnoma,

tavsiya boʻlgan loyihalar

Amaliy loyihalar

288.

 Natijasi hisobot, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar

Tadqiqot loyihalari

289.

 Natijasi maqola, referat, maʼruza, keys boʻlgan loyihalar

Axborotli loyihalar

290.

Muammoni hal etish usul,  vositalarini ishlab chiquvchi

loyihalar

Amaliy loyihalar

291.

Tadqiqotni amalga oshirish, tadqiqot asosida muammo izohini asoslash,

 

yanada rivojlantirish uchun yangi muammolarni asoslovchi loyihalar

Tadqiqot loyihalari

292.

Muammoga oid maʼlumotlarni toʻplash, tahlil qilish,

 umumlashtirish, muammoni hal etish

usul, vositalarini tavsiflovchi loyihalar

Axborotli loyihalar

293.

Talabalarning BKM darajasini har  tomonlama, xolis baholovchi

topshiriqlar toʻplami

Assesment

294.

 Talabalar portfoliosining tuzilishi

Titul; mundarija; portfolio maqsadi; portfolio bo‘limlari

295.

Talabalarning BKM va muayyan

axloqiy sifatlarni oʻzlashtirish

 yoʻlida birgalikda, oʻzaro

hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklari

Interfaollik

296.

Talabalarning BKM va muayyan  axloqiy sifatlarni oʻzlashtirish

yoʻlida oʻzaro harakatlarni tashkil etishga asoslanuvchi taʼlim

Interfaol ta’lim

297.

 Lugʻaviy jihatdan «interfaol» tushunchasining maʼnosi

“O‘zaro harakat qilmoq”

298.

 Muammoni qoʻyish qaysi bosqichlarda amalga oshiriladi?

Muammoni izlash; muammoni qo‘yish; muammoni hal qilish

299.

 Muammoni hal qilish bosqichlari

Isbotlash; tekshirish; asoslash

300.

Muammoli vaziyatni yaratish; vaziyatni tahlil asosida muammoni

 qoʻyish; farazlarni ilgari surish;

yechimni tekshirish. Ular muammoli vaziyatni hal qilish

Bosqichlari

 

301.

Talabaning maʼlum topshiriqlarni  bajarishda yuzaga kelgan ziddiyatni

anglashi bilan bogʻliq ruhiy holati

Muammoli vaziyat

302.

Hal qilinishi zarur, biroq, hali  yechish usuli nomaʼlum boʻlgan pedagogik xarakterdagi masala

Pedagogik muammo

303.

Tadqiqot, evristik, muammoli vaziyatlarni yaratish, muammoli

 

bayon qilish, ijodiy hamda qisman ijodiy metodlar...

Muammoli ta’lim metodlari

304.

Talabalarda ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlarni amalga oshirish, farazlarni ilgari surish, natijalarni

 

asoslash, xulosaga kelish koʻnikma va malakalarni shakllantiruvchi taʼlim texnologiyalari

Muammoli ta’lim texnologiyalari

305.

Oʻqituvchi tomonidan talabani muammoli vaziyat, muammoli

 masalani hal etishga yoʻnaltirish

orqali unda bilish faolligini oshiruvchi maʼruza

Muammoli ma’ruza

306.

Bilimlarni muammoli bayon qilish,  talabalarni izlanishga undash, kichik ilmiy tadqiqotlarni olib borish. Ular...

Muammoli ta’lim turlari

 

307.

 Muammoli taʼlimning ilk gʻoyalarini asoslagan muallif

J.Dyui

308.

Pedagogik jarayonni loyihalash

 

asoslanadigan uchlik

Loyiha – mazmun – faoliyat

309.

Taʼlim jarayonini samarali tashkil etish uchun barcha omillarni

 

inobatga olgan holda uning sxemasini ishlab chiqish

Ta’lim jarayonini loyihalash

310.

Boshlangʻich maʼlumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin

 qilish, bashoratlash, rejalashtirish

orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqish

Loyihalash

311.

Aniq reja, maqsad asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda

 

pedagogik faoliyat mazmunini ishlab chiqish mahsuli

Loyiha

312.

Talabaning fikrlash va harakat strategiyasini inobatga olgan holda

 uning shaxsi, oʻziga xos

xususiyatlari, qobiliyatini

rivojlantirishga yoʻnaltirilgan taʼlim

Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim

313.

Innovatsion faoliyatning tarkibiy

 

elementlarining muallifi

V.Slastenin

314.

Yangi ijtimoiy talablarning anʼanaviy meʼyorlarga mos

 kelmasligi yoki yangi gʻoyalarning

eski gʻoyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali

Innovatsion faoliyat

 

 

muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat

 

315.

Muayyan tizimning rivojlanishiga  yoki uni tubdan oʻzgartirishga xizmat

qiladigan faoliyat natijasi

 Innovatsiya

316.

Faoliyat qisqa muddatli, yaxlit tizim  xususiyatiga ega boʻlmay, faqatgina

tizimdagi ayrim elementlarni oʻzgartirishga xizmat qiladi

Novatsiya

317.

Kelib chiqish manba

            iga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

318.

 Oʻzgarishlar koʻlamiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Tarmoq (lokal), modul va tizim innovatsiyalari

319.

 Faoliyat yoʻnalishiga koʻra taʼlim innovatsiyalarining turlari

Pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar

320.

Kiritilgan oʻzgarishlarning tavsifiga  koʻra taʼlim innovatsiyalarining

turlari

Radikal, modifikatsiyalangan, kombinatsiyalangan innovatsiyalar

321.

Taʼlim sohasi yoki oʻquv jarayonida muammoni yangicha yondashuv

 asosida yechish uchun qoʻllanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oluvchi shakl, metod va texnologiyalar

Ta’lim innovatsiyalari

322.

Yangi gʻoyalar, tizim, faoliyat yoʻnalishini oʻzgatirishga qaratilgan

 aniq maqsadlar, noanʼanaviy yondashuvlar, odatiy boʻlmagan tashabbuslar, ilgʻor ish uslublari. Ularning koʻrinishlari

Innovatsiya

323.

Muayyan tizimning ichki tuzilishini

 

oʻzgartirishga qaratilgan faoliyat

Innovatsiya

324.

 Lugʻaviy jihatdan «innovatsiya» tushunchasi

Yangilik kiritish

325.

1) OTM, fakultet saytiga material qoʻshish; 2) shaxsiy veb-saytlarni yaratish; 3) semestr yakunlari

 

boʻyicha hisobot tayyorlash kabi shakllarda namoyon boʻladigan portfolio – bu...

On-line portfolio

326.

Talaba tomonidan erishgan yutuqlarni baholashga doir xulosa,

 taqriz, rezyume, esse, tavsiyanoma

va tavsifnomalar jamlanadigan portfolio

Taqrizlar portfoliosi

327.

Talabaning BKMni nazorat qilish

 

uchun shakllantirilgan portfolio

Baholovchi portfolio

328.

Talabaning oʻzi yoki pedagoglar tomonidan jamlangan talabalarning

 

eng yaxshi ishlari oʻrin oladigan portfolio

Natijalar portfoliosi

329.

Talaba tomonidan bajarilgan ijodiy

 

ishlar, loyihalar, tadqiqotlar, ular

Ishlar portfoliosi

 

 

natijalarini aks ettiruvchi portfolio

 

330.

Talabaning indiviudal taʼlimiy muvaffaqiyatlari aks ettiruvchi

 

diplom, faxriy yorliq, guvohnoma va b. jamlanadigan portfolio

Hujjatlar portfoliosi

331.

Avtobiografik xarakterga ega

 

hujjatlar toʻplami, individual papka

Portfolio

332.

Web-texnologiyalari va anʼanaviy  taʼlimning oʻzaro birligi asosida

tashkil etiladigan seminar

Vebinar texnologiyalar

333.

Ochiq tashkil etilib, ilgʻor pedagogik  tajribalarni targʻib etishga

yoʻnaltirilgan samarali oʻqitish shakli

Mahorat darslari

 

334.

Onlayn oʻquv materiallari va  oʻqituvchi rahbarligida guruhda

taʼlim olishga asoslangan oʻqitish shakli

Aralash o‘qitish

335.

Bolonya jarayonning rasman

 

boshlanish muddati

1999 yil 19 iyun

336.

Muayyan amaliy harakatlarning  tashkil etilishini imitatsiyalash imkoniyatini beradigan oʻyinlar

amaliy o‘yinlar

337.

Aniq maqsad va ijtimoiy gʻoyaga asoslanib, talabalarda maʼnaviyaxloqiy sifatlarni shakllantirishga

 

yoʻnaltirilgan pedagogik faoliyatning tashkiliy-texnik jihatdan uyushtirilishi

Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish

338.

Taʼlim shakllarini takomillashtirish vazifasini koʻzlagan oʻqitish va boshqalarni oʻzlashtirishning barcha

 jarayonlarini texnika va inson

omillarida, ularning birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tadbiq etish, aniqlashning izchil metodi

Pedagogik texnologiya

339.

 Taʼlim texnologiyasi

Ta’lim (o‘qitish) jarayonining yuksak mahorat, san’at darajasida tashkil etilishi

340.

Jamiyat ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy ehtiyojlarini, uning malakali kadrlarga, shaxsning esa sifatli taʼlim

 olish boʻlgan talabini qondirish,

taʼlim tizimini barqaror rivojlanishini taʼminlash maqsadida mavjud mexanizmning qayta ishlab chiqilishi, takomillashtirilishi

Ta’lim tizimining modernizatsiyasi

341.

Obʼektning yangi talablar, meʼyorlar,  texnik koʻrsatmalar, sifat

koʻrsatkichlariga mos ravishda yangilanishi

Modernizatsiya

342.

 Mustaqil taʼlim–bu

o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bo‘lgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriyada hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy ko‘nikma

 

 

 

va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyatdir

343.

 Tanqidiy fikrlashga toʻgʻri izoh keltirilgan qatorni toping

Bu yangi va tushunarli bo‘lgan fikrlar va g‘oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi, rivojlantirilishi va tatbig‘idir

344.

Ikki qarama-qarshi, oʻzaro musobaqalashayotgan komanda

(guruh) ishtirokchilarning oldindan

 

tayyorlangan chiqishlariga asoslangan rasmiy muhokamasi nima deb ataladi?

Debatlar

345.

 Taʼlim jarayonini loyihalash necha bosqichlarda kechadi?

5 ta

346.

 Loyihalash.... tizimiga asoslanadi

“g‘oya – maqsad – kutiladigan natija – taxmin qilish – bashoratlash – rejalashtirish”

347.

Oʻquv mashgʻulotlarni tashkil  etishning noanʼanaviy shakllari qaysi javobda keltirilgan?

Aralash o‘qitish,binar, vebinar, onlayn ma’ruza

348.

Darslarga qoʻyiladigan didaktik  talablar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni

aniqlang

Ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi

349.

... – bu pedagogning tabiiy va ijtimoiy qonuniyatlarni nazarda tutilgan holda maʼlum bir vaqt birligi

 ichida talabalarni maqsadga muvofiq

holda rivojlantirishning kelajakdagi jarayoni va natijasi oʻrin oladigan kasbiy faoliyatining bir koʻrinishidir

Pedagogik jarayonni loyihalash

350.

«bilish obʼektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va

 tuziladigan obʼektlarning

tavsifnomalarini aniqlash yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar uchun yasash va oʻrganish». Bu...

Modellashtirish

351.

Shaxsning kreativ tafakkurga  egaligini aniqlovchi test (1987 yil)

muallifi

E.P.Torrens

352.

«kreativlik – oʻz qiymatiga ega  original gʻoyalar majmui». Ushbu taʼrif qaysi pedagog olimga tegishli

Ken Robinson

353.

«taʼlim va tarbiyaning muayyan maqsadi va natijasiga erishish boʻyicha oʻzaro bogʻlangan hamda

 mantiqiy tugallikka ega boʻlgan oʻquv fanlari va ularning tarkibiy qismlaridir». Ushbu taʼrif qaysi pedagogik kategoriyaga tegishli?

modul

354.

 –oʻqituvchining kasbiy yoʻnalishdagi ijodkorligini oliy namunasi

Pedagogik mahorat

355.

 –har bir taʼlim oluvchi va jamoaga taʼsir oʻtkazishda samarali qoʻllash

Pedagogik texnika

 

 

uchun zarur boʻlgan malaka va koʻnikmalar, usullar majmuasi

 

356.

– bu tinglovchilar bilan hamkorlik va doʻstona munosabatlar jarayonida

 namoyon buladigan «taʼlim va

tarbiya berish sanʼati, pedagogik maxorat, pedagogik texnika va erkin ijod”dir

O‘qituvchi professionalizmi

357.

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining

 maqsadli koʻrsatkichlari va

indikatorlarida tadqiqotchilarning oʻrtacha yoshi 2021 yilda necha yoshni tashkil qilishi belgilangan

49 yosh

358.

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini 20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha «Yoʻl xaritasi”da ilmiy

 loyihalarni xususiy sektor va tarmoq

tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga

moʻljallangan

2020-2022 yillarga

359.

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida ilm-fan

 sohasida boshqaruv tizimini

takomillashtirishga qaysi bobda yoritilgan

4- bobda

360.

Ilm-fanni 2030 yilgacha  rivojlantirish konsepsiyasining toʻrtinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish mexanizmlari

361.

Ilm-fanni 2030 yilgacha  rivojlantirish konsepsiyasining uchinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari

362.

Ilm-fanni 2030 yilgacha  rivojlantirish konsepsiyasining ikkinchi bobo qanday nomlanadi.

Ilm-fanni rivojlantirish zarurati, uning joriy holati va mavjud muammolar

363.

 Benchmarking – bu

O‘z tashkiloti(o‘z mamlakatida yoki xorijda faoliyat ko‘rsatayotgan tarmog‘iga yoki tarmoqqa taalluqligidan qat’iy nazar jarayonlari o‘xshash tashkilotlardan) faoliyatini yaxshilash uchun boshqa tashkilotlarning ilg‘or tajribasini o‘rganish, amaliyotiga moslashish jarayoni.

364.

Zamonaviy global iqtisodiyot nechta

 

kitlar ustida turadi?

Uchta: bilim; texnologiya; tadbirkorlik tashabbuskorligi.

365.

 Texnologiyalarni tijoratlashtirish - bu

iste’molchi (xaridor) bilimlardan foydalanish huquqini olgan va o‘z egasiga (texnologiyalarni ishlab

 chiquvchisiga) u yoki bu shaklda litsenziya (yoki

boshqa) bitim shartlarida belgilangan miqdorda haq to‘laydigan texnologik uzatish shakli

366.

 «Akademik tadbirkorlik» atamasi nimani anglatadi?

bu tadqiqotchilar va olimlarning o‘z ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi

367.

 Zamonaviy universitetning bosh

innovatorlarni tayyorlash

 

 

funksiyasi –

 

368.

Bugungi kunga qadar  universitetlarning nechta avlodlarini keltirib oʻtish mumkin?

O‘rta asrlar, birinchi avlod universitetlari, Tadqiqot universitetlari hamda Uchinchi avlod universitetlari.

369.

Birinchi texnopark nechangi yil va  qaysi davlatdagi universitet qoshida ochilgan?

1951 yilda AQShning Kaliforniya shtatidagi Stenford universitetida

370.

Tadbirkorlik universiteti rolining ortishi nima sifatida ularni

 

amaliyotda qoʻllashgacha olib borishga qodirligi bilan izohlanadi?

bilimlarni “generatsiyalash” mexanizmni shakllantirish

371.

Tadbirkorlik universitetining hamkorlar bilan koʻp tomonlama

 oʻzaro xatti-harakatlarini kimning

«Uchala spiral» tamoyili orqali koʻrib chiqish mumkin: biznes, hukumat, universitet

G.Itskovitsning

372.

Birinchi marta «tadbirkorlik  universiteti (institut)» iborasi kim tomonidan qoʻllanilgan?

britaniyalik tadqiqotchi Berton Klark tomonidan

373.

Birinchi tabirkorlik universitetining asosiy maqsadi qaysi universitet

 

bilan biznes oʻrtasidagi hamkorlikni oʻrnatish hisoblangan?

Massachuseta texnologik universiteti bilan

374.

Tadbirkorlik universiteti tarixi

 

qachon va qayerda boshlangan?

Kaliforniyada (XX asrning 40 yillarining oxiri 50 yillarning boshlarida) Silikova (Kremli) vodiysida

375.

Boloniya deklaratsiyasi qaysi yili

 Yevropa davlatlarining 29 vazirlari tomonidan imzolagan?

1999 yilda

376.

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining

 

navbatdagi modelitadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab

377.

Bugungi kunda universitetlarning

 

nechta asosiy shakllarini ajratishadi

3 ta

378.

 Universitet - bu

fundamental va ko‘pgina amaliy fanlar bo‘yicha mutaxassislar tahsil olishadigan oliy ta’lim muassasi

379.

Scopus klassifikatsion tizimi nechta

 

tematik boʻlimdan iborat?

24

380.

Bibliografik va referativ berilganlar bazasi va ilmiy nashrlarda chop

 

qilingan maqolalarga murojaatlarni kuzatib borish uchun vosita.....

Scopus

381.

Indivudial foydalanuvchilar uchun

 

mutloq bepul tizim.....

Mendeley

382.

Shaxsiy ilmiy kutubxonani boshqarish va ilmiy maqolalar

 

boʻyicha samarali hamkorlik qilish vositasi- bu

Mendeley

383.

ScienceDirect tizimida qidiruv

 

turlarini belgilang.

oddiy va murakkab turlari

384.

 ScienceDirect tizimida necha turdagi

2 ta

 

 

qidiruv mavjud?

 

385.

 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Basic search qidiruv...

oddiy qidiruv

386.

 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Affiliation Search qidiruv...

tashkilot bo‘yicha qidiruv

387.

 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Advanced Search qidiruv...

kengaytirilgan qidiruv

388.

 SCOPUS maʼlumotlar bazasida Author Search qidiruv...

muallif bo‘yicha qidiruv

389.

SCOPUS maʼlumotlar bazasida

 iqtiboslik tahlilini oʻtkazish quyidagilarning qaysi biri orqali amalga oshiriladi?

View citation

390.

SCOPUS maʼlumotlar bazasida Or

 (ILI) yordamida qidirish nimani anglatadi?

hech bo‘lmaganda 2 ta so‘zdan bittasi bo‘yicha maqolani qidirish uchun

391.

SCOPUS maʼlumotlar bazasida And

 (I) yordamida qidirish nimani anglatadi?

2 ta so‘zdan tarkib topgan maqolani qidirish uchun

392.

SCOPUS maʼlumotlar bazasida  figurali qavs yordamida qidirish nimani anglatadi?

Aniq farazlarni qidirish

393.

SCOPUS maʼlumotlar bazasida  qachon individual hisob yozuvi ochiladi?

1 tadan ko‘p maqola chop etganlar uchun

394.

Texnologiyalarni uzatish qanday  xususiyatlarga koʻra turlarga boʻlinadi?

shartnoma, hajmi, almashuv darjasi va texnologiyalar transferi turi bo‘yicha

395.

isteʼmolchi bilimlardan foydalanish huquqini olgan va oʻz egasiga u yoki bu shaklda litsenziya bitim

 

shartlarida belgilangan miqdorda haq toʻlaydigan texnologik jarayon shakli...

texnologiyalarni tijoratlashtirish

396.

«Web of Science» xalqaro ilmiy maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda  har 100 nafar Oʻzbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish koʻzda tutilgan?

10

397.

«Web of Science» xalqaro ilmiy maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda  Oʻzbekistonlik olimlar tomonidan chop etilgan bitta maqolaga nisbatan xorijiy havolalar soni 2030 yilgacha qanchaga oshirish koʻzda tutilgan?

2

398.

«Web of Science» xalqaro ilmiy maʼlumotlar bazasida indeksatsiya

 qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan umumiy maqolalar sonida Oʻzbekistonning ulushi 2030

0, 2

 

 

yilgacha necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?

 

399.

Tarix va ijtimoiy- gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborotkommunikatsiya

 

texnologiyalari fan yoʻnalishlari boʻyicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?

3 yil muddatgacha

400.

xorijiy yetakchi investitsiya kompaniyalari bilan hamkorlikda

 2021 yilda nechta venchur jamgʻarmalarini tashkil qilish koʻzda tutilgan?

2

401.

2030 yilga qadar ilmfanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiytadqiqot va tajriba- konstruktorlik

 ishlariga xususiy sektor tomonidan

ajratiladigan mablagʻlar ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?

30

402.

2030 yilgacha ilm- fanga

yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning

 yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?

 

10

403.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi  Gollandiyaning «Elsevier» kompaniyasi bilan hamkorlikda qanday dasturini ishlab chiqdi?

ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish

404.

 «Tadbirkorlik universiteti» konsepsiyasining muallifi kim?

Genri Itskovits

405.

Universitet 3. 0 modelining yangi  bosqichi qachon va qayerda paydo boʻlgan?

XX asrning 50-60 yillarida AQSh va Kanadada

406.

Soʻnggi 5 yil ichida QS universitetlarining dunyo reytingida

 

birinchi oʻrinni egallab turgan universitet bu

Massachusets texnologiya instituti

407.

Tadbirkorlik universitetining

 

missiyasi?

Tadbirkor, Innovator, integrator

408.

Yevropada birinchi tadbirkorlik

 

shaklidagi universitetni aniqlang?

Xalmers universiteti (Geteborg)

409.

Bolonya deklaratsiyasi qachon

 

imzolangan?

1999 yil, 19 iyun

410.

Bolonya deklaratsiyasi 1999 yil, 19  iyunda necha davlat vazirlari ishtirokida imzolangan?

29 ta

411.

 Qaysi universitet oʻz missiyasi

Universitet 3.0

 

 

doirasida tadbirkor, innovator, integrator.

 

412.

Taʼlim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni

 tijoratlashtirish talab qilinmagan -

amaliy tadqiqotlar va ilmiytexnik ishlanmalar bilan bogʻliq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......

Universitet 2.0

413.

Asosiy funksiyasi bilimlar yetkazilishi va kadrlar tayyorlash,

 

yaʼni taʼlim berishdan iborat boʻlgan muassasa.....

Universitet 1.0

414.

Fundamental va koʻpgina amaliy  fanlar boʻyicha mutaxassislar tahsil oladigan oliy taʼlim muassasi.....

Universitet

415.

Universitetlarni yaratish uchun  namuna boʻlgan taʼlim muassasasi nomini aniqlang?

Gumboldt

416.

Birinchi akademik tadbirkorlikka

 

oʻtish qachon roʻy berdi?

1862 y.

417.

 Bolonya universiteti oʻz nizomini qachon qabul qilgan?

1158 y.

418.

Bolonya universiteti qachon tashkil

 

topgan?

1088 y.

419.

Yevropadagi birinchi

 

universitetlardan biri...........

Bolonya universiteti

420.

Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiytexnik xizmatlarning namunalari va boshqa

 

yuqori texnologiyali mahsulotlar koʻrinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –...

Ilmiy va texnologik innovatsiyalar

421.

Yangi oʻquv kurslari, mutaxassisliklar, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash sohalari

 

(profillari), yangi taʼlim texnologiyalari koʻrinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –....

Ta’limdagi innovatsiyalar

422.

Tabiat, jamiyat va insonning tuzilishi, shakllanishi va rivojlanishiga oid asosiy qonuniyatlar haqidagi yangi bilimlar

 

olish, ular oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik boʻyicha tajriba oʻtkazishga qaratilgan tadqiqotlar –

....

Fundamental tadqiqotlar

423.

Amaliy maqsadlarga erishish hamda aniq vazifalarni hal etish uchun, asosan, yangi bilimlar va

 

fundamental tadqiqotlar natijalarini qoʻllashga yoʻnaltirilgan tadqiqotlar

–.......

Amaliy tadqiqotlar

 

424.

Davlat boshqaruvi va mahalliy davlat hokimiyati organlari oldida turgan  muammolarni hal etish maqsadida ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi

–....

Maqsadli loyihalar

425.

videofilm, nashr ishlari – kitob, almanax, buklet, albom, bosma va

 elektron jurnal, kompyuter dasturlarni yaratishga yoʻnaltirilgan loyihalar –......

Ijodiy loyihalar

426.

Amalga oshish xavfi yuqori boʻlgan sharoitda yangi mahsulot yoki xizmat turini yaratuvchi innovatsion

 ishlanmalarning qoʻllanilishi,

koʻlami va tez oʻsish surʼati bilan farqlanadigan yangi biznes loyiha –

....

 

Startaplar loyihalari

427.

Amalga oshirish muddati, infratuzilmasi, ijrochilari, moliyalashtirish manbai va hajmiga

 

ega innovatsiyani yaratish hamda ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan tadqiqot –....

Innovatsion loyihalar

428.

Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va

 

vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan chora- tadbirlar majmui –....

Ilmiy loyihalar

429.

Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichmabosqich kredit-

 modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

430.

Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish

 faoliyatining uzviy bogʻliqligini

nazarda tutuvchi «Universitet 3. 0» konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish vazifasi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

431.

Oʻzbekiston Respublikasining 2030 yilga borib Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha jahonning  50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirishiga erishish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

432.

Ilm-fanni 2030 yilgacha  rivojlantirish konsepsiyasi necha bob va paragrafdan iborat?

5 bob, 5 §

433.

Ilm-fanni 2030 yilgacha

 

rivojlantirish konsepsiyasining

4-moddasida

 

 

nechanchi bobi ilmfanni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?

 

434.

«Ilm-fan va ilmiy faoliyat  toʻgʻrisida”gi Qonunning nechanchi moddasi ilmiy darajali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan?

23-moddasida

435.

«Ilm-fan va ilmiy faoliyat  toʻgʻrisida”gi Qonunning nechanchi moddasi ilm-fan va taʼlimning uzviy bogʻliqligiga qaratilgan?

21-moddasida

436.

«Ilm-fan va ilmiy faoliyat  toʻgʻrisida”gi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilmfan va ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan?

11-moddasida

437.

«Ilm-fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi Qonunning nechanchi

 moddasida ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yoʻnalishlari keltirilgan?

4-moddasida

438.

Oʻzbekiston Respublikasining

 «Innovatsion faoliyat toʻgʻrisida» gi qonun qachon qabul qilingan?

2020 yil 24 iyul

439.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Ilmfanni 2030  yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 29 oktabr

440.

Oʻzbekiston Respublikasining

 «Ilmfan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun qachon qabul qilingan?

2019 yil 29 oktabr

441.

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini

 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash

toʻgʻrisida”gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2019 yil 8 oktabr

442.

Kredit-modul tizimida  oʻqituvchining shaxsiy ish rejasida keltiriladigan bandni koʻrsating.

o‘quv ishlari, ilmiy-uslubiy, ilmiy- tadqiqot va "ustozshogird" yuklamalari

443.

Kredit-modul tizimida akademik  guruh jurnalida keltiriladigan bandni koʻrsating.

o‘qituvchining bajargan o‘quv yuklamasi

444.

Oʻqituvchi va talabaning shaxsiy  dars jadvalida keltiriladigan bandni koʻrsating.

O‘RTMI

445.

Kredit-modul tizimida dars  jadvallarida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.

fan kodi, o‘quv auditoriyasi, fan o‘qituvchisi, akademik guruh

446.

 Kredit-modul tizimida kafedra oʻquv

fan nomi, kodi, mashg‘ulotlar hajmi

 

 

yuklamasida keltiriladigan bandlarni koʻrsating.

 

447.

 Oʻquv jarayonini tashkil qilish hujjatlarini koʻrsating.

akademik guruh jurnali, o‘qituvchining shaxsiy ish rejasi

448.

Kredit-modul tizimida talabaga  taqdim etiladigan maʼlumotnoma- koʻrsatkich tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

OTM haqida ma’lumot, talabalarning yashash tarzi, ma’muriy tadbirlar

449.

Kredit-modul tizimida talabaning  oʻquvuslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

mustaqil ish bo‘yicha ko‘rsatmalar

450.

Kredit-modul tizimida talabaning  axborot paketi tarkibiga nimalar kiradi?

ma’lumotnoma-ko‘rsatkich, talabaning o‘quv-uslubiy majmuasi

451.

Kredit-modul tizimida fanning  oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishlari

452.

Fanning oʻquv-uslubiy majmuasi  uchun asos boʻladigan meʼyoriy hujjatlarni koʻrsating.

DTS, MT, o‘quv reja, fan dasturi

453.

Kredit-

            modul tizimida oʻquv rejalari necha marta tuziladi?

4 marta, har bir o‘quv yili uchun

454.

Kredit-

            modul tizimida ishchi oʻquv reja nima uchun tuziladi?

dars jadvalini tuzish va o‘quv yuklamalarini hisoblash uchun

455.

Namunaviy oʻquv rejada ochilmagan fanlarning kodlari, prerekvizitlari,

 postrekvizitlari, kreditlari va qisqa mazmuni keltiriladigan materialni koʻrsating.

tanlov fanlari katalogi

456.

Talabaning shaxsiy oʻquv rejasini ishlab chiqish uchun majburiy

 

boʻlmagan, lekin oʻzlashtirish tavsiya qilinadigan bandni koʻrsating.

tanlov fanlari

 

457.

Namunaviy oʻquv reja asosida ishlab  chiqiladigan va ishchi oʻquv rejani ishlab chiqish uchun asos boʻladigan bandni koʻrsating.

talabaning ishchi o‘quv rejasi

458.

 Fandan keyin oʻzlashtirilishi nazarda tutiladigan bandni koʻrsating.

postrekvizitlar

459.

 Fandan oldin oʻzlashtirilishi zarur boʻlgan bandni koʻrsating.

prerekvizitlar

460.

Bir oʻquv yili uchun kunduzgi  taʼlimda amalga oshiriladigan taʼlim dasturining hajmi necha kreditga teng?

60

461.

Magistraturada kechki va sirtqi taʼlim shakllari boʻyicha meʼyoriy

 oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

6 oy

462.

Bakalavriatda kechki va sirtqi taʼlim  shakllari boʻyicha meʼyoriy oʻqish muddatlari kunduzgi shakldagidan

1 yil

 

 

koʻpi bilan qancha muddat farq qilishi mumkin?

 

463.

Taʼlim yoʻnalishi va mutaxassisligi  boʻyicha ishlab chiqiladigan meʼyoriy hujjatni koʻrsating.

O‘quv rejasi

464.

Taʼlim sohalari boʻyicha ishlab  chiqiladigan meʼyoriy hujjatni koʻrsating.

Davlat ta’lim standarti

465.

Kredit-modul tizimida oʻquv yili  boʻyicha barcha fanlarni ijobiy bahoga topshirgan talaba...

GPA balidan yuqori ball olgan bo‘lsa keyingi kursga o‘tkaziladi

466.

Kredit-modul tizimida yakuniy  nazorat qanday shakllarda oʻtkaziladi?

yozma, og‘zaki, test, portfolio, taqdimot va h.k.

467.

Kredit-modul tizimida dars jadvallari

 

kim tomonidan tuziladi?

registrator ofisi

468.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo» baho qoʻyiladi?

90...100 %

469.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi» baho qoʻyiladi?

70...89,9 %

470.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 192018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli» baho qoʻyiladi?

60...69,9 %

471.

Tasdiqlash, nazorat qilish, bashoratlash, tanqid qilish, himoya qilish, yoqlash, taqriz berish, tavsiya

 

qilish, isbotlash kabi amallar Blum

taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

baholash

472.

Material tayyorlash, yangi shaklda ifodalash, imitatsiyalash, yasash, tuzish, qurish, dasturlash, yaratish,

 umumlashtirish, modifikatsiyalash,

moslashtirish, rejalashtirish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

sintez

 

473.

Xos belgilarini aniqlash, darajalash, qiyoslash, sababini aniqlash, bogʻliqligini aniqlash, ajratish,

 tartiblash, rejalashtirish, boʻlaklash,

chegarasini aniqlash, tarkibini aniqlash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

tahlil

474.

Bajarish, qoʻllash, ijro qilish, hisoblash, oʻzgartirish, mavzu boʻyicha suhbatlashish, tajriba

 oʻtkazish, rasmiylashtirish, fikr

almashish, chizish, foydalanish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

amalda qo‘llash

475.

Guruhlash, bogʻlash, izohlash, ixchamlash, kengaytirish, tushuntirish, farqlash, boshqa

 

shaklda ifodalash kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

tushunish

476.

Eslash, nomlash, tasavvur qilish, aytib berish, tasvirlash, oʻxshashini

 topish kabi amallar Blum taksonomiyasining qaysi kategoriyasiga tegishli?

bilish

477.

 Talabaning mustaqil taʼlimi (TMT) elementini koʻrsating.

fan bo‘yicha forumda ishtirok etish

478.

Oʻqituvchi rahbarligidagi talabaning  mustaqil ishi (OʻRTMI) elementini koʻrsating.

ilmiy tezis, maqola tayyorlash

479.

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat  turi pedagogning oʻquv yuklamasiga kiritiladi?

o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi

480.

Kredit-modul tizimida qaysi faoliyat  turi talabaning faqat oʻzi tomonidan amalga oshiriladi?

talabaning mustaqil ta’limi

481.

Kredit-modul tizimida talabalarning  mustaqil ishini baholash meʼyorlarini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

TMI sifatini nazorat qilish bo‘yicha komissiya

482.

Kredit-modul tizimida fanlar  katalogini ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

ishchi dasturlar bo‘yicha komissiya

483.

Kredit-modul tizimida prerekvizitlar va postrekvizitlar tizimini

 shakllantirish boʻyicha asosiy yondashuvlarni ishlab chiqadigan komissiya turini koʻrsating.

o‘quv rejalari bo‘yicha komissiya

484.

Kredit-modul tizimida edvayzerning

 

vazifasi nimadan iborat?

talabaga o‘quv trayektoriyasini tanlashiga akademik maslahatchilik qilish, tanlov fanlarini tanlashiga, ishga

joylashishiga yordam ko‘rsatish

485.

 Kredit-modul tizimida tyutorning

amaliy turdagi darslarni o‘tish, talabalarga topshiriqlar

 

 

vazifasi nimadan iborat?

berish, ularni nazorat qilish va bajarilishiga erishish

486.

Kredit-modul tizimida lektorning

 

vazifasi nimadan iborat?

nazariy bilim berish, talabaning mustaqil ta’limi uchun material tayyorlash

487.

Yozgi semestr nima maqsadda

 

tashkil etiladi?

qo‘shimcha bilim olish, akademik qarzni topshirish, ta’lim dasturidagi farqlarni yo‘qotish

488.

Yozgi (qishki) semestr kimning

 

tashabbusi bilan tashkil qilinadi?

talabaning

489.

Kredit-modul tizimida talaba qanday

 

akademik guruhda oʻqiydi?

o‘z tanlovi asosida har bir semestrda boshqa akademik guruhda

490.

Kredit-modul tizimida akademik guruh talabalari sonining minimal va

 

maksimal qiymatlari nima asosida belgilanadi?

auditoriya sig‘imi, yuklamalarni optimallashtirish, o‘qituvchi yuklamasi asosida belgilanadi

491.

Kredit-modul tizimida har bir talaba

 

nima bilan taʼminlanishi kerak?

ma’lumotnoma-ko‘rsatkich

492.

Talabalarning fanlarni tanlashi

 

qanday amalga oshiriladi?

talabaning kasbiy shakllanishidan kelib chiqib dekan va edvayzerlar maslahatchiligida

493.

Dars jadvallari nimalar asosida

 

tuziladi?

akademik guruhlar, o‘quv rejalardagi fanlar va mashg‘ulotlar hajmi, o‘qituvchilar kontingenti, auditoriya fondi

494.

 Oliy taʼlim muassasasida oʻrtacha oʻquv yuklamasi qanday aniqlanadi?

OTM bo‘yicha jami o‘quv yuklamasini pedagoglar shtati soniga bo‘lish orqali aniqlanadi

495.

Kredit-modul tizimida akademik

 

guruhlar qanday belgilanishi lozim?

fanlarga va o‘qituvchilarga yozilgan talabalar kontingentidan kelib chiqib, ruxsat etilgan chegarada

496.

Kredit-modul tizimida pedagogik  yuklama turlari va meʼyorlari nimaga qaratilgan boʻlishi zarur?

ta’lim sifatini va OTM reytingini oshirishga

497.

Kredit-modul tizimida talabaning fan  oʻqituvchisini tanlashi qanday amalga oshiriladi?

semestrning dastlabki haftasidagi o‘qituvchilarning ochiq darslari va o‘quv- me’yoriy hujjatlari orqali

498.

Kredit-

            modul tizimida ishchi oʻquv rejalar qanday ishlab chiqiladi?

eng ko‘p talabalar kontingentining shaxsiy o‘quv rejalari asosida

499.

Oʻquv davridagi asosiy oʻquv  faoliyatlari va ularning muddatlari koʻrsatilgan hujjatni koʻrsating.

akademik taqvim

500.

Kredit-modul tizimida talabaning  oʻzlashtira olmagan fanini qayta oʻqishga imkon beriladigan davrni koʻrsating.

yozgi semestr

501.

Talabalarning barcha akademik  masalalarini hal qilishga qaratilgan boʻlimni koʻrsating.

registrator ofisi

502.

Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlari OTM lari bilan akademik

 

almashishga imkon beruvchi bandni koʻrsating.

o‘quv rejalarining xorijiy o‘quv rejalariga mosligi

503.

Pedagogning auditoriya oʻquv  yuklamalarini kamaytirishga imkon beradigan tadbirni koʻrsating.

talabaning mustaqil ish hajmini oshirish

504.

Muayyan soha uchun bakalavr  tayyorlashda taʼlim sifatini saqlab

qolgan holda muddatini 2 yilga

2 yillik bakalavriat tayanch ta’limi asosida keyingi 2 yilda ixtisoslik fanlarini o‘qitishni tashkil qilish

 

 

qisqartirishga imkon beruvchi tadbirni koʻrsating.

 

505.

5 kreditlik fanni 70% ga  oʻzlashtirgan talaba necha kreditni qoʻlga kiritadi?

5 kredit

506.

 1 USTS ga teng birlikni koʻrsating.

2 ECTS

507.

Universitet kreditlarini oʻtkazishning  Osiyo - Tinch okeani tizimini koʻrsating.

UCTS

508.

 Yevropa kredit tizimini koʻrsating.

ECTS

509.

Kreditlarning toʻplash va  oʻtkazishning Britaniya tizimini koʻrsating.

SATS

510.

 Amerika Qoʻshma Shtatlari kredit tizimini koʻrsating.

USCS

511.

Oliy taʼlim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30. 08.

2019 y. d

            a tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «V. Oliy taʼlim muassasalari faoliyatini takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.

Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimining monitoringini raqamlashtirish

512.

Oliy taʼlim tizimida korrupsiyaga qarshi kurashishish tizimini takomillashtirish boʻyicha 30. 08.

 2019 y. da tasdiqlangan «Yoʻl xaritasi”ning «III. Talabalar bilimini baholash jarayonini

takomillashtirish» yoʻnalishidagi bandni koʻrsating.

Talabalarning baholanishi va o‘zlashtirish

ko‘rsatkichlarini hisobga olishning elektron tizimini joriy etish

513.

 DTS ga oid toʻgʻri bandni koʻrsating.

DTS O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir

514.

 Oliy taʼlim standarti toifasini koʻrsating.

Oliy ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori

515.

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida

 

tasdiqlanadigan hujjat - dasturga oid bandni koʻrsating.

turli sohalarda davlat siyosatining maqsadlariga erishilishini ta’minlaydigan tadbirlar tizimini va mexanizmlarini belgilaydi

516.

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida

 

tasdiqlanadigan hujjat - konsepsiyaga oid bandni koʻrsating.

turli sohalarda davlat siyosatining ustuvor va asosiy

 yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifa va amalga oshirish

mexanizmlarini belgilaydi

517.

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida

 

tasdiqlanadigan hujjat - reglamentga oid bandni koʻrsating.

davlat organlari va tashkilotlarining ish tartibini, shuningdek, ular tomonidan ma’muriy tartib-taomillarni amalga oshirilishini belgilaydi

518.

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ularning tarkibiy qismi sifatida

 

tasdiqlanadigan hujjat - nizomga oid bandni koʻrsating.

davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini tashkil etish,

maqomini, asosiy vazifalarini, huquq va majburiyatlarini, javobgarligini, turli sohalardagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solinishini belgilaydi

519.

Respublika vazirliklari, davlat

 

qoʻmitalari va boshqa boshqaruv

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi

 

 

organlarining konunga, farmonga va hukumat qaroriga zid hujjatlari qaysi tashkilot tomonidan bekor qilinishi mumkin?

 

520.

Vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan kundan eʼtiboran

 necha kun ichida davlat roʻyxatidan

oʻtkazish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga taqdim etiladi?

10 kun

521.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy

 Majlisi Qonunchilik palatasining qarori kim tomonidan tasdiqlanadi?

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Spikeri

522.

 Qonun osti hujjatini koʻrsating.

mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

523.

 Qonun keltirilgan bandni koʻrsating?

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari

524.

 tagxedo. com...

– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar, hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan so‘z bulutlariga o‘zgartiradi.

525.

easel. ly muharriri imkoniyatlari

 

toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Tayyor elementlar kutubxonasiga ega bo‘lgan infografik muharriri

526.

visual. lv muharriri imkoniyatlari

 

toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Twitter yoki Facebook ma’lumotlari kabi ijtimoiy ko‘rsatkichlarga asoslangan infografik muharrir ...

527.

piktochart. com muharriri

 imkoniyatlari toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Ma’lumotni immersiv vizual hikoyalarga aylantiradi

528.

canva. com muharriri imkoniyatlari

 

toʻgʻri krsatilgan qatorni belgilang.

Bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni yaratish uchun mo‘ljallangan onlayn muharrir.

529.

Badiiy-texnik dizayn va turli xil  maʼlumotlarni taqdim etish amaliyoti bu...

Axborot dizayni

530.

Axborot, maʼlumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli boʻlib,

 uning maqsadi murakkab maʼlumotlarni tez va aniq taqdim etish...

Infografika

531.

... – bu infografikani yaratish uchun bepul vosita hisoblanib, sayt xaritasi, sahifa konturlari, Mind Maps va

 boshqalar kabi turli xil

infografikalarni yaratishga imkon beruvchi foydalanuvchilarga qulay onlayn rasm chizish vositasidir.

cacoo.com

532.

– ushbu xizmat matnni (mashhur atamalar, yangiliklar, shiorlar,

 hattoki sevgi izhorlarini) hayratlanarli tarzda yaratilgan soʻz bulutlariga oʻzgartiradi.

tagxedo.com

533.

... – professional koʻrinishga ega diagrammalar va dinamik

 

diagrammalar yaratishda yordam beradigan foydalanuvchi uchun

creately.com

 

 

qulay vosita.

 

534.

... hikoyalarga aylantiradi.

     – maʼlumotni immersiv vizual

piktochart.com

535.

... – bannerlar, vizitkalar, illyustratsiyalar va plakatlarni

 

yaratish uchun moʻljallangan onlayn muharrir.

canva.com

536.

Twitter yoki Facebook maʼlumotlari  kabi ijtimoiy koʻrsatkichlarga asoslangan infografik muharrir...

visual.lv

537.

Tayyor elementlar kutubxonasiga  ega boʻlgan infografik muharrirni toping.

easel.ly

538.

 Taqdimot tuzish – bu

... slaydlardan iborat prezentatsiya yaratish ularni tahrirlash, ketma-ketligini ko‘rish va bezagini berishdir.

539.

 Animatsiya – bu

... slaydlarni namoyish qilish va ko‘rsatishda ularni samaradorligini oshiruvchi tovush, rang, matn va harakatlanuvchi effektlar yig‘indisidan iborat.

540.

 Slayd – bu

... prezentatsiyaning alohida kadri bo‘lib, ichiga matn va sarlavhalarni, grafik va diagrammalarni olishi mumkin.

541.

 Taqdimot – bu

...slaydlar va maxsus effektlar to‘plami bo‘lib, tayyor material, doklad yoki konspekt shaklida bitta faylda saqlanadi va uni ekranda namoyish qilinadi.

542.

 Axborot dizayni – bu

... ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiytexnik dizayn va turli xil ma’lumotlarni taqdim etish amaliyotidir.

543.

 Infografika – bu

... axborot, ma’lumotlar va bilimlarni taqdim etishning grafik usuli bo‘lib, uning maqsadi murakkab ma’lumotlarni tez va aniq taqdim etishdir.

544.

Hot Potatoe dasturida Moslik  oʻrnatish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmt

545.

Hot Potatoe dasturida Ketma-ketlikni  tiklash fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jmx

546.

Hot Potatoe dasturida Krossvord

 

fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcw

547.

Hot Potatoe dasturida Boʻshliqlarni  toʻldirish fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jcl

548.

Hot Potatoe dasturida Viktorina  (koʻp tanlovli javob) topshiriq/test fayllari qanday formatda saqlaanadi?

.jqz

549.

Hot Potatoe dasturida savolning  vaznini qanday oraliqda berilishi mumkin?

0 dan 100 gacha

550.

Hot Potatoesning qaysi blokda

 

boʻshliqlarni toʻldirish dasturi...

JCloze

551.

 Hot Potatoesning qaysi blok

JCross

 

 

dasturida krossvord yaratilishi mumkin

 

552.

Hot Potatoesning qaysi blok dasturida savollarga javoblarni turli

 

variantlarda taqdim etuvchi testlar yaratilishi mumkin

JQuiz

553.

Hot Potatoes dasturi qaysi davlat

 

dasturchilari tomonidan yaratilgan.

Kanada

554.

Hot Potatoes dasturida yaratilgan topshiriqlar va testlarni html-sahifa

 

shaklida joylashtirish uchun

(biriktirish) nima talab qilinadi.

Web-server

555.

Hot Potatoes dasturida ishlab chiqilgan topshiriq va testlardan

 

foydalanish uchun qanday brauzer yordamida kirish mumkin

Ixtiyoriy veb brauzer

556.

iSpring Screen Recording dasturi

 

qanday maqsadda qoʻllaniladi?

kompyuter ekranidagi jarayonni tasvirga olish uchun

557.

iSpring Audio-video Editor dasturi

 

qanday maqsadda qoʻllaniladi?

audio va video fayllar bilan ishlash, tahrirlash uchun

558.

iSpring TalksMaster dasturi qanday

 

maqsadda qoʻllaniladi?

dialog(muloqotlar) yaratish uchun

559.

iSpring Visuals dasturini

 aktivlashtirish uchun qaysi boʻlimga murojaat qilinadi?

Interaktivnosti

560.

Ispring QuizMaker dasturi  yordamida necha turdagi test tuzish mumkin?

11 ta

561.

Ispring dasturida Vaqt shkalasi

 (Vremennaya shkala) interaktiv elementi qaysi boʻlimda joylashgan?

Interaktivnosti

562.

Ispring dasturining Interaktivnosti  boʻlimi yordamida necha turdagi interaktiv elementlarni yaratish mumkin?

4 ta

563.

Ispring dasturi tarkibidagi qaysi  yordamchi dastur test tuzish imkonini beradi?

Ispring QuizMaker

564.

Ispring dasturi taqdimotni qanday  formatdagi faylga konvertatsiyalash imkonini beradi?

.swf va HTML5

565.

2025 yilda IBS tahlilchilariga koʻra

 «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

bu hajm yana 10 baravar ko‘payadi.

566.

2020 yilda IBS tahlilchilariga koʻra

 «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

40–44 zettabayt (prognoz)

567.

2015 yilda IBS tahlilchilariga koʻra  «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

6,5 zettabaytdan ko‘proq

 

568.

2008 yilda IBS tahlilchilariga koʻra

 «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi

0,18 zettabayt (1 ST = 1024 ekzabayt)

569.

2003 yilda IBS tahlilchilariga koʻra

 «butun dunyo miqyosidagi maʼlumotlar hajmini»... miqdorida baholadi.

5 ekzabayt ma’lumotlar (1 EB = 1 milliard gigabayt)

570.

 Virtual reallik (VR) –...

texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: ko‘rish, eshitish, teginish va boshqalar ta’sir ko‘rsatadigan dunyo.

571.

Dropbox xizmatida roʻyxatdan  oʻtgandan soʻng, foydalanuvchiga faylni saqlash uchun qancha joy ajratiladi?

2 Gb

572.

Dropbox xizmatini rasmiy veb-

 sayti....

https://www.dropbox.com

573.

Google Drive-da hujjatlar qanday

 

qidiriladi?

Ikkalasi ham to‘g‘ri

574.

Google matnli hujjati quyidagilarga

 

imkon beradi:

Barcha javoblar to‘g‘ri

575.

 Taqdimot nima?

Ob’ekt haqida ma’lumotni qulay shaklda taqdim qilish

576.

Taqdimot formati matn va jadvaldan

 

qanday farq qiladi?

Slayd tuzilishining mavjudligi

577.

 Virtual sinf bilan nima qila olasiz?

Uzoq muddatli o‘quv loyihalarini qo‘llabquvvatlash mumkin

578.

 Google Drive Sheetsdan foydalanib-

Ko‘p sonli ishtirokchilari bo‘lgan guruhlar uchun ma’lum bir vaqtda yig‘ilish qiyin bo‘lgan ko‘plab qo‘shma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.

579.

Google Docs-da qanday  operatsiyalarni bajarishingiz mumkin?

Yuqoridagi barcha narsani bajaring

580.

Google Docs bilan ishlash uchun eng

 

yaxshi brauzerlar qaysi?

Google Chrome va Mozilla Firefox

581.

Google Drive qanday funksiyalarni

 

birlashtiradi?

Tasvirlar va prezentatsiyalar yaratishni (Google rasmlari va taqdimotlari)

582.

MOOKni taqdim etuvchi tizimni

 

koʻrsating

Coursera, EdX, Khan academy

583.

 Moodle - bu...

masofali ta’lim platformalaridan biri

584.

Qanday kurslar asosida tnglovchilar  maʼlum topshiriqlar tuplamini bajarishi shart degan tasdiq yotadi?

task-based MOOC

585.

Moodle LMS rasmiy saytini

 

koʻrsating

Moodle.org

586.

LMS tizimida yaratiladigan elektron  taʼlim resurslari qaysi standartga mos boʻlishi kerak?

SCORM

587.

 LMS qanday turlari mavjud?

tijorat(kommersiya) va boshlangich ochiq kodli

588.

 «Online Driver» modeli...

– o‘quv dasturining asosiy qismi axborot ta’lim muhitidagi elektron resurslar yordamida o‘zlashtiriladi.

589.

 « Selfbrender » modeli...

– Amerikaning oliy ta’lim muassasalari uchun an’anaviy hisoblanib, talabalar mustaqil tarzda asosiy ta’limga

 

 

 

qo‘shimcha ravishda kurslarni tanlaydi.

590.

 «Online Lab» modeli.

– o‘quv dasturi elektron ta’lim talablariga mos ravishda kompyuter texnikasi bilan ta’minlangan auditoriyalarda qoidaga asosan tashkil etiladi.

591.

 «Flex» modeli.

– o‘quv dasturning katta qismi elektron ta’lim orqali o‘zlashtiriladi.

592.

 «Rotation» «Flipped learning» modeli...

– o‘quv vaqti individual elektron ta’lim va o‘qituvchi bilan birgalikda sinfda tashkil etilgan ta’limga taqsimlanadi.

593.

 « Face to Face Driver » modeli...

– o‘quv dasturining ahamiyatga bog‘liq qismi bevosita o‘qituvchi yordamida o‘rganiladi.

594.

Zoom + Zoom + Zoom vebinar

 

xizmati...

... konferensiyani parolli yoki parolsiz havolani taqdim etish orqali amalga oshiriladi.

595.

OBS + YouTube + YouTube vebinar

 

xizmati...

... taqdimotni namoyish qilish imkonini beradi, shuningdek, moslashuvchan sozlamalar tezlik bilan ekran ko‘rinishlarini almashish imkonini beradi.

596.

YouTube + YouTube + Veb-

 saytlarga joylashtirish vebinar xizmati...

...shartli-bepul dastur varianti bo‘lib, ba’zi vebsaytlarning ba’zi uskunalari bepul yoki sinov muddatlari bor, masalan, 14 kun bepul.

597.

YouTube + YouTube + YouTube

 

vebinar xizmati...

... oldindan sozlamalar talab qilinmaydi, bir martalik translyatsiyalar yoki onlayn maktab yaratishning dastlabki bosqichida foydalanish mumkin.

598.

 Flipped learning yoki...

– bu aralash ta’limning bir shakli bo‘lib, ta’lim oluvchilarni passiv, zerikarli harakatini yangi ko‘rinishga o‘tkazuvchi ta’lim konsepsiyasi.

599.

 Blended Learning...

– bu shunday ta’lim konsepsiyasiki, unda ham auditoriyada, ham onlayn ravishda o‘quv mashg‘ulotlar tashkil etiladi.

600.

 Vebinar...

– onlayn seminar, ma’ruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish.

601.

Stenford universiteti informatika professordari Endryu In va Dafna Koller tomonidan asos solingan

 

«ommaviy onlayn -taʼlim sohasidagi» loyiha qanday nomlanadi?

Coursera

602.

 Qanday kurslarda oʻqitish maqsadini oʻquvchi belgilaydi?

cMOOC

603.

Virtual reallik tizimi deganda nima

 

tushuniladi?

imitatsion dasturiy va texnik vositalar

604.

Avtorlik dasturiy vositalari qanday

 

nomlanadi?

Authoring tools

605.

 Udacity loyihasi maqsadi?

ta’limni demokratlashtirish

606.

 Gibrid bulut (hybrid cloud) –...

bu infratuzilma tarqatish barcha modellarini o‘z ichiga oladigan bulut korxonada yaratiladi, ularni boshqarish bo‘yicha mas’uliyat esa korxona bilan ommaviy bulutni yetkazib beruvchi o‘rtasida taqsimlanadi.

607.

 Ommaviy bulut (public cloud) –...

bunday infratuzilmadagi bulutli hisoblash xizmatlaridan keng omma foydalanishi mumkin, yetkazib beruvchilar tomonidan taqdim etiladi va korporativ tarmoqdan tashqarida joylashtiriladi.

608.

 Xususiy bulut (private cloud) –...

korxonaning ichki bulut infratuzilishi va xizmatidir.

 

609.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Raqamli

 Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari toʻgʻrisidagi farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 5 oktabr

610.

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Toshkent shahrida  raqamli texnologiyalarni keng joriy etish choratadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul qilingan?

2020 yil 17 mart

611.

 Big Data - bu …

bu katta hajm, tezlik, xilma-xillik va ishonchlilik bilan boshqariladigan ma’lumotlar tо‘plamidir

612.

Katta maʼlumotlar mukammal boʻron deb taʼriflagan texnologiyaning

 qanday uchta yoʻnalishini

birlashtirgan evolyusiyaning soʻnggi bosqichi sifatida paydo boʻladi

 

hisoblash, ma’lumotlar va konvergensiya

613.

…. - bu katta hajm, tezlik, xilmaxillik va ishonchlilik bilan

 

boshqariladigan maʼlumotlar

toʻplamidir

Big Data

614.

 NoSQL maʼlumotlar bazalari -

о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan, SQL-ga asoslangan emas va ma’lumotni о‘zaro bog‘liq bо‘lmagan ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi

615.

… - oʻzaro bogʻliq boʻlmagan, SQLga asoslangan emas va maʼlumotni

 oʻzaro bogʻliq boʻlmagan

maʼlumotlar bilan yaxshi ishlaydigan kalit-qiymat juftliklarida saqlaydi

NoSQL ma’lumotlar bazalari

616.

Modeling, Data Mining, Data File

 

Sources, File Exporting

Ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari

617.

 Maʼlumotni qayta ishlash xususiyatlari, ...... oʻz ichiga oladi

ma’lumotlarni tо‘plash va tashkillashtirishni

618.

Identifikatsiyani boshqarish funksional imkoniyatlari tizimga

 kirish huquqiga ega boʻlgan barcha

foydalanuvchilar, shu

jumladan................... boshqaradi

shaxsiy foydalanuvchilar, kompyuter uskunalari va dasturiy ta’minotni identifikatsiyalash ma’lumotlarini

619.

 Big Data Analytics vositalari...

foydalanuvchilarga turli xil tahlil paketlari va modullarini taklif qiladi

620.

Statistik tahlil qancha bosqichda

 

amalga oshiriladi

5

621.

Maʼlumotlarning mohiyatini  tavsiflash, maʼlumotlarni taqdim

etgan shachs bilan bogʻliqlikni oʻrganish;

Statistik tahlilning 1-chi bosqichi

622.

Ulanishlarni umumlashtirish uchun

 

model yaratish;

Statistik tahlilning 2-chi bosqichi

623.

 Toʻgʻriligini isbotlash;

Statistik tahlilning 3-chi bosqichi

624.

 Rad etish;

Statistik tahlilning 4-chi bosqichi

625.

Qarorlarni boshqarish uchun

 

bashoratli tahlillarni qoʻllash.

Statistik tahlilning 5-chi bosqichi

 

626.

 Hadoop - bu

ma’lumotlar tahlilini amalga oshirish uchun tayanch vazifasini о‘tashi mumkin bо‘lgan ochiq manbali dasturlar tо‘plami

627.

 Statistik tahlilning 1chi bosqichi

Ma’lumotlarning mohiyatini tavsiflash, ma’lumotlarni taqdim etgan shachs bilan bog‘liqlikni о‘rganish;

628.

 Statistik tahlilning 2chi bosqichi

Ulanishlarni umumlashtirish uchun model yaratish;

629.

 Statistik tahlilning 3chi bosqichi

Tо‘g‘riligini isbotlash;

630.

 Statistik tahlilning 4chi bosqichi

Rad etish;

631.

 Statistik tahlilning 5chi bosqichi

Qarorlarni boshqarish uchun bashoratli tahlillarni qо‘llash.

632.

 Hadoop qancha moduldan iborat

4

633.

Taqsimlangan fayl tizimi

 

(Distributed File System):

ma’lumotni ulangan saqlash moslamalari tizimi orqali kirish mumkin bо‘lgan formatda saqlashga imkon beradi.

634.

 MapReduce:

ushbu fayl tizimidagi ma’lumotlarni о‘qiydi va foydalanuvchilar sharxlashlari mumkin bо‘lgan vizualizatsiyalarga formatlaydi.

635.

 Hadoop Common:

foydalanuvchi kompyuterlari uchun fayl tizimida saqlangan ma’lumotni о‘qish uchun zarur bо‘lgan Java vositalari tо‘plami.

636.

 YARN:

ma’lumotlarni saqlash va tahlil qilish tizimlari resurslarini boshqaradi.

637.

Katta maʼlumotlar uchun «….. » deb  nomlanuvchi anʼanaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin

3 V

638.

 Volume —

fizik xajmning kattaligi.

639.

 Velocity —

natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

640.

 Variety —

turli tipdagi ma’lumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati.

641.

 fizik xajmning kattaligi.

Volume

642.

natijalarni olish uchun tezlikning

 oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

Velocity

643.

 turli tipdagi maʼlumotlarga bir

vaqtda ishlov berish imkoniyati.

Variety

644.

 Google Fayl System (GFS)

Google tomonidan ishlatiladigan taqsimlangan fayl tizimi

645.

 GFT maqsadi -

katta fayllarni saqlash va umuman aytganda bitta qattiq diskda saqlanib bо‘lmaydigan fayllarni nazarda tutiladi

646.

 2003 yilda

Google File System chiqdi.

647.

 2004 yilda

MapReduce asoslari chiqarildi.

648.

 2006 yilda

MapReduce dasturiy modelidan foydalangan holda katta ma’lumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy ta’minotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

649.

 2008 yilda

Hadoop TeraSort tanlovida g‘olib chiqdi

650.

 2010 yilda

ma’lumotlarni sо‘rash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida qurilgan ma’lumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi

651.

 Google File System chiqdi.

2003 yilda

652.

 MapReduce asoslari chiqarildi.

2004 yilda

653.

 MapReduce dasturiy modelidan

2006 yilda

 

 

foydalangan holda katta maʼlumotlarni tarqatish va qayta ishlash uchun dasturiy taʼminotni taqdim yetuvchi Hadoop tashkil yetildi

 

654.

 Hadoop TeraSort tanlovida gʻolib chiqdi

2008 yilda

655.

maʼlumotlarni soʻrash va tahlil qilish uchun Apache Hadoop- ning tepasida

 

qurilgan maʼlumotlar ombori dasturining loyihasi yaratildi

 

2010 yilda

656.

 HTFT

Hadoop taqsimlangan fayl tizimi

657.

 Hadoop taqsimlangan fayl tizimi

HTFT

658.

bu xaritani yozish va qisqartirish

 

funksiyalaridan iborat dasturiy model

MapReduce

 

659.

 MapReduce

bu xaritani yozish va qisqartirish funksiyalaridan iborat dasturiy model

660.

 Hive -

bu Hadoop Distributed File System (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va ma’lumotlarni saqlash vositasi

661.

Hadoop Distributed File System

 (HDFS) ustida ishlab chiqilgan ETL va maʼlumotlarni saqlash vositasi

Hive

662.

 Hive da

avval jadvallar va ma’lumotlar bazalari yaratiladi, sо‘ngra ma’lumotlar ushbu jadvallarga yuklanadi.

663.

 Hive

ma’lumotlar ombori sifatida jadvallarda saqlanadigan ma’lumotlarni boshqarish va sо‘rov hosil qilish uchun mо‘ljallangan.

664.

 Jadval tasnifi

DECRIBE <table>;

665.

 Comments (only Hue and Scripts)

Using “–“

666.

 Hive funksiyalarini koʻrsatish

SHOW FUNCTIONS;

667.

 Funksiya tasnifi

DESCRIBE FUNCTION <function>;

668.

 Jadvalni oʻchirish

DROP TABLE <table>;

669.

 Agar jadval mavjud boʻlsa jadvalni oʻchirish

DROP TABLE IF EXISTS <table>;

670.

Jadval katalogidagi jadvallarni

 

nusxalash fayllarini toʻldiring

hdfs dfs -mv <file> <table-dir>

671.

 Jadvalni HiveQL buyrugʻi bilan toʻldirish

LOAD DATA INPATH '<file>' INTO TABLE <table>;

672.

 ... komandasi bilan root ni ochamiz,

su

673.

 ... buyrugʻi yordamida root dan foydalanuvchi yaratamiz.

Useradd username

674.

… buyrugʻi yordamida mavjud  foydalanuvchini ishga tushirish mumkin.

su username

675.

Hadoop turli xil foydalanuvchilarining haqiqiyligini tekshirishda Hadoop foydalanuvchisi

 

uchun ….. taqdim etish va uni turli foydalanuvchilar bilan boʻlishish talab qilinadi

ochiq / shaxsiy kalit juftligini

676.

 Local/ mustaqil rejim -

tizimga Hadoop-ni yuklab olgandan sо‘ng, u mustaqil

 

 

 

rejimda ishlatilishi mumkin.

677.

 Pseudo taqsimlangan rejim -

bitta mashinada taqsimlangan simulyatsiya hisonlanadi.

678.

 Toʻla taqsimlangan rejim -

klaster sifatida kamida ikki yoki undan ortiq mashinalar bilan tо‘liq taqsimlanadi

679.

 MapReduce algoritmi …. muhim vazifani oʻz ichiga oladi

2

680.

…. maʼlumotlar toʻplamini oladi va ularni boshqa maʼlumotlar

 toʻplamiga oʻzgartiradi, bu yerda alohida yelementlar katakchalarga boʻlinadi (kalit / qiymat juftlari)

Map

681.

…. dan chiqishni kirish sifatida qabul qiladigan va maʼlumotlar

 katakchalarini kichikroq

katakchalarga birlashtirish vazifani bajaradi

 

Map

682.

 ….. vazifasi har doim xarita ishidan keyin bajariladi

kamaytirish (Reduce)

683.

 MapReduce framework …. juftlari ustida ishlaydi

<key, value>

684.

framework ishga kirishni….. juftlari

 toʻplami sifatida koʻrib chiqadi va

ishning natijasi sifatida ……. juftlari toʻplamini hosil qiladi

<key, value> , <key, value>

685.

Tarmoqda tarqatilgan koʻplab  serverlarda maʼlumotlar saqlanadigan onlayn saqlash modeli.

Bulutli maʼlumotlarni saqlash

686.

Elastiklik bulutning qanday

 

xususiyatiga ega?

Asosiy

687.

 Qanday bulut turi mavjud emas?

Oddiy «bulut»

688.

Xatolarga bardoshlilik bulutning

 

qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

689.

Ruxsat etilgan sifatni taʼminlash  xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

Asosiy

690.

Virtualizatsiya xususiyati bulutning

 

qanday xususiyatiga ega?

Texnologik

691.

Maʼlumotni saqlashni boshqarish  xususiyati bulutning qanday xususiyatiga ega?

texnologik

692.

Xavfsizlik xususiyati qanday

 

xarakterga ega?

texnologik

693.

Xarajatlarni pasaytirish xususiyati

 

bulutning qanday xususiyatiga ega?

iqtisodiy

694.

shaxsiy tarmoq, kompyuter

 

qurilmalarining simsiz tarmogʻi.

PAN

695.

lokal tarmoq, chegaralangan

 sohadagi kompyuterlarni birlashtirish imkoniyatini beradi.

LAN

696.

kampus tarmoq, oʻzaro yaqin

 binolarda joylashgan lokal

tarmoqlarni birlashtirish uchun

CAN

 

 

moʻljallangan.

 

697.

shahar kabi kattalikdagi geografik

 mintaqani qamrab olgan aloqa tarmogʻi..

MAN

698.

davlat kabi yirik geografik hududni

 

oʻz ichiga oladi.

WAN

699.

barcha davlatlar va kontinentlarni birlashtiruvchi hamda yer sharining ixtiyoriy nuqtasidagi axborot

 

resurslariga murojaat qilish imkoniyatini beruvchi umumplanetar tarmoq.

GAN

700.

Bir nechta mijozlar bilan bitta  tashkilot tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan infratuzilma

Xususiy bulut

701.

Keng omma tomonidan bepul  foydalanishga moʻljallangan

infratuzilma

Umumiy (Ommaviy) «bulut»

702.

Bu ikki yoki undan koʻp turli xil  bulutli infratuzilmalarning

kombinatsiyasi

Gibrid bulut

703.

Umumiy vazifalari boʻlgan  tashkilotlar isteʼmolchilarining

maʼlum bir hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi

Ijtimoiy «bulut»

 

704.

 Xususiy bulut - bu …

bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun mо‘ljallangan infratuzilma

705.

 Umumiy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga mо‘ljallangan infratuzilma

706.

 Gibrid bulut

bu ikki yoki undan kо‘p turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

707.

 Taʼlim axborot texnologiyalari terminini aniqlang

bu о‘qitilayotganlarga kompyuter vositalari orkali axborotni tayyoralash va uzatish jarayonidir

708.

 WYSIWYG texnologiyasi bu...

Nimani kо‘rsam shuni olaman.

709.

 Axborot tizimi – ….

qо‘yilgan maqsadlarga erishish yо‘lida axborotni tо‘plash, saqlash, ishlov berish va chiqarishda foydalaniladigan vositalar, usullar va xodimlarning о‘zaro bog‘liq majmui

710.

WEB 2 texnologiyalari asosida  xizmat koʻrsatib kelayotgan sayt nomini koʻrsating.

Vikipediya, Wiki-wiki

711.

LMS tizimlari uchun elektron taʼlim  resurslarini qanday standart paketlari asosida yaratish tavsiya etiladi?

SCORM

712.

Vebga yoʻnaltirilgan taʼlim(oʻqish,  virtual taʼlim muhiti)ni boshqarish tizimi qanday nomlanadi?

LMS

713.

Vebga yoʻnaltirilgan kontentni  boshqaruvchi tizim qanday nomlanadi?

CMS

714.

boshqa tizimlar bilan aloqa qilish

 

uchun ochiq boʻlgan tizimlarni

OSI modeli

 

 

birlashtiradi; yettita bosqichga boʻlingan

 

715.

tarmoqni, real vaqtda va murakkab ulanish konfiguratsiyasini qoʻllagan holda, koʻp komponentli axborot

 (ovoz, mazkur video, audio)larni shu komponentlar uchun zarur boʻlgan sinxronizatsiya bilan uzatish qobiliyati bilan izohlanadi

Multimediali tarmoq

716.

xar xil turdagi tarmoqlarni birlashish uchun multimedia va boshqarish

 

axborotlarni oʻzgartirish uchun moʻljallangan qurilmasi

Multimediali shlyuz

717.

 Axborot xizmat sifatida

IaaS

718.

Xizmat sifatida jarayonlarni

 

boshqarish

PaaS

719.

 Xizmat sifatida saqlash

SaaS

720.

 Maʼlumot xizmat sifatida

Daas

721.

 Xizmat sifatida ish joyi

Waas

722.

 Hammasi xizmat sifatida

Eaas

723.

 Iaas

Axborot xizmat sifatida

724.

 Paas

Xizmat sifatida jarayonlarni boshqarish

725.

 Saas

Xizmat sifatida saqlash

726.

 Daas

Ma’lumot xizmat sifatida

727.

 Vaas

Xizmat sifatida ish joyi

728.

 Eaas

Hammasi xizmat sifatida

729.

Tarmoq OT ning shaxsiy resurslarni  umumiy foydalanishga beruvchi qismi:

server qismi deyiladi

730.

 Yuqori unumdorlikka ega boʻlgan fayl tizimi –

HPFS tizimi

731.

 Xotiraning maʼlumotlar joylashadigan boʻlimi:

segment deyiladi

732.

 Internet tarmogʻi xizmatlarini takdim etuvchi tashkilotlar bu…

provayderlar

733.

 Masofali oʻqish bu...

internet texnologiyalar va boshqa interaktiv ma’lum masofadagi о‘zaro bog‘liqlik usullari

734.

 Virtualizatsiya - bu

server, ish stoli, saqlash moslamasi, operatsion tizim yoki tarmoq manbalari kabi biror obyektlarning virtual (asli emas) versiyasini yaratish.

735.

Mavjud operatsion tizim va uskuna  ustidan virtual mashinani yaratish..... deb nomlanadi.

Hardware virtualizatsiyasi

736.

 Virtual mashina

mantiqiy ravishda asosiy uskunadan ajratilgan muhitni ta’minlaydi.

737.

Virtual mashina yaratmoqchi boʻlgan

mashina asosiy............. deb

 nomlanadi va virtual mashina «Mehmon mashinasi» deb nomlanadi.

"Host Machine"

738.

 Virtual mashina yaratmoqchi boʻlgan

Mehmon mashinasi

 

 

mashina asosiy «Host Machine» deb nomlanadi va virtual mashina.................. deb nomlanadi.

 

739.

Virtual mashina dasturiy taʼminoti yoki virtual mashina boshqaruvchisi

 (VMM) toʻgʻridan-toʻgʻri apparat tizimiga oʻrnatilganida, ............. deb nomlanadi.

uskuna virtualizatsiyasi

740.

Virtual mashinaning dasturiy taʼminoti yoki virtual mashina menejeri (VMM) toʻgʻridan-toʻgʻri

 apparat tizimiga emas, balki Xost operatsion tizimiga

oʻrnatilganida.................... qilish

mumkin boʻladi

operatsion tizimni virtualizatsiya

741.

Virtual mashinaning dasturiy taʼminoti yoki virtual mashina

 boshqaruvchisi (VMM) toʻgʻridan-

toʻgʻri Server tizimiga oʻrnatilganida,

...................... deb nomlanadi

server virtualizatsiyasi

 

742.

.................... - bu fizik xotirani bir

nechta tarmoqqa saqlash

 moslamalaridan yagona saqlash qurilmasi kabi koʻrinadigan tarzda guruhlash jarayoni.

Saqlashni virtualizatsiya qilish

743.

- bu server va virtual muhit  oʻrtasidagi ulanishdir va resurslarni

turli virtual muhitlar oʻrtasida taqsimlaydi

Gipervisor

744.

 Tarmoq OT –

tо‘rt qismdan iborat

745.

 Tarmoq OT i keng maʼnodagi taʼrifi.

ma’lumotlar almashish maqsadida, resurslardagi bitta qoida – protokollar asosida taqsimlab beruvchi aloxida kompyuterlar OT larining yig‘indisiga tarmoq OT i deyiladi

746.

 Tarmoq OT i tor maʼnodagi taʼrifi:

aloxida kompyuterga, tarmoqqa ishlash imkonini beruvchi operatsion tizimga aytiladi

747.

Tarmoq OT larini qurishda bir nechta

 

yondashishlar mavjud

 lokal OT va qobiq; tarmoq funksiyalari boshidan kо‘zda

tutilgan

748.

Tarmoq OT ning masofadagi resursi  va xizmatlarga murojaat qilish imkonini beradigan qismi:

kliyent (mijoz) qismi deyiladi

749.

rivojlanishni, integratsiyalashishni va bulutli xizmatlarni taqdim etishni

 

taʼminlaydigan muhit va kommunal xizmatlar

Bulutli hisoblash platformasi

750.

 Yandex bulutli hisoblash platformasi

YandexDisk

751.

 Google bulutli hisoblash platformasi

Googleapp

752.

Microsoft bulutli hisoblash

 

platformasi

MicrosoftSkyDrive

753.

Bir foydalanuvchi Dropbox fayllar  omborida roʻyxatdan oʻtgandan

soʻng qancha GB mavjud

2 GB

754.

 Dropbox bulutli xizmat koʻrsatish

2

 

 

rejimlari mavjud

 

755.

x86 va AMD64 / Intel64

 

virtualizatsiyasi

Virtualbox

756.

 Virtualbox sayti

https://www.virtualbox.org/

757.

 Virtualbox ………….. hostlarida ishlaydi

Windows, Linux, Mac

758.

Axborot texnologiyalari ilovadan  farq qiladi, qaysiki... (notoʻgʻri javobni belgilang):

Ilovalar axborot texnologiyalarni о‘z ichiga oladi

759.

 Axborot texnologiyalari bu…

Ma’lumotlarini qayta ishlashga mо‘ljallangan usullar, ishlab chiqarish jarayonlari va dasturiy texnik vositalarining yig‘indisi

760.

 Toʻgʻri javobni tanlang:

protokol bu – turli texnikaviy uskunalarda amalga oshiriladigan birxil pog‘onali jarayonlarning protsedurali va mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydigan qonun qoidalar majmui

761.

…. nanotexnologiyalarning ilmiy va  texnologik usullaridan foydalanishga

asoslanadi

nanoelektronika

762.

 Soʻrovlar tili toʻgʻri keltirilgan qatorini toping?

SQL

763.

Ubuntu serveri uchun. iso faylini

 

qayerdan yuklab olish mumkin

https://www.ubuntu.com/download/server

764.

Owncloud va nextcloud - shaxsiy  bulut dasturiy vositalarini

oʻrnatishning 1-chi bosqichi

Owncloud ni о‘rnatish

765.

Owncloud va nextcloud - shaxsiy  bulut dasturiy vositalarini

oʻrnatishning 2-chi bosqichi

MySQL Database sozlamalari

766.

Owncloud va nextcloud - shaxsiy  bulut dasturiy vositalarini

oʻrnatishning 3-chi bosqichi

Owncloud sozlamalari

767.

Foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-

 

servis koʻrinishida taqdim etilishi....

tushuniladi

«Cloud» hisoblash

768.

Bulutli hisoblashning kamchiliklari

 

nima?

1. Cloud computing xizmatlarini taqdim etuvchi kompaniyalardan foydalanuvchilar maʼlumotlarining saqlanishiga bogʻliqligi; 2. Yangi (“Cloud”) monopolistlarning paydo boʻlishi

769.

Cloud xisoblashlar konsepsiyasining

 

moxiyati

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish

770.

Kompaniyaning barcha darajalaridagi biznes jarayonlarni real vaqt tizimida

 

avtomatlashtiruvchi ochiq tizim shu jumladan biznes rejada qaror qabul qilish bu-

Korporativ axborot tizimi

771.

 Bulutli hisoblash modellari

IaaS, PaaS, SaaS

772.

 Bulutli hisoblash shakllari

Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.

 

773.

 GRID nima?

geografik jihatdan taqsimlangan, yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastruktura

774.

Maʼlumotlarni uzatishni yuqori tezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik

 

taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter nima deb atash mumkin?

metakompyuter

775.

Metakompyuter komponentlari

 

boʻlib nima xizmat qiladi?

oddiy shaxsiy kompyuterlar bо‘lganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam bо‘lishi mumkin

776.

Grid Services qanday xizmatlarni

 

taklif qiladi?

zarur resurslarni qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni saqlash va yetkazib berish

777.

 Data sentr nima?

server va tarmoq uskunalarini (hosting) joylashtirish uchun mо‘ljallangan ixtisoslashgan bino va Internet- tarmog‘i kanallarga abonentlarni ulash

778.

 ISP abbreviaturasi qanday maʼnoni bildiradi?

Internet servis provayderi

779.

 OSI modelida nechta pogʻona mavjud:

7 ta

780.

 OSI modelining kaysi pogʻonasida IP protokoli ishlatiladi

 

tarmoq pog‘onasida

781.

 WWW nima?

Global gipermatnli muxit

782.

Axborot resurslariga quyidagilar

 

kiradi (notoʻgʻri javobni belgilang):

CD-ROM DVD

783.

Maʼlumotlarda qaror qabul qilish  uchun zarur boʻlgan oldindan

nomaʼlum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami

Data Mining

784.

Mehnat munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning

 keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha

olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish

Kraudsorsing

785.

Chuqur tahlilni oʻtkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil

 

maʼlumotlarni integratsiyalash usullar toʻplami

Maʼlumotlarni siljitish va birlashtirish

786.

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik

 tahlil yoki mashinali taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

Mashinali oʻrgatish

787.

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish,  shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

Sunʼiy neyron tarmoqlari

788.

Jarayonlarni aslida qanday borishini  tasvirlaydigan modellarni yaratishga

imkon beradigan usul

Simulyatsiya

789.

 Maʼlumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni

Fazoviy tahlil

 

 

foydalangan holda metodlar

 

790.

Maʼlumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va

 

animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

Vizualizatsiya

791.

 Data Mining

Maʼlumotlarda qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan oldindan nomaʼlum, arzimas, amaliy foydali bilimlarni aniqlash usullar toʻplami

792.

 Kraudsorsing

Mehnat munosabatlariga kirmasdan ishni bajarayotgan shaxslarning keng, nomaʼlum doiralari boʻyicha olingan maʼlumotlarni tasniflash va boyitish

793.

 Maʼlumotlarni siljitish va birlashtirish

Chuqur tahlilni oʻtkazish maqsadida turli manbalardan olingan xar xil maʼlumotlarni integratsiyalash usullar toʻplami

794.

 Mashinali oʻrgatish

Asosiy modellar asosida kompleks prognozlarni kilish uchun statistik tahlil yoki mashinali taʼlim asosida yaratilgan modellardan foydalanish - bu:

795.

 Sunʼiy neyron tarmoqlari

Tarmoqli tahlil va optimallashtirish, shu jumladan, genetik algoritmlar - bu:

796.

 Simulyatsiya

Jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

797.

 Fazoviy tahlil

Maʼlumotlardan olingan topologik, geometrik va geografik axborotlarni foydalangan holda metodlar

798.

 Vizualizatsiya

Maʼlumotlarni chizma, diagramma va interfaol usullardan va animatsiyalardan foydalangan holda taqdim etish usuli

799.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (6)oltinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil, sintez, xulosa

800.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (2)ikkinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping()

Bilish, tushunish

801.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (1)birinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping ()

Bilish

802.

Test topshiriqlari.... sirasiga mansub.

 

Jumlani toʻldiring.

Didaktik materiallar

803.

Oʻqituvchi axloqiy-maʼnaviy qiyofasini namoyon etuvchi meyor

 tuygʻusi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi qanday ataladi?

Pedagogik nazokat

804.

 «Oʻqituvchi, – aql-farosatga, chiroyli nutqqa ega boʻlishi va oʻquvchilarga

Al-Farobiy

 

 

aytmoqchi boʻlgan fikrlarini toʻla va aniq ifodalay olishni bilmogʻi zarur» ushbu taʼrifni qaysi Sharq allomasi izohlagan?

 

805.

Oʻquv jarayonining soʻnggi mahsuli,  belgilangan maqsadlarning amalga

oshganlik darajasi bu-…

natija

806.

Itskovich va Leydesdorf nazariyasi  koʻra innovatsiyaning uchala spiral modeli uchta elementlarning oʻzaro xatti-harkatlariga asoslangan:

fundamental tadqiqotlar bilan shugʻullanuvchi universitetlar, tijorat tovarlarini ishlab chiqaruvchi tarmoqlar va bozorni tartibga soluvchi hukumat.

807.

 Maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) –...

... murakkab tuzilishga ega boʻlgan maʼlumotlar bilan ishlash uchun moʻljallangan boʻlib, ular maʼlumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki maʼlumotlar bilan toʻldirish, keyinchalik maʼlumotlarni toʻldirish va oʻzgartirish, shuningdek maʼlumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi.

808.

Merrillning oʻquv materiallari  taqdimotining xilma-xilligi tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

Onlayn kurs tinglovchilari eʼtiborini jalb qilishi va maʼlumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maʼruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

809.

 Himoyalangan veb-saytlar

https://

810.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

6-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning raqamli savodxonligi, uning raqamli muhitda taʼlim jarayonida zarur boʻlgan axborot va resurslarni tanlash va tahlil qilish qobiliyati, shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bogʻliq masalalar va muammolarni hal qilish bilan bogʻliq kompetensiyalarni oʻz ichiga oladi.

811.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

5-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning shaxsga yoʻnaltirilgan oʻquv jarayoni tamoyilini amalga oshirish qobiliyatini shakllantirish, taʼlim oluvchilarni taʼlim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish uchun raqamli taʼlim muhitida tabaqalashtirilgan yondashuvni taʼminlash va oʻqitish uchun yangi imkoniyatlar yaratish bilan bogʻliq.

812.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

4-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

baholash jarayonida raqamli vositalardan foydalanish bilan bogʻliq kompetensiyalarni belgilaydi. Taʼlim oluvchilar faoliyati haqidagi maʼlumotlarni tahlil qilish va tanqidiy baholash, shuningdek, axborot

texnologiyalaridan foydalanish asosida oʻz vaqtida va samarali hisobot berish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.

813.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

3-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

taʼlim jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlgan kompetensiyalarni shakllantirishni, yaʼni taʼlim oluvchilarning mustaqil ishlash qobiliyatini

rivojlantirishni taʼminlashga, shuningdek, guruh shaklida ishlashda samarali oʻzaro taʼsirini amalga oshirishga qaratilgan kompetensiyalarini qamrab oladi.

814.

DigCompEdu pedagoglarning raqamli kompetensiyasi modelining

 

2-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

pedagogning axborot resurslarini tanlash va ularni taʼlim oluvchilar ehtiyojlariga moslashtirish, oʻz raqamli resurslarini yaratishi va oʻquv jarayonining barcha subyektlari uchun ulardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash qobiliyatini oʻz ichiga oladi.

815.

DigCompEdu pedagoglarning

 

raqamli kompetensiyasi modelining

taʼlim jarayonining barcha subyektlarining raqamli texnologiyalar orqali oʻzaro taʼsirini oʻz ichiga olgan

 

 

1-yoʻnalishi taʼrifi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

kompetetsiyalar bilan bogʻliq: jamoa, taʼlim oluvchilar va ularning ota-onalari bilan kasbiy oʻzaro hamkorlik. Ushbu yoʻnalish shuningdek, pedagogning axborot texnologiyalari va raqamli vositalar va resurslardan foydalanish sohasida uzluksiz rivojlanishga yoʻnaltirilgan oʻz kasbiy faoliyatini tahlil qilish qobiliyatini shakllantirishni oʻz ichiga oladi.

816.

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli

 savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, kompyuter texnikasi bilan ishlash, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash, kommunikatsiya, texnologik innovatsiyalar.

817.

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining

 qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni oʻqitish qanday taʼminot asosida amalga oshiriladi?

Yetim bolalarni va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni oʻqitish va ularning toʻliq taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

818.

Yoshlarning bandligini taʼminlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, taʼlim, madaniyat va sport sohasini

 takomillashtirish, yoʻl-transport,

muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan yoʻnalish -

......

Ijtimoiy sohani rivojlantirish

819.

«Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari

 tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

«Miranda qoidasi»

820.

Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini rivojlantirish boʻyicha 2030-

 yilgacha boʻlgan davrda ustuvor

yoʻnalishlarni va kompleks choratadbirlarni belgilab bergan normativhuquqiy hujjat qanday nomlanadi?

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 25iyuldagi «Oʻzbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi PF175-son Farmoni

821.

«2022 — 2026-yillarda

Qoraqalpogʻiston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar

 toʻgʻrisida"gi VM-qaroriga koʻra Orolboʻyi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini yanada oshirish boʻyicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

«Orol orzusi» dasturi

 

822.

Yoshlar bilan ishlashning «mahallasektor-tuman (shahar)-hudud-

 

respublika» tizimi qaysi meʼyoriyhuquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida

823.

 Milliy iqtisodiyotni jadal

2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston Respublikasi

 

 

rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

Prezidentining «Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi.

824.

Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga

 

aylantirishning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating

2022 yil 29 iyunda Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Ozodlikdan mahrum etish jazosini oʻtab boʻlgan fuqarolarning ijtimoiy moslashuviga

koʻmaklashish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi

825.

Taraqqiyot strategiyasining 6-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish

826.

Taraqqiyot strategiyasining «Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va

 yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash» nomli 3-yoʻnalishi nechta maqsadni oʻz ichiga oladi?

16 ta maqsaddan iborat

827.

Davlat organlarida ish yurituvini raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib-taomillarni optimallashtirish va

 

boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

«Raqamli idora» loyihasi

828.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

4-yoʻli

Kreativ mahsulot (ishlanma)lardan foydalanish

829.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

3-yoʻli

Kreativ faoliyat jarayonlarni tashkil etish

830.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

2-yoʻli

Amaliy kreativ harakat koʻnikmalarini rivojlantirish

831.

Kreativ sifatlarni rivojlantirishning

 

1-yoʻli

Kreativ fikrlash koʻnikmasini shakllantirish

832.

Ilm-fanni 2030 yilgacha

rivojlantirish konsepsiyasini 20202022 yillarda amalga oshirish boʻyicha «Yoʻl xaritasi”da ilmiy

 loyihalarni xususiy sektor va tarmoq

tashkilotlari bilan teng sheriklikda moliyalashtirish koʻlamini kengaytirish qaysi yillarga

moʻljallangan

2020-2022 yillarga

833.

Qachondan boshlab insoniyat universitet evolyutsiyasining

 

navbatdagi modeli-tadbirkorlik modelini muhokama qilishmoqda.

XX asrning oxirlaridan boshlab

834.

Tarix va ijtimoiy-gumanitar fanlar; filologiya, psixologiya va pedagogika fanlari; iqtisodiyot va huquq fanlari; informatika, axborot-

 kommunikatsiya texnologiyalari fan

yoʻnalishlari boʻyicha amalga oshiriladigan loyihalar qancha muddatgacha shakllantirish va amalga oshirish tavsiya etiladi?

3 yil muddatgacha

 

835.

2030 yilga qadar ilm-fanni umumiy moliyalashtirish hajmida ilmiytadqiqot va tajriba-konstruktorlik

 ishlariga xususiy sektor tomonidan

ajratiladigan mablagʻlar ulushini necha foizga yetkazish koʻzda tutilgan?

30

836.

2030 yilgacha ilm-fanga

yoʻnaltiriladigan jami mablagʻlarning

 yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushini necha baravarga oshirish koʻzda tutilgan?

 

10

837.

Taʼlim xizmatlari va ilmiy izlanishlarni taqdim etish bilan cheklangan, ixtirolarni

 tijoratlashtirish talab qilinmagan -

amaliy tadqiqotlar va ilmiy-texnik ishlanmalar bilan bogʻliq vazifalarni amalga oshiruvchi muassasa......

Universitet 2.0

838.

Yangi texnologiyalar, yangi jihozlar, materiallar, mahsulotlar, ilmiy-texnik xizmatlarning namunalari va boshqa

 

yuqori texnologiyali mahsulotlar koʻrinishidagi innovatsion faoliyat natijalari –...

Ilmiy va texnologik innovatsiyalar

839.

Qoʻyilgan ilmiy muammoni hal etish uchun maqsad va vazifalar, ijrochilar va bajarish muddatlari, manbalar va

 

vositalarni koʻrsatgan holda shakllantirilgan chora-tadbirlar majmui –....

Ilmiy loyihalar

840.

Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-

 modul tizimiga oʻtkazish vazifasi qaysi normativ-huquqiy hujjatda keltirilgan?

Oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida

841.

Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasining nechanchi bobi ilm-fanni

 

rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini amalga oshirishga qaratilgan?

4-moddasida

842.

«Ilm-fan va ilmiy faoliyat  toʻgʻrisida”gi Qonunning nechanchi moddasi yoshlarni ilm-fan va ilmiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan?

11-moddasida

843.

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Ilm-fanni 2030  yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida» gi Farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 29 oktabr

844.

Oʻzbekiston Respublikasining «Ilm fan va ilmiy faoliyat toʻgʻrisida”gi qonun qachon qabul qilingan?

2019 yil 29 oktabr

 

845.

Kredit-modul tizimida talabaga  taqdim etiladigan maʼlumotnomakoʻrsatkich tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

OTM haqida maʼlumot, talabalarning yashash tarzi, maʼmuriy tadbirlar

846.

Kredit-modul tizimida talabaning  oʻquv-uslubiy majmuasi tarkibiga kiruvchi elementni koʻrsating.

mustaqil ish boʻyicha koʻrsatmalar

847.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «aʼlo» baho qoʻyiladi?

90...100 %

848.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «yaxshi» baho qoʻyiladi?

70...89,9 %

849.

OʻzR OOʻMTV ning 09. 08. 2018 y. dagi 19-2018-sonli buyrugʻiga ilova qilingan «Oliy taʼlim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish

 

baholash tizimi toʻgʻrisidagi nizom» ilovasiga koʻra fanni necha foizga oʻzlashtirgan talabaga «qoniqarli» baho qoʻyiladi?

60...69,9 %

850.

 Google Drive Sheets-dan foydalanib-

Koʻp sonli ishtirokchilari boʻlgan guruhlar uchun maʼlum bir vaqtda yigʻilish qiyin boʻlgan koʻplab qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish mumkin.

851.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Raqamli

 Oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi farmoni qachon qabul qilingan?

2020 yil 5 oktabr

852.

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Toshkent shahrida  raqamli texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qachon qabul qilingan?

2020 yil 17 mart

853.

 NoSQL odatda «... » deb talqin qilinadi

Faqat SQL emas

854.

 Statistik tahlilning 1-chi bosqichi

Maʼlumotlarning mohiyatini tavsiflash, maʼlumotlarni taqdim etgan shachs bilan bogʻliqlikni oʻrganish;

855.

 Statistik tahlilning 2-chi bosqichi

Ulanishlarni umumlashtirish uchun model yaratish;

856.

 Statistik tahlilning 3-chi bosqichi

Toʻgʻriligini isbotlash;

857.

 Statistik tahlilning 4-chi bosqichi

Rad etish;

858.

 Statistik tahlilning 5-chi bosqichi

Qarorlarni boshqarish uchun bashoratli tahlillarni

 

 

 

qoʻllash.

859.

Taraqqiyot strategiyasida aholi salomatligini taʼminlash boʻyicha

 hududlarda birlamchi tibbiy xizmat qanday tamoyil asosida yoʻlga qoʻyish belgilangan?

«bir qadam» tamoyili

860.

Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari

 

asosida ishlab chiqilgan

«Oʻzbekiston-2030» strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalish va maqsaddan iborat?

5 ta ustuvor yoʻnalish va 100 ta maqsad

861.

 «Strategiya» soʻznining lugʻaviy maʼnosi nima?

Sarkardaning sanʼati

862.

Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot  strategiyasidagi yettita ustuvor yoʻnalishning bosh gʻoyasi qanday?

Inson qadrini ulugʻlash

863.

«Xavfsiz va tinchliksevar davlat» tamoyiliga asoslangan siyosatni

 izchil davom ettirish «Oʻzbekiston2030» Strategiyasining nechinchi ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilangan?

5-ustuvor yoʻnalish

864.

Yoshlar bilan ishlashning «mahallasektor-tuman (shahar)-hudud-

 

respublika» tizimi qaysi meyoriyhuquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

2022-yil 19-yanvardagi «Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida» PQ-92-son qaror asosida

865.

2024 yilgacha Respubkamizninig  qancha davlat oliy oʻquv yurtlariga akademik va moliyaviy mustaqillik berilgan?

41 ta davlat oliy oʻquv yurtlariga

866.

Taʼlimning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shartsharoitlariga, shuningdek, taʼlim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy,

 

intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qoʻyiladigan majburiy talablarni belgilaydigan hujjat nomini koʻrsating?

Davlat taʼlim standarti

867.

«Taʼlimning xalqaro standart klassifikatsiyasi» (TXSK 2011)ga

 muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi

oliy taʼlim tizimida bakalavriat va magistratura qanday malaka darajasiga mansub?

6-malaka darajasiga 7-malaka darajasiga

868.

2023 yilda «Oliy taʼlim yoʻnalishlari  va mutaxassisliklari klassifikatori”da necha bilim va taʼlim sohasi mavjud?

10 ta bilim, 26 ta taʼlim sohasi

869.

«Oʻzbekiston-2030» strategiyasi  qaysi davlatlar tajribalari (usullari, shakli) asosida ishlab chiqilgan?

Germaniya, Fransiya, Koreya

 

870.

Malaka berish bilan yakunlanadigan  muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi bu -?

Mutaxassislik

871.

Qonunlarni qabul qilish tartibi.........

 

reglamentlari bilan belgilanadi?

Konstitutsiya va oliy vakillik organlari

872.

 Eksternat tartibidagi taʼlim olish.....?

oʻquv dasturlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirishni oʻz ichiga olib, uning yakunlari boʻyicha taʼlim oluvchilardan davlat taʼlim muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan oʻtishni talab etadi

873.

...... dan tashqari, mutlaq barcha  normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi?

Qonunlar

874.

Merrillning integratsiya tamoyili  toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?

Onlayn kurs boʻyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qoʻllanilishi kerak.

875.

Raqamli didaktika atamasini «raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng

 

foydalangan holda samarali oʻrganish sanʼati haqidagi fan» deya taʼriflagan olim kim?

M.Choshanov

876.

 Tarmoqda sogʻlom munosabatlarni oʻrnatish usuli...... ga tegishli?

Raqamli etika

877.

 Merrillning Qoʻllash tamoyili toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang?

Tinglovchilar mashgʻulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qoʻllashlari kerak.

878.

 Multimediali oʻrgatuvchi dasturlar bu?

Animatsiya va tovushli kuzatuvli oʻquv kurslari

879.

 Innovatsiya – bu?

internet qurilmalari va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar. Ikkinchi tarafdan ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanilishi

880.

Times Higher Education(THE)

World University Ranking

 reytingining «Ilmiy xodimlar

tomonidan nashr ettirilgan maqolalar» indikatori ulushi necha foiz qilib belgilangan?

6%

881.

Hozirda (2023 yil) WEB of Science, SCOPUS kabi maʼlumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro

 

ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar orasida Oʻzbekistonning yalpi ulushi?

0,1 foizga yaqin

882.

 Universitet soʻzining lugʻaviy maʼnosi?

yaxlitlik, umumiylik

883.

Zamonaviy universitetning bosh

 

funksiyasi?

innovatorlarni tayyorlash

884.

 «Tadqiqot universiteti» gʻoyasi kimga tegishli?

Vilgelm fon Gumbold

885.

 Talim uchun toʻlovni kriptovalyutada

 Kiprning Nikosin universiteti

 

 

qabul qilgan birinchi talim muassasasi bu_

 

886.

Zamonaviy-tadbirkorlik universitetlarning taʼlim berish

 funksiyasiga taalluqli boʻlgan muhim missiyalariga nimalarni kiritish mumkin?

tafakkur qilishning yangi usullarini shakllantirish, akademik muhitni yaratish, taʼlim xizmatlarini yaratish, butun dunyo boʻyicha bilimlarni tarqatish

887.

Ichki boshqaruv mexanizmi sifatida

OTM rivojlanishini strategik  rejalashtirish, odatda OTMning barcha faoliyat turlarini, shu jumladan …….?

taʼlim, tarbiya, ilmiy-tadqiqot, innovatsion, xalqaro,

OTMning kompleks oʻziga xos qirralarini qamrab oladi.

888.

 Protsentil – bu?

jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi boʻyicha aniqlanadi

889.

Bugungi kunda dunyodagi eng

 

nufuzli xalqaro taʼlim reytinglari?

Quacquarelli Symonds World University Rankings (QS),

Times Higher, Academic Ranking of World Universities (ARWU)

890.

 Universitet 4. 0 -?

bu tadqiqotchilarning, oʻqituvchilarning, talabalarning, biznes- tashkilotlarning, hokimiyat organlarining, shahar hamjamiyatlarining ijtimoiy va iqtisodiy sarf– xarajatlarni pasaytirish va rivojlantirish masalalarini yechishdagi «hamkorliklari uchun platforma sifatida

faoliyat yurituvchi universitet»

891.

Taʼlim jarayonining barcha ishtirokchilari, jumladan, talabalar

 bilan samimiy muloqotda boʻlish,

ularni tinglay bilish, ularga ijobiy taʼsir koʻrsata olish maxsus (kasbiy) kompetentlikning qaysi turiga kiradi?

Kommunikativ

 

892.

Qaysi javobda Andragogiya  tushunchasi mazmunini ifodalovchi javob keltirilgan?

Andragogiya (gr. ἀνήρ anér – katta odam, erkak, ἄγειν ágein – yetaklayman) –taʼlim nazariyasining bir qismi boʻlib, u kattalar oʻquv faoliyati subyekti tomonidan bilim va koʻnikmalarni oʻzlashtirishning oʻziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oʻqituvchi tomonidan ushbu faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib beradi

893.

Taʼlim sohasi yoki oʻquv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish

 maqsadida qoʻllanilib, avvalgidan

ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar bu-?

Taʼlim innovatsiyalari

894.

 Informatsion kompetentlik bu-?

axborot muhitida zarur, muhim, kerakli, foydali maʼlumotlarni izlash, yigʻish, saralash, qayta ishlash va ulardan maqsadli, oʻrinli, samarali foydalanish

895.

Akmeologiyani «Yetuk odamlarning

 rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan olim?

N.Ribnikov

896.

Kasbiy kompetensiyalarni  rivojlantirish jarayonini tashkil

etishda qanday yondoshuvlar

Innovatsion, akmeologik, aksiologik, kreativ , refleksiv, texnologik, kompetentli, psixologik, androgogik

 

 

mavjud?

 

897.

Psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion va

 kommunikativ kompetentlik. Ushbu tarkibiy asoslar qanday pedagogik kompetentlikka xos?

Maxsus kompetentlikka

898.

Pedagog pedagogik faoliyatni tashkil  etishda jamoaning fikriga tayanib ish koʻradigan uslub?

Demokratik

899.

Oʻzini oʻzi hissiy boshqarish; pantomimika; mimika; jest (qoʻl, oyoq harakat)dan oʻrinli foydalanish;

 nutq texnikasi; alohida soʻz yoki

ifodalarni ifodalash surʼati (ritmika). Ular nimaning asosiy turlari sanaladi?

Pedagogik texnikaning

900.

«Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayoniga kredit-modul tizimini

 

joriy etish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom qachon tasdiqlangan?

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-son Qarori bilan

901.

B. Blum taksonomiyasiga muvofiq  oʻquv moduli boʻyicha oʻquv maqsadlari?

Bilish, tushunish, amaliyotga qoʻllash, tahlil, sintez, xulosalash

902.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholashning individuallilik tamoyili?

har bir talabaning bilim darajasini hamda uning oʻquv faoliyati, individual xususiyatlarini kuzatish, oʻrganish

903.

 Nazorat turlariga nimalar kiradi?

Joriy, oraliq va yakuniy nazoartlar

904.

 Testlar shakliga koʻra qanday klassifikatsiyalanadi?

ochiq testlar, yopiq testlar

905.

__________da «Ustoz-shogird»

 yoʻnalishida tashkil etilishi maqsadga muvofiq?

Fundamental tadqiqotlar

906.

Berilgan savolga «ha» yoki «yoʻq»  javobini berishni talab etadigan testlar bu-?

alternativ javobli test topshirigʻi

907.

Kredit-modul tizimi (YeCTS)

 

afzalligi shundaki?

talaba har bir modul boʻyicha belgilangan kredit birligi toʻplash orqali oʻquv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va oʻz oʻquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oʻquv motivlarini faollashtiradi

908.

 Ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

Gibrid «bulut»

909.

Bu teglarni qaysi biri PHP blok  ochilishi va yopilishi uchun mos emas?

< ! ! >

910.

Virtual dunyoni yuqori darajada  simulyatsiya qilib beradigan

texnologiyasi

Virtual reallikga toʻliq qiradigan texnologiya

911.

Kim PHPni oʻzining HTML formalari bilan ishlaydigan boshqa

 

dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf

912.

 Bulutli xizmatlarni yaratish,

Bulutli hisoblash platformasi

 

 

integratsiyalash va taqdim etish uchun moʻljallangan muhit va mahsus utilitalar - bu

 

913.

Odam koʻzlarining harakatlarini kuzatib borib, qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan,

 

shuningdek, odamning xarakatlarini virtual dunyoda takrorlashga ham imkon beruvchi tizim

treking tizimlari

914.

 background-origin xususiyati

fon tasviri qayerda turishini va qayerdan boshlashini aniqlashtirish (koʻrsatish ) mumkin

915.

Ijtimoiy tarmoq elementlari bilan uch

 

oʻlchovli virtual dunyo texnologiyasi

Virtual reallikga oʻz infrastrukturasi bilan qiradigan texnologiya

916.

PHP dasturlarini necha hil usulda

 

bajarish mumkin?

Uch xil usulda

917.

PHP dasturlash tilida  oʻzgaruvchilarning nomlari nimaga bogʻliq?

Registr ga

918.

Android SDK nima uchun

 

ishlatiladi?

Android ilovalarini yaratishda ishlatiladigan kutubxona, kodlar tasnifi va debugger hisoblanadi

919.

Kliyent tomonida bajariluvchi  senariylar nima yordamida bajariladi?

brauzer yordamida

920.

ToggleButton qanday komponenta

 

hisoblanadi

checked/unchecked holatining indicator li koʻrinishi

921.

 Translate animatsiya bu -

obyektni bir joydan ikkinchi joyga harakatlanishi

922.

Serverdagi cookie ga ruxsat etilgan  adresni ifodalovchi parametrni koʻrsating?

path

923.

 Uch oʻlchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

3D-kontroller

924.

 JavaScript dasturlash tili bu-?

Statictik web sahifalarni qoʻshimcha funksional imkoniyatlarini qoʻllash uchun Netscape Sun Microsystems larda ishlab chiqilgan senariylar

925.

onPause() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

joriy activity faoliyati vaqtinchalik toʻxtatilib boshqa activity faollashtirilganda chaqiriladi

926.

onCreate() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

loyiga yaratilayotgan yaʼni activity ishga tushganda birinchi marta chaqiriladi

927.

GoogleForm-da toʻgʻri javob uchun  ballarda avtomatik reytingni qanday sozlash mumkin?

bittadan, roʻyxatdan bir nechta, ochiladigan roʻyxat.

928.

Konstruktor uchun quyidagilardan

 

qaysi biri notoʻgʻri?

konstruktor qaytarish tipi har doim void tipida boʻladi

929.

 Java da voris olish uchun toʻgʻri yozilgan kod qatorini koʻrsating?

class derived extends base

930.

Dropbox ni qancha ishlatish rejimlari

 

mavjud?

2

931.

HTML-xujjatning barcha elementlariga ssenariyalar orqali

 

murojaat qilish uchun ishlab chiqilgan

JavaScript

932.

 GoogleClassroom da dars

zadaniye

 

 

materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

 

933.

onRestart() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

activity ish faoliyati toʻxtatailib qayta ishga tushirilganida chiqariladi

934.

Shaxsiy akkaunt egallari

GoogleClassroom da bir kunda  maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200

935.

startActivity() metodi nima uchun

 

ishlatiladi?

Android tizimida bunday metod mavjud emas

936.

Bosh qonunimizning 21-moddasida

 «......... » degan norma mustahkamlangan?

«Hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas»

937.

2030 yilga borib mamlakatimizda  kambagʻallik darajasini... barobar kamaytirish koʻzda tutilmoqda?

Ikki

938.

 Jamoatchilik nazorati subektlari bu

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek qonunchilikda belgilangan tartibda roʻyxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari

939.

 Toʻgʻri translatsiya

layv

940.

.......... davlat va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va

 

tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab beradi.

Konstitutsiyaviy qonunlar

941.

 Qonunlar tartibga solish koʻlami va obʼekti boʻyicha qanday farqlanadi?

Umumiy va maxsus qonunlar

942.

Maʼruza mashgʻulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega boʻlgan

 professor-oʻqituvchilar tomonidan oʻtkaziladi, zarur hollarda qanday tartib belgilangan?

Zarur hollarda (maʼruza mashgʻulotlari hajmi koʻp boʻlganda yoki professor, dotsent va katta oʻqituvchilar yetarli boʻlmaganda) oliy taʼlim muassasasi

Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiypedagogik ish stajiga ega boʻlgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi boʻlmagan oʻqituvchilarga bir oʻquv yilida 250 soatgacha hajmda maʼruza mashgʻulotlarini oʻtishga ruxsat beriladi.

943.

Elektron taqdimlar tayyorlash

 

dasturlari?

Prezi, ClearSlide, VoiceThread, TopHat

944.

 Matn muharrirlari –?

... matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office va boshqalar

945.

 Oliy taʼlim muassasasi akkreditatsiyasi nima?

oliy taʼlim muassasasi faoliyati darajasini davlat taʼlim standartlarining mezon va talablariga javob berishi hamda bitiruvchilar oliy taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan eʼtirof etilishi.

946.

2030 yilgacha Respublikamizdagi oliy taʼlim muassasalaridan nechtasi

 dunyoning eng nufuzli «Top-1000» oliy taʼlim tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish rejalashtirilgan?

Oʻntasi

947.

 Davlat organlarida ish yurituvini

«Raqamli idora» loyihasi

 

 

raqamlashtirish orqali maʼmuriy tartib taomillarni optimallashtirish va

boshqaruv jarayonini avtomatlashtirish qaysi loyiha asosida amalga oshirish belgilangan?

 

948.

Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik

 hujjatlarining qatʼiy ijrosini

taʼminlash» maqsadi boʻyicha qanday konsepsiyani ishlab chiqilishi belgilangan?

Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish

949.

Mamlakatimizni 2017-2021-yillarda rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar

 strategiyasi doirasida oʻtgan davr

mobaynida davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan nechta

Preizdent qarori qabul qilindi?

4 mingdan ziyod president qarorlari 300 ga yaqin qonun

950.

Taraqqiyot strategiyasining 1-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish.

951.

Taraqqiyot strategiyasining 2-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish.

952.

Taraqqiyot strategiyasining 3-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash.

953.

Taraqqiyot strategiyasining 4-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish

954.

Taraqqiyot strategiyasining 5-

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish.

955.

Taraqqiyot strategiyasining -

 

yoʻnalishi qanday nomlanadi?

Oʻzbekiston xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish

956.

2023 yil 11 sentabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining

 «Oʻzbekiston – 2030» strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni qabul qilindi. Strategiyada nechta ustuvor yoʻnalish bor?

5 ta ustuvor yoʻnalish

957.

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish

 surʼatlarini taʼminlashning ustuvor yoʻnalishlarida amalga oshirilgan chora-tadbirlarni koʻrsating.

2022 yil 27 yanvarda Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining «Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi.

958.

Qaysi meʼyoriy-huquqiy hujjat asosida Toshkent davlat pedagogika

 universiteti pedagogika yoʻnalishi

boʻyicha oʻquv dasturlarni ishlab chiqishda yetakchi oliy taʼlim muassasasi etib belgilangan?

2022-2026-yillarda maktab taʼlimini rivojlantirish boʻyicha milliy dasturni tasdiqlash toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarori,

21.06.2022 yildagi PQ-290-son

959.

Yoshlar bilan ishlashning «mahalla  sektor-tuman (shahar)-hudud-

respublika» tizimi qaysi meʼyoriy-

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida

 

 

huquqiy hujjatga asosan joriy etildi?

 

960.

«2022-2026-yillarda

Qoraqalpogʻiston Respublikasining turizm salohiyatini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar

 toʻgʻrisida”gi VM-qaroriga koʻra Orolboʻyi mintaqasining ijtimoiy va madaniy-maʼrifiy salohiyatini yanada oshirish boʻyicha qanday dastur amalga oshirilmoqda?

«Orol orzusi» dasturi

 

961.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari rahbar va pedagog kadrlarini kreditmodul tizimiga asoslangan uzluksiz

 

kasbiy rivojlantirish boʻyicha yangi tizim qaysi viloyatlarda tajriba va sinovdan oʻtkazildi?

Namangan va Fargʻona viloyatlarida «Uzluksiz kasbiy taʼlim» elektron platformasi. https://onlinedu.uz/

962.

Xavfsiz va tinchliksevar davlat» tamoyiliga asoslangan siyosatni

 izchil davom ettirish «Oʻzbekiston — 2030» Strategiyasining nechinch ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilangan?

5-ustuvor yoʻnalish

963.

 Habeas corpus nima?

jinoiy taʼqibga uchragan fuqaroning adolatli sud muhokamasiga boʻlgan huquqining tarixan eng qadimiy eʼtiroflaridan biri hisoblanadi.

964.

Shaxsni ushlash chogʻida unga tushunarli tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari

 tushuntirilishi shart". Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27modda. Ushbu qoida xalqaro huquqda qanday ataladi?

«Miranda qoidasi»

965.

Oʻzbekiston Respublikasining  ijtimoiy davlat ekanligi qaysi birlamchi hujjatda oʻz aksini topgan?

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

966.

 «Akademik erkinlik» mohiyati nimada?

Oʻz fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi boʻlib, oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim berish va ilmiytadqiqot oʻtkazish erkinligidir. Ushbu erkinlik oʻquv jarayonini mustaqil shakllantirish, professoroʻqituvchilarni dars oʻtish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professoroʻqituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon boʻladi.

967.

 Inklyuziv taʼlim bu?

alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlagan holda beriladigan taʼlim.

968.

Pedagogik faoliyat bilan

 

shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi?

Pedagogik faoliyat bilan shugʻullanish sud hukmiga asosan man etilgan shaxslarning taʼlim muassasalarida bu faoliyat bilan shugʻullanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

969.

Akkreditatsiy

            a qilingan taʼlim tashkilotlarining davlat taʼlim

Oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi hujjat «Diplom»

 

 

standartlariga va davlat taʼlim talablariga muvofiq taʼlim olgan bitiruvchilariga davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi maʼlumot toʻgʻrisidagi qanday hujjat beriladi?

 

970.

 Dual taʼlim taʼlimning mohiyati (tartibi) nimada?

Dual taʼlim taʼlim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va koʻnikmalarni olishga qaratilgan boʻlib, ularning nazariy qismi taʼlim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa taʼlim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

971.

 Davlat taʼlim standartlari qanday talablarni belgilaydi?

DTS (davlat taʼlim standarti) taʼlim mazmuni shakllari vositalari, usullari va ularning sifatini baholash tartibini belgilaydi.

972.

Taʼlim muassasasida taʼlim oluvchilar qonun hujjatlariga va

 

normativ hujjatlarga muvofiq qanday shakllarda ijtimoiy himoya qilinadi?

1.Taʼlim tashkilotlarida taʼlim oluvchilar qonunchilikka muvofiq imtiyozlar, stipendiyalar va vaqtincha yashash joylari bilan taʼminlanadi. 2.Toʻlov-shartnoma asosida taʼlim oluvchilarga imtiyozli bank kreditlari berilishi mumkin. 3.Nodavlat taʼlim tashkilotlari taʼlim oluvchilarni ijtimoiy himoya qilishni qonunchilikka, oʻz ustaviga va (yoki) boshqa taʼsis hujjatiga muvofiq amalga oshiradi. 4.Davlat ijtimoiy himoya qilishni taʼminlash maqsadida kam taʼminlangan oilalardagi bolalar, jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar (shaxslar) uchun, shuningdek mazkur toifadagi taʼlim oluvchilarning kasbiy oʻsishi uchun shart-sharoitlar yaratadi.

973.

Taʼlim muassasalari xodimlarini  ijtimoiy himoya qilishda qanday imtiyoz(lar) beriladi?

1. Taʼlim tashkilotlarining xodimlarini ijtimoiy himoya qilish davlat tomonidan kafolatlanadi. 2. Taʼlim tashkilotlarining pedagog xodimlariga qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi belgilanadi, haq toʻlanadigan har yilgi uzaytirilgan taʼtil va boshqa imtiyozlar va kafolatlar taqdim etiladi. 3. Taʼlim tashkilotlarining pedagog va boshqa xodimlariga sanitariya-gigiyenaga oid, epidemiyaga qarshi hamda profilaktika choralari bilan amalga oshiriladigan sogʻliqni saqlash kafolatlanadi. 4. Taʼlim tashkilotlari mehnatga haq toʻlash uchun mavjud boʻlgan mablagʻlar doirasida mustaqil ravishda ish haqiga, lavozim maoshlariga tabaqalashtirilgan ustamalar belgilashga va mehnatga haq toʻlash hamda uni ragʻbatlantirishning turli shakllarini qoʻllashga haqli.

974.

Mahalliy davlat hokimiyati  organlarining taʼlim sohasidagi vakolatlariga nimalar kiradi?

27-modda.Mahalliy davlat hokimiyati organlari: taʼlim sohasidagi vakolati davlat boshqaruvi organlari bilan kelishilgan holda davlat taʼlim muassasalarini tashkil etadi, qayta tashkil etadi va tugatadi, bundan respublika tasarrufidagi taʼlim muassasalari mustasno; oʻz vakolatlari doirasida tegishli hududda davlat taʼlim muassasalari uchun moliyalashtirish hajmini belgilaydi; fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan taʼlim tashkilotlarini rivojlantirish masalalari yuzasidan hamkorlik qiladi; davlat umumiy oʻrta taʼlim muassasalariga biriktirilgan hududlarni (mikrouchastkalarni) belgilaydi; taʼlim sohasida xalqaro hamkorlikni amalga oshirishda taʼlim tashkilotlariga

 

 

 

koʻmaklashadi; taʼlim oluvchilar uchun sifatli taʼlimni, tarbiyani taʼminlash, ularning isteʼdodini shakllantirish va namoyon etish maqsadida joylarda ularga zarur sharoitlar yaratish boʻyicha dasturlarni ishlab chiqadi; oʻz vakolatlari doirasida taʼlim sohasidagi davlat-xususiy sheriklikni rivojlantiradi va nodavlat taʼlim tashkilotlari tarmogʻini kengaytirishga koʻmaklashadi; umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlari bitiruvchilari bandligini taʼminlashga koʻmaklashadi.

975.

Quyidagilardan qaysi biri taʼlim  oluvchilarning majburiyatlariga kiradi?

1. Oʻquv dasturlari asosida bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻzlashtirishi, mashgʻulotlarga qatnashishi, ularga mustaqil tayyorgarlik koʻrishi, pedagog xodimlarning topshiriqlarini bajarishi; 2. Taʼlim-tarbiya jarayonining boshqa ishtirokchilariga nisbatan jismoniy va (yoki) ruhiy zoʻravonlik

ishlatmasligi va ularning oʻz majburiyatlarini bajarishiga toʻsqinlik qilmasligi; 3. Ustav (taʼsis hujjati) talablariga, ichki tartib-qoidalariga, vaqtincha yashash joylari qoidalariga va taʼlim faoliyatini tashkil etish hamda amalga oshirishga oid boshqa ichki hujjatlar talablariga rioya etishi; 4. Axloqiy, maʼnaviy va jismoniy kamol topishga hamda oʻz dunyoqarashini kengaytirishga intilishi; taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini hurmat qilishi; 5. Taʼlim tashkilotining mol-mulkini, moddiy va madaniy boyliklarini asrashi shart.

976.

Quyidagilardan qaysilari Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi

 

faoliyatining ustuvor yoʻnalishlari hisoblanadi?

a) oliy taʼlim, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, ilm-fan va innovatsion faoliyat, oʻrta maxsus, professional taʼlim sohalarida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, shuningdek, sohalarni strategik rivojlantirish

yoʻnalishlarini belgilash; b) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim xizmatlarini koʻrsatish sohasidagi faoliyatni litsenziyalash, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash faoliyatini tartibga solish; v) xalqaro mezonlar asosida oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim sifatini taʼminlash, oʻquv jarayonini tashkil etish meʼyorlarini belgilash hamda taʼlim tashkilotlarining boshqaruv va pedagog kadrlarining kasbiy koʻnikmalarini rivojlantirish; g) oʻrta maxsus, professional va oliy taʼlimning maʼnaviyaxloqiy mazmunini kuchaytirish, yoshlarni mustaqillik gʻoyalariga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va yuksak maʼnaviy gʻoyalar asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash; d) ilmiy-tadqiqot ishlari samaradorligini oshirish, davlat ilmiy va innovatsion dasturlari ijrosini muvofiqlashtirish, shuningdek, taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish oʻrtasida integratsiyani taʼminlash; e) oʻrta maxsus, professional, oliy taʼlim, oliy taʼlimdan keyingi taʼlim, fan va innovatsiyalar sohasida qoʻshma taʼlim va ilmiy dasturlarni amalga oshirish boʻyicha xalqaro aloqalarni rivojlantirish; j) ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari asosida davlat ilmiy dasturlarini shakllantirish, ilmiy darajali kadrlarni

 

 

 

tayyorlash tizimini muvofiqlashtirish; z) taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini mustahkamlash, yangi ishlanmalarni tijoratlashtirish, ratsionalizatorlik faoliyati va startap ekotizimini rivojlantirish.

977.

 Taʼlim olish shakllari koʻrsatilgan javobni aniqlang?

ishlab chiqarishdan ajralgan holda taʼlim olish

(kunduzgi); ishlab chiqarishdan ajralmagan holda taʼlim olish (sirtqi, kechki, masofaviy); dual taʼlim; oilada taʼlim olish va mustaqil taʼlim olish; katta yoshdagilarni oʻqitish va ularga taʼlim berish; inklyuziv taʼlim; eksternat tartibidagi taʼlim; mudofaa, xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish faoliyati sohasida kadrlar tayyorlash.

978.

Masofaviy taʼlimning qanday  tamoyillar quyidagi tamoyillar asosida tashkil etiladi?

Ishtirokchilarning interfaolligi; talabalarning identifikatsiya qilinishi; yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

979.

 Oʻquv kontenti bu —?

Oʻquv jarayonida talabalarning foydalanishi uchun moʻljallangan, masofaviy taʼlimni boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan oʻquv metodik materiallar (oʻquv rejalari, oʻquv dasturlari, maʼruza matnlari, videodarslar, taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, oʻquv adabiyotlari).

980.

 Magistratura bu?

Tegishli bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boʻyicha davomiyligi kamida bir yil boʻlgan oliy taʼlimdir.

981.

 Bakalavriat bu?

Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan biri boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan, davomiyligi kamida uch yil boʻlgan tayanch oliy taʼlimdir

982.

Fuqarolarning taʼlim olish huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi

 

normalarning mohiyati nimadan iborat?

Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida fuqarolarning taʼlim olish huquqi bilan bogʻliq quyidagi mazmundagi normalar mustahkamlanmoqda:

983.

 Taʼlim tizimi yagona va uzluksizdir

1) maktabgacha taʼlim va tarbiya; 2) umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim; 3) professional taʼlim; 4) oliy taʼlim; 5) oliy taʼlimdan keyingi taʼlim; 6) kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; 7) maktabdan tashqari taʼlim.

984.

Davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlarining rivojlantirilishini

 

taʼminlashga oid normani kiritish zaruriyati nimadan iborat

oliy taʼlim bilan qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada sogʻlom raqobat muhitini yaratish

985.

 Taʼlim – bu

qandaydir maʼnoda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) oʻqishni ham oʻzida namoyon etadi.

986.

Universitet (nem. Universität, oʻz  navbatida lat. universitas soʻzidan

kelib chiqib

fundamental va koʻpgina amaliy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy taʼlim muassasasi.

987.

 Akademik tadbirkorlik -

bu tadqiqotchilar va olimlarning rivojlanishini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi (oʻz ishlanmalarini tijoratlashtirishda ishtirok etishini anglatadi). Massachusets

988.

 Texnologiyalarni tijoratlashtirish»

ilmiy-tadqiqot natijalari oʻz vaqtida bozorda mahsulot va

 

 

tushunchasi - bu

xizmatlarga aylantiriladigan jarayondir

989.

Universitetlarning 3 ta asosiy

 

shakllari

Klassik(nemis), politexnik(fransuz), tadbirkorlik(amerikancha)

990.

 Zamonaviy taʼlimning global trendlariga nimalar kiradi?

taʼlimning globallashuvi, demokratlashuvi, ommaviylashuvi, taʼlim texnologiyasi, uzluksiz va umr davomida taʼlim olish, talantlar uchun raqobatchilikning kuchayishi

991.

Jahonning yetakchi universitetlari  strategik rivojlanishining asosiy yoʻnalishlari......?

yangi gʻoyalalarni tijoratshtirish, moliyaviy barqarorlikka erishish, jamiyatga xizmat

qilish,talabalarga shaxsiy-yoʻnaltirilganlik asosida taʼlim berish,mintaqaviy aloqalqrni mustahkamlash

992.

 Tembr

Tembr(frans. timbre)-tovush sifati,

993.

Qaysi rus olimi Akmeologiya-

 “Yetuk odamlarning rivojlanishi» haqidagi fan sifatida eʼtirof etgan?

Nikolay Aleksandrovich Ribnikov

994.

 Kreativlikning loʻgʻaviy maʼnosi toʻgʻri koʻrsatilgan javobni toping.

(lot., ing. «create » – yaratish, «creative» –yaratuvchi, ijodkor)

995.

 Mimika bu

Yuz muskullari orqali oʻz sezgisi, fikri, kayfiyatini ifodalashdir

996.

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan

 yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning nechta asosiy komponenti taklif etilgan?

5

997.

Xalqaro texnologiya taʼlimi jamiyati

 ISTE modelining asosiy yoʻnalishlari sifatida oltita sohani toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni toping?

ijodkorlik va innovatsiya, aloqa va hamkorlik, tadqiqot va axborot kompetensiyasi, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish, raqamli fuqarolik, asosiy texnologik tushunchalarni tushunish va ulardan foydalanish

998.

 Raqamli iz» nima?

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir

999.

 Raqamli soya» nima?

Odam oʻzi bilmagan holda, yaʼni hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan maʼlumotdir

1000.

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni

 

bu - …

Tashxis, kamaytirish, cheklash, tahlil

1001.

 Pedagogik dizayn bu - …

Onlayn taʼlimni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi

1002.

ADDIE modeli nechta bosqichlardan

 

iborat?

5

1003.

 ADDIE bosqichlari toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni aniqlang?

tahlil, loyihalash, ishlab chiqish, joriy etish, baholash

1004.

 TEDni kengaytmasini toping.

Technology, Entertainment, Design

1005.

Matn muharrirlari tarkibiga kiruvchi

 

dasturlar?

Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, Multi-Edit, Open Office

1006.

Hozir kunda mashhur boʻlgan cloud  computing («bulutli hisoblash») atamasi dunyoda nechanchi yildan beri qoʻllanila boshlangan?

2008

1007.

COVID-19 pandemiyasining

 boshlanishi oʻquv jarayonini tashkil etishda koʻplab muammolarni keltirib chiqardi.

2020

 

1008.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(1)

Muntazamlilik

1009.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar

Mahkamasining qaysi Qarorida

 

Xalqaro baholash dasturi asosida tadqiqotlar oʻtkazish belgilangan?

8-dekabr 2018-yilda qabul qilingan 997-sonli «Xalq taʼlimi tizimida taʼlim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Qaror

1010.

Xalqaro baholash dasturidan birini

 

toping

TALIS

1011.

15 yoshli oʻquvchilar uchun  oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PISA

1012.

 Ikki karra oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIZA

1013.

Umumtaʼlim maktablari pedagogik  kadrlari bilan oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TALIS

1014.

1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish yuzasidan

 

oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

PIRLS

1015.

1-4 sinf oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va

 tabiiy savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS

1016.

 Kompetensiyaning lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha competens – layoqatli, qobiliyatli

1017.

Test topshiriqlari...... sirasiga mansub

 

Jumlani toʻldiring.

 

*Didaktik materiallar

1018.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (3)uchinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash,

1019.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining (4)tortinchi

 

darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil,

1020.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining

 

(5)beshinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil, sintez

1021.

Xalqaro baholash dasturi TALIS

(Teaching and Learning International

 

Survey) qaysi tashkilot tomonidan taʼsis etilganligini toping.

Xalqaro hamkorlik va rivojlanish tashkiloti

1022.

 TALIS –tadqiqotining asosiy

Peadagogning ijtimoiy mavqeyini oshirish

 

 

vazifalaridan birini toping(1)

 

1023.

 Modul soʻzining lugʻaviy maʼnosini toping.

Lotincha - qism, blok

1024.

Xorijiy tajribaga koʻra, kredit-modul  tizimida oʻquv jarayoni har semestrda nechta moduldan iborat boʻladi.

2—4 tagacha

1025.

Bakalavriat taʼlim yoʻnalishi namunaviy oʻquv rejasidan oʻrin

 olgan oʻquv modulidan auditoriyada tashkil etiladigan oʻqitish shakllarini toping.

maʼruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgʻulotlari

1026.

Talabalarning bilimini nazorat qilish  va baholash qaysi nazorat turlarida amalga oshiriladi?

Joriy, oraliq, yakuniy nazorat

1027.

 Kredit-bu..... Taʼrifni toʻldiring.

Talabaning modullarni oʻqib oʻrganishi va oʻzlashtirishi uchun sarflangan oʻquv yuklamasining (vaqtning) oʻlchov birligidir

1028.

Akademik modulga berilgan javobni

 

toping

Yaxlit, muayyan oʻquv natijalariga erishishga qaratilgan, Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil oʻqish va oʻrganish harakatlari jamlanmasi.

1029.

Akademik kreditga berilgan javobni

 

toping

Oliy taʼlimning muayyan bosqichida ushbu taʼlim darajasini qoʻlga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda toʻplab boriladigan ramziy oʻlchov birligi.

1030.

…… turlariga matn muharrirlari, elektron jadval muharrirlari, grafik muharrirlar, matn, grafik yoki video

 

formatda taqdim etilgan maʼlumotlar bilan ishlash uchun dasturiy vositalar kiradi.

Universal dasturiy paketlar

1031.

2017 yilgi G 20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan raqamli

 savodxonlikning elementlari ketmaketligi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

raqamli kontent bilan ishlash, yaʼni maʼlumot yaratish, topish, u bilan ishlash, birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati; kompyuter texnikasi bilan ishlash – texnik amallarni bajarish usullarini tushunish, kompyuter va dasturiy taʼminotning tuzilishini tushunish; ommaviy axborot vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar, videolar

va boshqalar) bilan ishlash – ommaviy axborot vositalarini baholash, media kontentini yaratish qobiliyati; kommunikatsiya – raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish qobiliyati; texnologik innovatsiyalar – hayotda turli texnologiyalardan foydalanish, raqamli makonda ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).

1032.

 Raqamli iz (digital footprint) – bu?

Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan maʼlumotlardir. Ushbu atama internet tarmogʻida «internet izi», «kiber soya», «elektron iz yoki raqamli soya» kabi nomlar bilan ham ataladi

1033.

Raqamli taʼlim resurslarini ishlab  chiqishda Ilmiylik toʻgʻri keltirilgan qatorni belgilang.

Ilmiylik. Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va toʻgʻri taqdim etish zarurligini bildiradi.

1034.

Masofaviy ta

            ʼlim tizimlarining asosiy tamoyillari nimalardan iborat?

ishtirokchilarning interfaolligi; talabalarning

identifikatsiya qilinishi; yangi axborot-kommunikatsiya;

 

 

 

texnologiyalarini qoʻllashning pedagogik maqsadga muvofiqligi; taʼlim berishning ochiqligi va moslashuvchanligi.

1035.

 Masofaviy taʼlimning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?

moslashuvchanlik; - modullik; - parallelizm; - harakatlar diapazoni; - hududiy qamrov; - rentabellik.

1036.

 Masofaviy oʻqitish modellari:

Birlamchi, ikkilamchi, aralashgan, konsorsium, franchayzing, loyihalar, validatsiya, uzoqlashgan auditoriyalar

1037.

Masofaviy taʼlimni tashkillashtirishning manbalari

 

toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

LMS-Leaming Management Systems), (CMS-Content Management Systems)

1038.

Virtual taʼlim jarayonini boshqaruvchi tizimlar (LMS-

 Leaming Management Systems) toʻgʻri koʻrsatilgan javobni koʻrsating.

Moodle, e-khool, Atutor, Captivate Prime, G-Cube, iSpring, ProProfs, TBS, TalentLMS, GoToTraining,

Coassemble, Teamie, eFront, Lessonly, Mindflash, Litmos LM

1039.

 Taqdimot tayyorlarlash dasturi –?

... bu MS PowerPoint, Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar kabi taqdimotlarini yaratish va qoʻllash uchun keng miqyosda qoʻllaniladi.

1040.

 Jadval muharrirlari –?

... bu maʼlumotlarni jadvallar koʻrinishida taqdim etish, matematik maʼlumotlarni qayta ishlash, maʼlumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moʻljallangan dasturlar.

1041.

 Himoyalangan veb-saytlar?

https://

1042.

Prezentatsiyalar, testlar yaratish, darsda hamkorlik va qoʻshma tadbirlarni tashkil qilish imkonini

 

beruvchi oʻyinlar va savollarga asoslangan taʼlim platformasi quydagilardan qaysi biri?

Kahoot

1043.

Kelajak universiteti sifatida nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koʻproq darajada -sotsiumning barcha tuzilmalari bilan

 

integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi qaysi universitet shakliga xos?

universitet 4.0 ga

1044.

Zamonaviy dunyoda taʼlim  rivojlanishining quyidagi tendensiyalari mavjud?

Umumiy taʼlim davri davomiyligining ortishi, uzluksiz taʼlimning (butun umr davomida) zarurligi, taʼlimni individuallashtirish, metodologik bilimlar va analitik koʻnikmalar ahamiyatining ortishi.

1045.

Har yili Quacquarelli Symonds  tomonidan eʼlon qiladigan universitetlar reytingi?

QS World University Rankings

1046.

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan

Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot  strategiyasi toʻgʻrisida”gi

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining Farmoni qachon eʼlon qilindi?

2022-yil 28-yanvar

1047.

 2022 — 2026-yillarga moʻljallangan

7 ta

 

 

Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi nechta ustuvor yoʻnalishni oʻz ichiga oladi?

 

1048.

2022 — 2026-yillarga moʻljallangan

Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot  strategiyasining qaysi yoʻnalishida maʼnaviy taraqqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi aks etgan?

5-ustuvor yoʻnalishda

1049.

Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasida qaysi sohani

 

iqtisodiyotning asosiy «drayveri”ga aylantirish maqsad qilingan?

Raqamli iqtisodiyotni

1050.

 Taʼlimdagi umum jahon tendensiyalari orasida -

uzluksiz va umr davomida taʼlim olish trendga aylanmoqda.

1051.

 THE reytingning kamchiliklari?

Ingliz tilidagi mamlakatlar uchun ustuvorlik yuqori.

Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy nashrlarni tahlil qiladi.

Bundan aksariyat uchinchi mamalatlarning OTMlari oʻz ulushini yoʻqotishadi

1052.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi)

 va kechki (smenali) taʼlimni tashkil

etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?

2017 yil 21 noyabr, 930-son

1053.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «Oliy taʼlim muassasalariga oʻqishga qabul qilish,

 talabalar oʻqishini koʻchirish, qayta

tiklash va oʻqishdan chetlashtirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida» qaror qachon qabul qilingan?

2017 yil 20 iyun, 393-son

1054.

Yangi tahrirdagi Oʻzbekiston

Respublikasi Konstitutsiyasi qachon  Oʻzbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan?

2023 yil 30 aprel kuni

1055.

Oliy taʼlim muassasalari magistratura mutaxassisliklari talabalari

 tomonidan stajirovkani oʻtash tartibi toʻgʻrisidagi nizom qachon qabul qilingan?

 

2015 yil 30 oktyabr

1056.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar

Mahkamasi tomonidan «Ilm-fan va taʼlim sohasidagi davlat tashkilotlarida ilmiy, ilmiy-

 pedagogik va mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi ilmiy darajaga ega xodimlarga qoʻshimcha haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida» qaror qachon qabul qilingan?

2019 yil 24 dekabr, 1030-son

1057.

 Reytinglar tahlili boʻyicha OTMlar

ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalarning oʻzaro

 

 

raqobatbardoshlik koʻrsatkichlariga quyidagi koʻrsatkichlarni kiritish mumkin?

nisbati, universitetning bitta xodimiga toʻgʻri keladigan havolalar soni, xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi, ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad, universitetning 1 talaba yoki 1 ta oʻqituvchiga hisoblaganda toʻgʻri keladigan umumiy daromadi.

1058.

 Oʻqituvchining raqamli kompetensiyasi bu:

texnik bilim va koʻnikmalarni real taʼlim faoliyatida maqsadli, samarali qoʻllash sifatida qaraladigan murakkab tushuncha

1059.

Raqamli kompetentsiyaning asosiy

 

jihati nima?

kasbiy muammolarni hal qilish uchun taʼlim faoliyatida AKTdan samarali, oqilona foydalanish;

1060.

Oʻqituvchining raqamli  kompetensiyasi nimalarni oʻz ichiga oladi?

barcha javoblar toʻgʻri

1061.

 Qidiruv sistemasi bu –...

foydalanuvchining qiziqish doirasini belgilaydigan kalit soʻzlar asosida maʼlumot qidirish imkonini beruvchi sayt

1062.

 Raqamli taʼlim resurslari (RTR) bu:

raqamli shaklda taqdim etilgan fotosuratlar, videokliplar va video darsliklar , statik va dinamik modellar, virtual haqiqat obʼektlari va interaktiv modellashtirish;

1063.

Amaliyotchi professorlar (PoP,

 Professor of Practice) modelning asosiy gʻoyasi?

universitetga yuqori texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish

1064.

Jamiyat rivojlanishining turli xil  fazalariga mos keladigan

«Universitet 3. 0”ning tavsifi?

postindustrial

1065.

Karnegi Fondi tomonidan yaratilgan  komissiya tomonidan «AQSh oliy taʼlim muassasalari klassifikatsiyasi» qachon ishlab chiqilgan?

1970 yilning boshlarida

1066.

………ham ilm-fanga,

oʻzgarishlarga va taʼlimga qadryatli

 munosabatni namoyon qilishga

asoslanadi. Tushirib qoldirilgan iborani toping

Aksiologik yondashuv.

1067.

......... -pedagogik faoliyatining tashkiliy shakli boʻlib, qoʻl bilan tutib boʻlmaydigan, behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob uqubatli

 kechinmalar, tinimsiz pedagogik faoliyat, oʻqituvchining fahmfarosati, bilimi va mahorati bilan amalga oshiriladigan qizgʻin ijodiy mehnatining mahsulidir.

Pedagogik texnika

1068.

Pedagogikaning oʻqituvchining pedagogik etikasi va kasbiy xulqatvori xususiyatlari, pedagogik kompetensiya masalalarini

 

shuningdek, faoliyat va muloqat ishtirokchilari oʻrtasidagi ishonch munsabatlarini kafolatlaydigan boʻlimi nima deb ataladi?

Pedagogik deontologiya

1069.

Kasbiy kompetensiyalarni

 

rivojlantirish jarayonida uchraydigan

Oʻqish jarayonidagi olgan bilimlar bilan amaliyotdagi kerakli bilimlarning mos kelmasligi; Ish faoliyatida

 

 

toʻsiqlar qaysi qatorda koʻrsatilgan?

ishlatiladigan hujjatlarning oʻquv muassasasida oʻrgatilmasligi yoki umuman tanish emasligi; Oʻquv jarayonidagi paydo qilingan tassavurlar bilan amaldagi holatning mos kelmasligi va bu jarayonga tayyor emasligi; auditoriyadagi vaziyatga toʻliq baho berish uchun malakaning yetishmasligi va maslahat beruvchilarning loqaydligi yoki yoʻqligi;

1070.

Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi

 gʻoyalarni yaratish... , shuningdek,

mavjud pedagogik muammolarni

ijobiy hal qilishga boʻlgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyatiga nima deb ataladi?

Pedagogik kreativlik;

1071.

 Refleksiv yondashuv nima maʼnoni anglatadi?

lotincha - ortga qaytish) faqat subʼektning oʻz-oʻzini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuygʻusi va bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi

1072.

 Nazorat shakllariga nimalar kiradi?

Ogʻzaki, yozma va test nazoratlari

1073.

Baholashning didaktik maqsadiga

 

qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?

Nazorat qilish, taʼlim berish, rivojlantirish, tarbiyalash. diagnostik, profilaktik, ragʻbatlantirish, moʻljal olish

1074.

Baholash tamoyillariga

 

qoʻyidagilarning qay biri taaluqli?

Begʻarazlik, keng qamrovlilik, muntazamlilik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, maqsadga yoʻnaltirilganlik, ishonchlik

1075.

 Taʼlim sifatiga taʼsir qiluvchi tashqi omillar:

Globallashuv, davom etayotgan integratsiya jarayonlari, boloni deklaratsiyasining talablari, taʼlim sohasidagi milliy siyosat, ish beruvchilarning talablarini oshirish, tashqi tuzilmalarning taʼlim jarayoniga taʼsirini kuchaytirish va boshqalar;

1076.

Tarmoqda tarqatilgan koʻplab

serverlarda

 

saqlanadiganmaʼlumotlarni onlayn saqlash modeli.

Bulutli maʼlumotlarni saqlash

1077.

 Xususiy «bulut»

bir nechta mijozlar bilan bitta tashkilot tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan infratuzilma

1078.

 Ommaviy «bulut»

keng omma tomonidan bepul foydalanishga moʻljallangan infratuzilma

1079.

 Gibrid «bulut»

ikki yoki undan koʻp turli xil bulutli infratuzilmalarning kombinatsiyasi

1080.

 Ijtimoiy «bulut»

Umumiy vazifalari boʻlgan tashkilotlar

isteʼmolchilarining maʼlum bir hamjamiyati foydalanishi uchun moʻljallangan infratuzilma turi

1081.

 WaaS

Xizmat sifatida ish joyi

1082.

Turli maqsadlar va vazifalar uchun  strukturlangan va strukturlanmagan

maʼlumotlarni qayta ishlash

Katta maʼlumotlar

1083.

Maʼlum tartibda tashkil etilmagan  yoki dastlabki tuzilishga ega boʻlmagan maʼlumotlar.

Strukturlanmagan maʼlumotlar

1084.

 1 EB

1 milliard gigabayt

1085.

 1 ZB

1024 ekzabayt

 

1086.

Bepul tarqatiladigan kutubxonalar, utilitalar va freymvorklar toʻplami, yuzlab va minglab tugunlar

 

klasterlarida ishlaydigan tarqatilgan dasturlarni ishlab chiqish va bajarish uchun ishlatiladi

Hadoop

1087.

Texnik vositalar yordamida yaratilgan dunyo, odamning sezgilari

 

orqali maʼlumotlarni qabul qilish imkonini yaratadi

Virtual reallik

1088.

Anʼanaviy kompyuter tizimlariga toʻliq taqqoslanadigan qurilmalar tizimi, insonning barcha beshta

 

sezgilariga taʼsir koʻrsatib, virtual muhit bilan oʻzaro taʼsirini taqlid qilishga imkon yaratadi

Virtual reallik tizimlari

1089.

Rasm, tovush va kontrollerlar bilan  keng ekranga uzatiladigan simulyatsiya texnologiyasi

Virtual reallikga toʻliq qirmaydigan texnologiya

1090.

 Ikki oʻlchovli fazoda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar

2D-kontroller

1091.

Atrof-muhit haqida maʼlumotni  toʻldirish maqsadida sensor

maʼlumotlarni sezgir maʼlumotlarga idrok qilish

Kengaytirilgan haqiqat

1092.

Uch oʻlchovli virtual obektlarni yoki  gologrammalarni fizik fazoga

proyeksiyalash

Aralash haqiqat

1093.

 Dropbox rasmiy veb-sayti

www. dropbox. com

1094.

Dropbox da roʻyxatdan oʻtgandan  soʻng bir foydalanuvchiga qancha GB beriladi?

2 GB

1095.

 GoogleSlassroom ning rasmiy sayti

classroom. google. com

1096.

GoogleSlassroom da har bir kurs  uchun avtomatik ravishda nima beriladi?

kod

1097.

GoogleSlassroom da foydalanuvchi

 

yaratgan kursga kod qanday beriladi?

avtomatik ravishda

1098.

GoogleSlassroom ning gorizontal  menyusida qancha obyektlarning yorliqlari joylashgan?

3

1099.

GoogleSlassroom da gorizontal  menyusida qanday uchta yorliq mavjud?

lenta, vazifa, foydalanuvchilar

1100.

GoogleSlassroom da gorizontal

 menyusining lenta yorligʻida muhokama uchun nimalar chop etiladi?

savollar va mavzular

1101.

Shaxsiy akkaunt egallari

 GoogleSlassroom da qancha kurs yaratish mumkin?

kuniga 30 ta kursgacha

1102.

Shaxsiy akkaunt egallari

 

GoogleSlassroom da qancha

100 kursga

 

 

kurslarga kirishlari mumkin?

 

1103.

Shaxsiy akkaunt egallari

GoogleSlassroom da bir kunda

 

maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

1104.

Shaxsiy akkaunt egallari

GoogleSlassroom da bir kunda  maksimum qancha kurs ishtiroqchilarga ruhsat berishlari mumkin?

200

1105.

GoogleSlassroom da dars  materiallarini qoʻshish uchun qaysi yorligʻiga oʻtish kerak?

zadaniye

1106.

GoogleSlassroom da mashgʻulot  vazifalari qaysi yorliqda eʼlon qilinadi?

zadaniye

1107.

GoogleSlassroom da vazifalar qaysi

 

tizimda baholanadi?

100

1108.

Odatiy holatda GoogleSlassroom da  vazifalarni bajarish muddatlari.... qoladi

ochiq

1109.

 GoogleForm da soʻrov yoki anketa joylashtirilgan alohida veb-sahifa

Forma

1110.

GoogleForm-

            da bitta qatorga toʻgʻri keladigan qisqa javob.

Tekst (stroka)

1111.

GoogleForm-da bir nechta

 

jumlalardan iborat matnli javob.

Tekst (abzats)

1112.

GoogleForm-da taklif qilingan bir  nechta variantlardan bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun foydalaniladi.

Odin iz spiska

1113.

GoogleForm-da bir nechta taklif  qilingan variantlarni tanlash uchun foydalaniladi.

neskolko iz spiska

1114.

GoogleForm-da talabaning matn bilan qanchalik rozi yoki noroziligini

 

aniqlash uchun yoki biron-bir vazifani baholash uchun ishlatiladi

shkala

1115.

Jadvalning har bir satrda bitta toʻgʻri javobni tanlash uchun ishlatiladi.

 

GoogleForm-da moslashtirish vazifalarda ishlatiladi.

Setka (mnojestvennyy vybor)

1116.

GoogleForm-dagi aniq sanani topish

 

uchun ishlatiladi.

data

1117.

GoogleForm-dagi aniq vaqtni topish

 

uchun ishlatiladi.

data

1118.

Formaning qanday koʻrinishini  koʻrish uchun siz... funksiyasidan foydalanishingiz mumkin. forma shablonini GoogleForm-da.

Yuqori oʻng burchakda koʻrish

1119.

Siz GoogleForm-ga  yuborganingizdan soʻng talaba

koʻradigan oʻz matningizni

Taqdimot funksiyasi

 

 

yozishingiz mumkin.

 

1120.

 IDE

integratsiyalashgan yaratish vositalari

1121.

 onlayn IDE

ideone. com

1122.

integratsiyalashgan yaratish

 

vositalari

IDE

1123.

 ideone. com

onlayn IDE

1124.

 YandexDisk

Yandex bulutli hisoblash platformasi

1125.

 GoogleApp

Google bulutli hisoblash platformasi

1126.

 MicrosoftSkyDrive

Microsoft bulutli hisoblash platformasi

1127.

Sloud xisoblashlar konsepsiyasining

 

moxiyati

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etish

1128.

 classroom. google. com

GoogleClassroom ning rasmiy sayti

1129.

 RNR kim tomonidan yaratilgan

Rasmus Lerdorf

1130.

 RNR qachon yaratilgan

1994

1131.

 RNR nima uchun yaratilgan

Rasmus Lerdorf oʻzining bosh sahifasini interaktiv uslubda koʻrsatish uchun yaratgan.

1132.

 RNR

Personal Home Page

1133.

Qachon RNRni HTML formalari

bilan ishlaydigan boshqa dastur bilan

 

umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

1995

1134.

Kim RNRni oʻzining HTML

formalari bilan ishlaydigan boshqa

 

dastur bilan umumlashtirib PHP/FI Version 2 hosil qildi.

Rasmus Lerdorf

1135.

Qachon Zend Technologies shirkati  yangi koʻpgina funksiyalarni qoʻshgan holda RNR4 sharhlovchisini yaratdi.

2000

1136.

Web-server tehnologiyasini umumiy

 

holda qanday tushunish mumkin?

Tarmoqqa ulangan kompyuter yoki undagi dastur

1137.

 <?php

Ochuvchi teg

1138.

Maʼlumotlar bazasi bilan aloqa  oʻrnatish uchun foydalaniladigan funksiya nomini koʻrsating?.

mysql_connect

1139.

 MySQL qachon ishlab chiqilgan

1990-yillarning oʻrtalarida

1140.

 SQL

Structured Query Language

1141.

 MySQL BACKUP buyrugʻi nima qiladi

Jadvalning rezerv nusxasini olish

1142.

 MySQL DESCRIBE buyrugʻi nima qiladi

Jadval ustinini tavsiflash

1143.

 MySQL GRANT buyrugʻi nima qiladi

Foydalanuvchi maʼlumotlarini oʻzgartirish

1144.

 MySQL LOCK buyrugʻi nima qiladi

Jadvalni bloklash

1145.

Binar operatorining vazifasini

 

koʻrsating?

2 ta operandni birlashtiradi

1146.

Fayllarni almashish protokolini

 

koʻrsating?

FTP

1147.

 Faylni joʻnatilishi soʻrovini kutuvchi

FTP server

 

 

kompyuterni belgilovchi hizmat nomini koʻrsating

 

1148.

Qaysi operator yordamida formada  berilgan bir nechta roʻyhat ichidan birini tanlash amalga oshiriladi?

Select

1149.

Qaysi selektor xatolik bilan

 

yozilgan?

input["text"]

1150.

 Style parametri nima vazifa bajaradi?

Maʼlumot tilini oʻrnatadi

1151.

CSS ning birinchi versiyalari qaysi

 

yilda ishlab chiqilgan

1996

1152.

CSS ning ikkinchi versiyalari qaysi

 

yilda ishlab chiqilgan

1998

1153.

 CSS3 qaysi yilda ishlab chiqilgan

2001

1154.

 Selektor bu

formatlash bezash parametrlarini oʻz ichiga oluvchi

stildir

1155.

 a[href^=ʼhttp://websiteʼ] mos

keluvchi satr

:<a href=ʼhttp://website.comʼ>

1156.

 background-clip xususiyati

fon ishlatish yoki yoʻqligini aniqlaydi, fon chegaralangan soxada ichida boʻlsinmi yoki tashqarisidami, shuni aniqlash uchun ishlatiladi

1157.

 background-size:100px auto;

Bu eʼlon bilan eni 100 piksel oʻrnatiladi, balandlik shunga mos proporsional oʻzgaradi.

1158.

 Cookie qiymatini oʻrnatish uchun qanday funksiyadan foydalaniladi?

setcookie

1159.

 Cookie nima?

Kliyent kompyuterida saqlanuvchi va u har safar serverga murojaat qilayotganda wyeb-serverga yuboriladigan matn satridir.

1160.

Cookie ning amal qilish muddati

 

qaysi parametric orqali ifodalanadi?

expire

1161.

PHP dasturlarini bajarish usullarini

 

koʻrsating?

Wyeb-server tomonidan senariy ilovasi va konsol dasturi sifatida

1162.

PHP dasturlash tilida satr tipini

 

koʻrsating?

String

1163.

PHP dasturlash tilida satr tiplari

 

necha hil usulda aniqlanadi?

3-xil usulda

1164.

PHP skriptlar yozilish kodini

 

koʻrsating?

HTML

1165.

Syervyerdagi cookie ga ruxsat  etilgan adresni ifodalovchi parametrni koʻrsating?

path

1166.

 JavaScript tilida «==» belgisi nimani ifodalaydi?

Teng

1167.

SCRIPT konteyneri nechta

 

funksiyani bajaradi?

2 ta

1168.

 JavaScript ning asosiy gʻoyasi nima?

HTML sahifalarni koʻrish vaqtida HTML teg va konteynerlarning atributlari qiymatlarini va xususiyatlarini oʻzgartirishdan iborat

1169.

 Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarni koʻrsating?

Break va continue

1170.

 Boshqaruv oʻtkazuvchi operatorlarning ishlash prinsipini

Sikl yoki uning alohida iteratsiya ishini tezda toʻxtatadi

 

 

koʻrsating?

 

1171.

Ifodaning rostligiga sikl boshida  emas, balki oxirida tekshiriladigan sikl nomini koʻrsating?

Do…while

1172.

 Oddiy oʻzlashtirish operatorini koʻrsating?

\=;

1173.

 Oʻzgaruvchilar asosan qanday turlarda boʻlishi mumkin?

Globalli va lokalli

1174.

 Oʻzgaruvchilar qanday belgilanadi?

$ belgisi bilan boshlanadi

1175.

 Obyekt hususiyati nima?

Obyektga bogʻliq boʻlgan maʼlumotlardir

1176.

Mobil operatsion tizimlari asosan

 

nechta platformadan iborat?

2 ta, «user-facing» va quyi sathdagi real-vaqt operatsion tizimidan iborat

1177.

Qanday turdagi mobil operatsion

 

tizimlar mavjud?

Android, BlackBerry, iOS, Marmalade, Java ME

1178.

Birinchi Android smartfonlari

 

qachon yaratilgan?

2007

1179.

Birinchi rasmiy Android operatsion

 

tizimi qachon yaratilgan?

2008 yil 23-sentabr

1180.

Birinchi rasmiy iOS operatsion tizimi

 

qachon yaratilgan?

 

2007 yil 29-iyul

1181.

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaasosan

 

qanday dasturlash tillaridan foydalaniladi?

Java, qisman C/C++

1182.

Android operatsion tizim platformasi

 

nechta asosiy qismdan iborat?

5 ta, Application, Application Framework, Android

Runtime, Libraries, Linux Kernel

1183.

Android operatsion tizimi uchun dasturiy vositalar yaratishdaqanday

 

instrumental dasturiy vositalar oʻrnatiladi?

JDK (Java Development Kit), ADT (Android Developer Tools-Eclipse) va AVD (Android Virtual Device)

1184.

 API qisqartmasi qanday nomlanadi?

Application Programming Interface

1185.

Androidning Jelly Bean nomli turi  qaysi qaysi versiyalar va API level ni oʻz ichiga oladi?

Android 4.1, 4.2, 4.3 va 16-18 API level larni

1186.

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha

 

ichida avtomatik hosil boʻlgan res papkasida nimalar joylashadi?

loyihaga tegishli resurslar (layout, string, style va h.k.lar)

1187.

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha

 

ichida avtomatik hosil boʻlgan gen papkasida nimalar joylashadi?

loyiha uchun generatsiyalangan fayl (R.java)

1188.

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha

 

ichida avtomatik hosil boʻlgan src papkasida nimalar joylashadi?

asosiy .java fayllar

1189.

ADT da yangi Android loyiha yaratildi. Ushbu yaratilgan loyiha

 ichida avtomatik hosil boʻlgan AndroidManifest. xml faylini izohlang?

ilova haqidagi asosiy maʼlumotlarni saqlovchi fayl hisoblanadi

1190.

 ADT da yangi Android loyiha

bin papkasida

 

 

yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

 

1191.

IntelliJ IDEA muhitida yangi Android loyiha yaratildi, va ushbu loyiha ishga tushirilgandan keyin

 

yaratiladigan. apk fayli qayerda (loyihaning qaysi papkasida) joylashadi?

out papkasida

1192.

 AVD ning oʻrniga qanday virtual mashinalardan foydalanish mumkin?

Genymotion, BlueStacks

1193.

Java qachon qaysi

 

tashkilottomonidan ishlab chiqilgan?

1991 yil Sun kompanoyasi tomonidan

1194.

 Java da maʼlumotlar tiplarinechta guruhga boʻlinadi?

4 ta

1195.

 Java da aosiy maʼlumotlar tiplarini koʻrsating?

int, byte, string, short, boolean, float, double

1196.

Obyektga yoʻnaltirilgan  dasturlashning asosiy xususiyatlari qaysilar?

inkapsulyatsiya, vorislik, polimorfizm

1197.

Java da sinflar qanday

 

oʻzgaruvchilarni oʻz ichiga oladi?

static, instance, local

1198.

 Obyekt yaratish toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni koʻrsating?

Computer comp = new Computer();

1199.

Obyekt oʻzgaruvchisi qanday  murojaat qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?

ObjectReference.variableName;

1200.

Obyekt metodigaqanday murojaat

 

qilinadi. Toʻgʻri javobni koʻrsating?

ObjectReference.MethodName();

1201.

Java da voris olish uchun qanday

 

kalit soʻzdan foydalaniladi?

extends

1202.

Qanday turdagi polimorfizmlar

 

mavjud?

runtime, compile time

1203.

Bir nomli va bir xil parametrli  funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yozish

1204.

Bir nomli lekin turli xil parametrli  funksiyalar va ularga murojaat qilish nima deyiladi?

metodlarni qayta yuklash

1205.

Oddiy metod bilan abstrakt

 

metodning qanday farqi bor?

abstrakt metod tanasi yozilmaydi

1206.

 Activity nima?

ilova interfeysini boshqaruvchi asosiy .java kengaytmali fayl

1207.

setContentView() metodidan qanday

 

foydalaniladi?

setContentView(R.layout.xmlfilename)

1208.

Android ilova yaratilaytganda loyihaning qaysi faylida ilova

 

haqidagi umumiy maʼlumotlar saqlanadi?

AndroidManifest.xml

1209.

onStart() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

activity natijasi foydalanuvchiga koʻringanda chaqiriladi

 

1210.

onResume() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

activity foydalanuvchi tomonidan ishlatilayotganda chaqiriladi

1211.

onStop() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

activity foydalanuvchiga koʻrinmay qolganida chaqiriladi

1212.

onDestroy() metodi qanday holatda

 

ishga tushadi?

activity toʻxtatilgan vaqtda chaqiriladi

1213.

 Quyidagilardan layout lar toʻgʻri koʻrsatilgan javobni aniqlang

LeanerLayout, RelativeLayout, TableLayout, AbsoluteLayout

1214.

LinearLayout komponentalarni

 

qanday koʻrinishda joylashtiradi?

gorizontal yoki vertikal holatda

1215.

TableLayout komponentalarni

 

qanday koʻrinishda joylashtiradi?

jadval koʻrinishida

1216.

RelativeLayout komponentalarni

 

qanday koʻrinishda joylashtiradi?

komponentalarni bir-biriga bogʻliq holda

1217.

Android ilovadarida ekranning toʻrtta  burchagi hisobiga komponentalarni boshqarish nima deb ataladi?

 

Anchoring

1218.

AutoCompleteTextView va EditText  komponentalarning bir-biridan farqi nimada?

AutoCompleteTextView komponentasi kiritilayotgan matnni avtomatik toʻldirish imkoniyatini beradi

1219.

Quyida keltirilganlardan qaysi  javobda faqat AdapterView komponentalari joylashgan?

ListView,GridView, SpinnerView

1220.

BaseAdapter sinfining voris sinflari

 

qaysilar?

ArrayAdapter, ListAdapter, SpinnerAdapter, CursorAdapter

1221.

GridView komponentasinima uchun

 

ishlatiladi?

ImageView bilan birgalikda rasmlarni ekranga ikki oʻlchovli grid koʻrinishida hosil qilish uchun

1222.

Android dasturlarida EditText komponentani (misol uchun ushbu

 komponenta id si «edittext1"ga teng)id boʻyicha toʻgʻri chaqirilgan javobni koʻrsating?

R.id.edittext1

1223.

Android ilovalarida asosan qanday

 

menyular mavjud?

Option menu, Context menu

1224.

onCreateContextMenu()metodi

 

qachon ishlatiladi?

ilovalarda Context menu yaratilayotganda

1225.

onCreateOptionsMenu()metodi

 

qachon ishlatiladi?

ilovalarda Option menu yaratilayotganda

1226.

 Alpha animatsiya bu -

obyektning shaffoflik darajasi oʻzgarishi

1227.

 Scale animatsiya bu -

obyektning oʻlchami oʻzgargan holda bor yoki yoʻq boʻlishi

1228.

 Rotate animatsiya bu -

obyektni burish

1229.

View komponentalarida isChecked()

 

metodi nima uchun ishlatiladi?

radiobutton yoki chechbox komponentasining belgilanganligini tekshirish uchun

1230.

Android tizimida ilovaning displey  boʻylab joylashuvining qanday oriyentatsiya turlari mavjud?

portrait, landscape

1231.

Ilova interfeysini «resizing and  repositioning» displey oriyentatsiyasi qanday xususiyatga ega?

ilova interfeysini yaratishda har bir oriyentatsiya (portrait, landscape) uchun alohida fayl yaratiladi

1232.

 SDK maʼnosini ayting?

Software Development Kit

 

1233.

 JVM maʼnosini ayting?

Java Vitual Machine

1234.

ImageView img; Mazkur rasmni

 oʻziga oʻzlashtiruvchi «img» obyektiga qaysi metod orqali animatsiya oʻrnatish mumkin?

img.startAnimation(animationObject)

1235.

Ilova internet xizmatidan foydalana olishi uchun AndroidManifest. xml

 

fayliga qanday kod qismi qoʻshilishi kerak?

<uses-permission

android:name=”android.permission.INTERNET”/>

1236.

JSON qisqartmasi qanday

 

izohlanadi?

JavaScript Object Notation

1237.

Loyiha uchun Google API kaliti

 

qanday generatsiya qilinadi?

Google maxsus modulida kompyuter MD5 kodini generatsiya qilish orqali

1238.

Qaysi faylda loyihaning satrli

 

maʼlumotlari (resurslari) joylashadi?

strings.xml

1239.

Ishlab chiqilgan ilovani ishchi  kompyuterda testlash uchun qanday vositadan foydalaniladi?

Android virtual device (AVD)

1240.

Ilovaga tashqi manbalardan kirib  keluvchi maʼlumotlarni boshqaruvchi sinf nomini koʻrsating?

 BroadcastReceiver

1241.

Android-ilovalarida foydalanuvchi  grafik interfeysini yaratishda qaysi razmetkali tildan foydalaniladi?

xml

1242.

Ilovada qoʻshimcha xizmatlarni  ishga tushirish uchun qaysi metoddan foydalaniladi?

 bindService()

1243.

res/value/ papkasi nima uchun

 

ishlatiladi?

satrli, sonli, tasvir va shunga oʻxshash maʼlumotlarni saqlovchi XML fayllarni saqlash uchun

1244.

 AlertDialog bu:

sarlavha, 3 tagacha tugma, qiymatlarni belgilash va tanlash mumkin boʻlgan roʻyhatdan iborat dialog oynasi

1245.

 DialogFragment bu:

shaxsiy dialog oynasini yaratish uchun konteyner

1246.

 Abstrakt metod bu -

tanasi yozilmaydigan funksiya

1247.

 Anonim sinf bu -

nomga ega boʻlmagan sinf

1248.

Loyihaga yangi activity qoʻshilganda  loyihaga qanday oʻzgartirish kiritish lozim?

yangi activity haqidagi maʼlumotni loyihaning manifest fayliga qoʻshish lozim

1249.

 Abstrakt sinf bu -

obyekt yaratish imkoniyati mavjud boʻlmagan sinf

1250.

Adapter interfeysi nima uchun

 

ishlatiladi?

resurs va komponentalar oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼminlab beradi

1251.

2022-2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot  strategiyasining 75-maqsadida qanday ustuvor vazifalar belgilangan?

Tasviriy va amaliy sanʼat hamda dizayn yoʻnalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini yuksaltirish.

1252.

Konstitutsiyaning yagona manbai va

 

muallifi – bu?

xalq

1253.

Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasida yillar davomida amal

 qilib kelgan «davlat – jamiyat – inson» tamoyili qaysi tamoyilga oʻzgartirildi?

«inson – jamiyat – davlat»

 

1254.

 Yangi Oʻzbekiston qanday muhim gʻoya negizida barpo etilmoqda?

«Inson qadri ustuvor boʻlgan jamiyat va xalqparvar davlat»

1255.

Yangi tahrirdagi Konstitutsiya bilan-

 

?

«Davlat uzluksiz taʼlim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlari rivojlanishini taʼminlaydi

1256.

Bir muddat tamom boʻlgandan keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori ilmiy darajasini olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boʻyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa

 

doktori (Ph. D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) faqat istisno hollarda........ ruxsati bilan kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok etishi mumkin.

oliy taʼlim muassasasi rektorining taqdimnomasiga binoan va boʻysunishi boʻyicha tegishli vazirlik yoki idoraning

1257.

 Davlat taʼlim standartlari nimalarni belgilaydi?

Davlat tomonidan taʼlimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui

1258.

Oliy taʼlim yoʻnalishlaridan biri  boʻyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va koʻnikmalar beradigan taʼlim bosqichi?

bakalavriat

1259.

 Taʼlim kampusi-?

yagona hududda birlashtirilgan oʻquv binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, taʼlim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini oʻz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat boʻlgan oʻquv jarayoni, maʼnaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini taʼminlaydigan taʼlim-tarbiya muhiti

1260.

Pedagogning egiluvchanligi va

 maʼsuliyati Xalqaro ekspertlar tomonidan taklif etilgan qaysi kompetentlik tarkibiga kiradi?

Yumshoq kompetentlik

1261.

 Qonun hujjatlari?

davlat hokimiyati va boshqaruvning yuqori organlari tomonidan nashr etilgan normativ-huquqiy hujjatlar yigʻindisi

1262.

Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari bilan bogʻliq normalar necha barobarga

 

koʻpaytirilib, ijtimoiy davlat modelini amalga oshirish mexanizmlari belgilandi?

Uch

1263.

 Inklyuziv taʼlimning huquqiy tartibi tuliq koʻrsatilgan javobni belgilang?

Inklyuziv taʼlim alohida taʼlim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan

1264.

Kadrlar tayyorlash sifatiga, taʼlim  mazmuniga qoʻyiladigan umumiy talablarni-?

Oliy taʼlimning davlat taʼlim standarti belgilaydi

 

1265.

 Infografika nima?

Axborotni taqdim etishning grafik usuli

1266.

Nutqni tinglovchiga yetkazishda  qoʻllaniladigan vositalar majmui qanday nomlanadi?

Nutq texnikasi

1267.

Google bulutli xizmatlari orqli

 

yratiladigan fayl tiplari?

Matn hujjat, jadvallar, taqdimotlar, formalar

1268.

Axborotni izlashda raqamli taʼlim  rerusrlarining texnik komponenti nimani nazarda tutadi?

oʻquv faoliyatini amalga oshirish uchun vositalar manbaidan foydalanishni oʻz ichiga oladi (mustaqil oʻquv va ilmiy-kognitiv faoliyat natijalarini tayyorlash va rasmiylashtirish, matn, eksperimental, miqdoriy va sifat vazifalarini hal qilish, frontal ishlarni bajarish va boshqalar).

1269.

 Tembr -

tovush rangdorligi, yorqinligi hamda uning yoqimliligi va alohidaligidir

1270.

Normativ-huquqiy hujjat qanday

 

hujjat hisoblanadi

Qonuniy hujjat

1271.

Mutaxassislarning tadqiqotlari natijasida oʻqituvchilarning

 pedagogik bilim va peadgogik

mahoratni egallashning 5 darajasini aniqlang

Axborot, tezaurus, uslubiy, texnologik, tadqiqot

1272.

 Pedagogik mahorat - bu:

Taʼlim va tarbiyaning yuqori darajaga erishishini va uni doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini taʼminlovchi faoliyat boʻlib, har bir oʻqituvchi fazilatida namoyon boʻladi

1273.

 Inson kapitalining toʻrtta bazaviy(asosiy) qobiliyatlari

Mehnatga qodirlik (faoliyat subʼekti); Taʼlim olishga boʻlgan qobiliyat (individuallik); Yashovchanlik (shaxs); Innovatsiyalarga boʻlgan qobiliyat

1274.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish

 toʻgʻrisida»gi 34-sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish, nazorat qilish va

baholash tartibi toʻgʻrisida»gi

Namunaviy nizomda quyidagilar aniq belgilangan:

talabalar mustaqil ishining maqsad va vazifalari; tashkiliy shakllari; axborot taʼminoti; nazorat qilish va baholash

1275.

Zoom va Google Meet dasturlarining  tekin tariflarida necha daqiqagacha uzluksiz muloqot qilish mumkin?

Zoom dasturida 40 minutgacha, Google Meet dasturida 60 minutgacha

1276.

Normativ-huquqiy hujjat quyidagi tartibda oʻz kuchini yoʻqotadi: a) qabul qilingan muddati tugashi bilan. b) nazarda tutib qabul qilingan

 

sharoit oʻzgarganda. c) yangi hujjat qabul qilinishi natijasida. d) ushbu hujjatning boshqa bir hujjat bilan bekor qilinishi natijasida.

a), b), d)

1277.

Quyidagilar orasidan qaysi biri  normativ-huquqiy hujjatlar turiga kirmaydi?

ommaviy axborot vositalari xabarlari, qarorlari

1278.

 Microsoft Teams – bu?

Microsoft kompaniyasining bulutga asoslangan

 

 

 

videokonferens aloqa dasturidiri boʻlib, u Windows tizimining soʻnggi versiyasi Windows 11 ga avtomat ravishda oʻrnatiladi

1279.

 Taʼlimda innovatsion menejmentning ilmiy tadqiqot usullari

 morfologik, statistik taqqoslash, tanlash, monografik,

induksiya, deduksiya, sintez, eksportli baholash

1280.

«Oʻzbekiston Respublikasi oliy  taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"...

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-sonli Farmoni

1281.

 BlueJeans bu?

video qoʻngʻiroqlarni amalga oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qoʻngʻiroqlarni yozib olish kabi bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi videokonferensaloqa vositasi.

1282.

Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot  strategiyasi qaysi yillarga

moʻljallangan

2022-2026 yillarga moʻljallangan

1283.

Taʼlim-tarbiya jarayonida talabalar  tomonidan bilimlar qaysi darajada oʻzlashtiriladi.

reproduktiv darajada; produktiv darajada; qisman izlanishli darajada; ijodiy darajada

1284.

 Tadbirkorlikning muhim shakli?

Fan, taʼlim va madaniyat integratsiyasi asosidagi bilimga asoslangan tadbirkorlik

1285.

 Tadbirkorlik ekotizimi bu?

tadbirkorlik jarayonlarining tadbirkorlik muhiti doirasida vositachilik va boshqaruvni amalga oshirish uchun rasmiy va norasmiy birlashishlari, tadbirkorlik tashkilotlari (firmalar, venchur kompaniyalar, biznesangellar/xususiy venchur investorlar, banklar), muassasalar (universitetlar, moliyaviy organlar, davlat organlari)ning oʻzaro bir-birlari bilan oʻzaro aloqalari yigʻindisi tushuniladi

1286.

 Taʼlim sifati

inson hayot-faoliyati sifatini oshirish va aniq maqsadga erishishda foydalanish uchun zarur boʻladigan, aniq sharoitlar talab etilib olingan bilimlar majmui

1287.

Biznes maqsadi?

             – inkubatorlarning asosiy

aniq (konkret) tovar (xizmat)ni emas, balki xoʻjalik subʼektini rivojlantirish hisoblanadi

1288.

 Taʼlim texnologiyasi -?

ilgʻor amaliyotning qoʻllanishi, texnologiyalarni joriy etishning oʻsishi, mobil uskunalar sonining ortishi

1289.

QS reytingi boʻyicha asosiy indikatorlarni aniqlang? 1) akademik obroʻ. 2) ish beruvchining obroʻsi. 3) universitet xodimlari ilmiy

 ishlarining sitatalanganligi. 4) ilmiy-

tadqiqotchilar soni. 5) talabalar nisbati. 6) xorijiy talabalar bilan nisbati. 7) xorijiy oʻqituvchilar nisbati.

1), 2), 3), 5), 6), 7).

1290.

OTMlar quyidagi yoʻnalishlarda  tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi mumkin?

Barcha javoblar toʻgʻri

1291.

Oʻqituvchi taʼlim oluvchilarni oʻzi  bilan hamkorlikka jalb eta olishi uchun nima qilishi kerak?

Pedagogik faoliyat jarayonida taʼlim oluvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqishlariga toʻgʻri kelishi lozim

1292.

Gumanitar fanlarda innovatsiyalar -

 

bu

Birinchi navbatda yangi ijtimoy .... paydo bol

1293.

 Nechinchi yilga borib Oʻzbekiston

2030 yilga

 

 

Respublikasining Global innovatsion indeks reytingi boʻyicha jahonning 50 ilgʻor mamlakati qatoriga kirish asosiy maqsad qilingan.

 

1294.

Oʻzbekiston Respublikasi

Prezidentining 2020 yi 29 oktabrdagi  Farmoni bilan tasdiqlangan «Ilm fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida...

mazkur yoʻnalishni rivojlantirish yoʻlidagi 19 ta muammo alohida belgilandi

1295.

Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim  mazmuni nechta tarkibiy qismdan iborat boʻlishi aniqlang.

4

1296.

 Kreativ yondashuv – kreativlik bu-?

Individning yangi gʻoyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati

1297.

Pedagogning anʼanaviy pedagogik fikrlashdagi farqli ravishda taʼlim va tarbiya jarayoni samaradorligini taʼminlashga xizmat qiluvchi yangi

 gʻoyalarni yaratish, mavjud

pedagogik muammolarni ijobiy haal qilishga boʻlgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati qanday nomlanadi?

pedagogik kreativlik

1298.

Izchil ravishda kasbiy oʻsishga erishish, malaka darajasini oshirib borish, kasb

                    iy faoliyatda oʻz ichki

imkoniyatlarini namoyon qilish bilan bogʻliq kompetentligi nima deb ataladi?

Shaxsiy kompetentlik

1299.

 Taʼlim-tarbiya ishining asosiy shakli bu-?

Dars

1300.

 Shkala boʻyicha tekshirish-?

aniq jarayonlarni raqamlar tizimi yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat tavsiflarini miqdoriy oʻzgarishlarga aylantirishga yordam beradi

1301.

deganda ilmiy-pedagogik, didaktik, konstruktorlik, texnologik, loyihalar asosida yangi texnikalar, innovatsion texnologiyalar, mahsulotlar, hamda

 

ishlab chiqarilgan mehnat jihozlari va qurollarini modernizatsiyalash ularni tajribalardan oʻtkazish tushiniladi?

Ilmiy ishlanmalar

1302.

oʻrganilayotgan bob yoki mavzu mazmunini shartli belgilar, faktlar, simvollar yordamida mantiqiy tasviri

 boʻlib, oʻquv materialini

konstruksiyalar, sxema va jadval tarzida qayta ishlanishi natijasida shakllantiriladi?

Mental xarita

1303.

 Ragʻbatlantirish qaysi nazorat tuzilmasi tarkibiga kiradi?

Baholashning didaktik maqsadi

1304.

 Testlar murakkablik darajasiga koʻra

reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ)

 

 

qanday klassifikatsiyalanadi?

testlar

1305.

Talabalar tomonidan oʻzlashtirilgan  bilim, koʻnikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning ikkinchi bosqichi?

Joriy baholash

1306.

 Hippo Video — bu...

kurslar yaratish uchun moʻljallangan eng mashhur dasturlardan biri boʻlib, u moslashuvchan, foydalanishda qulay va turli maqsadli kurslar yaratish uchun ishlabchiqilgan.

1307.

 Suhbat mavzusiga tegishli boʻlmagan maʼlumotlar.

 

flud

1308.

 flud

Suhbat mavzusiga tegishli boʻlmagan maʼlumotlar.

1309.

Coursera taʼlim portalidagi AQSH  tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

3.5999999999999997E-2

1310.

 Chat-bot

Chatda boshqa odamni taqlid qiladigan dastur.

1311.

 offerlar

Pul uchun hamjamiyatiga obuna foydalanuvchilar

1312.

... – bu «ogʻir» videofayllarni osongina ochmaydi va yuqori sifatli video fragmentlar bilan ishlash

 uchun etarli miqdordagi vositalarni

oʻz ichiga oladi. Ilova hajmi 3 MB dan kam - hayratlanarli darajada ixcham.

ZS4 Video Editor

1313.

 Montaj bosqichida...

dastlab, film syujeti oʻquv videotasvirining mazmuni uchun asos boʻlgan maʼlum algoritm koʻrinishida taqdim etiladi.

1314.

Qaysi dastur interaktiv elementlar  qoʻshish uchun moʻljallangan dastur sanaladi?

Activepresenter, Powtoon

1315.

Coursera taʼlim portalidagi

 Avstraliya tinglovchilarining hissasi toʻgʻri koʻrsatilgan qatorni belgilang.

2.3E-2

1316.

 verifikatsiya

Shaxsning haqiqiyligini yoki brenddan foydalanish qonuniyligini tekshirish jarayoni.

1317.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(2)

Begʻarazlilik

1318.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(3)

Keng qamrovlilik

1319.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(4)

Individuallilik

1320.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(5)

Tabaqalashgan yondashuv

1321.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(6)

Talabning yagonaligi

1322.

Talabalar bilimi va malakasini

 

nazorat va baholash qilish

1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6.

 

 

tamoyillaridan birini toping(7)

Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8. Ishonchlilik(validlik)

1323.

Talabalar bilimi va malakasini  nazorat va baholash qilish

tamoyillaridan birini toping(8)

1.Muntazamlilik. 2.Begʻarazlilik. 3.Keng qamrovlilik 4. Individuallilik 5. Tabaqalashgan yondashuv. 6. Talabning yagonaligi 7. Maqsadga yoʻnaltirilgan 8.

Ishonchlilik(validlik)

1324.

Xalqaro baholash dasturidan birini

 

toping(2)

PISA, PIRLS, TALIS

1325.

Xalqaro baholash dasturidan birini

 

toping(3)

PISA, PIRLS, TALIS

1326.

oʻquvchilarining oʻqish va matnni tushunish, matematik va tabiiy

 savodxonligini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturini toping.

TIMMS

1327.

15 yoshli oʻquvchilar uchun oʻtkaziladigan Xalqaro baholash dasturi PISA mezonining

 

(4)toʻrtinchi darajasi Blum taksonomiyasining qaysi oʻquv maqsadiga mosligini toping

Bilish, tushunish, amalda qoʻllash, tahlil

1328.

TALIS

             –tadqiqotining asosiy

vazifalaridan birini toping(2)

Pedagogika mutaxassisligi uchun iqtidorli yoshlarni tanlash

1329.

TALIS

             –tadqiqotining asosiy

vazifalaridan birini toping(3)

Moderator oʻqituvchilarni tanlash

1330.

TALIS

             –tadqiqotining asosiy

vazifalaridan birini toping(4)

Oʻqituvchining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish

1331.

TALIS

             –tadqiqotining asosiy

vazifalaridan birini toping(5)

Uzluksiz malaka oshirish jarayonini takomillashtirish

1332.

Kredit-modul tizimida amaliyotga joriy etilishi nazarda tutilgan

 «flipped classroom» texnologiyasining maʼnosi toʻgʻri berilgan javobni toping.

Majmuali taʼlim

1333.

HEMIS-Higher education

 Management Systems boʻyicha toʻliq berilgan fikrni toping

Oliy taʼlim muassasalarining faoliyatini maqsadga muvofiq boshqarish va raqamlashtirish tizimi

1334.

2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan

OzR referendumida umumxalq ovoz  berish orqali qabul qilingan OʻzR Konstitutsiyasi nechta boʻlimdan iborat

6

1335.

2018-2021 yillarda ilmiy-innovatsion  faoliyat sohasida nechta qonun ishlab

chiqildi

2

1336.

OʻzR yangi tahrirdagi «Taʼlim  toʻgʻrisida» gi OʻRQ-637 qachon qabul qilingan?

2020 yil

1337.

Pedagogik mahorat tizimiga

 

quyidagilar kiradi

 

1338.

Taʼlim sohasidagi nufuzli Xalqaro  ekspertlar tomonidan taʼlim tarbiya jarayoniga qanday kompetensiyalar

 

 

 

uygʻun joriy etilmoqda?

 

1339.

Oʻzbekistob respublikasi prezidenti  OʻzR konstitutsiyasi va qonunlari asosida ularni ijro etish uchun qanday hujjatlar qabul qiladi?

Farmon

1340.

Oʻzbekiston Respublikasida oʻqituvchining mehnati jamiyat va davlatni rivojlantirish, sogʻlom, barkamol avlodni shakllantirish hamda tarbiyalash, xalqning maʼnaviy va madaniy salohiyatini

 saqlash hamda boyitishning asosi sifatida eʼtirof etiladi. Davlat oʻqituvchilarning shaʼni va qadrqimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan oʻsishi toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi.

52-modda

1341.

Kommunikativ tushunchasining

 

mohiyatini belgilang

Diagnostik, talabalarda bilim olish ishtiyoqini oʻstirish, shaxsiy hislatlarni shakllantirish va rivojlantirish funksiyalari

1342.

Innovatsiya loyihasi

 

samaradorligining koʻrsatkichlari

tijorat samaradorligi, davlat, mintaqaviy va mahalliy budjet, milliy iqtisodiyot

1343.

 Olimning h-indeksi

maqola soni va iqtiboslar soni boʻyicha hisoblash usuli

1344.

 OʻzRP farmonlari va VM qarorlari qanday hujjat

Qonun osti hujjatlari

1345.

Inson kamolotida uch narsa - irsiyat,

 

muhit, tarbiya muhim rol oʻynaydi

Beruniy

1346.

 Soft skills?

kreativlik...

1347.

shaxs kreativligining tarkibiy

 

tuzilishi bu -

intuitsiya, reflekfiya, bilim, koʻnikma, malakalar

1348.

kommunikativ qobiliyat qanday

 

qobiliyat

Boshqalarning ruhiy haloatlarini tushunish va ularga hamdardlik munoisabatida boʻlish qobiliyati

1349.

Innovatsiya soʻzi ingliz tilidan  olingan boʻlib, ....... degan maʼnoni

anglatadi

yangilikni joriy etish

1350.

Kreativ salohiyat va tanqidiy  fikrlashni rivojlantirishning tasnifiy

koʻrsatkichlari bu -

tadqiq etish, tasavvur qilish, bajarish, tahlil qilish va baholash

1351.

Oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha  rivojlantirish konsepsiyasi qachon qabul qilingan?

2019 yil 8 oktabr

1352.

2022-yil 28-yanvardagi PF-60

 

farmoni bilan... qabul qilingan

yangi oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi

1353.

Pedagogik faoliyat deganda nimani

 

tushunasiz?

Yosh avlodni hayotga

1354.

4K kompetensiyalari asosida

 

talabalarni rivojlantirish bu -

kreativlik, tanqidiy fikrlash, kommunikativlik, kooperatsiya

1355.

Shaxsiy akkaunt egallari

GoogleClassroom da bir kunda

 

maksimum qancha kurslarga kirishlari mumkin?

Kuniga 30 ta kurs

 

1356.

Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi, yaʼni uning «umri» quyidagi

 mezonlar bilan belgilanadi. a) zamon. b) makon. c) jamiyat. d) shaxslar doirasi.

a), b), d)

1357.

«Qayerda qonun hukmronlik qilsa,  shu yerda erkinlik boʻladi» degan ibora kimga tegishli?

Amir Temur

1358.

Normativ-huquqiy hujjatlar tizimida  oʻzini yuridik kuchi va ahamiyatiga koʻra konstitusiyadan keyin turadigan qonun qaysi?

Konstitusiyaviy qonun

1359.

Har qanday mamlakatda inson kapitalini rivojlantirish orqali

 

barqaror taraqqiyotni taminlaydigan muhim omil bu?

taʼlim

1360.

Taʼlim tashkilotlarini attestatsiyadan va davlat akkreditatsiyasidan

 oʻtkazish «Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunning qaysi moddasida keltirilgan?

58-modda

1361.

Vebinarni oʻtkazish turini tanlashda  qaysi parametrlarga etibor qaratish lozim?

Chat, Dinamik va sotuv bloklarni qoʻshish imkoniyati, Turli xil qurilmalardan foydalanish imkoniyati,

Foydalanuvchilarga qulaylik, Vebinar ishtirokchilarining maksimal soni, Barqarorlik, Avtomatik vebinar yaratish imkoniyati, Narxi, Tahlilning mavjudligi

1362.

Google xizmatidagi papkalarga  joylashtirilgan fayllar bilan quyidagi standart amallarni bajarish mumkin?

saqlash, oʻchirish, koʻchirish, almashish

1363.

Universitet uchun haqiqiy bilimni

 

olishning oʻziga xos usuli-?

Universitet professorlari tomonidan talabalarni ilmga jalb etish orqali erishiladigan tadqiqot faoliyati hisoblangan

1364.

THE reytingi aniqlashda quyidagi

 

universitetlar qatnasha olmaydi?

yuqori kurs talabalarini oʻqitmaydiganlar, tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh yil ichida 1000 ta ilmiy ishlar, shu jumladan bir yilda 200 tadan kam nashr ettirganlar

1365.

Universitetni bitkoinlarda

 

moliyalashtirishning maqsadi?

bank tarmogʻi rivojlanmagan mintaqalarida moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni yengillashtirish

1366.

Biror bir ish yoki faoliyatni yuksak  darajada, hech bir qiyinchiliksiz, oʻta mohirlik bilan bajarish qanday nomlanadi?

mahorat

1367.

Akmeologik yondashuv nima

 

maʼnoni anglatadi?

(grekcha soʻzidan olingan boʻlib, «oliy nuqta», «yuqori choʻqqi» degan maʼnolarni anglatadi.

1368.

«Bilish obyektlarini ularning modellarida tadqiq qilish uslubi; aniq mavjud predmetlar, voqealar va tuziladigan obyektlarning

 

tavsifnomalarini aniqlash yoki yaxshilash, ularni yasash usullarini qulaylashtirish, boshqarish kabilar uchun yasash va oʻrganish». Bu...

Modellashtirish

1369.

 Start-ap loyiha tushunchasi dastlab

1976 yili Forbes

 

nechanchi yilda kim tomonidan olib kirilgan?

 

1370.

Talabalar bilan start-ap loyihalashda  uning ________ni shakllantirish muhim rol oʻynaydi?

Gipotezasi

1371.

 Tashxis – bu?

bu didaktik jarayon, yaʼni talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayoniga taʼsir etadigan omillarni aniqlash va tizimlash, ularning natijalarini tahlil qilish sanaladi

1372.

Mustaqil taʼlim topshiriqlarining qancha qismi kichik guruhlarda

 

hamkorlikda ishlashga moʻljallangan boʻlishi kerak?

1/3

1373.

 Raqamli taʼlim jarayonining Maqsadlilik tamoyili

Maqsadlilikning anʼanaviy didaktik tamoyili bilan kesishadi:...

1374.

Raqamli izni boshqarishning faoliyat

 

komponenti...

axborot-taʼlim sohasidagi....

1375.

G. U. Soldatovaning fikricha

 

isteʼmolchi kompetentligi –...

turli ehtiyojlarni qondirishni oʻz ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogʻliq turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim, koʻnikma, motivatsiya va masʼuliyat

1376.

Tapskottning fikriga koʻra ochiqlik  tamoyillari quyidagilarni oʻz ichiga

oladi

Barcha javob toʻgʻri

1377.

 Raqamli taʼlim jarayonining Shaxsiylashtirish tamoyili –...

talabaning oʻquv maqsadini mustaqil ravishda belgilash, oʻquv jarayonining strategiyasini, oʻquv dasturining rivojlanish surʼati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi. Ushbu yondashuv oʻqituvchiga shaxsiy rivojlanish koʻrsatkichlari va talabalarning taʼlim natijalarini kuzatish imkonini beradi.

1378.

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni

 

necha bosqichda amalga oshiriladi

4 ta

1379.

 Raqamli taʼlim jarayonining

Murakkablikni oshirish tamoyili –...

mavjudlik, tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bogʻliq boʻlib, murakkablikni oshirish printsipi izchil oʻtishni oʻz ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan guruhga. va guruhdan individual va boshqa taʼlim jarayonlari

1380.

 Litsenziyalangan dasturiy taʼminot texnik rivojlanishi...

Dasturiy taʼminotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy taʼminot ehtiyojlarini aniqlashga, eski dasturiy taʼminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish va raqobatlashishga yordam beradigan toʻgʻri texnologiyani tanlashga yordam beradi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

24

 

3-Renesans jarayoni jamiyat hayotining barcha sohalarini qamrab olgan hozirgi kunda mamlakatimizdagi talim tizimi oldidagi muhim funksiyalaridan biri osib kelayotgan yosh avlodga talim, tarbiya berishning yangi va samarali usullarini yaratish, talabalarning bilim darajalariga bolgan talabni kotarish, oqitishning rejalashtirilgan natijalariga erishish hisoblanadi. Ozbekiston Respublikasi talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi talim tizimida talabalarning tabiiy yonalishdagi oquv modulilardan savodxonlik darajasini baholashning milliy tizimini yaratish, talim-tarbiya jarayoniga individuallashtirish tamoyillarini tatbiq etish, davlat talim standartlarida kozda tutilgan kompetensiyalarni baholash mezonlarini ishlab chiqish kabi dolzarb funksiyalarni ilgari surgan. Amaldagi bakalavriat yonalishi davlat talim standartlari kompetensiyaviy yondashuvga asoslanganligiga qaramasdan, oqitish va baholash metodlari asosan oquv materiali va axborotni yodlash hamda bayon qilishga qaratilganligi, tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil izlash va tahlil qilish konikmalari va boshqa malakalarni rivojlantirishga yonaltirilgan Nazorat va baholash metodlarini chuqur tahlil etish zaruriyatini talab etadi.

Talabalar bilimi nazorat va baholashi - bu talim jarayonining eng muhim va oqituvchidan katta mahorat va ijodkorlik talab etadigan tarkibiy qismi hisoblanadi. Oqituvchi mohirlik bilan talabalar bilimini nazorat va baholash qilishning vaqtini togri belgilashi, nazorat va baholashning turli usullaridan foydalangan holda talabalarni butun mashgulot davomida samarali ishlashini taminlay olishi kerak. nazorat va baholashsiz talaba shaxsining shakllanishiga pedagogik rahbarlik qilish, talabalarning bilish faoliyatini, ularning aqliy va amaliy mehnatlarini boshqarish mumkin emas. Oqitishning talab darajasidagi natijalariga erishish, talim jarayonini mukammallashtirishda Nazorat va baholash ning ahamiyati benihoya katta. nazorat va baholash talabalarning tayyorgarlik darajasini aniqlash, ularning bilim va malakalaridagi boshliqlarni toldirish imkonini beradi.

Nazorat va baholash aniq belgilangan faoliyat, yani DTS bilan meyorlangan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarning ozlashtirish darajasini aniqlashga qaratilgan pedagogik vosita sifatida talabaning shaxs sifatida rivojlanishi, kasbiy faoliyatga oid bilimlar, oquv moduli asoslarini organishga bolgan qiziqishini orttirish, dunyoqarash, tafakkuri, xotira va irodasini tarbiyalashga imkon yaratadi. Nazorat va baholash orqali talabalar bilimini baholash bilan birga oquv jarayonida talim maqsadiga qay darajada erishilgani, shuningdek, sifatli talim korsatkichi dinamikasini tahlil qilish mumkin.

Muntazam va tizimli ravishda tashkil etilgan nazorat va baholash jarayoni talabani unumli mehnat qilish, ozi egallagan bilim darajasini ozi baholashga orgatadi, oquv moduliga bolgan qiziqishini orttiradi. Shuningdek talabalarning ozlashtirishini nazorat va baholash oqituvchilarning faoliyatiga baho berishga asos boladi, yani oqituvchi oquv materialini qanchalik tushunarli qilib bayon qila olishi va oqitishning samarali usullaridan foydalanishi, talabalarning mustaqil bilim olish jarayonini tashkil etish va otkazish jarayoniga baho berish imkonini beradi. Nazorat va baholashdan olingan natijalariga tayangan holda oqituvchi kam samara beruvchi ish usullarini samarali ish usullari bilan almashtiradi va shuningdek, DTS bilan meyorlangan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni egallashga keng sharoit yaratadi.

Talabalarning DTS bilan meyorlangan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarning ozlashtirish darajasini nazorat va baholash qilishning muhim funksiyasi talabalarning kasbiy tayyorgarlik darajasiga qoyiladigan minimal talablarga javob beradigan va talaba tomonidan ozlashtirilishi shart bolgan bilim korsatkichlariga egaligini, ularning ilmiy dunyoqarashlarini, ekologik, ahloqiy tarbiyasining shakllanishini baholash hisoblanadi.

Nazorat va baholashning talimiy funksiyasining mohiyati shundaki, nazorat va baholash topshiriqlarini bajarish davomida talabalar egallagan bilimlarini tizimlashtiradi, umumlashtiriladi, mukammallashtiradi. Talabalar avval ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarini yangi va kutilmagan vaziyatlarda amalda qollash orqali yangi bilimlarni egallashi, namoyish etish imkonini beruvchi nazorat va baholash talabalarning nafaqat diqqati, fikrlashi, xotirasining rivojlanishiga, balki bilim doirasining kengayishiga zamin yaratadi.

Nazorat va baholashning tarbiyaviy funksiyasi haqida soz yuritilganda, nazorat va baholash talaba mustaqil talimdan berilgan topshiriqlarni oz vaqtida puxta, mustaqil, muntazam bajarishga undashi va oz bilimining baholanishiga doim tayyor bolishlikka orgatishi nazarda tutiladi. Nazorat va baholash talabada burch, majburiyat, javobgarlik, vijdon kabi ahloqiy sifatlarning shakllanishiga yordam beradi. Nazorat va baholash jarayonida talabalar ortasida ozaro munosabatlar hamda oqituvchi va talaba ortasida hamkorlik munosabatlari shakllanadi.

Nazorat va baholashning rivojlantiruvchi funksiyasi shundaki, Nazorat va baholash orqali oqituvchi muntazam ravishda talabalarning zehni, idrok etish xususiyati, xotira va fikrlash qobiliyatlarining rivojlanganligi, bilim darajasi, ularning yutuqlari va kamchiliklari haqida doim xabardor boladi. Bu esa oqituvchiga birinchidan talabalarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, ikkinchidan har bir talabaning oziga xos individual rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning bilish faoliyatini rivojlantirish va har bir talabaning ozlashtirishini yaxshilashga erishish uchun zarur.

Nazorat va baholashning diagnostik funksiyasining mohiyati talaba-lar bilimi va konikmalaridagi nuqsonlar, kamchiliklar, boshliqlar, talabalarning oquv materialini ozlashtirishdagi qiyinchiliklarni tugdiruvchi sabablar haqida muntazam axborot olish sanaladi. Bunday axborotlar oqitishning samarali usullarini tanlash va bu usullarni hamda talim jarayonini takomillashtirishning yonalishini aniq belgilash imkonini beradi.

Talabalarning bilimidagi kuchli va zaif tomonlaridan xabardor bolish oqituvchiga oz pedagogik mahorati, ish usullari va talabaning individual xususiyatlari haqida axborotga ega bolish bilan talim jarayonini takomillashtirish uchun orientir (moljal olish) bolib xizmat qiladi. Nazorat va baholashning natijalari oqituvchiga talabalarning bilimlaridagi boshliqlarni toldirishga yonaltirishiga yordam bersa, talabalarga esa oz xato va kamchiliklarini aniqlab, ularni tuzatishiga yordam beradi. Undan tashqari nazorat va baholash natijalariga kora talim muassasasi rahbariyati, ota-onalar oquv jarayoni samaradorligi haqida axborotga ega boladilar.

Nazorat va baholashning profilaktik funksiyasi. Malumki, ozlashtirilgan oquv materiallari vaqt otgan sari talabalarning xotirasidan chiqadi. Bu talaba bilimi va konikmalarini ishga solish, ulardan foydalanishga talab bolmasa ayniqsa sezilarli boladi. Talabalar bilimini muntazam nazorat va baholash qilinishi avval ozlashtirilgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni yangi va kutilmagan vaziyatlarda amalda qollash orqali yangi bilimlarni ozlashtirish, shuningdek, mustahkamlash, takrorlash imkonini beradi. Takrorlash esa talaba xotirasini charxlab boruvchi profilaktik chora sifatida nazorat va baholash bilan chambarchas bogliq.

Talabalar bilimi va malakasini nazorat va baholash qilishning quyidagi tamoyillari mavjud:

1.                  Muntazamlilik. Nazorat va baholash talim-tarbiya jarayonining ajralmas qismi sifatida barcha oqitish shakllari: maruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgulotlarda talabalarning oquv faoliyati bilan chambarchas bogliq holda muntazam ravishda tashkil etiladi.

2.                  Begarazlilik. Nazorat va baholash oqituvchining talabalarni chuqur organmasdan, taxminiy va subektiv fikrlarga asoslanib, yuzaki mulohaza yuritib, notogri xulosa chiqarishini inkor etgan holda talabalar bilimiga togri, shaffoflik, begarazlik bilan, xolisona, aniq fikrlarga asoslanib baho berishni talab etadi. Nazorat va baholash oquv jarayonining malum bosqichidagi malum dastur boyicha talabalarning olgan haqiqiy bilimlarini belgilaydi.

3.                  Keng qamrovlilik. Nazorat va baholash belgilangan dasturning barcha bolimlarini qamrab oladi va talabaning nazariy bilim, konikma, malaka, aqliy va intellektual salohiyati, kompetensiyalarining sinovini taminlaydi.

4.                  Individuallilik. Nazorat va baholash har bir talabaning bilim darajasini hamda uning oquv faoliyati, individual xususiyatlarini kuzatish, organish imkonini beradi.

Individual mustaqil nazorat va baholash ishlaridan doska oldida javob berishdan tortinadigan, dadil javob bera olmaydigan, juratsiz talabalar uchun foydalanish maqsadga muofiq boladi. Bunday holatlarda talaba oziga topshirilgan funksiyani yaxshi bajarganini ochiq-oydin muhokama qilish bilan talabani qollabquvvatlash uning oz kuchiga ishonchini orttiradi.

5.                  Tabaqalashgan yondashuv. Nazorat va baholash jarayonida modulning, shu modul bolimlarining oziga xos xususiyatlari hisobga olinadi, bu xususiyatlardan kelib chiqqan holda nazorat va baholashning turli usullari qollanadi. Bu esa nazorat va baholashning alohida olingan bir usulidan foydalanishda kelib chiqadigan kamchiliklarning yuzaga kelishini bartaraf etadi.

6.                  Oquv moduliga tayyorgarlik darajasiga bolgan talablarni hamda talabalarni har tomonlama organib chiqish asosida nazorat va baholash otkazuvchilar tomonidan nazorat va baholash natijalariga qoyiladigan talabning yagonaligi taminlanadi.

7.                  Nazorat va baholash oldindan belgilangan tasniflar tizimi asosida oquv jarayonining barcha bosqichlarida malum maqsadga yonaltirilgan holda tashkil etiladi.

Oliy talim tizimida oqitish samaradorligi talaba bilim va malakasini nazorat va baholash qilishning nafaqat usul va shakllarning xilma-xilligiga, balki nazorat va baholashning mazmuniga ham bogliq. Oquv materialini ozlashtirish jarayonida oqituvchi berayotgan ilmiy axborotlar hajmi oquv dasturi tomonidan belgilangan talab darajasidan yuqori bolishi kerak. Bunday qoshimcha malumotlar organiladigan oquv materialini oquv moduli yangiliklari, mustaqil hayot va kasbiy faoliyatdagi muammoli vaziyatlar, ishlab chiqarish tarmoqlaridagi yangiliklar bilan boyitish uchun zarur. Bunday malumotlar talabalarning kasbiga va oquv moduliga bolgan qiziqishini orttiradi. Lekin talabalar bilimi nazorat va baholashi qatiy belgilangan standart asosida otkaziladi.

Nazorat va baholash jarayonida talaba tomonidan aqliy operatsiyalarni bajarishi, ayniqsa, tahliliy-tanqidiy faoliyat bilan shugullanadi. Kasbiy obektlar, jarayonlar, hodisalarga tasnif va tarif berish, ularni ozaro taqqoslash umumiy xulosalar chiqarish kabi topshiriqlar talabadan murakkab fikrlash faoliyatini va malakani talab etadi. Nazorat va baholashda xuddi shunday topshiriqlar bolishi kerak. Oquv modulining organish obektiga bogliq holda obektlar va toplamlarning tuzilishi va funksiyalaridagi oxshashlik va farqlarni aniqlash, obektlarda sodir boladigan jarayonlar, tushunchalarni ozaro taqqoslash va bir-biri bilan boglash, xulosa chiqarish kabi savol va topshiriqlar talabaning bilim sifati va malaka darajasini aniqlashda hamda ularning kasbiy tayyorgarligini yuqoriga kotarishda katta ahamiyatga ega.

Tajribalar shuni korsatadiki, talabalar amaliy konikma, mahorat va malakalarga, masalan, darslik bilan mustaqil ishlash, vaqtinchalik loyihalar tayyorlash, tabiatda kuzatishlar olib borish, obektlarni aniqlash, oddiy tajribalar otkazish kabi malakalarga yetarli darajada ega emaslar. Oqituvchi talim jarayonida talabalarda amaliy malakalarning shakllanishiga: kasbiy hodisa va jarayonlarning mohiyatini tushunib yetish uchun tajribalar otkazish, obektlar ustida kuzatishlar olib borish, tabiatdagi mavsumiy va jarayonlardagi tizimli ozgarishlarni kuzatish, bu kuzatishlar asosida obektlarni ishlash va yangi muhitga moslanishlarini aniqlash, kasbiy xilma xillikni anglash kabilarga etibor qaratmogi shart. Bu esa oliy talim mazmunini kuchaytiradi va talabani obektning oziga xos xususiyatlarini anglashga orgatadi. Malumki, mashgulotlarda tasviriy, tabiiy, verbal korgazma vositalari va obektlardan foydalanish talabalarning yangi materialning mohiyatini tushunib yetishiga yordam beradi. Nazorat va baholash ishlarida obektlar bilan bogliq masala va mashqlar berilishi, masalan, obekt tuzilishining oziga xos tomonlarini aniqlash, kasbiy muhitga moslanish belgilarini aniqlash, obektning xarakteristikasini tuzish, obekt tuzilish va funksiyalari ortasidagi bogliqlikni aniqlash maqsadiga yonaltirilgan topshiriqlarning bolishi muhim ahamiyat kasb etadi.

Talim-tarbiya jarayonining samaradorlik va sifat korsatkichini aniqlashda talabalar tomonidan bilim, konikma, malaka va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni ozlashtirilish darajasini nazorat va baholash qilish va baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Nazorat va baholashni maqsadga muvofiq tashkil etish oqituvchi tomonidan nazorat va baholash turlari va ularning didaktik maqsadlarini aniq tasavvur etishni talab qiladi. Professor-oqituvchi talabalarning DTS boyicha meyorlangan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni ozlashtirilish darajasini nazorat va baholash qilish va baholash jarayonida nostandart oquv va test topshiriqlaridan foydalanishi zarur. Test nazorat va baholashining boshqa ananaviy nazorat va baholashlardan afzalligi shundaki, bu nazorat va baholash mashgulot uchun ajratilgan vaqtdan unumli foydalanish, katta hajmdagi mazmunni qamrab olish, ularning oquv materialini ozlashtirish natijalarini ham tez aniqlash imkonini beradi. Test nazorat va baholash qisqa vaqt ichida barcha talabalarning bilim darajasini aniqlashni taminlash bilan birga talabalarning har bir mashgulotga tayyorgarlik korish xususiyatini shakllantiradi. Modullarni oqitishda talabalarning bilim olishga qiziqishlarini orttirish, mustaqil va mantiqiy fikrlashga orgatish uchun test topshiriqlari mazmun va shakl jihatdan ham xilma-xil bolishi zarur. Bu esa bir tomondan talabalarning bir xillikdan zerikib qolishining oldini olsa, ikkinchi tomondan esa talabalarda ijodiy faoliyatni shakllantiradi. Test-shaxsning aqliy taraqqiyoti, qobiliyati, irodaviy sifatlari, shuningdek, egallagan bilim, konikma va malakalarini aniqlash va Nazorat va baholash qilishda qollaniladigan standart topshiriq turi sanaladi. Test standartlashtirilgan nazorat va baholash topshiriqlari turi bolib, u kerakli statistik xususiyatlarga ega bolgan, konseptual tanlangan ozgaruvchan olchovning ishonchli hamda validli bahosini taminlab beradi. Ijtimoiy amaliyotda testlar insonning qanday kasb-hunar egallashi mumkinligi, uning kasbga layokati yoki layoqatsizligini, istedodli yoki aqliy zaifligini aniqlashda, muayyan hamkorlikdagi faoliyatga shaxslarni saralashda keng qollaniladi. Hozirgi davrda testlar quyidagi turlarga ajratiladi:

maqsadga erishish testlari (bilimlarni olchashga qaratilgan);

aqliy testlar (zehn, akl-idroq, aql-zakovat, istedodni aniqlashga yonaltirilgan);

ijodiy testlari (ijodkorlik darajalarini tekshiruvchi);

mezonli-moljal olish testlari (oquv yoki kasbiy bilimlar va topshiriklarni qaysi konikma, malaka, xatti-harakat tizimi orqali olchash mumkinligi);

shaxsga oid testlar (xususiyat, bezovtalanish, sifat, fazilat, xislatlarni olchashga aloqador);

psixologik testlar (tashqi tasirsiz shaxs ozini ozi oshkor qilishiga moljallangan) va boshqalar.

Testlar turli xususiyatlariga kora klassifikatsiyalanadi:

1.                  Shakliga kora - ochiq testlar, yopiq testlar.

2.                  Yaratilish tartibiga kora - standart, nostandart testlar.

3.                  Murakkablik darajasiga kora - reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, ijodiy (kreativ) testlar.

4.                  Maqsadiga kora - axborot beruvchi (informatsion), diagnostik, talimiy, motivatsion, attestatsion.

5.                  Otkazilish texnologiyasiga kora - bosma, dasturlashtirilgan testlar.

Standart test topshiriqlari 1 ta togri javobli, 3 ta muqobil javoblarga ega bolgan yopiq turdagi topshiriqlardan iborat. Har bir savol malum bir miqdordagi ball bilan baholanadi. Standart test natijasi togri javob berilgan savollar soniga bogliq.

Topshiriq shakliga kora testlar ikki guruhga ajratiladi:

1)                 yopiq testlar - berilgan muqobil javoblardan bitta togri javob tanlanadigan test topshiriqlari;

2)                 ochiq testlar- togri javobni shaklllantirish talab etiladigan ochiq test topshiriqlari;

Yopiq tipdagi test topshiriqlari quyidagi shakllari mavjud:

1)                 yagona javobli test topshirigi bir necha muqobil javoblar orasidan bitta togri javobni topishni talab etadi;

2)                 kop javobli test topshirigi bir necha muqobil javoblar orasidan bir necha togri javobni topishni talab etadi;

3)                 alternativ javobli test topshirigi berilgan savolga ha yoki yoq javobini berishni talab etadi;

4)                 Muvofiqlikni aniqlashga doir test topshirigi tanlangan ikki yoki bir nechta obekt ortasida muvofiqlikni aniqlashni talab etadi;

5)                 Ketma-ketlikni aniqlashga doir doir test topshirigi kasbiy obekt, jarayon yoki hodisalarning ketma-ketligini aniqlashni talab etadi. Oqitishda talabalar tomonidan bilim, konikma va malakalarni egallaganlik darajasini aniqlashda turli nazorat va baholash vositalaridan foydalaniladi. Mazkur nazorat va baholash vositalaridan biri bolgan nostandart test topshiriqlarining talim-tarbiya jarayoniga tatbiq etilishi har bir talabaning belgilangan bilim, konikma va malakalarni egallaganlik darajasini aniqlash imkonini beradi. Talabalarning ijodiy va mustaqil fikr yuritishni konikmalarini rivojlantirishda kasbiy va mutaxassislik oquv modullarini oqitishda nostandart test topshiriqlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Oqitishda nostandart test topshiriqlaridan foydalanish talabalarning kasbiy tayyorgarlik darajasini orttiradi, ilmiy dunyoqarashini kengaytiradi, talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma va malakalarini mustahkamlaydi, talabalarning tafakkuri, mustaqil va ijodiy fikrlashini rivojlantiradi, amaliy muammolarni hal etishga orgatadi, mantiqiy fikr yuritishga yollaydi, talabalarning aqliy faoliyatini rivojlantirishga zamin yaratadi. Nostandart testlar ozining mazmuni, tuzilishi va qollanish maqsadiga kora muayyan darajada farq qiladi. Mazkur test topshiriqlari talabalarning ozlashtirgan nafaqat bilimlarini, balki obekt va uning qismlarini tanish, oziga xos xususiyatlarini aniqlash konikmalarini nazorat va baholash qilish va baholash jarayonini haqqoniy va odilona amalga oshirish imkonini beradi.

Nostandart testlar quyidagi turlarga ajratiladi:

1.   Integrativ testlar;

2.   Adaptiv (moslashtirilgan) testlar;

3.   Mezonli-moljal olish testlari;

Integrativ testlar integral mazmun, shakl, qiyinchilik darajasi boyicha osib boruvchi, talim muassasasining bitiruvchisining tayyorgarlik darajasi haqida umumlashgan yakuniy xulosa chiqarishga imkon beradigan test topshiriqlari sanaladi.

Adaptiv testlar avtomatlashtirilgan, talabalarga nisbatan individual yondoshish imkonini beradigan, topshiriq mazmuni, bajarish tartibi, qoidasi, shu topshiriqni bajarish natijasida talabaning egallashi mumkin bolgan bali va test natijalarini umumlashtirish boyicha korsatmalardan iborat boladi.

Adaptiv testlarning asosiy guruhini piramidali adaptiv testlar tashkil etib, qollanish maqsadiga kora: ortacha ogirlikdagi, talabaning tanlashiga kora aralash, murakkablik darajasi turlicha bolgan qisman-izlanishli, kreativ topshiriqlardan iborat boladi.

Adaptiv testlar talim-tarbiya jarayonini tashkil etishning modul-kredit paradigmasida muvaffaqiyatli qollanishi mumkin. Buning uchun pedagog bitta mavzu, bob, bolim, kurs mazmuni boyicha turli qiyinchilik darajadagi bir necha variantli test topshiriqlarini tuzish va amalda qollash mahoratiga ega bolishi lozim.

Mezonli-moljal olish testlari talabalarning umumiy tayyorgarlik darajasi, mazkur kursning oqitilish sifati, pedagogning pedagogik mahorati, talim-tarbiya jarayoni samaradorligini aniqlash maqsadida otkaziladi. Bunda testlar murakkablik darajasi turlicha bolgan: reproduktiv (oson), produktiv (ortacha qiyin) qismanizlanishli (qiyin), kreativ (ijodiy) topshiriqlardan iborat boladi va ularning baholash mezoni turlicha boladi. Talabalarning mezonli-moljal olish testlaridan toplagan ballari asosida ranjer tuzilib, shunga kora moljal olinadi.

Mazkur test topshiriqlarini tuzish uchun avvalo oquv kursi mazmuni DTS asosida tahlil etiladi, bilim, konikma va malakalar aniqlanadi, ularni aniqlash uchun topshiriqlar majmuasi tuziladi, mazkur topshiriqlar test topshiriqlariga aylantiriladi va sinov otkaziladi, pirovar natijada talabalarning shu kursni ozlashtirish darajasi yuzasidan xulosa tayyorlanadi.

Mezonli-moljal olish test sinovlari orqali talabalarning bilimlaridagi boshliqlar aniqlanadi va ularni bartaraf etish yollari aniqlanadi.

Yuqorida qayd etilgan nostandart test topshiriqlarini talim-tarbiya jarayonida maqsadga muvofiq foydalanish jarayoni talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma va malakalarini haqqoniy va odilona nazorat qilish va baholash imkonini beradi.

Talim sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasidan foydalanish muammolari quyidagilardan iborat:

              Talim-tarbiya jarayonining sifatini tadqiq etishning metodologik va dasturiy taminotini yaratish;

              Talabalar bilimini nazorat qilish va baholash metodlari vositasida talabalarning talim muassasalarida oquv modullar boyicha DTS bilan meyorlangan talablar asosida bilim, konikma, malakalar va kompetensiyalarni egallaganlik darajasini diagnostika qilish sohasida fundamental tadqiqotlar otkazish;

              Oliy talim tizimida talim-tarbiya jarayoni shuningdek, talim sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasi monitoringini otkazish dasturini ishlab chiqish va amaliyotga qollash;

              Oliy talim muassasalarida oqitiladigan modullar boyicha Talim sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasining didaktik va texnologik taminotini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish.

              Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayonida ularning ozozini nazorat qilishini amalda qollash, yani Ispring yoki My test dasturi vositasida oquv modulilar boyicha nostandart adaptiv test topshiriqlarini tuzish va amaliyotga joriy etish.

Xulosa qilib aytganda, talim-tarbiya jarayonida talabalar bilimini baholash metodlaridan foydalanish talim samaradorligini aniqlash, mavjud kamchiliklarga barham berishga zamin tayyorlaydi.

TALABALARNING BILIM SIFATINI ANIQLASH MONITORINGINI

AMALGA OSHIRISH

Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash monitoringi mohiyati yuzasidan fikr yuritishdan avval tashxislashni amaliy pedagogik faoliyat jarayoni sifatida qabul qilish lozim.

Tashxis bu didaktik jarayon, yani talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash jarayoniga tasir etadigan omillarni aniqlash va tizimlash, ularning natijalarini tahlil qilish sanaladi. Tashxissiz didaktik jarayonni samarali boshqarish, mavjud sharoit uchun optimal natijalarga erishish mumkin emas.

Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash tashxisida sabab-oqibat boglanishlar, erishilgan natija va sifatli talim korsatkichlari bilan bir-biridan farqlanadi. Shuningdek, talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash tashxislash vaqtida belgilangan maqsadni amalga oshirish uchun erishilgan daraja sifatida ham qarash lozim. Didaktik tashxisning maqsadi oquv jarayonini uning samaradorligi bilan bogliq holda aniqlash, baholash va tahlil qilishdan iborat.

Yuqoridagilardan malum boldiki, tashxis talabalarning bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini ananaviy nazorat va baholashga nisbatan kengroq va chuqurroq mano kasb etadi. Talabalarning bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini ananaviy nazorat va baholash faqat natijalarni qayd etadi, biroq ularning kelib chiqishini izohlamaydi. Tashxis talabalarning bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini nazorat va baholash natijalarini ularga erishish yollari va vositalari, usullari bilan aloqadorlikda baholaydi, sifatli talim korsatkichini orttirishni taminlovchi jarayon va bosqichlarni aniqlaydi:

Talabalarning bilim, konikma va malakalarini nazorat qilish, kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash monitoringining zaruriy tarkibiy qismi sanaladi. Nazorat va baholash oliy talim amaliyoti rivojining doimiy hamrohi bolib kelgan.

Didaktikada talabalarning bilim, konikma, malaka, shuningdek kasbiy tayyorgarligi va kompetentligini ananaviy nazorat va baholash jarayonida baho:

              Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifati va ozlashtirish darajasini qatiy belgilovchi sifat korsatkichi;

              Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifat korsatkichini orttirishni taminlash ustuvor vazifalari, talim tizimining yutugi, kamchiliklarini korsatuvchi korsatkich sifatida talqin etiladi.

Yuqoridagi fikrlar asosida talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash monitoringining modeli shakllantirildi.

Talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlashda ularga nisbatan nazoratning obektiv bolishiga erishish didaktik tizimning asosini tashkil etadi.

Didaktik nazorat talimning oziga xos metodi sifatida aniq ifodalangan talim beruvchi, rivojlantiruvchi xususiyatga ega bolishi oz-ozini nazorat qilish bilan birlashishi, eng avvalo, talabaning ozi uchun zarur va foydali bolishi lozim.

Ozlashtirish monitoringi tizimida baho ragbatlantirish vositasi sifatida bir qator afzalliklarga ega. Birinchidan, baholovchi ballar qollanishi mumkin bolgan tashxislash natijalari shaxsning yetuklik darajasini belgilashga komaklashadi, bu esa raqobatni shuningdek, sifatli talim sharoitlarini yaratishda muhim omil sanaladi. Talimning ixtiyoriyligi tamoyili bilan boyitilgan baho otalabalarning mustaqil ishlarishda talabalar uchun majburiy bolgan talimning zaruriy vositasidan shaxsiy reytingga, yani shaxsning jamiyatdagi mavqeini tadrijiy aniqlash usuliga aylanadi.

Talim-tarbiya jarayonida nazorat va baholash mazkur jarayonning muhim tarkibiy qismlaridan biri sanaladi. Bu tushunchalar oziga xos mohiyat va xususiyatlarga ega. Oqituvchi nazorat va baholashni togri tashkil etsa, talim jarayonining samaradorligi ortadi. Buning uchun oqituvchi talabaning oquv materiallarini ozlashtirish darajasini aniqlab berish imkonini beradigan didaktik taminotni ishlab chiqishi lozim.

Nazorat talabaning bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, olchash va baholash jarayonini anglatadi. Aniqlash va olchash tekshirish deb ham ataladi.

Tekshirish nazoratning tarkibiy qismi bolib, uning asosiy didaktik vazifasi oqituvchi va talabalar ortasida teskari aloqani taminlash, pedagog tomonidan oquv materialini ozlashtirish haqida obektiv axborot olinishi, bilimlardagi kamchilik va nuqsonlarni oz vaqtida aniqlashni taminlashdir. Tekshirishning maqsadi nafaqat talabaning bilim darajasi, sifati, shuningdek, uning oquv mehnati hajmini ham aniqlashdan iborat.

Tekshirish tizimidagi birinchi bosqich talabalarning bilim darajasini oldindan aniqlash hisoblanadi. Odatda, u oquv yili boshida talabalar tomonidan avvalgi oquv yilida ozlashtirilgan bilimlari darajasini aniqlash maqsadida otkaziladi. Bu kabi tekshirish, shuningdek, oquv yilining ortasida yangi kursni organishga kirishilganda ham otkazilishi mumkin.

Talabalar tomonidan ozlashtirilgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning ikkinchi bosqichi har bir modul yoki mavzularni ozlashtirish jarayonidagi malum bir muddatga rejalashtirilgan joriy baholashdir. Joriy baholash talabalar tomonidan oquv dasturida belgilangan ayrim elementlarni ozlashtirish darajasini tashxislash imkonini beradi. Mazkur baholashning asosiy vazifasi alohida olingan muayyan vaziyatni organishdir. Bunday baholashning shakl va metodlari turlicha bolib, ular oquv materiali mazmuni, murakkabligi, talabalarning yoshi va tayyorgarligi, talim bosqichi va maqsadlari, muayyan pedagogik sharoitlarga muvofiq belgilanadi.

Oraliq baholash bilim, konikma va malakalarni tekshirishning uchinchi murakkab bosqichi sanalib, talabalarning oquv materialini muayyan modul tarkibidagi bob yoki bolimlari boyicha ozlashtirgan bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shaklidir. Oraliq baholash ogzaki yoki yozma shaklda otkazilishi mumkin. Uni oqituvchi maxsus belgilangan reja asosida oyida, har ikki oyda otkazadi. Yangi mavzuni organish bilan birga talabalar avval ozlashtirilgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni yangi va kutilmagan vaziyatlarda qollash imkoniyati vujudga keladi. Oraliq baholash bilimlarni mustahkamlashga komaklashadi, biroq oquv ishlari bosqichini tavsiflash, bilimlarning mustahkamlik darajasini tashxislash imkonini bermaydi. Tashxisning boshqa shakl va metodlari bilan birga qollanilsagina ushbu tekshirish kutilgan samarani beradi.

Tizimning tortinchi bosqichi talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni yaxlit bolim yoki modulning alohida mavzusi boyicha davriy tekshirish hisoblanadi. Mazkur tekshirishning maqsadi modul tarkibida organilgan oquv materialining strukturaviy elementlari ortasidagi ozaro aloqalarni ozlashtirish sifatini tashxislash. Davriy tekshirishning asosiy vazifasi talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni mustahkamlash, ularni tizimlashtirish va umumlashtirish sanaladi.

Tekshirishni tashkil etishda beshinchi bosqich talabalarning talim jarayonining barcha bosqichlarida egallangan talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni yakuniy tekshirish va hisobga olishdir. Ozlashtirishning yakuniy hisobi har bir semestr va oquv yili oxirida otkaziladi. Mazkur jarayonda talabalar tomonidan toplangan ballarni jamlanadi. Bu, avvalo, mazkur bosqichda belgilangan didaktik maqsadga muvofiq tarzda belgilangan bilim, konikma, malaka va kasbiy kompetensiyalarni talabalar tomonidan ozlashtirish darajasini aniqlash sanaladi.

Talabaning ozlashtirish darajasini baholash uchun nazorat yakunlari asos boladi. Bunda talabalar ishining ham sifat, ham miqdor korsatkichlari hisobga olinadi. Miqdor korsatkichlari koproq ballar yoki foizlarda. sifat korsatkichlari esa alo, yaxshi, qoniqarli va hokazo baholovchi fikrlar yordamida elektron jurnalga qayd etiladi. Baho olchash va hisoblashlar natijasida olinadigan son emas, balki baholovchi fikrga yuklangan mano ekanini unutmaslik muhim. Baholovchi son sifatida qollashga berilib ketishning oldini olish uchun bir qator mamlakatlarda baholar harfli (A, V, S, D va hokazo) ifodaga ega.

Malumki, baholash funksiyasi talim darajasini qayd etish bilangina cheklanmaydi. Baho talabalarga ularning talim olishi, bilimlarni ozlashtirishga nisbatan ijodiy yondoshishini ragbatlantirish maqsadida tasir korsatish vositasi. Aynan xolisona baholash tasirida talabalarda adekvat oz-ozini baholash, shaxsiy muvaffaqiyatlarga tanqidiy munosabat yuzaga keladi. Shu bois bahoning ahamiyati, vazifalarining xilma-xilligi talabalar oquv faoliyatining barcha jihatlarini aks ettiradigan va ularni aniqlashni taminlaydigan korsatkichlarni izlab topishni taqozo etadi.

Bahoni amalda egallangan bilim, konikma va malakalar bilan davlat talim standartiga kora ozlashtirilishi belgilangan bilim, konikma va malakalar umumiy hajmi ortasidagi nisbat sifatida tushunish (tariflash)dan talim darajasining miqdoriy mazmuni kelib chiqadi. Talim samaradorligini ozlashtirish korsatkichi BA/T yuz foiz nisbat asosida hisoblanadi. Bunda:

B ozlashtirish (talim samaradorligi) bahosi;

A amalda ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalarning hajmi;

T ozlashtirish nazarda tutilgan bilim, konikma va malakalarning toliq hajmi.

Hisobga olish talimning muayyan davrida talabalar va oqituvchi faoliyatini umumlashtirish, xulosalash demakdir.

Nazorat qilish va hisobga olish vazifalari

Nazorat qilishning asosiy vazifasi talabalarning bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash va baholashdan iborat. Bu oquv materiallarini organishning keyingi bosqichiga otish imkoniyatlarini aniqlashtiradi va oqituvchining oquv metod hamda usullarini togri tanlaganini nazorat qiladi. Nazorat qilish vazifasi oquv materiallarini organishning maqbul yollarini topish bilan bogliqdir.

Talabalarning ozlashtirish natijalarini hisobga olishda quyidagilarga etiborni qaratish lozim:

oquv dasturi asosida mavzu va bulimni organishda talabalarning bilim, konikma va malakalarini har tomonlama nazorat qilish;

har bir yakunlangan mavzu boyicha talabalarning faoliyati togrisida xulosa chiqarish;

ortacha arifmetik malumotlarga tayanibgina talabalarning ozlashtirish darajasini baholamaslik;

talabalarning mavjud bilimlariga aniq, batafsil malumot (tavsif) berish uchun ularning bir necha oquv yilidagi statistik ozlashtirish malumotlarga asoslanib tahlil etish.

Demak, ozlashtirishni nazorat qilish va hisobga olish nazorat, oqitish, tarbiyalash va rivojlantirish vazifalarini bajaradi:

Talim vazifasi talabalarning bilimini tekshirishda aniq korinadi. Yangi mavzuni mustahkamlash jarayonida yoki uy vazifalarini tekshirishda talabalarning otilgan mavzuni takrorlashga, ular uchun tushunarsiz bolgan malumotlarni bilish olishlariga imkon tugiladi. Chunki guruhdagi boshqa talabalar javob berayotgan talabaning fikrlarini diqqat bilan tinglashadi va avval egallangan bilimlarni mustahkamlab, qoshimcha malumotlar bilan boyitishadi. Ortoqlarining javoblariga qoshimcha qilishga yoki bilmay qolgan savollarga javob berishga shaylanish orqali organilgan mavzuni aniqlashtirishga harakat qiladi.

Nazoratning tarbiyaviy ahamiyati shundan iboratki, talabalar tekshirishga tayyor bolish uchun mashgulotlarni oz vaqtida tayyorlaydilar, bosh vaqtlaridan unumli foydalanishga harakat qiladilar, intizomga organadilar.

Shuningdek, tekshirish va baholash talabaning oz bilimlari va qobiliyatlarini ozi mustaqil aniqlashiga ham yordam beradi. Ozidagi kamchiliklarni kora olishga va uni tugatish yollarini izlashga komaklashadi. Lekin talabaning bilimini baholashda oqituvchi nohaqlikka yol qoysa, talaba bilan oqituvchi ortasida ziddiyat kelib chiqadi. Uy vazifalarining esa haddan ziyod kop bolishi ham talabalarning yuzaki mashgulot tayyorlashiga olib keladi.

Agar nazoratning oqitish va tarbiyalash vazifalari togri amalga oshirilsa, shaxsning tafakkurini rivojlantirish hamda his-tuygulari va axloqiy sifatlarini tarbiyalashga imkon tugiladi. Bu oz-ozidan nazoratning rivojlantiruvchi vazifasi sanaladi.

Oqituvchi mazkur vazifalardan xabardor bolish asosida talabalarning ozlashtirish darajasini hisobga olishni togri tashkil etadi.

Talim natijalarini tekshirish va baholashga qoyiladigan talablar. Talabalarning talim natijalarini tekshirish va baholashga qoyiladigan pedagogik talablar quyidagicha:

              har bir talabaning oquv faoliyatini nazorat qilishni talab etadigan, guruh yoki guruhning oquv ishi natijalari talabaning shaxsiy natijalarining ornini almashtirishga yol bermaydigan nazoratning individual tavsifi;

              nazoratni talim jarayonining barcha bosqichlarida: boshlangich idrok etishdan to bilimlarni amalda qollashgacha bolgan bosqichlarida talabalarning oquv faoliyatlarining boshqa tomonlari bilan birgalikda olib borishning tizimliligi;

              nazoratning oqitish, tarbiyalash va rivojlantirish vazifalarini hal etadigan, uni olib borishga talabalarni qiziqtiradigan turli shakllari;

              oquv dasturining barcha qismlarini qamrab olgan, talabalarning nazariy bilimlari, intellektual hamda amaliy konikma va malakalarini tekshirishdan iborat nazoratning keng kolamliligi;

              talabalarni har jihatdan bilib olmasdan turib, oqituvchining xato xulosalar chiqarish, subektiv munosabatda bolishiga yol qoymasligi, shuningdek, ozlashtirish natijalarini baholashda baho mezonlariga qatiy rioya qilishni talab etadigan nazoratning xolisligi;

              har bir oquv moduli xususiyatlari, shuningdek, talabalarning shaxsiy qobiliyatlarini hisobga olgan holda turli nazorat metodlarini tanlashning tabaqalashganligi;

              muayyan guruh (guruh) talabalarining oquv ishlarini nazorat qilishda barcha oqituvchilar tomonidan qoyiladigan talablarning bir xil bolishi belgilangan.

Yuqorida korsatilgan talablarga rioya qilish orqali nazoratning ishonchliligi ortadi va oquv jarayonida oz vazifalarini hal qilishga imkon yaratiladi.

Oquv faoliyati natijalarini hisobga olish turlari, shakl va metodlari. Pedagogika fani talabaning oquv moduli boyicha ozlashtirgan bilimlarini oz vaqtida nazorat qilish va baholashning uchta vazifasi borligini alohida uqtiradi:

              Ozlashtirishni nazorat qilish va baholash natijalariga qarab davlat talim standartlari qanday bajarilayotganligi nazorat qilinadi va vazifalar belgilanadi.

              Bilimlarni nazorat qilish va baholash natijasida talabalarda bilimlar yanada kengayadi. Bu bilan talim muassasalari oldida turgan talimiy maqsad bajariladi.

              Talim sohasida yaxshi natijalar yoshlar tarbiyasiga ham tasir korsatadi, ularda kotarinki ruh, oz kuchiga bolgan ishonch va qiziqish paydo boladi. Shuning uchun ham talim natijalarini nazorat qilish va baholash talim tizimining ajralmas qismidir.

Ana shu vazifalardan kelib chiqib talabalar oquv faoliyatini hisobga olishning bir qator shakl va metodlari asoslangan.

Har bir oquv moduli boyicha talabaning oquv faoliyatini nazorat qilish va baholash chorak yoki yarim yillik davomida muntazam ravishda olib boriladi va quyidagi nazorat turlari orqali baholanadi:

joriy nazorat; oraliq nazorat; yakuniy nazorat.

Joriy nazorat bu talim jarayonida talabalar tomonidan oquv dasturida belgilangan muayyan mavzularni ozlashtirilish boyicha bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli. Bu nazorat oqituvchi tomonidan otkazilib, talabalarning bilim darajasini aniqlash oquv modulining har bir mavzusi boyicha kundalik ballar qoyib borishni nazarda tutadi.

Oraliq nazorat talabalar tomonidan oquv materialining muayyan bob yoki bolimlari boyicha ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.

Yakuniy nazorat talabalarning chorak yoki yarim yillik uchun belgilangan oquv materiallari boyicha ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli bolib, organilgan mavzular boyicha yozma, ogzaki, test shaklida otkaziladi.

Talabalarning faoliyatini hisobga olish metodlari ogzaki, yozma, test hamda amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan bolishi mumkin.

Ogzaki tekshirish. Bu metod bilimlarni nazorat qilish va baholashning ancha keng tarqalgan ananaviy usullaridan biridir.

Ogzaki tekshirishning mohiyati shunda korinadiki, oqituvchi talabalarga organilgan mavzuning mazmunidan kelib chiqib, ularning ozlashtirish darajasini aniqlaydi. Ogzaki tekshirish talabalarning bilimlarini tekshirishni savol-javob usuli asosida amalga oshiriladi. Ushbu usul ayrim hollarda suhbat usuli deb ham atashadi. Ogzaki tekshirishda oqituvchi organilayotgan mavzuni alohida qismlarga ajratadi va ularni har biridan talabalarga savollar beradi. Keng tarqalganligi va samarali ekanligiga qaramay talabalarning bilimlarini nazorat qilish va baholashda ogzaki tekshirish ayrim kamchiliklarga ham ega. Chunonchi, uni qollash jarayonida:

    nisbatan kop mehnat sarflanadi;

    mashgulot mobaynida 3-4 nafar talabanigina bilimini tekshirish mumkin.

Ogzaki ommaviy tekshirish talabalardan ogzaki sorash bolib, ular guruhga qaratilgan savollarga javob beradilar. Bunday tekshirishda javoblar qisqa boladi. Mazkur sorash kopchilik talabalarni nazorat qilishni taminlaydi va butun guruhni faollashtiradi, ammo talabalarning nutqini ostirmaydi. Bunday nuqsonlar individual sorashda kozga tashlanmaydi. Ammo sorashning bu shaklida guruhdagi boshqa talabalarning tolaqonli ishlashlariga erishish juda qiyin.

Kombinatsiyalangan (tezlashtirilgan) tekshirishda oqituvchi bir necha talabani bir vaqtda doskaga chaqiradi, biri ogzaki javob beradi, 3-4 nafar talaba esa kartochkalar boyicha yozma ishni bajarishadi va hokazolar. Bu tekshirishning murakkab usuli bolib, oqituvchidan yetarlicha tajriba va diqqatlarini guruhdagi hamma talabalarga taqsimlay bilishni talab qiladi.

Yozma tekshirish talabalarning bilim, konikma va malakalarini nazorat qilish va baholashning eng samarali usullaridan biri bolib, ularning ijodiy qobiliyatlarini baholash imkonini beradi. Mazkur usulning mohiyati shundaki, oqituvchi alohida mavzu yoki oquv dasturining malum bolimini otib bolganidan song talabalarning bilimlarini nazorat qilish va baholashni tashkil etadi. Yozma tekshirish topshiriq, yani, insho yozish hamda turli nazorat va mustaqil ishlarni bajarishni uyda ham amalga oshirishga imkon beradi. Ushbu jarayonda

oqituvchining bajarilgan ish bilan tanishib chiqishi, uning sifatini tekshirishi uchun kop mehnat va vaqt sarflanadi.

Amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan tekshirish. Bajarilayotgan amaliy harakatlar (sport, mehnat harakatlari)ning togriligini kuzatish yoki olingan natijalarga tayanishdan iborat bolishi mumkin.

Talabaning butun mashgulot davomidagi barcha faoliyatlarini nazorat qilish tekshirishning maxsus turi bolib, u talabaning mashgulotdagi ishtiroki uchun ball qoyish bilan yakunlanadi. Bu talabani doimo harakat qilishga va faollikka undaydi.

Malumki, bugun talim tizimida reyting nazoratidan keng foydalanilmoqda.

Reyting (inglizcha baholash, tartibga keltirish, klassifikatsiyalash) muayyan hodisani oldindan belgilangan shkala boyicha baholash. Reyting tizimi talabalarning bilim sifatini nazorat qilish turi, metodi va shakli sifatida etirof etilib, uning yordamida talabalarning oquv oquv modulilari boyicha talim standartida belgilangan barcha talablar boyicha ozlashtirilgan bilimlari sifati baholanadi.

Shkala boyicha tekshirish aniq jarayonlarni raqamlar tizimi yordamida modellashtirish. Uning turli uslublari sifat tavsiflarini miqdoriy ozgarishlarga aylantirishga yordam beradi.

Reyting nazorati asosida talabalarning oquv faoliyatini hisobga olishning yuqorida keltirilgan metodlari bilan birga test usulidan ham samarali foydalanilmoqda. Test sorovidan nafaqat talabalarning bilim, konikma va malakalari darajasini aniqlash, balki 1993 yildan boshlab Ozbekiston Respublikasida abiturientlarni oliy oquv yurtlariga tanlov asosida qabul qilish jarayonida ham samarali foydalanib kelinmoqda.

Test va reyting asosida talabalar bilimini tekshirish.

Test aniq maqsad asosida muayyan holat darajasini sifat va miqdoriy korsatkichlarda belgilashga imkon beruvchi sinov vositasi.

Pedagogik amaliyotda testning bir qator afzalliklari kozga tashlanadi. Ular quyidagilardir:

1)                 nazorat uchun vaqtning kam sarflanishi;

2)                 nazariy va amaliy bilim darajasini obektiv sharoitda aniqlash imkonining mavjudligi;

3)                 bir vaqtning ozida kop sonli talabalar bilan nazoratni tashkil etish mumkinligi;

4)                 bilim natijalarining oqituvchi tomonidan qisqa muddatda tekshirilishi;

5)                 barcha talabalarga bir xil murakkablikdagi savollar berilib, ular uchun bir xil sharoitning yaratilishi.

Talim tizimida islohotlarni amalga oshirish jarayonida talabalarning bilim, konikma va malakalarini nazorat qilish va baholash ham yangicha mazmun kasb etdi. Davlat talim standartlarining ishlab chiqilganligi, yangi oquv dasturining amaliyotga joriy etilganligi, erkin va mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalashga nisbatan yuqori talabning qoyilayotganligi, talim amaliyotiga pedagogik texnologiyalar olib kirilayotganligi, talabalarni kasbga muvaffaqiyatli yollash maqsadida psixologik va pedagogik diagnostika barcha turdagi talim muassasalarida keng kolamda amalga oshirilayotganligi kabi holatlar kozga tashlanayotgan bir vaqtda talabalarning bilim, konikma va malakalarini eng samarali shakl, metod va vositalar yordamida nazorat qilish hamda baholash muhim ahamiyatga ega.

Reyting tizimida ozlashtirish natijasi nazoratning korsatilgan barcha shakllardan otish jarayonida toplangan ballarni qoshish yoli bilan aniqlanadi. Har bir nazorat turi uchun 10 balldan taqsimlanganda (oquv oquv modulii uchun 100 ball hisobida) unga 7, 5, 8, 7 ball qoyilsa, talabaning chorak yoki yarim yillik uchun toplagan bali 27 ballni tashkil etadi, bu esa 55 foizdan kam, shuning uchun u yetarlicha reyting ballini toplamaguncha va barcha nazorat shaklidan otmagancha attestatsiya qilinmaydi. Reyting tizimi bir qator afzalliklarga ega, chunonchi:

talim jarayonida baholash tizimi imkoniyatlarini kengaytiradi; talaba bilimini eng adolatli mezonlar yordamida aniqlaydi; talimni standartlashtirish jarayoni uchun zarur imkoniyatlarni ochib beradi; talim standartlarida kozda tutilgan oquv dasturiga kirgan majburiy ixtiyoriy

mavzularning tolaligicha ozlashtiradi; talabalarda oz ustida mustaqil ishlash intilish, erkin fikr yuritish, bilimlarni

egallashga nisbatan izchil yondashuv yuzaga keladi;

talabalarda yomon baho olishga bolgan qorquv yoqolib, uning orniga bilimlarni ixtiyoriy ozlashtirish, mavjud kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etish yolida mustaqil ishlash imkoniyati yaratiladi. Boshqacha aytganda, qorquv orniga intilish, rejalashtirish, harakat qilishga ehtiyoj tugiladi, organishga nisbatan qiziqish ortadi.

Talabalarning bilim, konikma va malakalarini baholash mezonlari har bir oquv modulining maqsad va vazifalari, guruhdagi talabalarning ozlashtirish darajasiga tayangan holda belgilanadi. Shuningdek, baholash mezonlarini ishlab chiqishda talabalarning ogzaki javob berishlari, konikma va malakalariga alohida yondashiladi.

Oqituvchining talabalar ozlashtirishi monitoringini amalga oshirishga qoyiladigan asosiy talablar:

              Talabalarning bilimlarini obektiv baholash mexanizmlarini ishlab chiqish, ularni mukammal ravishda reyting nazoratda qollashga qaratilgan didaktik vositalar majmuasini ishlab chiqish malakasiga ega bolish.

              Talabalarning bilimlarini obektiv baholash mexanizmlarini bilishi va ularni mukammal ravishda reyting nazoratida qollash, standart testlarni ishlab chiqish va qollay olish malakasiga ega bolish.

              Reyting tizimi topshiriqlarini reproduktiv, produktiv, qisman izlanishli va ijodiy darajada tuzish va qollay olish.

              Oquv materialining didaktik tahlili asosida talabalar ozlashtirishi talab etiladigan talim mazmunining tarkibiy qismlarini aniqlash, material hajmini belgilash va shu asosda talim mazmunini takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish.

              Mashgulotlarda talabalarning bilish faoliyatini faollashtirish uchun muammoli savollar majmuasini tuza olish.

              Didaktik vositalar yordamida talabalarning yozma ishlari, ogzaki savoljavoblari, amaliy ish natijalarini tahlil qilish, aniqlangan xato va kamchiliklar asosida talim jarayoniga tegishli tuzatishlar kirita olish.

              Didaktik vositalar yordamida olingan talabalarning yozma ishlari, ogzaki savol-javoblari, amaliy ish natijalarini tahlil qilish, ulardagi xato va kamchiliklarni aniqlash.

              Mashgulotda talabalarning oquv faoliyatining tashkil etilishi, boshqarilishi va natijasiga baho berish asosida uning samaradorligini oshirish yollarini ishlab chiqish.

              Mashgulotda talabalar oquv faoliyatining tashkil etilishi, boshqarilishi va natijasiga baho berish, talabalarda bilim, konikma, malaka, umumiy va xususiy tushunchalar, kasbiy kompetensiyalarni shakllantira olishi lozim.

Talim tizimi samaradorligini oqituvchi saviyasi, talaba ehtiyoji, oquv adabiyotlari mazmuni hamda mustaqil talimni shakllantirishga qaratilgan infratuzilma bevosita taminlab beradi. Demak, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash, ularni mehnat bozori talablariga muvofiq raqobatdoshligini oshirish, ijodiy fikrlaydigan mutaxassislarni yetishtirish oquv dargohlarida yolga qoyilgan talim berish jarayoni bilan chambarchas bogliq. OzR Prezidenti tomonidan 2019-yilning 8-oktabrida Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash togrisidagi Farmoni imzolandi. Ushbu muhim dasturilamal hujjatda respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasini xalqaro etirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Nigher Yeducation yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga kiritish va oliy talim muassasalarida oquv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga otkazish belgilab berildi.

Kredit-modul tizimi, bu talimni tashkil etish jarayoni bolib, oqitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit olchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Uni bir butunlikda olib borish serqirra hamda murakkab tizimli jarayondir. Kredit-modul tamoyilida ikkita asosiy masalaga ahamiyat beriladi: talabalarning mustaqil ishlashini taminlash; talabalar bilimini reyting asosida baholash.

Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilar etirof etiladi: oquv jarayonlarini modul asosida tashkil qilish; bitta oquv moduli, kurs (kredit)ningqiymatini aniqlash; talabalar bilimini reyting bali asosida baholash;

talabalarga ozlarining oquv rejalarini individual tarzda tuzishlariga imkon

yaratish; talim jarayonida mustaqil talim olishning ulushini oshirish; talim dasturlarining qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga qoyilgan

talabdan kelib chiqib ozgartirish mumkinligi.

Yuqoridagi fikrlar talim-tarbiya jarayonida nafaqat oqitishni innovatsion talim texnologiyalari asosida olib borish, balki talabadan mustaqil oqib-organish, talimga yangicha munosabatda bolish, mehnat bozori talabidan kelib chiqib, zaruriy va chuqur nazariy bilimlarni egallash, amaliy konikmalarini shakllantirishga orgatishdan iboratdir. Muxtasar aytganda, mazkur tizim talabaning kasbiy rivojlanishi va kamolotiga yonaltirilgan. Ilm sohibining butun hayoti davomida bilim olishini taminlashga hamda mehnat bozori va zamonaviy talablarga javob bera oladigan inson kapitalini shakllantirishga qaratilgan. Modul va kredit tushunchalari mohiyati qisqacha tavsiflanadi.

Modul - bu, bir nechta oquv moduli hamda kurslar organiladigan oquv rejasining bir qismi. U talabalarda malum bir bilim va konikma hosil qilish, tahliliymantiqiy mushohada yuritish salohiyatiga ega bolishiga qaratilgan bir nechta oquv modulilar (kurslar) majmui hisoblanadi. Bunda oqituvchi oquv jarayonini tashkil qiladi, jonli, video hamda audio maruzalar oqiydi, talabaning faoliyatini muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi. Talaba esa mavzuni mustaqil organadi hamda berilgan topshiriqlarni bajaradi.

Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv jarayoni har semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan oquv modulilar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan amaliy oquv modulilarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy toldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bolib shakllanishi uchun nafaqat axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga joriy qila olish malakasiga ega bolishi talab etiladi.

Modulga asoslangan oquv dasturlari maxsus sxema asosida ishlab chiqiladi va quyidagilarni oz ichiga qamrab oladi:

oquv maqsadi hamda vazifalarning toliq ochib berilishi;

talabaning oquv modulini (kursni) boshlashi va tugatishidan keyingi

orttirishi lozim boladigan malakasiga qoyiladigan talablar; modul tarkibiga kirgan har bir oquv modulining qisqacha mazmuni

(sillabus), yani maruzalar mavzulari, seminar va amaliy mashgulotlarning rejasi, mustaqil talimni baholash uchun moljallangan topshiriqlar;

oqitishning qisqacha bayoni: talim berish usul hamda vositalari; bilimlarni

baholashning usul va shakllaridan iborat.

Modul asosida oqitish tizimida talabalar bilimi, malakasi hamda konikmasini baholashda reyting baholash tizimidan foydalaniladi. Unda talabaning barcha oquv faoliyati, yani auditoriya va auditoriyadan tashqarida olgan, ozlashtirgan bilimlari ball berish orqali baholanadi.

Kredit (kredit) talabaning alohida talim yonalishi yoki dasturi (kurs) boyicha oquv modulilarni oqib organishi va ozlashtirishi uchun sarflangan oquv yuklamasining (vaqtning) olchov birligidir. Kredit talabaning meyoriy hujjat bilan belgilangan, odatda bir hafta davomida auditoriyada va mustaqil ravishda talim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt olchovidir. Talabaga kredit malum bir oquv modulidan belgilangan topshiriqlarni bajarib, yakuniy imtihondan muvaffaqiyatli otgandan song beriladi.

Har bir talaba kelajakda tanlagan yonalishi va mutaxassisligi boyicha diplomga ega bolishi uchun kreditlarni yigib borishi lozim. Toplangan kredit talabaga butun umr davomida ozining malakasini oshirib borish yoki qoshimcha oliy malumot olishiga xizmat qilib boraveradi. Iqtisodiy tilda aytganda, toplangan kredit talabaning akademik aktiviga aylanib boradi. Charlz Uilyam Yeliot Bular Amerika qoʻshma Shtatlarining kredit tizimi (USCS); Yevropa mamlakatlarining kredit tizimi (YeCTS); Osiyo Tinch okeani mamlakatlarining kredit tizimi (UCTS); Buyuk Britaniyaning kredit tizimi (CATS).

Kredit texnologiyasi talim oluvchilarga ishchi oquv rejaga kiritilgan tanlov oquv modulilarini tanlash, bu orqali individual oquv rejasini shakllantirishda bevosita ishtirok etish huquqini beradi. Ularga, nafaqat oquv modulilarni, balki professor-oqituvchilarni ham tanlash erkinligi beriladi. Talabalarga oquv modulilarni tanlash imkoniyatining berilishi ijobiy hol sanaladi. Bu oquv jarayonlarini baholashning oziga xos qiymat korsatkichi bolib ham hisoblanadi.

Kredit tizimi bilan oqish va oquv dasturlarini ozlashtirish talabalarga oquv jarayonini mustaqil ravishda rejalashtirish, uning sifatini nazorat qilish, talim texnologiyalarini takomillashtirish uchun imkoniyat yaratib berdi.

Kredit toplash olchovining kiritilishi talabaga katta erkinlik berish bilan bir qatorda, kelajakda tanlagan sohasining raqobatbardosh mutaxassisi bolib yetishishi uchun akademik jarayonni mustaqil rejalashtirish imkonini ham taqdim etdi. Ayni chogda, baholash tizimi va talim texnologiyalarining takomillashishiga ham olib keldi.

Bolonya deklaratsiyasida kozda tutilganidek, kredit-modul tizimi aynan mustaqil talimga urgu qaratgani holda, asosan, ikkita funksiyani bajarishga xizmat qiladi:

              birinchisi, talabalar va oqituvchilarning mobilligini, yani bir oliy talim muassasasidan boshqa OTMga tosiqlarsiz, erkin ravishda otishini (oqishni yoki ishni kochirish)ni taminlaydi;

              ikkinchisi, talabaning tanlagan talim yonalishi yoki mutaxassisligi boyicha barcha oquv va ilmiy faoliyati uchun akademik yuklama kredit aniq hisoblab boriladi. Kredit yigindisi talabaning tanlagan dasturi boyicha nimani qancha ozlashtirganligini namoyon etadi.

Talabalarning modullar boyicha ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir kompetensiyalarini nazorat qilish va baholash (joriy, oraliq, yakuniy) topshiriqlarining murakkablik darajalari yuzasidan tavsiyalar:

              Talabalarning modullar boyicha ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir kompetensiyalarini nazorat qilish va baholash turi bolgan joriy nazorat topshiriqlari B.Blum oquv maqsadlari taksonomiyasiga muvofiq shakllantirish lozim;

              Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun tayyorlangan topshiriqlar majmuasining 60%i bilish tushunish, amalda qollashga doir murakkablik darajasi reproduktiv va produktiv bolgan topshiriqlar;

              Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun tayyorlangan topshiriqlar majmuasining 20%i tahlil va sintez oquv maqsadlariga murakkablik darajasiga kora qisman-izlanishli topshiriqlar bolishi lozim;

              Talaba joriy nazoratga ajratilgan ballarni toplashi uchun 20% i xulosa oquv maqsadlariga murakkablik darajasiga kora ijodiy kreativga mos kelishi lozim.

Oraliq va yakuniy nazorat uchun topshiriqlar majmuasini shakllantirish-da ham murakkablik darajalari nisbati yuqoridagi tavsiyaga mos kelishi, yani 60% i bilish tushunish, amalda qollashga doir murakkablik darajasi reproduktiv va produktiv, 20%i tahlil va sintez oquv maqsadlariga murakkablik darajasiga kora qismanizlanishli, 20%i xulosa oquv maqsadiga mos murakkablik darajasiga kora ijodiy kreativ bolishi lozim.

1-jadval

Baholashni 5 baholik shkaladan 100 ballik shkalaga otkazish

JADVALI

5 baholik shkala

100 ballik shkala

5 baholik shkala

100 ballik shkala

5 baholik shkala

100 ballik shkala

5,00 4,96

100

4,30 4,26

86

3,60 3,56

72

4,95 4,91

99

4,25 4,21

85

3,55 3,51

71

4,90 4,86

98

4,20 4,16

84

3,50 3,46

70

4,85 4,81

97

4,15 4,11

83

3,45 3,41

69

4,80 4,76

96

4,10 4,06

82

3,40 3,36

68

4,75 4,71

95

4,05 4,01

81

3,35 3,31

67

4,70 4,66

94

4,00 3,96

80

3,30 3,26

66

4,65 4,61

93

3,95 3,91

79

3,25 3,21

65

4,60 4,56

92

3,90 3,86

78

3,20 3,16

64

4,55 4,51

91

3,85 3,81

77

3,15 3,11

63

4,50 4,46

90

3,80 3,76

76

3,10 3,06

62

4,45 4,41

89

3,75 3,71

75

3,05 3,01

61

4,40 4,36

88

3,70 3,66

74

3,00

60

4,35 4,31

87

3,65 3,61

73

3,0 dan kam

60 dan kam

Jahon hamjamiyatida oz ornini egallayotgan mamlakatimiz siyosiy, huquqiy, iqtisodiy, fan, texnika, texnologiyalar va ijtimoiy rivojlanishning barcha sohalarida qolga kiritayotgan yutuqlari bilan dunyo xalqlarining etiborini tortmoqda va etirof etilmoqda. Ijtimoiy sohada ustuvor yonalish sanalgan talim tizimini ham oz navbatida muayyan darajada modernizatsiyalash talab etiladi.

Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 8 dekabr 2018 yilda qabul qilingan 997-sonli Xalq talimi tizimida talim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish chora-tadbirlari togrisidagi Qarori talim tizimini modernizatsiyalash, talim sifati va samaradorligini orttirishni nazarda tutadi.

Mazkur qarorda uzluksiz talim tizimida talim sifatini baholashni bugungi kun talablariga moslashtirish, oquvchilarning oqish, matematika va tabiiy yonalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini rivojlantirish, xalqaro baholash dasturlarini pedagogik amaliyotda qollash innovatsion metod va texnologiyalarini ishlab chiqish, jahonning rivojlangan mamlakatlaridagi talim muassasalari bilan talim sifatini baholash sohasida xalqaro aloqalarni ornatish, xalqaro loyihalarni ishlab chiqish va amalga oshirish, xalqaro ilmiy anjumanlar va simpoziumlarni tashkil etish va otkazishda ishtirok etish, talim sifatini baholash sohasida fundamental va amaliy tadqiqotlar otkazish, mazkur tadqiqotlarni ilmiy va uslubiy jihatdan qollabquvvatlash, umumiy orta talim muassasalarining xalqaro tadqiqotlarda muvaffaqiyatli ishtirok etishini taminlash, olingan natijalarni boshqa davlatlar natijalari bilan qiyosiy taqqoslash, xalqaro baholash dasturlarini talim jarayoniga joriy etish boyicha tizimli monitoring olib borish, ushbu sohadagi ilgor tajribani ommalashtirish va uning asosida talim muassasalari uchun tavsiyalar va qollanmalar ishlab chiqish, oqitishning innovatsion usullaridan foydalangan holda oqish, matematika va tabiiy yonalishdagi fanlar boyicha pedagog kadrlarning malakasini oshirish boyicha oquv-uslubiy tavsiyalar tayyorlash kabi vazifalar belgilangan.

Mazkur vazifalarni amalga oshirish talim xizmatlari sifatini orttirish, talimtarbiya jarayonini modernizatsiyalash, talim sifati korsatkichi boyicha yuqori darajani egallash maqsadida oqituvchining pedagogik va oquvchilarning oquvbilish faoliyatini faollashtirishni talab etadi.

Ozbekiston Respublikasidagi talim muassasalarining xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etishi, strategik jihatdan juda kop va keng kolamdagi dolzarb muammolarni hal etish zaruratini keltirib chiqaradi.

TIMSS - The Trends in International Mathematics and Science Study- matematika va tabiiy fanlarni ozlashtirish sifatini Xalqaro monitoringlash va baholash tizimi IEA oqitish natijalarini baholashning xalqaro assotsiatsiyasi tomonidan tashkil etilgan. Bu tadqiqot oquvchilarning matematik va tabiiy fanlar boyicha boshlangich maktabning 4 sinfi va tayanch maktabning 8 sinf oquvchilarining ozlashtirish darajasini dunyoning turli mamlakatlarida qiyosiy organishni maqsad qilib qoygan va olingan natijalarga muvofiq har bir mamlakatning talim tizimining oziga xos xususiyatlari va yutuqlarini etirof etadi.

TIMSS xalqaro baholash tizimining asosiy maqsadi har tort yilda boshlangich maktabning 4 sinfi va tayanch maktabning 8 sinf oquvchilarining matematik va tabiiy fanlar boyicha ozlashtirish darajasini nafaqat bilim, konikma va malakalarini, balki shu fanlarni ozlashtirishga bolgan qiziqishi va motivatsiyasining ortish darajasini tadqiq etadi. Tadqiqotning etiborga molik tomoni oquvchilarning 4 yil davomida 4 sinf oquvchilari 8 sinfda tahsil olayotgan davrida takroran tadqiq etilishidan olingan natijalar oquvchilarning keyingi yuqori sinflarda oqishni muvaffaqiyatli davom ettirishi prognoz qilinadi.

Xalqaro baholash dasturi PISA - Programme for International Student

Assesment Respublikamizning 15 yoshli oquvchilarining oqish, matematika va tabiiy yonalishdagi fanlardan savodxonlik darajasini baholashga moljallangan bolib, u oquvchilarning matematik va tabiiy fanlardan ozlashtirgan bilim, konikma va malakalarini hayoti va muammoli vaziyatlarda muvaffaqiyatli qollash darajasini tadqiq etishni nazarda tutadi.

Tadqiqotning predmeti oquvchilarda umumiy, tayanch va fanga doir xususiy kompetensiyalarning shakllanganlik darajasini fanlar integratsiyasi va hayotda uchraydigan muammoli vaziyatlarni hal etishga qaratilgan megakompetensiyaga asoslangan oquv va test topshiriqlari vositasida aniqlash sanaladi.

Tadqiqotning asosiy obekti esa, dunyodagi turli mamlakatlarning talim muassasalarida talim-tarbiya jarayoni umumiy xususiyatga egaligi etiborga olingan holda osmir yoshdagi oquvchilarning ijtimoiy muhitga moslashishi, turli manbalar vositasida oquvchilarning mustaqil bilim olish faoliyatining rivojlanganlik darajasini organishni nazarda tutadi.

PISA tadqiqotlarining asosiy vazifasi aniq olchov vositasi yordamida dunyoning talim sohasidagi ustuvor yonalishlari boyicha erishilgan natijalarni tahlil etish, talim siyosati boyicha ilmiy asoslangan xulosalar yasash, istiqboldagi vazifalar asosida talimni rivojlantirish yol xaritasini shakllantirishni nazarda tutadi.

PISA boyicha tadqiqotlar asosan uchta: oqish va matnni tushunish savodxonligi, matematik savodxonlik, tabiiyilmiy savodxonlik yonalishlari boyicha oquvchilarning umumiy ravishda oquv va intellektual konikmalarini egallaganlik darajalarini aniqlaydi.

PISA tadqiqotlarining asosiy maqsadi umumiy orta talim maktablarida tahsil olayotgan oquvchilar fan sohalari boyicha jamiyatda oz ornini topishga imkon beradigan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir xususiy kompetensiyalarni egallanganlik darajasini aniqlash va baholash sanaladi.

Mazkur tadqiqotda oquvchilar tomonidan talimtarbiya jarayonida organilayotgan obektning mazmunmohiyati, sababoqibat boglanishlarini tushunishi, matnni sharhlash, ijodiy va muammoli masala va mashqlarni ishlay olishi, izlanish, tahlil, sintez, abstraksiyalash, modellashtirish, tasniflash, qiyoslash, umumlashtirish va xulosa yasash kabi oquv va aqliy operatsiyalarni bajarish kabilarni amalga oshirish nazorat qilish belgilangan.

Mazkur tadqiqotda obekt sifatida qatnagan oquvchilar uchun tuzilgan oquv va test topshiriqlari keng miqyosda mushohada yuritishni, oquv muammolarini avval ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarini yangi va kutilmagan vaziyatlarda qollash orqali hal etishi, qabul qilgan xulosalarni himoya qilishi va sharhlashi zarur.

Xalqaro baholash dasturi PISA tadqiqotni quyidagi vositalar yordamida amalga oshiradi:

             Oquv topshiriqlaridan iborat test toplami;

             Oquvchilar uchun ozi tahsil olayotgan talim muassasasi haqida anketa savollari;

             Maktab rahbarlari uchun ozi pedagogik faoliyat yuritayotgan talim muassasasi haqida anketa savollari;

             Test va anketa savollarini otkazayotgan rahbar uchun anketa savollari;

             Talimni boshqarish organlari xodimlari uchun anketa savollari;

             Test topshiriqlarini tayyorlash va olingan natijalarni matematik statistik tahlil qilish yuzasidan korsatmalar;

Mazkur topshiriqlar va meyoriy hujjatlar xalqaro Konsorsium rahbariyati tomonidan yetakchi xalqaro tashkilotlar va xalqaro baholashda ishtirok etadigan mamlakatlarning vakillari bilan hamkorlikda ishlab chiqiladi.

Test topshiriqlari kitobcha shaklida bolib, unda muayyan muammo mazmuni va hal etish yuzasidan oltitagacha turli qiyinchilik darajasiga ega javoblar, ochiq va yopiq test topshiriqlari majmua sifatida chop etiladi.

Testlarning qiyinligi reproduktiv, produktiv, qisman izlanishli va kreativ darajada, ochiq testlarda oquvchilar oz fikrlari va nuqtai nazarini bayon etishi, zarur hollarda namunada berilgan togri deb hisoblangan oltita variantdan birini belgilashi zarur.

Test topshiriqlarini bajarib bolgandan song, oquvchilar yarim soat muddatida talim muassasi, atrof muhitga va insonlarga munosabati, oilasi va oz qiziqishlari haqida anketa savollariga javob berishi kozda tutilgan.

Xalqaro baholash dasturidan asosiysi TALIS - Teaching and Learning International Survey - rahbar va pedagog kadrlarning umumiy orta talim muassasalarida oqitish va talim olish muhitini hamda oqituvchilarning ish sharoitlarini organish va baholash uchun tatbiq etiladi.

PISA (Programme for International Student Assesment)ni respublikamizda joriy etilgan uzluksiz talim tizimida ham qollash maqsadga muvofiq.

TALIS - Teaching and Learning International Survey nimalarni tadqiq etadi?

TALIS turli mamlakatlarda tashkil etiladigan pedagogik jarayonlarning xalqaro qiyosiy tahliliga asoslangan tadqiqot bolib, Xalqaro iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti tomonidan tasis etilgan. Mazkur dastur quyidagi vazifalarni hal etishni nazarda tutadi:

              Maktabda pedagogik faoliyat yuritayotgan oqituvchilar va talim muassasalari rahbarlarini talim-tarbiya jarayonini tahlil etishga yonaltirish, talim siyosatining asosiy aspektlari boyicha talim sifati korsatkichlarini aniqlash mezonlarini ishlab chiqish;

              Xalqaro konsorsium, oqituvchilar assosiatsiyasi, mamlakatlararo hamkorlikni yolga qoyish;

              Anketa savollariga yozilgan javoblarni tahlil etish, talim sifati korsatkichlariga bevosita tasir korsatadigan omillarni aniqlash, foydalanilmayotgan resurslarni belgilash, ular yuzasidan taqdimot, korsatma va hisobotlar tayyorlash;

              Xalqaro va milliy talim tizimini rivojlantirish yuzasidan axborot tanqisligining oldini olish, malumotlar bazasi va dasturiy taminotini tayyorlash, talim tizimi amaliyotida oqitish sharoitlari va sifati, oqitish jarayoni samaradorligiga oqituvchining kasbiy pedagogik tayyorgarlik darajasining tasiri yuzasidan mezonlar ishlab chiqish.

Mazkur halqaro baholash dasturlari Respublikamiz talim tizimini mazmunan yangilash, innovatsion talim muhitini yaratish, talim sifatini orttirishni talab etadi va quyidagi vazifalarni amalga oshirish zaruratini keltirib chiqaradi:

              Pedagogik kadr tayyorlaydigan oliy talim muassasalarining bakalavriat va magistratura bosqichi oquv rejasiga xalqaro va milliy talim tizimini rivojlantirish paradigmalari bilan tanishtirish, oqitishni xalqaro baholash dasturlari talablarini amalga oshirishga zamin tayyorlaydigan oquv kurslarini kiritish;

              Oliy talim muassasalarining bakalavriat va magistratura bosqichi talabalari, ilmiy izlanuvchilarni xalq talimi tizimida talim sifatini baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarning muammolari yuzasidan ilmiy izlanishlarga maqsadli jalb etish;

              Xalqaro baholash dasturlari PIRLS TIMSS va PISA talablari asosida oqish, ozbek tili va adabiyoti, matematika va tabiiy oquv fanlari boyicha oquv va nostandart adaptiv topshiriqlarini shakllantirish, oquvchilarning mustaqil ish daftarlarini bosma shaklda va modulli oqitish tizimiga asoslangan elektron variantini tayyorlash axborot texnologiyalari vositasida baholash mexanizmini ishlab chiqish;

              Xalqaro baholash tizimi TALIS (Teaching and Learning International Survey) talablari asosida pedagog kadrlarning kasbiy kompetentligini aniqlash uchun kvalimetrik diagnostika anketa sorovnomasini tayyorlash va on-lain tizimi vositasida aniqlash;

              Pedagog kadrlar tomonidan ozining kasbiy kompetentligini mustaqil nazorat qilish va oz-ozini baholash imkonini beradigan kvalimetrik diagnostika topshiriqlaridan iborat metodik va elektron talim resurslarini ishlab chiqish zarur;

Xulosa qilib aytganda talim sifatini taminlashda talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir xususiy kompetensiyalarini zamon talablariga mos nazorat qilish va baholash bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri sanaladi.

TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI

1.        Talabalarning bilimini baholashning didaktik maqsadini aniqlang.

2.        Talabalarning bilimini nazorat qilish va baholashning talimiy funksiyasini izohlang.

3.        Talabalarning bilimini nazorat qilish va baholashning tamoyillarini sharhlang.

4.        Talabalar mustaqil talimni bajarishda oquv faoliyatining qaysi shakli ustuvor boladi?

5.        Joriy, oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlari majmuasida topshiriqlarning murakkablik darajasi qanday nisbatlarda bolishi lozimligini aniqlang.

6.        Talabalarning ozlashtirish monitoringida baho qanday afzallikka ega bolishini tushuntiring.

7.        Kredit-modul tizimining funksiyalarini ananaviy tizimga qiyoslang. Oxshashlik va afzallik tomonini aniq korsating.

8.        Kredit-modul tizimida oquv moduli yuzasidan nazariy materiallarni talabalar ongiga yetkazishning oziga xos xususiyatlarini sharhlang.

9.        Joriy, oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlari bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda shakllantirilishi lozimligini izohlang.

10.   Sifatli talimni amalga oshirish uchun kerakli bolgan metodik bilim, konikma, malaka va kompetensiyalaringizni tahlil qiling va kamchiliklarni bartaraf etish uchun nimalarga etibor qaratish lozimligi yuzasidan yol xaritasi tuzing.


 

2-mavzu: TALABALARNING AUDITORIYADAGI OQUV BILISH FAOLIYATINI BAHOLASH.

Reja:

1.                 Kredit-modul tizimida talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va kompetensiyalarini nazorat qilish va baholashning oziga xos xususiyatlari.

2.                 Kredit-modul tizimida maruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgulotlarida talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va kompetensiyalarini nazorat qilish va baholash didaktik funksiyalari.

Professor-oqituvchi dastlab oliy talim muassasasi oldidagi davlat va ijtimoiy buyurtma, oqitiladigan kursning bolajak kadrlarni tayyorlashdagi ornini etiborga olgan holda talim mazmunini namunaviy va ishchi dastur orqali tahlil qiladi, auditoriya va auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oquv mashgulotlarini yaxlit holda rejalashtiradi.

Auditoriyada tashkil etiladigan oqitish shakllari jumlasiga maruza (kirish maruzasi, muammoli maruza, umumlashtiruvchi maruza), laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlari kiradi.

Talabaning oquv moduli boyicha toplaydigan kredit birligining asosiy qismi maruza (kirish maruzasi, muammoli maruza, umumlashtiruvchi maruza), laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarida bajariladigan oquv va test topshiriqlari vositasida toplanadi.

Shu sababli, professor-oqituvchi maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarining mazmunan uzviyligi va bir-birini toldirishi va taqoza etishini etiborga olgan holda oquv moduli boyicha toplaydigan kredit birligi oquv va test topshiriqlari majmuasini HEMIS axborot tizimidagi oquv topshirigi blokiga joylashi zarur. Shuni qayd etish kerakki, mazkur topshiriqlar B.Blum oquv taksonomiyasi talablariga asosan shakllantirilishi va joriy, oraliq va yakuniy nazorat topshiriqlari majmuasida takrorlanmasligi lozim.

 

Maruza

 

Laboratoriya mashguloti

 

Amaliy mashgulot

 

Seminar mashguloti

Maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlari yakunida erishish lozim bolgan quyidagi jadvalga mos identiv oquv maqsadlari shakllantirilishi lozim.

Mashgulotining maqsadi:

Mashgulot davomida quyidagi yakuniy natijaga erishish nazarda tutilmoqda:

 

Talabalar bilishi kerak:

 

 

Talabalar tushunishi kerak:

 

 

Talabalar qollay olishi kerak:

 

 

Talabalar tahlil qila olishi kerak:

 

 

Talabalar sintezlay olishi kerak:

 

 

Talabalar baholay olishi kerak:

 

Mashgulot uchun belgilangan identiv oquv maqsadlariga talabalarning erishilganlik darajasini aniqlash uchun nazorat topshiriqlarini shakllantirish lozim.

Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida talim-tarbiya jarayoniga qator vazifalar, jumladan, talim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish, zamonaviy axborotkommunikatsiya texnologiyalari va talim texnologiyalarining mustahkam integratsiyasini taminlash, kredit-modul tizimi otish orqali talim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida individuallashtirish, vebinar, onlayn, blended learning (aralash talim), flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish, talim jarayonida elektron resurslar salmogini bosqichma-bosqich oshirib borish, elektron oquv adabiyotlar yaratish, ularni mobil qurilmalarga yuklab olish maqsadida kutubxonalarda QR-kod yordamida elektron resurslar haqidagi axborotlarni joylashtirish tizimini yaratish korsatilgan.

Yuqorida korsatilgan vazifalar ichida eng asosiysi kredit-modul tizimi otish orqali talim-tarbiya jarayonining samaradorligini orttirish sanaladi.

Malumki, hozirgi kunda oliy talim muassasalarida talim-tarbiya jarayoni ananaviy talim tizimiga asosan tashkil etilmoqda.

Ananaviy talim tizimining muayyan ijobiy tomonlari bolishi bilan bir qatorda kamchiliklari ham mavjud va tizimning samaradorligi past bolib, bugungi kun talablariga javob bermaydi.

Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish va talim samaradorligini orttirish maqsadida kredit-modul tizimi otish belgilangan.

Kredit-modul tizimining nima afzalliklari mavjud degan savolga javob topishga harakat qilamiz.

Oliy talim muassasalarida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarini Reyting tizimi nazoratlari vositasida yaxlit nazorat qilingan va baholangan.

Kredit-modul tizimida oquv dasturidan orin olgan talim mazmuni modullarga ajratiladi va har bir modulga kredit birligi aniqlanadi. Talaba oquv yili davomida oquv moduli boyicha belgilangan kredit birliklarini toplashi lozim boladi.

Bu tizimning afzalligi shundaki, talaba har bir modul boyicha belgilangan kredit birligi toplash orqali oquv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va oz oquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oquv motivlarini faollashtiradi. Mazkur tizimda subekt-obekt emas, balki subekt-subekt munosabatlari vujudga keladi.

Kredit tizimida sinov birligi (kredit YeCTS - Yeuropean Credit Transfer

System) haqida tushuncha. YeCTS kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir oquv yili 2 semestrdan iborat ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida har semestr 30 kredit toplab borishi zarur. Bakalavr dasturi odatda 4 yil ekanligini hisobga olsak, talaba ushbu darajani qolga kiritishuchun jami 240 kredit, magistratura dasturini tugallash uchun esa 120 kredit toplashi kerak boladi.

Kredit-modul tizimi oliy talim tizimini modernizatsiyalash, jahon standartlariga moslashtirish imkonini berib, ananaviy talim tizimiga nisbatan ancha mukammal, zamonaviy, hamma uchun tushunarli, aniq olchov birligiga ega bolgan tizim sanaladi.

YeCTS kredit-modul tizimida talaba esa har bir semestr, oquv yili davomida muayyan miqdorda kreditlar toplab borishi va tegishli miqdordagi, yani 240 kreditni toplagandan song unga bakalavr, bakalavrni tugatgandan song magistratura darajasini egallash uchun 120 kredit toplashi kerak boladi.

YeCTS kredit-modul tizimida bir oquv yili uchun kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir oquv yili 2 semestrdan iborat ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida har semestr 30 kredit toplab borishi zarur.

Professor-oqituvchilarning asosiy vazifasi oziga oqitish yuklatilgan oquv modulining qaysi semestrda, talabalar qancha kredit toplashi, shu kreditni egallashi uchun talabalar tomonidan bajariladigan mustaqil talim va nazariy mashgulotlar yuklamalari, oquv va test topshiriqlarini aniqlashi zarur.

Kredit-modul tizimida oqish yuklamasi YeCTS kredit-modul tizimida 1 kredit ortacha 25-30 akademik soatlik oqish yuklamasiga teng. Professor-oqituvchi oquv rejada oquv modulini oqitishga rejalashtirilgan soatlarni etiborga olgan holda tegishli kredit miqdorini belgilaydi. Talaba qolga kiritishi uchun malum miqdordagi oqish yuklamasini (learning workloads) bajarishi zarur. Professoroqituvchi talabalarning oquv yuklamasini maruza, laboratoriya, amaliy va seminar mashgulotlari, shuningdek, mustaqil talim orqali bajaradigan oquv va test topshiriqlari, mustaqil ishlarning rejasiga muvofiq shakllantiradi.

Talabaning oqish yuklamasi bu muayyan oquv moduli boyicha B. Blum taksonomiyasiga asoslanib belgilangan oquv maqsadlariga erishish uchun oqituvchi tomonidan shakllantirilgan barcha tizimli topshiriqlarni bajarish uchun belgilangan vaqt. Modul boyicha 1 kredit oqish yuklamasi 25-30 soat oraligida belgilangan. Odatda har bir OTM ozining ichki qoidalarida belgilaydi va bu qoidalar OTM veb sahifasida shaffof tarzda joylashtiriladi. Agar Siz oqiydigan modulga 3 kredit ajratilgan bolsa, talaba ushbu oquv moduli boyicha belgilangan miqdordagi kreditlarni qolga kiritish uchun semestr davomida 75-90 soatlik oqish yuklamasini bajarishi kerak boladi (25*3=75; 30*3= 90). Shunday ekan, kredit-modul tizimini joriy etgan OTMlarda talabalar har bir oquv moduli uchun belgilangan kreditlar miqdori belgilanib, oquv yilining boshida har bir oquv moduli uchun talabalar oqish va organishga qancha vaqt sarflash kerakligini, oquv topshiriqlarini silabus korinishida yoki talabaning shu modul boyicha mustaqil ish daftari shaklida shaffoflikning bir korinishi sifatida tavsiya etishi zarur.

Kredit-modul tizimi prinsiplari va ularni amalga oshirish yollari.

Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplari sifatida quyidagilar:

1.                  Talaba shaxsiga yonaltirilgan texnologiya asosida oquv moduli mazmunidan kelib chiqqan holda kredit - modul tizimining didaktik va metodik taminotini ishlab chiqishi lozim (student-centered yeducation);

2.                  Talim-tarbiya jarayoni davomida tizimli, muntazam va shaffoflikka asoslangan talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi topshiriqlarini shakllantirish va amaliyotga joriy etish (transparent yeducation) (shaffoflikni taminlash);

3.                  Kredit-modul tizimi talabalari asosida talim-tarbiya jarayonining moslanuvchanligini kuchaytirish, yani talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi topshiriqlarini murakkablik darajasi (reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ) ni etiborga olgan holda talabalarning muayyan kredit toplashiga imkon yaratish (improving flexiblity) (gibkost);

4.                  Talim-tarbiya jarayoni davomida talabalar mobilligini kuchaytirish, yani talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi topshiriqlarini DTS (minimal- reproduktiv, produktiv daraja) va malaka (maksimal- qisman-izlanishli, kreativ) talablar asosida shakllantirgan holda talabalarning qiziqishi, ehtiyoji va hohishiga kora muayyan kredit toplashiga imkon yaratish (improving student mobility) belgilangan. Quyida har bir tamoyil tafsiflanadi.

Talaba shaxsiga yonaltirilgan talimni tashkil etish

Talim tizimlarini odatda ikki toifaga bolish mumkin: oqituvchiga yonaltirilgan va talaba shaxsiga yonaltirilgan talim.

Ularni oddiy qilib quyidagicha tasvirlash mumkin:

Oqituvchiga yonaltirilgan talim tizimida talim-tarbiya jarayoniga oqituvchi talimning meyoriy hujjatlari oquv dasturlariga, dars jarayonlariga qatiy ravishda OTM, uni nazorat qiluvchi tashkilot va oqituvchi pedagogik mahorati nuqtai nazaridan yondashiladi.

Bu jarayonda aksari hollarda oqituvchining axboroti bilim olishning yagona manbai sifatida qaraladi, talabalar shu oquv moduli davomida ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni qanday usulda organishi kerakligi masalalarini belgilashda mehnat bozori vakillari va talabalarning qiziqishlari, extiyojlari, fikrlari kop ham etiborga olinmaydi. Talim-tarbiya jarayoni subekt-obekt munosabatlar asosida boshqarish va tashkil etish ancha markazlashgan tarzda amalga oshiriladi. Talabalarning oquv-bilish faoliyati passiv tinglovchi shaklida tashkil etiladi. Bu jarayonda talabalarda mustaqil fikrlash, oz fikrlarini ifoda etish, munozaraga kirishish, muammolarga tanqidiy yondashish, mustaqil qarorlar qabul qilish konikmalarini rivojlantirish imkoniyati cheklanadi.

Talaba shaxsiga yonaltirilgan talimni amalga oshirishda quyidagilarga etibor qaratish lozim:

1.                  Talim-tarbiya jarayonida talabaning qiziqishi, oquv moduli asoslarini organishga bolgan ehtiyoji, temperamenti va motivatsiyasini etiborga olgan tavofutlab yondashishni amalga oshirish;

2.                  Oquv modulining mazmuni etiborga olingan holda oquv modulilar integratsiyasi va kasbiy yonaltirish orqali talabalarning barkamolligi va raqobatbardoshligini taminlash;

3.                  Talabalarning mustaqil bilim olish kompetensiyalarini tarkib toptirish maqsadida mustaqil talim topshiriqlarini induktiv va deduktiv mantiqiy (bottom up keng miqyosda) yonalishda amalga oshirish yollarini belgilash;

4.                  Oquv modulining mazmuni va DTS meyorlarini nazarda tutgan holda elektron-axborot resurslarni tayyorlash;

5.                  Talim-tarbiya jarayonida talabaning oquv moduli davomida ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashning zamonaviy vositalari, jumladan, suniy intellektni aniqlash maqsadida adaptiv test va oquv topshiriqlardan foydalanish orqali talabalarning oz-ozini nazorat qilish va baholashiga imkon yaratish;

6.                  Oqituvchi bu jarayonda muvofiqlashtiruvchi, maslahatchi, tashkilotchi, nazorat qilish va boshqarish funksiyalarini amalga oshiradi.

Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirishda bir-biri bilan uzviy bogliq bolgan akademik kredit va akademik modul tushunchalarining mazmun-mohiyatini anglash zarur. Bu yerda professor-oqituvchi oz oquv moduliidan talaba toplashi zarur bolgan kredit soni va uning topshiriqlarini shakllantirish, muntazam holda maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlari va mustaqil talimni muvofiqlashtirishi zarur.

Akademik kredit - oliy talimning muayyan bosqichida ushbu talim darajasini qolga kiritish maqsadida talaba tomonidan muntazam ravishda toplab boriladigan ramziy olchov birligi. Bu birlik talaba malum miqdordagi oqish yuklamasini bajarganligi va muayyan oqish natijalarini muvaffaqiyatli tarzda egallaganligini anglatadi.

Oquv dasturi mantiqiy tugallangan va yakuniy xulosa yasash imkonini beradigan qism-modullarga ajratiladi, har bir modul boyicha talabaning ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash uchun kredit nazorat topshiriqlari, ularning maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlari va mustaqil talim jarayonida toplash yollarini aniqlaydi.

Akademik modul - yaxlit, muayyan oquv natijalariga erishishga qaratilgan, talabaning ozlashtirishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi mezonlariga ega bulgan tizimli, izchil oqish va organish harakatlari jamlanmasi. U odatda bir semestr davom etadi lekin ayrim hollarda bir necha soatdan iborat bolishi ham mumkin. ЕCТС tizimida har bir modul ozida muayyan miqdordagi kreditlarni aks ettiradi.

Oquv moduli oquv rejada kozda tutilgan pedagogik va ishlab chiqarish amaliyoti, bitiruv-loyiha ishi yoki magistrlik dissertatsiya ishi bolishi mumkin.

Kredit-modul tizimi, bu - oqitish jarayonini maqsadga muvofiq tashkil etish jarayoni bolib, oqitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit olchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Mazkur tizimni pedagogik jarayonga qollash oqitish jarayoni shakllari: maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida uygunlashtirish, talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashda reyting tizimidan maqsadga muvofiq foydalanish lozim. Ushbu jarayonni professor-oqituvchilar yaxlit, uzviy va izchillikda tashkil etiladigan serqirra hamda murakkab tizimli jarayon ekanligini tasavvur qilishi va loyihalashi zarur.

Kredit-modul tizimida ananaviy oqitishdan voz kechish, yani talabalarni passiv tinglovchi sifatida oquv malumotlarni tayyor holida yetkazmasdan, balki talabalarni pedagogik jarayonning subekti sifatida mustaqil bilim olish qobiliyatlarini rivojlantirish talab etiladi.

Oquv modulini oqitishda professor-oqituvchi ozi oqitishga mutassadi bolgan oquv modulini shu kursga ajratilgan kredit birlik asosida reyting tizimi uchun talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash uchun oquv topshiriqlari va nostandart test topshiriqlarini tuzishi lozim.

Oquv modulini oqitishda kredit-modul tizimi quyidagi didaktik maqsad va vazifalarni amalga oshiradi:

oliy talimni rivojlantirish Konsepsiyasida belgilangan maqsad va vazifalarga

mos oquv jarayonini tashkil etishni amalga oshiradi;

oquv rejadan orin olgan har bir oquv moduli, kursning talabalarning kelgusidagi kasbiy faoliyatida tutgan orniga muvofiq kredit birligini qiymatini aniqlash;

reyting tizimi uchun Blum oquv maqsadlariga muvofiq talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash uchun oquv topshiriqlari va nostandart test topshiriqlarini shakllantirish;

oquv oquv modulii boyicha bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni talabalar tomonidan qiziqishi va ehtiyojlariga muvofiq toliq ozlashtirilishi uchun oz oquv rejalarini individual tarzda tuzishlariga imkon yaratish;

oqitish jarayoni shakllari: maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida uygunlashtirish, talabalarning mustaqil talimi va ishining nisbatini orttirish, mazkur jarayonni rejali va maqsadga muvofiq tashkil etish;

bolajak mutaxassislarga mehnat bozorida qoyiladigan talablarni inobatga olgan holda oqitish jarayonini tashkil etilishi va dasturlarni optimallashtirishning qulayligi va kooreksiyalash imkoniyati mavjudligi.

Yuqoridagi maqsad va vazifalar professor-oqituvchilardan maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini nafaqat oqitishni innovatsion talim texnologiyalari asosida olib borish, balki talabaning mustaqil talim va ishiga yangicha yondashish, zamon talabidan kelib chiqib, mutaxassisning malaka talablaridan kelib chiqqan holda tabalar tomonidan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalar, kasbiy va vitagen tajribalarni egallash, ularda tabiiy-ilmiy savodxonlik, amaliy konikmalarni shakllantirish natijasida inson kapitali yaratishni talab etadi.

Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv jarayoni har semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan oquv modulilar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan amaliy oquv modulilarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy toldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bolib shakllanishi uchun nafaqat axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga joriy qila olish malakasiga ega bolishi talab etiladi.

Modul asosida oqitish tizimida talabalar bilimi,konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashda reyting baholash tizimidan foydalaniladi. Unda talabaning barcha oquv faoliyati, yani auditoriya va auditoriyadan tashqari mashgulotlarda olgan, ozlashtirgan bilimlari ball berish orqali baholanadi.

Kredit (kredit) - talabaning alohida talim yonalishi yoki dasturi (kurs) boyicha oquv modulilarni oqib organishi va ozlashtirishi uchun sarflangan oquv yuklamasining (vaqtning) olchov birligidir. Kredit talabaning meyoriy hujjat bilan belgilangan, odatda bir hafta davomida auditoriyada va mustaqil ravishda talim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt olchovidir. Talabaga kredit malum bir oquv modulidan belgilangan topshiriqlarni bajarib, yakuniy imtihondan muvaffaqiyatli otgandan song beriladi.Har bir talaba kelgusida tanlagan yonalishi va mutaxassisligi boyicha diplomga ega bolishi uchun kreditlarni yigib borishi lozim. Toplangan kredit talabaga butun umr davomida ozining malakasini oshirib borish yoki qoshimcha oliy malumot olishiga xizmat qilib boraveradi. Iqtisodiy tilda aytganda, toplangan kredit talabaning akademik aktiviga aylanib boradi.

Xalqaro hamjamiyat talim tizimida bir nechta turdagi, jumladan, Amerika Qoshma Shtatlari kredit tizimi Charlz Uilyam Yeliot (USCS); Yevropa mamlakatlari kredit tizimi (YeCTS); Osiyo va Tinch okeani kredit tizimi (UCTS); Buyuk Britaniya kredit tizimi (CATS) mavjud. Ular bir-biridan maqsad va mazmunmohiyati bilan farq qilsa-da ishlash mexanizmida umumiylik mavjud.

Mazkur kredit texnologiyasi talim oluvchilarga ishchi oquv rejaga kiritilgan tanlov oquv modulilarini tanlash, bu orqali individual oquv rejasini shakllantirishda bevosita ishtirok etish huquqini beradi. Ularga, nafaqat oquv modulilarni, balki professor-oqituvchilarni ham tanlash erkinligi beriladi. Talabalarga oquv modulilarni tanlash imkoniyatining berilishi ijobiy hol sanaladi. Bu oquv jarayonlarini baholashning oziga xos qiymat korsatkichi bolib ham hisoblanadi.

Ananaviy oqitishdan farqli olaroq, kredit tizimida majburiy oquv modulilardan tashqari tanlov oquv modulilari ham talabaning individual ish rejasiga kiritiladi. Talabalar oqishdan haydalmaydi yoki kursdan-kursga qoldirilmaydi. qaysi oquv moduli (kurs)dan belgilangan kreditlarni toplay olmasa, faqat osha oquv modulining ozidan qayta imtihon topshiradi, xolos. Oliy malumot togrisidagi diplom esa belgilangan kreditlar toplagandan song beriladi.

YeCTS tizimi boyicha talabalarning bir yilda toplashi lozim bolgan kredit miqdori 60 ni tashkil etadi. Bir oquv yili ikki semestrdan iborat boladi deb olsak, talaba har semestrda 30 kredit toplab borishi lozim. Bakalavriat dasturi 3-4 yillik bolsa, talaba bakalavr darajasini qolga kiritishi uchun jami 180-240 kredit, 1-2 yillik magistratura dasturini tugallashi uchun esa, 60-120 kredit toplashi majburiyat hisoblanadi.

Har bir talim muassasasi bakalavriyat bosqichida bir semestrda oqish 15 hafta va attestatsiya uchun 6 (bir semestrda 3 hafta imtihonlar uchun ajratilgan) hafta ajratadi. Shunda 4 yilda oqish haftalari soni 144 tani, attestatsiyalar 24 haftani hamda umumiy tatillar bilan hisoblaganda jami 204 haftani tashkil etadi. Barcha talim yonalishi va mutaxassisliklar oquv rejalarida har bir bosqichda oquv modulilar ikki qismga, yani asosiy va tanlov oquv modulilariga ajratilgan holda aks ettirilmoqda. ЕCТС talabidan kelib chiqib, talabaga har yili 60 kreditdan 4 yil ichida jami 240 kreditni toplash majburiyatini yuklash rejalashtiriladi. Shunda talaba 4 yil davomida maruza, amaliy hamda laboratoriya mashgulotlari va imtihon jarayonlarida ishtirok etishiga 2880 soat, mustaqil talimga 4320 soat, jami 7200 soat vaqt sarflashi lozim boladi.

Faraz qilaylik, 1 kredit = 12 akademik soat + 18 soat mustaqil talimni tashkil etadi. Shu bois 1 kredit 30 soatga teng deb qaralib, talabaning haftalik auditoriya yuklamasi 20 soatga teng. Malakaviy amaliyot uchun ajratilgan kredit miqdori tegishli oquv moduli yoki oquv modulilar hisobiga amalga oshirilishi kozda tutilgan.

Kredit-modul tizimining joriy etilishi oqituvchi va talabaning hamkorlikda ishlashida muhim omil hisoblanadi. Modulli talimda pedagog tinglovchining ozlashtirish jarayonini tashkil etadi, boshqaradi, maslahat beradi, tekshiradi. Talaba esa yonaltirilgan obekt tomon mustaqil harakat qiladi. Eng asosiysi talabalarning mustaqil talim olishiga qaratiladi. Mazkur jarayonda blended learning (aralash talim), flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish talab etiladi.

Oquv jarayonida mustaqil talim olishning ahamiyati ortadi va bu kelajakda mutaxassislarning mustaqilligi, ijodiy tashabbuskorligi va faolligini oshirishga olib keladi. Kredit-modul tizimida universitet talabalari har doim oqituvchi va kursdoshlaridan yordam hamda maslahat olish imkoniyatiga ega boladi. Bu esa ozaro hamjihatlikni mustahkamlaydi va jamoada ishlash konikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.

Kredit-modul oqitish tizimiga otish oliy talim muassasasi professoroqituvchilariga bolgan majburiyat hamda talabni ham oshiradi. Professoroqituvchilar Qarorda vazifa qilib belgilangan blended learning (aralash talim), flipped classroom (majmuali talim) texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish uchun zarur bolgan metodik bilim, konikma, malaka va kompenetsiyalarni egallashi lozim.

Yuqorida takidlab otilganidek, modulli oqitish tizimi bilan oqituvchi nafaqat axborot beruvchi va nazorat qiluvchi funksiyalarini, balki maslahatchi hamda muvofiqlashtiruvchilik vazifalarini ham bajaradi. Pedagogik jarayonda oqituvchining yetakchilik roli saqlab qolinadi.

Kredit-modul oqitish tizimiga otish horijiy hamkorlar bilan hamkorlikda ishlash, talabalar almashinuvining samaradorligini orttiradi. Chunki bitta universitetda olingan kreditlar ikkinchisida hisobga olinadi va talabalar kredit yoqotmasdan bir universitetdan boshqasiga otishi mumkin. Aynan ushbu tizim talabalarning ilgor xorijiy universitetlarda oqishini davom ettirishiga hamda murakkab byurokratik tosiqlarni olib tashlashga imkoniyat yaratadi.

Oliy talim muassasalarida talabalarga oquv kurslari va professor-

oqituvchilarini tanlash imkoniyatining berilishi talim-tarbiya jarayonini tashkil etish va innovatsion va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etishni taqoza etadi.

Shuningdek, talabalarning mustaqil talimi va ishini maqsadga muvofiq tashkil etilishiga ahamiyat qaratilishi kerak.

KREDIT-MODUL TIZIMIDA TALABALAR BILIMI SIFATINI ANIQLASH MODEL

Kredit-modul tizimida talabalarning bilimi, konikmasi, malakasi va kompetensiyalarini nazorat qilish va baholashning oziga xos xususiyatlari.

Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida talim-tarbiya jarayoniga qator vazifalar belgilangan. Mazkur vazifalar ichida eng asosiysi kredit-modul tizimi otish orqali talim-tarbiya jarayonining samaradorligini orttirish sanaladi.

Malumki, hozirgi kunda oliy talim muassasalarida talim-tarbiya jarayoni ananaviy talim tizimiga asosan tashkil etilmoqda.

Ananaviy talim tizimining muayyan ijobiy tomonlari bolishi bilan bir qatorda kamchiliklari ham mavjud va tizimning samaradorligi past bolib, bugungi kun talablariga javob bermaydi.

Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish va talim samaradorligini orttirish maqsadida kredit-modul tizimi otish belgilangan.

Kredit-modul tizimining nima afzalliklari mavjud degan savolga javob topishga harakat qilamiz.

Oliy talim muassasalarida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarini Reyting tizimi nazoratlari vositasida yaxlit nazorat qilingan va baholangan.

Kredit-modul tizimida oquv dasturidan orin olgan talim mazmuni modullarga ajratiladi va har bir modulga kredit birligi aniqlanadi. Talaba oquv yili davomida oquv moduli boyicha belgilangan kredit birliklarini toplashi lozim boladi.

Bu tizimning afzalligi shundaki, talaba har bir modul boyicha belgilangan kredit birligi toplash orqali oquv moduli didaktik maqsadlariga bosqichma-bosqich erishadi, erishilgan natijani tahlil qiladi va oz oquv faoliyatiga ongli yondashish orqali oquv motivlarini faollashtiradi. Mazkur tizimda subekt-obekt emas, balki subekt-subekt munosabatlari vujudga keladi.

Kredit tizimida sinov birligi (kredit YeCTS - Yeuropean Credit Transfer

System) haqida tushuncha. YeCTS kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60 tani tashkil etadi. Bir oquv yili 2 semestrdan iborat ekanligini hisobga olsak, talaba oqishi davomida har semestr 30 kredit toplab borishi zarur.

Kredit-modul tizimi, bu oqitish jarayonini maqsadga muvofiq tashkil etish jarayoni bolib, oqitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit olchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Mazkur tizimni pedagogik jarayonga qollash oqitish jarayoni shakllari: maruza, laboratoriya, amaliy, seminar mashgulotlarini oquv maqsadlari asosida uygunlashtirish, talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga oid xususiy kompetensiyalarni nazorat qilish va baholashda reyting tizimidan maqsadga muvofiq foydalanish lozim. Ushbu jarayonni professor-oqituvchilar yaxlit, uzviy va izchillikda tashkil etiladigan serqirra hamda murakkab tizimli jarayon ekanligini tasavvur qilishi va loyihalashi zarur. Xorijiy tajribaga kora, kredit-modul tizimida oquv jarayoni har semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat boladi. Modulda jamlangan oquv modulilar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy oquv modulilardan amaliy oquv modulilarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini ozaro uzviy toldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Modulga asoslangan modullarning silabusi maxsus sxema asosida ishlab chiqiladi va quyidagilarni oz ichiga qamrab oladi:

Oquv modulining oquv maqsadi hamda vazifalari mutaxassisning kelgusidagi pedagogik faoliyatda tutgan ornini toliq yoritilishi;

Oquv moduli silabusida talabaning oquv modulini boshlanishi va

yakunlashida egallanishi lozim boladigan malakasiga qoyiladigan talablar;

Oquv moduli silabusida oquv kurslarini modulga ajratish, modul tarkibiga kirgan har bir mavzuning qisqacha mazmuni, yani maruza mavzulari, seminar va amaliy mashgulotlarning rejasi, mustaqil talimni baholash uchun mojallangan oquv va test topshiriqlari;

Oquv modulini oqitish jarayonida foydalaniladigan texnologiyalarning qisqacha bayoni, talabalar tomonidan bajariladigan oquv topshiriqlari, bilimlarni baholashning turlari bolishi lozim.

Oliy talim muassasalarida talabalarga oquv kurslari va professor-

oqituvchilarini tanlash imkoniyatining berilishi talim-tarbiya jarayonini tashkil etish va innovatsion va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etishni taqoza etadi.

Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi talablari asosida tashkil etish barobarida talabalarning bilim sifatini aniqlashni amalga oshirish uchun professor-oqituvchi quyidagi ishlarni bosqichma-bosqich bajarishi lozim:

              Ozingiz oqitishga mutassadi bolgan oquv modulining ishchi dasturida keltirilgan talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan bilim, Oquv modulining malaka va kompetensiyalarga aniqlik kiritish va ularni talabalar tomonidan ozlashtirish darajasini aniqlash uchun foydalanilayotgan nazorat topshiriqlarini tahlil qilish;

              Oquv modulining ishchi dasturida keltirilgan talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarga aniqlik kiritish;

              organilayotgan kurs mazmunini modullarga ajratish va modul davomida talabalar tomonidan egallashi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni aniqlash;

              modul tarkibidagi har bir mavzu mazmunini tahlil qilish va talabalar tomonidan egallashi lozim bolgan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni aniqlash;

              mavzu mazmunini tahlil qilish va modul (reja)larga ajratish, mavzuning har bir modulini talabalar tomonidan ozlashtirishi uchun oquv topshiriqlarini tuzish;

              modul mazmuni boyicha talabalar tomonidan bilim, konikma, malaka va kompetensiyalarni egallanganlik darajasini aniqlash uchun nazorat topshiriqlarini tuzish;

Oquv modulini oqitishda modulli yondoshuvni amalga oshirish quyidagi didaktik maqsadlarga erishishga imkon beradi:

1.                  Oquv modulini kichik modullarga ajratish Blum taksonomiyasi boyicha identiv oquv maqsadlarning shakllantirish, talim-tarbiya jarayonidan kozlangan natijalarga bosqichma-bosqich erishish;

2.                  Blum taksonomiyasi boyicha belgilangan oquv maqsadlariga erishish uchun modulni organishda foydalaniladigan innovatsion va axborot texnologiyalarni aniqlash;

3.                  Modul mazmuniga bogliq holda taqdimot va nazorat topshiriqlarini maqsadga muvofiq tayyorlash;

4.                  Moduldan orin olgan mavzular organiladigan mashgulotlarni innovatsion va axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalangan holda loyihalash;

5.                  Maruza, amaliy va laboratoriya mashgulotlarda talabalar tomonidan bajariladigan oquv va nazorat topshiriqlaridan foydalanib kurs silabusi, oquvmetodik majmua, metodik va didaktik taminotini talab darajasida ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish.

Mazkur oquv modulini oqitishda talabalarning kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash bosqichlarini quyidagicha tasavvur qilish mumkin.

TALABALARNING BILIMINI ANIQLASH JARAYONINING DIDAKTIK TAMINOTINI SHAKLLANTIRISH BOSQICHLARI

 

 

MODUL MAZMUNI BOYICHA TALABALAR

TOMONIDAN BILIM, KONIKMA, MALAKA VA

KOMPETENSIYALARNI EGALLANGANLIK

DARAJASI, KASBIY TAYYORGARLIK SIFATINI

ANIQLASH UCHUN NAZORAT

TOPSHIRIQLARINI TUZISH VA AMALIYOTGA JORIY ETISH

 

 

MAVZU MAZMUNINI TAHLIL QILISH VA MODUL

(REJA)LARGA AJRATISH, MAVZUNING HAR BIR

MODULINI TALABALAR TOMONIDAN

OZLASHTIRISHI LOZIM BOLGAN BKMXKKT

ANIQLASH UCHUN OQUV VA TEST

TOPSHIRIQLARINI TUZISH

 

 

MODUL TARKIBIDAGI HAR BIR MAVZU MAZMUNINI

TAHLIL QILISH VA TALABALAR TOMONIDAN

EGALLASHI LOZIM BOLGAN BILIM, KONIKMA, MALAKA VA KOMPETENSIYALARNI ANIQLASH

ORGANILAYOTGAN KURS MAZMUNINI MODULLARGA

AJRATISH VA MODUL DAVOMIDA TALABALAR TOMONIDAN

EGALLASHI LOZIM BOLGAN BILIM, KONIKMA, MALAKA VA

KOMPETENSIYALARNI ANIQLASH

OQUV MODULINING ISHCHI DASTURIDA KELTIRILGAN

TALABALAR TOMONIDAN EGALLANISHI LOZIM BOLGAN

BILIM, KONIKMA, MALAKA VA KOMPETENSIYALARGA

ANIQLIK KIRITISH VA ULARNI TALABALAR TOMONIDAN

OZLASHTIRISH DARAJASINI ANIQLASH UCHUN

FOYDALANILAYOTGAN NAZORAT TOPSHIRIQLARINI TAHLIL QILISH

Xulosa qilib aytganda, kredit-modul tizimida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, oquv moduliga doir xususiy kompetensiyalar asosida kasbiy tayyorgarlik sifatini aniqlash uchun muayyan tayyorgarlikni amalga oshirishi lozim.

TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI

1.                      Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan student-centered yeducation tamoyilining ahamiyatini tushuntiring.

2.                      Kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan transparent yeducation tamoyilini sharhlang.

3.                      Oliy talim tizimida kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan improving flexiblity tamoyilini izohlang.

4.                      Kredit-modul tizimini amalga oshirish prinsiplaridan biri bolgan improving student mobility tamoyilining talabalar faoliyati uchun qanday ahamiyati borligini dalillang.

5.                      Talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va oquv moduliga doir kompetensiyalarni nazorat qilish va baholash Reyting tizimi topshiriqlarini murakkablik darajasi qaysi talablarga javob berishi lozimligini aniqlang.

6.                      Oquv modulini oqitish samaradorligini orttirishda kredit-modul tizimining didaktik maqsad va vazifalarini qayd eting.

7.                      Talabalarning bilimini aniqlash jarayonining didaktik taminotini shakllantirishning birinchi bosqichida amalga oshiriladigan ishlarni izohlang.

8.                      Oquv modulini oqitishda modulli yondoshuvni amalga oshirish qaysi didaktik maqsadlarga erishish imkonini beradi?

9.                      Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi talablari asosida tashkil etish barobarida talabalarning bilim sifatini aniqlashni amalga oshirish uchun professor-oqituvchi qaysi ishlarni bosqichma-bosqich bajarishi lozim?

10.                  Oquv modulini oqitish jarayonini kredit-modul tizimi talablari asosida tashkil etish maqsadida tayyorlangan oquv-metodik majmuangizni tahlil qiling va kamchiliklarni bartaraf etish yollarini belgilang.

3-mavzu. TALABALARNING AUDITORIYADAN TASHQARI OQUV FAOLIYATINI BAHOLASH. REJA:

1.                      Talabalarning mustaqil tahsili va ishini tashkil etish va otkazishning oziga xos xususiyatlari.

2.                      Modul boyicha rejalashtirilgan kurs ishini nazorat qilish va baholash.

3.                      Bitiruv malakaviy ishi, oquv-malakaviy amaliyot (mehnat faoliyati)ini nazorat qilish.

4.                      Talabalarning auditoriyadan tashqari oquv faoliyatini baholashda oquv topshiriqlari (reproduktiv, produktiv, qisman-izlanishli, kreativ (ijodiy) murakkablik)ni ishlab chiqish metodikasi.

Oliy talimda talim-tarbiya jarayoni nafaqat auditoriyada, balki auditoriyadan tashqari shakllarda ham tashkil etiladi. Ular jumlasiga mustaqil talim va ish, kurs ishi, pedagogik, oquv va ishlab chiqarish amaliyoti, bitiruv ishi, loyiha ishi kiradi.

Talabalar mustaqil talimi quyidagi asosiy didaktik maqsadlarni amalga oshirishni kozda tutadi:

-                      talabalar tomonidan oquv materiallarini mustaqil organish, yangi bilim ozlashtirish usullarini egallash, obekt va jarayonlarga xos xususiyatlarni mustaqil tahlil qilish va asosli qarorlar qabul qilish;

-                      auditoriyada tashkil etilgan va otkazilgan mashgulot: maruza, laboratoriya, amaliy va seminarlarda ozlashtirilgan bilimlarni rivojlantirish, mustahkamlash, tizimlashtirish, umumlashtirish va xulosa yasash;

-                      meyoriy-huquqiy hujjatlar, malumotlar, ilmiy-nazariy, ilmiy-ommabop va maxsus adabiyotlar, darslik ustida mustaqil ishlash, malumotlarni tanlash va saralash, oquv materialini konstruksiyalash va maqsadga muvofiq loyihalashni organish;

-                      talabalarning burch va masuliyatini kuchaytirish, mustaqil bilim olish faolligi, ijodiy tashabbusini rivojlantirish;

-                      ozlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qollash, tahliliy, tanqidiy, ijodiy, mustaqil fikr yuritish konikmalarini rivojlantirish, shaxsning oz-ozining oquv faoliyatini tahlil qilish va korreksiyalash yol xaritasini tuzish va amalga oshirish yollarini belgilash;

Oqituvchi auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oqitish shakllari tizim hosil qilishi va bir-birini toldirishi va taqoza etishni nazarda tutgan holda ozining pedagogik faoliyati, unga uzviy bogliq holda talabalarning esa oquv-bilish faoliyatini loyihalashtiradi va tashkil etadi.

Yuqorida qayd etilganidek, oqituvchi ozining pedagogik faoliyatini tashkil etishda dastlab:

             oliy talim muassasasi oldidagi vazifalar;

             oqitiladigan oquv modulining mutaxassisni tayyorlashdagi orni;

             talim-tarbiya jarayoniga qoyiladigan zamonaviy yondashuvlardan

kelib chiqadigan talablar;

             oquv modulii boyicha otkaziladigan oqitish shakllarini tashkil etishga qoyiladigan talablarni uzviy ravishda tasavvur etishi zarur.

Talabaning mustaqil talim yuklamasi oquv rejasida muayyan oquv modulini ozlashtirish uchun belgilangan oquv ishlarining ajralmas qismi hisoblanadi. Talabaning mustaqil talimi auditoriya va auditoriyadan tashqarida (oquv yuklamasida ajratilgan auditoriya soatini inobatga olmagan holda) bevosita oqituvchi rahbarligida mustaqil ish yoki talabaning oquv moduli (modul) boyicha mavzularni mustaqil oqib-organishi tarzida amalga oshiradigan oquv ishlari majmuini anglatadi.

Mustaqil talim oquv materialini mustaqil ozlashtirish, murakkablik darajasi turlicha bolgan topshiriqlar, amaliy vazifalarni auditoriya hamda auditoriyadan tashqarida ijodiy va mustaqil bajarish asosida nazariy bilim, amaliy konikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan tizimli faoliyat. Mustaqil ishoqituvchining topshirigi va rahbarligida oquv vazifasini hal etadigan talimning faol metodi. Mustaqil ish qoyilgan maqsad bilan bogliqlikda talabalarning aniq faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishdir. Talabaning mustaqil ishlari uning yuqori darajadagi faollik, ijodiylik, mustaqil tahlil, tashabbuskorlikka hamda barcha vazifalarni oz vaqtida va mukammal tarzda bajarishga asoslangan faoliyatidir. Mustaqil talim talabalar tomonidan u yoki bu fan boyicha darslik yoki dastur materiallaridan bir qismini, kredit-modul tizimida esa oquv materialini mustaqil ozlashtirilishidir.

Mustaqil talim har bir talabaning individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Psixolog va pedagoglarning takidlashicha, talaba bilim olishda mustaqillikka orgatilmasa, uning olgan bilimlari yuzaki boladi. Mustaqil talim darslik, qoshimcha adabiyotlar, ommaviy, kompyuter axborot vositalari, kartografik va korgazmali qollanmalar, internet malumotlardan foydalangan holda ijodiy izlanishdir. Mustaqil talimdan kozlangan asosiy maqsad nazariy va amaliy bilimlarni egallash, qonuniyatlarni belgilash, tabiat va jamiyat komponentlari orasidagi ozaro tasir va boglanishlarni aniqlash, mustaqil bilim olish konikmalarini hosil qilishdan iborat.

Talaba mustaqil ishlash jarayonida, materialini qabul qilish, qayta ishlash, uning muhim jihatlarini ajratish, yangi ozlashtirgan bilimlarni avvalgilari bilan boglash, taqqoslash, takrorlash va ularni amalga tatbiq qilish sharoitida faol, ijodiy, mustaqil faoliyati shakllanadi hamda rivojlanadi.

Mustaqil talim talabalar tomonidan u yoki bu fan boyicha darslik yoki dastur materiallaridan bir qismini, kredit-modul tizimida esa oquv materialini mustaqil ozlashtirilishidir.

Professor-oqituvchilar tomonidan maruzada ozlashtirilgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyat, shuningdek yangi vaziyatlarda qollash maqsadida mustaqil talim shakllarini belgilashi zarur.

Oliy talimda talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyatda qollash orqali kompetensiyalarni tarkib toptirish maqsadida amaliy, laboratoriya va seminar mashgulotlarida maruzada ozlashtirilgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyatda qollash orqali mustahkamlanadi.

Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishini tashkil etish, nazorat qilish va baholashda professor-oqituvchilar quyidagilarga etibor qaratishi talab etiladi.

Mustaqil ish turi va shakli muayyan talim yonalishi (mutaxassislik) hamda oquv moduli (modul)larning xususiyatidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

Mustaqil talim uchun taklif etilgan mavzular hamda mustaqil ish topshiriqlari va ularni bajarish boyicha korsatmalar talaba uchun ishlab chiqilgan oquv moduli dastur (sillabus)da oz aksini topishi lozim. Mustaqil ish uchun taqdim etilgan oquv topshiriqlari variativ tavsifga ega bolishi tavsiya etiladi. Oquv moduli (modul) boyicha mustaqil talimga ajratilgan soatlarning mustaqil ish tarzida bajarilishi kozda tutilgan oquv birligi hajmi (kredit) masul kafedra muhokamasidan otkazilishi, yigilish qarori bilan tasdiqlanishi hamda professor-oqituvchi tomonidan tuzilgan sillabusda mustaqil ish shakli va turi mazkur hajm (kredit)ga mos kelishi lozim. Didaktik jarayon, xususan talabalarning auditoriyadan tashqari ishlarni jadallashtirish, talabalarning mustaqil talim olish samaradorligini oshirish maqsadida oquv davrining I semestrida tyutorlar, ARM xodimlari va oquv moduli masullari tomonidan mazkur jarayonni amalga oshirish tartibi boyicha davriy ravishda (shu jumladan, kredit haftaligi doirasida) oquv seminarlari tashkil etiladi. Talabalarning modul yuzasidan mustaqil ish topshiriqlari va uni bajarish muddatlari elektron platformada qatiy belgilanadi. Uzrli sabablarsiz mustaqil ishni bajarish muddatini otkazib yuborgan talabaning oquv faoliyati natijalari tekshirilmaydi va baholanmaydi. Uzrli sabablar esa dekanat (registrator ofis) tomonidan organib chiqilishi, dekan yoki kafedra mudiri ruxsati bilan inobatga olinishi hamda topshiriq bajarilishi uchun yakuniy nazorat otkazilishiga qadar qayta topshirish muddati belgilanishi mumkin.

Mustaqil talim boyicha oquv faoliyati natijalari baholan-magan talaba yakuniy nazoratlarga kiritilmaydi yoki shartli ravishda topshirish muddati belgilanadi. Oquv moduli (modul) boyicha oraliq va yakuniy nazorat savollarining 1/2 qismi mustaqil oqib-organish uchun tavsiya etilgan mavzular va adabiyotlar asosida tuzilishi tavsiya etiladi.

Oquv moduli (modul)ning auditoriya yuklamasini bajarish vaqtida talabalarning mustaqil ishlari nazorat qilinmaydi. Talaba mustaqil ish topshiriqlarini bajarish yuzasidan oquv moduli dastur (Sillabus)da korsatilgan kontakt soatida oflayn yoki onlayn tarzda bir yoki ikki marotaba maslahat olishi mumkin.

Talaba mustaqil ish topshiriqlarini bajarishda akademik va etik talablarga rioya etishi (plagiatga yol qoymaslik, professor-oqituvchilar, talabalar bilan tolerant munosabatda bolish, kichik guruhlarda hamkorlikda ishlash, masuliyatlilik) shart.

Oquv moduli (modul) yuzasidan talabalar bajaradigan mustaqil ish topshiriqlari variativ tavsifga ega bolishi lozim. Mustaqil ish topshiriqlarining 1/3 qismi kichik guruhlarda hamkorlikda ishlash (kooperativlik)ga moljallangan bolishi kerak. Mustaqil talim uchun taklif etiladigan mavzular va mustaqil ish topshiriqlari oquv moduli (modul)ga ajratilgan kreditlar soni hamda talabaning vaqt budjetini inobatga olgan holda belgilanishini nazarda tutish lozim.

Talaba tomonidan elektron tizim (platforma)ga yuklangan mustaqil ish topshiriqlari aniq belgilangan muddatda professor-oqituvchi tomonidan tekshirilishi va natijasi talabaga malum qilinishi shart. Mustaqil talim natijalarini baholash oquv moduli (modul)ning umumiy baholash (100 ballik) tizimida aks ettiriladi va oquv moduli dastur (sillabus)ning baholash mezonlarida unga ajratilgan ball aniq korsatib qoyiladi.

Oqishi kochirilgan yoki tiklangan talabalar ozlashtirilmagan oquv moduli (modul)larni qayta oqish tartibida ozlashtiradi. Istisno tariqasida, oquv modulining semestrdagi yuklamasi 6 (olti) kreditdan oshmaydigan akademik farqli oquv moduli (modul)lar talabaning arizasiga kora va dekan roziligi bilan 100% mustaqil talim shaklida ozlashtirilishi mumkin.

Kredit-modul tizimida talabalar mustaqil talimini tashkil etishning didaktik maqsadi va vazifalari sifatida quyidagilarni belgilash mumkin:

                    talabalarning mustaqil talimini tashkil etishdan asosiy maqsad oquv moduli (modul) boyicha ozlashtirilgan bilimlarni mustahkamlash, boyitish, amaliy konikma va malakalarni takomillashtirish, axborot bilan ishlash, oz-ozini rivojlantirish, kognitiv, kreativ, hamkorlikda ishlash kompetensiyalarini shakllantirishdan iboratdir.

                    talabalarda oz-ozini rivojlantirish, mustaqil bilim olish va innovatsion faoliyatni shakllantirishga imkon beruvchi kompetensiyalarni egallash maqsadi bilan bogliqlikda mustaqil oquv faoliyatini amalga oshirish;

                    bilim, konikma va malakalarni mustaqil egallash, muammoni shakllantira olish va uni hal etishning maqbul yolarini izlab topishga qobiliyatli kreativ shaxsni tarbiyalash;

                    talabalarda oquv dasturini toliq ozlashtirishga doir motivatsiyani hosil

qilish;

                    talim oluvchilarda bilim olishga doir masuliyatni oshirish;

                    talabalarda umummadaniy va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishga imkon berish;

                    talim oluvchilarda mustaqil bilim olish, oz-ozini boshqarish va oz-ozini rivojlantirishga qobiliyatlilikni shakllantirish uchun sharoit yaratish.

Oquv materiallarining talabalar tomonidan mustaqil ozlashtirilishini takomillashtirishmasdan zamonaviy talim oldiga qoyilgan vazifalarni talab darajasida bajarishning umuman imkoni yoq.

Mustaqil bilim olish nazariyasi va texnologiyada ham pedagogik tamoyillar asosiy rolni oynaydi. Mustaqil bilim olayotgan subektni talim jarayonida hech kim oqishga majbur etmasdan ularning oquv motivatsiyalarini rivojlantirish maqsadga muvofiq.

Mustaqil bilim olish texnologiyasini yaratish bir necha alohida muammmolarni hal etishni kozda tutadi. Ular orasida muntazam bilim olishning maqsadini qoyish muammosi alohida ajralib turadi. Agarda talim olish umumiy rivojlanishni taminlashga xizmat qilsa, mustaqil bilim olishning maqsadi esa kasbiy shakllanish yoki kasbiy mahoratni ostirishga xizmat qilish bolib hisoblanadi.

Mustaqil bilim olishni taminlashga imkon beradigan topshiriqlar bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga oid kompetensiyalar, umumiy va xususiy tushuncha shuningdek, sabab va qadriyatli yunalishlarni ozlashtirishi past darajali va qoniqarsiz bolgan talabalar uchun qulay sharoitni yaratishni kozda tutadi. Birgina muvaffaqiyatni his etish ham talabani mustaqil bilim olishga undovchi psixologik holatni yuzaga keltiradi.

Talabaning mustaqil ishi uning auditoriyada va undan tashqarida, oqituvchi rahbarligida yoki oqituvchi ishtirokisiz amalga oshiriladigan mustaqil ish majmuini anglatadi. Mustaqil talimni B. Blum taksonomiyasiga oid maqsadga muvofiq tashkil etilishi mavjud muammolarni hal qilishga yordam beradi.

Hozirda talim oluvchilar orasida mustaqil talimni tashkil etishdagi muammolar quyidagilar:

-professor-oqituvchining talabalarning mustaqil talimi va ishining didaktik taminoti tizimli ishlab chiqilmaganligi;

-professor-oqituvchi tomonidan mustaqil ish vazifalarni hamma talabalarning toliq bajarishi lozimligi togrisida talabni amalga oshirmasligi;

-talabalarda oziga bolgan ishonchning yoqligi;

-talabalar nutq madaniyatining yaxshi rivojlanmagani;

-talabalarning mustaqil ishini baholashda vaqtning yetishmasligi sababli uning metodikasining ishlab chiqilmaganligi, yani taqdimotlar himoyasining tashkil etilmasligi;

Mustaqillik-shaxsning alohida xususiyati, layoqati, faolligi diqqatini jamlash qobiliyati, qoyilgan maqsadga erishish yolida bor kuchini sarf etish kabi xususiyatlar birligidir.

Yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Talabalarga yuqori darajadagi bilimni oquv auditoriyasidagi mashgulotlar toliq bera olmaydi. Buni amalga oshirishda mustaqil oquv faoliyati toldiruvchi rivojlantiruvchi vazifasini bajaradi.

Mustaqil talim ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalarni mustahkamlash, qoshimcha malumot yoki materialni mustaqil organish maqsadidagi oquv shakli. Talabalar oqituvchining bevosita ishtirokisiz yoki bilvosita boshqaruvida, u bergan vazifa, darslik asosida individual bajaradigan ishi mustaqil ish hisoblanadi.

Talabalarning mustaqil ishi oquv jarayonining ajralmas qismidir. Mustaqil faoliyat muayyan oquv modulidan oquv dasturida belgilangan hamda talaba tomonidan ozlashtirilishi lozim bolgan bilim, konikma va malakalarni shakllantirishni amalga oshirishga xizmat qiladi, oqituvchi maslahati va tavsiyalari asosida auditoriya yoki auditoriyadan tashqarida bajariladi. Oquv modulining xususiyatidan kelib chiqib, mustaqil ish turlari boyicha topshiriqlar ishlab chiqiladi.

Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligining 2005 yil 21 fevraldagi Talabalar mustaqil ishini tashkil etish togrisidagi 34-sonli buyrugi bilan tasdiqlangan Talabalar mustaqil ishini tashkil etish, nazorat qilish va baholash tartibi togrisidagi Namunaviy nizomda quyidagilar aniq belgilangan:

   talabalar mustaqil ishining maqsad va vazifalari;

   talaba mustaqil ishining tashkiliy shakllari;

   talaba mustaqil ishining axborot taminoti;

   talaba mustaqil ishini nazorat qilish va baholash.

Mazkur nizomda talabalar mustaqil ishining maqsad va vazifalari, shakllari, axborot taminoti, nazorat qilish turlari va baholash mezonlari korsatib berilgan. Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligining 2009 yil 14 avgustdagi 286-sonli buyrugining 1-ilovasida Talabalar mustaqil ishini tashkil etish va nazorat qilish boyicha yoriqnomada talabalar mustaqil ishini samarali olib borish uchun yanada kengroq va chuqurroq malumot berilgan. Mazkur buyruqda talabalarning tadqiqot otkazish qobiliyati, kreativ fikrlashini rivojlantirish nazarda tutilgan.

Talabalar mustaqil talimining asosiy vazifasi mustaqil ravishda malumotlar topish usuli bilan bilim olishni rivojlantirish, oquv jarayoniga ijodiy yondashishga faol qiziqishni shakllantirishdan iborat.

Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil talimini baholash boyicha aniq tavsiya bolmaganligi sababli mazkur jarayon uchun tavsiya ishlab chiqildi.

Mustaqil ishni baholash mezonlari 5 baho asosida ishlab chiqildi va talabalar uchun ragbatlantirish darajalari ham belgilandi.

Malumki, talabalar mustaqil talimni amalga oshirgandan song, bajargan ishi yuzasidan ustozdan ragbat kutadi agar ragbat avvaldan shakllantirilib talabalarga tavsiya etilsa, ularni ichki oquv motivatsiyasi ortadi.

Mustaqil ishni baholash mezonlari[1]

Mustaqil ishni baholash mezonlari

Toliq

Qisman

Kamchiligi bor

Kamchi-

ligi kop

1.        Mustaqil ishning didaktik maqsadi aniqlangan.

2.        Mustaqil ish rejasi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.

3.        Maqsadga muvofiq amalga oshirilishi kerak bolgan ishlar aniqlangan.

4.        Mustaqil ish mazmuniga muvofiq Mental xarita shakllantirilgan.

5.        Mustaqil ish mazmuni va maqsadiga muvofiq xulosa shakllantirilgan.

1

1

1

1

1

0,8

0,8

0,8

0,8

0,8

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

Jami:

5

4

3

2

Ball

5

4

3

2

Ragbat

Balli lider,

ortoqlaringizga yordam bering, kichik konsul-

tantlik vazifasini bajaring.

Siz buning uddasidan chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam qoldi

Oz kuchingizga bolgan ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara olasiz

Loqaydlik va

erinchoqlikni yenging. Topshi-

riqni bajara

olasiz

Talabalar mustaqil ravishda kurs ishlari, kurs loyihasi, bitiruv malakaviy ishi va magistrlik dissertatsiyalarini tayyorlayotganlarida qoyilgan muammolarni chuqur tahlil qilib, ozlarining mustaqil asoslangan fikr va xulosalarini chiqarishlari kerak.

Quyida kurs ishlari, kurs loyihasini baholash mezonlari berilmoqda.

Kurs ishini baholash mezonlari[2]

Mustaqil ishni baholash mezonlari

Toliq

Qisma n

Kamchili gi bor

Kamchilig i kop

1.            Kurs ishining didaktik maqsadi aniqlangan.

2.            Kurs ishi rejasi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.

3.            Maqsadga muvofiq amalga oshirilishi kerak bolgan ishlar aniqlangan.

4.            Kurs ishi mazmuniga muvofiq modellashtirishni amalga oshirilgan.

5.            Mustaqil ish mazmuni va maqsadiga muvofiq xulosa shakllantirilgan.

1

1

1

1

1

0,8

0,8

0,8

0,8

0,8

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

Jami:

5

4

3

2

Talabalarga tavsiyalar

Ball

5

4

3

2

Ragbat

Balli lider,

ortoqlaringizga yordam bering, kichik konsultantlik vazifasini bajaring.

Siz buning

uddasidan chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam qoldi

Oz kuchingizga bolgan ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara

olasiz

Loqaydlik va

erinchoqlikni yenging. Topshiriqni bajara olasiz

Kredit-modul tizimida oquv modullaridan tashkil etiladigan talim tarbiya jarayonida mustaqil ish muayyan mavzu mazmunini loyihalashtirish va modellashtirish shaklida ham tavsiya etilishi mumkin.

Loyiha ishini bajarish jarayonida talaba aqliy operatsiyalar bolgan tahlil qilish, sintezlash, abstraksiyalash, qiyoslash, taqqoslash, umumlashtirish va xulosalashni bajaradi.

Loyiha ishini muvaffaqiyatli bajarish kelgusida start-ap loyihalariga aylantirish imkonini beradi.

Loyiha ishini baholash mezonlari

Loyiha ishini baholash mezonlari

Toliq

Qisman

Kamchilig i bor

Kamchiligi kop

1.                 Loyiha ishining muammosi togri aniqlangan.

2.                 Muammoni hal etish yuzasidan asosli qaror qabul qilingan.

3.                 Loyiha ishining muammosi maqsadga muvofiq shakllantirilgan.

4.                 Loyiha ishi mazmuni maqsadga muvofiq amalga oshirilgan.

5.                 Loyiha ishining muammosiga

muvofiq Mental xarita shakllantirilgan.

1

1

1

1

1

0,8

0,8

0,8

0,8

0,8

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

Jami:

5

4

3

2

Talabalarga tavsiyalar

Ball

5

4

3

2

Ragbat

Balli lider,

ortoqlaringizga

yordam bering,

kichik konsultantlik vazifasini bajaring.

Siz buning

uddasidan chiqasiz, kichik konsultantlikka bir qadam qoldi

Oz kuchingizga

bolgan ishonchsizlikka bar-ham bering. Siz buni bajara

olasiz

Loqaydlik va erinchoqlikni yenging. Topshiriqni bajara olasiz

Zamonaviy pedagogik texnologiyaga kora, talim oluvchilar oqish jarayonida iloji boricha mustaqil organishlari kerak, pedagog esa bu mustaqil mehnatni boshqarish, talabalarga kerakli materiallarni berib borishi lozim.

Kredit-modul tizimida oquv modullaridan tashkil etiladigan talim tarbiya jarayonida foydalaniladigan mustaqil talimni quyidagi ikki guruhga bolish mumkin:

1.   Auditoriyada tashkil etiladigan mustaqil talim;

2.   Auditoriyadan tashqarida bajariladigan mustaqil talim;

3.   Auditoriyada tashkil etiladigan mustaqil talim oquv modulining nazariy masalalarini talabalar axborot va lokal texnologiyalar vositasida organadi. Professoroqituvchi mazkur nazariy masalalarning 60%ini talabalar tomonidan mustaqil ozlashtirishi uchun metodik korsatma tayyorlashi lozim. Oquv topshiriqlar Blum taksonomiyasiga muvofiq shakllantirilishi va baholash mezoni aniq korsatilgan bolishi lozim.

Auditoriyadan tashqarida bajariladigan mustaqil talimda talabalar pedagoglar tomonidan berilgan topshiriqlarni oqituvchining ishtirokisiz mustaqil bajaradilar. Pedagog birinchi mashgulotning ozidayoq talabalarga oquv moduli uchun ajratilgan soat, mustaqil ishning turlari, nazoratning usul va shakllari hamda muddati, natijalarni baholash mezonlari, mustaqil ishning ahamiyati va zarurligini tushuntiradi.

Mustaqil talimda talaba faqatgina pedagogdan bilim olmay, ozaro bir-biridan tengdosh-tengdoshga rukni asosida ham organadi.

Auditoriyadan tashqarida bajariladigan mustaqil ishlar quyidagi turlarda amalga oshiriladi:

-       maruza, amaliy mashgulotlar, seminar va laboratoriyalar yuzasidan tayyorlangan standart va nostandart oquv va test topshiriqlarni bajarishga tayyorgarlik korish; -oquv rejadagi oquv modullarning maruza mashgulotlarida

mustaqil tahsil olish belgilangan mavzularini mustaqil organish;

-       internetdan kerakli malumotlarni izlab topish va saralash;

-       kurs ishlari, kurs loyihalari, bitiruv malakaviy ishlarni tayyorlash;

-       axborot-resurs markazi katalogi orqali mustaqil ravishda adabiyotlarni izlash va saralash;

-       oquv audioyozuvlarini eshitish, video-materiallarni korish;

-       organilayotgan mavzu boyicha darslik, oquv qollanmalarni organish; - nazorat ishlarini bajarish;

-       mavzular boyicha dokladlar, referatlar va esselar yozish;

-       seminar va konferensiyalarda maruza qilishga tayyorgarlik qilish;

-       amaliy mashgulotlarda berilgan masala va misollarni yechish;

-       oquv materiallarini tizimli organish maqsadida albom, jadval, sxema, Mental xarita rebus, testlar va krossvord tuzish;

-       organilayotgan mavzular boyicha alohida talaba yoki bir guruh talabalar korgazmali qollanmalar tayyorlashi;

-       mustaqil organilayotgan savollarni konspektlash;

-       maruzada olingan bilimlarni mustahkamlash maqsadida testlar yechish;

-       ijodiy va ilmiy ishlarni bajarish;

-       talabalarning ilmiy jamiyatlar va togaraklarda ishtirok etishi;

-       tanlovlar va olimpiadalarda qatnashish;

-       otgan amaliyot boyicha hisobotlar, talabalar konferensiyalariga ilmiy maruzalar tayyorlash;

-       hisob-kitob va grafik ishlarni bajarish;

-       joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarga tayyorgarlik korish;

-       monografiya, qoshimcha va ilmiy-ommabop adabiyotlarni konspektlash.

Shartli ravishda mustaqil ishlarni tort turga ajratiladi:

1.                      Yozma mustaqil topshiriqlarga quyidagilar kiradi: hisoblash uchun berilgan vazifalarni bajarish, umumlashtiruvchi va takrorlanuvchi jadvallarni toldirish, texnologik xaritalarni ishlab chiqish, laboratoriya, amaliy ishlar togrisida hisobotlar tuzish, turli organayzerlar asosida talabalar faoliyatini tashkil etish va boshqalar.

2.                      Grafik mustaqil topshiriqlarga quyidagilarni kiritish mumkin: turli loyihalarni tayyorlash, chizmachilik ishlarini eskizlashtirish, kesmalar va kesishmalarni tasvirlash (ayrim detal va tugunlarni chizib korsatish va hokazo), sxemalar, grafiklar, diagrammalarni tuzish, kuzatish natijalarini tasvirlash va shunga oxshash vazifalarni oz ichiga oladi.

3.                      Amaliy xarakterdagi mustaqil topshiriqlarga quyidagi vazifalarni kiritish mumkin: talabalar oqituvchining topshirigi asosida mustaqil ishni bajarish jarayonida obektlar ustida kuzatish otkazish, tajribalar tashkil etish, buyum va mahsulotlarni tayyorlash, jihoz va asbob-uskunalarni tamirlash, mahsulotga ishlov berish, hisoblash, yangi moslamalarni loyihalash, maket va modellar, namunalar tayyorlash.

4.                      Loyihalashga asoslangan mustaqil topshiriq jumlasiga muayyan muammo yuzasidan ilmiy tadqiqot olib borish, natijalarni rasmiylashtirish va taqdimot tayyorlash kiritiladi.

Talabalarning mustaqil talimi va ishi topshiriqlarining murakkablik darajasi talabalar tomonidan bajariladigan bajariladigan oquv maqsadlariga erishish natijalariga asosan aniqlanadi.

Malumki, talim-tarbiya jarayonida oquv topshiriqlari tort darajada qollaniladi.

  Oson (reproduktiv) (I) - talabalar tomonidan oquv materiali qayta ishlanmasdan, savollarga javob berish, darslikdagi oquv materialidan foydalanib matn tuzish, shu oquv materiali asosda jadval shakllantirish, hodisa, voqea, qonun va atamalarning mohiyatini yoritishni talab qiladigan daraja;

  Ortacha qiyin (produktiv) (II) mustaqil ish topshiriqlari talabalar tomonidan oquv materiali qayta ishlanib, obektlarni tahlil qilish, sintezlash, taqqoslash, bir nechta qonun va qonuniyatlarni bir vaqtda qollab, umumlashtirish orqali xulosa yasashni talab qiluvchi daraja;

  Qiyin (qisman-izlanishli) (III) mustaqil ish topshiriqlari talabalar tomonidan avval ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalarni yangi kutilmagan vaziyatlarda qollash, obektlarni tahlil qilish, sintezlash, qiyosiy taqqoslash, qonun va qonuniyatlarni qollab, umumlashtirish orqali Mental xarita tuzish asnosida xulosa yasashni talab qiluvchi daraja;

  Eng qiyin (kreativ) (IY) - mustaqil ish topshiriqlari talabalar tomonidan avval ozlashtirilgan bilim, konikma va malakalarni kutilmagan vaziyatlarda vujudga keltirilgan oquv muammolarni hal etishda ijodiy qollash, tahlil, sintezlash, qiyosiy taqqoslash, umumlashtirish, xulosa yasash kabi aqliy operatsiyalarni bajarish, start-ar loyalarni shakllantirishni talab etuvchi daraja;

Xulosa qilib aytganda, kredit-modul tizimida sifatli talimni taminlash maqsadida professor-oqituvchilar oquv moduli mazmunidan kelib chiqqan holda Blum oquv maqsadlari talablari asosida talabalarning auditoriya va auditoriyadan tashqari mashgulotlar uchun standart va nostandart oquv va test topshiriqlar majmuasini shakllantirishi va amaliyotga joriy etish uchun HEMIS elektron axborot tizimining talabalar faoliyatini boshqarish blokida topshiriqlar rukniga joylashtirishi lozim.

TINGLOVCHILAR UCHUN NAZORAT SAVOLLARI

1.        Kredit-modul tizimida talabalar mustaqil talimini tashkil etishning didaktik maqsadi va vazifalarini izohlang.

2.        Amaliy, laboratoriya va seminar mashgulotlarining samaradorligi qaysi korsatkichlar bilan aniqlanishini tushuntiring.

3.        Talim-tarbiya jarayonida test topshiriqlarining qanday murakkab darajalarda qollaniladi?

4.        Talabalarning mustaqil talimi qaysi oqitish shakllarida qollanishini aniqlang.

5.        Auditoriyada tashkil etiladigan oqitish shakllarida talabalarning mustaqil talimining didaktik maqsadi va vazifalarini aniqlang.

6.        Auditoriyadan tashqari tashkil etiladigan oqitish shakllarida talabalarning mustaqil talimining didaktik maqsadi va vazifalarini aniqlang.

7.        Talabalarning maruzada ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarni tanish va odatiy vaziyatda qollashi uchun mustaqil talim qaysi shakllarda amalga oshiriladi?

8.        Talabalarning maruzada ozlashtirgan bilim, konikma, malakalarni yangi vaziyatlarda qollashi uchun mustaqil talim qaysi shakllarda amalga oshiriladi?

9.        Talaba mustaqil ishni bajarish jarayonida oquv-bilish faoliyatining qaysi jihatlari rivojlanadi?

10.   Mustaqil talim jarayonida talabalarga tavsiya etiladigan oquv topshiriqlarining murakkablik darajalarini sharhlang.


 

AMALIY MASHGULOTLAR MAZMUNI

1-amaliy mashgulot: Baholash turlari (joriy, oraliq, yakuniy va xalqaro). Baholash tamoyillari va mezonlari.

AMALIY MASHGULOT TOPSHIRIQLARINI BAJARISH ALGORITMLARI:

1.                       Ozingiz oqitadigan oquv modulining ishchi dasturini tahlil qiling. Unda talaba egallanishi nazarda tutilgan bilim, konikma va malakalarni tahlil qiling.

2.                       Talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan mazkur bilim, konikma va malakalarni Blum taksonomiyasiga muvofiq kurs yuzasidan oquv maqsadlariga aylantiring.

.............................................oquv moduli boyicha oquv maqsadlari

1-jadval

Oquv maqsadlari

Oquv maqsadlarining mazmuni

Bilish

aniqlashi;

tariflashi;

qayta ishlashi; aytib berishi;

mohiyatini tushuntirishi;

oziga xos xususiyatlarini ajratib korsatishi;

Tushunish

Umumlashtirish;

Qayta ishlash;

Asosiy goyani qayta ishlash;

Misollar keltirish;

Himoya qilish;

Amaliyotga qollash

Moslashtirish;

Qayta ishlash;

Loyihalash;

Modellashtirish;

Qayta aytib berish;

Tahlil

Taqqoslash

Qismlarga ajratish

Ajratib korsatish

Qiyoslash

Sintez

.Guruhlarga ajratish

Umumlashtirish

Rekonstruksiya

Xulosalash

Baholash

Tanqidiy fikr yuritish

Fikrga qarshi fikr bildirish

Qollab-quvvatlash Inkor etish

3.                       Oquv moduli mazmunidagi modullar davomida talabalar tomonidan egallanishi lozim bolgan mazkur bilim, konikma va malakalarni Blum taksonomiyasiga muvofiq modul uchun oquv maqsadlariga aylantiring.

.............................................kursdan 1-modul boyicha oquv maqsadlari

2-jadval

Oquv maqsadlari

Oquv maqsadlarining mazmuni

Bilish

aniqlashi;

tariflashi;

qayta ishlashi; aytib berishi;

mohiyatini tushuntirishi;

6. oziga xos xususiyatlarini ajratib korsatishi;

Tushunish

Umumlashtirish;

Qayta ishlash;

Asosiy goyani qayta ishlash;

Misollar keltirish;

Himoya qilish;

Amaliyotga qollash

Moslashtirish;

Qayta ishlash;

Loyihalash;

Modellashtirish;

Qayta aytib berish;

Tahlil

 

Taqqoslash

Qismlarga ajratish

Ajratib korsatish

Qiyoslash

Sintez

Guruhlarga ajratish

Umumlashtirish

Rekonstruksiya

Xulosalash

Baholash

Tanqidiy fikr yuritish

Fikrga qarshi fikr bildirish

Qollab-quvvatlash

Inkor etish

4.                       Modul boyicha belgilangan oquv maqsadlarini mavzularning mazmunini etiborga olgan holda mashgulotning oquv maqsadlarini aniqlang.

.............................................kursdan 1-modul tarkibidagi ..................... mavzu boyicha oquv

maqsadlari

3-jadval

Oquv maqsadlari

Oquv maqsadlarining mazmuni

Mashgulotdagi nazorat turi

Reyting tizimidagi test topshirigi turi

Bilish

1.                aniqlashi;

2.                tariflashi;

3.                qayta ishlashi;

4.                aytib berishi;

5.                mohiyatini tushuntirishi;

6.                oziga xos xususiyatlarini ajratib korsatishi;

Test topshirigi

Ogzaki javob

Klaster tuzish

Ogzaki javob

Ogzaki javob

Klaster tuzish

Reprod

uktiv

Produk tiv

Qisma nizlanis hli

Kreativ

 

 

 

 

daraja

Tushunish

Umumlashtirish;

Qayta ishlash;

Asosiy goyani qayta ishlash;

Misollar keltirish;

Himoya qilish;

Klaster tuzish

Klaster tuzish

Venn diagramma

Masalalar yechish

Venn diagrammasi

Produk

tiv

Qisma nizlanis hli

Kreativ daraja

Amaliyotga qollash

Moslashtirish;

Qayta ishlash;

Loyihalash;

Modellashtirish;

Qayta aytib berish;

Ogzaki javob

Klaster tuzish

Klaster tuzish

Klaster tuzish

Ogzaki javob

Reprod

uktiv

Produk

tiv

Qisma nizlanis hli

Kreativ daraja

Tahlil

Taqqoslash

Qismlarga ajratish

Ajratib korsatish

Qiyoslash

Venn diagrammasi

Klaster tuzish

Klaster tuzish

Venn diagrammasi-

ni tuzish

Qisma nizlanis hli

Kreativ daraja

Sintez

Guruhlarga ajratish

Umumlashtirish

Rekonstruksiya

Klaster tuzish

Venn diagrammasini tuzish Klaster

Qisma nizlanis

 

 

tuzish

hli

Kreativ daraja

Xulosalash

Baholash

Tanqidiy fikr yuritish

Fikrga qarshi fikr bildirish

Qollab-quvvatlash

Inkor etish

Ogzaki javob

Ogzaki javob

Ogzaki javob

Ogzaki javob

Ogzaki javob

Reprod

uktiv

Produk

tiv

Qisma nizlanis hli

Kreativ daraja

Mazkur amaliy mashgulotda tinglovchilar berilayotgan namunalar asosida ozlari oqitadigan oquv moduli mazmunidan kelib chiqqan holda oquv taksonomiyasi talablariga muvofiq nostandart test topshiriqlarini shakllantirish talab etiladi. Quyida talim sifatini taminlashda talabalar bilimini baholash metodikasi jarayonida foydalanish uchun tavsiya etiladigan nostandart test namunalari berilmoqda.

Fan oqituvchilari kredit-modul tizimida talabalarning ozlashtirgan bilim, konikma, malaka, tayanch va fanga doir xususiy kompetensiyalarini Reyting tizimiga muvofiq joriy, oraliq, yakuniy nazorat orqali baholaydi. Ushbu jarayonda nazorat topshiriqlari B. Blum taksonomiga muvofiq shakllantirish maqsadga muvofiq. Quyida B. Blum taksonomiyasiga binoan bilish, tushunish, amalda qollash, tahlil, sintez va xulosa oquv maqsadlariga erishish darajasini aniqlashga oid topshiriqlardan namunalar berilmoqda.

 

Davlatni yuqori marralar sari yetaklovchi, jamiyatni umumiy maqsad va manfaatlarini ozida mujassamlashtirgan alohida strategiyasining mavjud bolishi osha davlat va jamiyat uchun rivojlanish sari qoyiladigan dastlabki qadami bolib hisoblanadi. Jahonning rivojlangan mamlakatlari qatoriga kirish, milliy manfaatlarni royobga chiqarish kabi umummilliy maqsadlar birinchi navbatda davlatning aniq strategiya va dasturlari orqali amalga oshadi.

Ozbekiston oz mustaqilligini qolga kiritgach, taraqqiyotning beqiyos katta imkoniyatlari ochildi. Zero, milliy resurslarni mushtarak maqsadlari yolida safarbar etish, ozining rivojlanish yolini ozi mustaqil belgilashi kabi imkoniyatlar istiqlolning dastlabki davrlaridan boshlab paydo boldi. Eng asosiysi, milliy mustaqillik tufayli xalqimiz siyosiy mutelik, qaramlik asoratidan qutildi. Davlat suvereniteti natijasida jamiyatimizni isloh etish va zamonaviy siyosiy taraqqiyot jarayonlarini amalga oshirish uchun mustahkam zamin va siyosiy, ijtimoiy, manaviy hamda huquqiy asoslarni bosqichma-bosqich barpo qilish uchun keng imkoniyatlar paydo boldi. Ozbekiston istiqlol tufayli oz taraqqiyotining mutlaqo yangi bolgan tarixiy davriga qadam qoydi. Mana shu davrning eng muhim xususiyatlaridan biri shunda ediki, endilikda xalqimiz ozining tub manfaatlari va ehtiyojlaridan kelib chiqib, rivojlanish strategiyasini belgilab olish va uni mustaqil amalga oshirishdek tarixiy ahamiyatga ega bolgan shart-sharoitlarga erishdi.

Har qanday faoliyatning yakunida kutilgan natijalarni olish uni aniq strategiya asosida olib borishni taqozo etadi. Strategiya tushunchasi yunon tilidan στρατηγία sarkardaning sanati iborasidan olingan bolib, dastlab harbiy ibora sifatida keng qollanilgan. Keyinchalik esa, mazkur ibora turli maqsadlarni ozida jamlagan va osha maqsadlarga erishish yolidagi umumiy hatti-harakatlar majmui olaroq qayd etilgan. Jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari faoliyatiga etibor qaratadigan bolsak, strategiyaning turli nom va iboralar bilan atalganini korish mumkin. Masalan, taraqqiyot modeli, rivojlanish yollari, dasturlari, milliy dasturlar va h.k.

Dunyo tarixida, rivojlanishning Yapon modeli, AQSH modeli, Shved modeli, Turk modeli va boshqa ozining natijadorligi bilan alohida ajralib turuvchi modellarni korsatish mumkin.

Mustaqillikning dastlabki yillari sobiq ittifoqdan qolgan siyosiy boshqaruvdan butunlay voz kechish va yangi demokratik mezonlarni, zamonaviy bozor munosabatlariga asoslangan taraqqiyot yolini (strategiyasini) tanlash asosiy vazifa sifatida belgilab olindi. Mazkur vazifadan kelib chiqib, Taraqqiyotning ozbek modeli ishlab chiqildi. Modelni yaratishda rivojlangan mamlakatlar tajribasi, taraqqiyot yoli, turli dasturlar keng organilib, xalqaro tajriba va milliy xususiyatlardan kelib chiqqan holda rivojlanishning eng muhim besh tamoyili belgilandi. Mazkur besh tamoyilning asosiy mazmuni quyidagilardan iborat etib belgilandi:

Birinchi tamoyil, iqtisodiyotning siyosatdan ustuvorligi, yani iqtisodiy islohotlar hech qachon siyosat ortida qolmasligi kerak, u biror mafkuraga boysundirilishi mumkin emas. Mazkur tamoyilga kora, ham ichki, ham tashqi iqtisodiy munosabatlarni mafkuradan xoli qilish zarur;

Ikkinchi tamoyil, amalga oshiriladigan islohotlar davlat tomonidan aniq dasturlar asosida muvofiqlashtirilishi, davlat bosh islohotchi bolishi lozim. Davlat islohotlarning ustuvor yonalishlarini belgilab berishi, ozgartirishlar siyosatini ishlab chiqishi va uni izchillik bilan otkazishi, jtalab etiladi;

Uchinchi tamoyil, qonun, qonunlarga rioya etish ustuvor bolishi lozim. Buning manosi shuki, demokratik yol bilan qabul qilingan yangi Konstitutsiya va qonunlarni hech istisnosiz hamma hurmat qilishi va ularga ogishmay rioya etishi lozim;

Tortinchi tamoyil, aholining demografik tarkibini hisobga olgan holda kuchli ijtimoiy siyosatni otkazish. Bozor munosabatlarini joriy etish bilan bir vaqtda aholini ijtimoiy himoyalash yuzasidan oldindan tasirchan choralar korilishi lozim. Bu bozor munosabatlariga otishda aholining ijtimoiy imkoniyatlari etiborga olinishini taminlaydi;

Beshinchi tamoyil, bozor iqtisodiyotiga otish obyektiv iqtisodiy qonunlarning talablarini hisobga olgan holda, otmishdagi inqilobiy sakrashlarsiz, yani evolyutsion yol bilan, puxta oylab, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak.

Tarixiy taraqqiyot shundan dalolat beradiki, qabul qilingan milliy dasturlar, loyihalar, strategiya va modellarni muayyan davr otgandan song yangi davr ehtiyojlaridan kelib chiqib modernizatsiya qilish, takomillashtirish yoki yangi strtagegiyani yaratish ehtiyoji paydo boladi. Ana shu ehtiyojdan kelib chiqib, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yilning 7-fevral kungi Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boyicha Harakatlar strategiyasi togrisidagi Farmoni bilan 20172021 yillarda Ozbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yonalishi boyicha Harakatlar strategiyasi qabul qilindi.

Mamlakatimiz prezidenti Shavkat Mirziyoyevning goyasi va tashabbusi bilan joriy etilgan, Ozbekistonni har tomonlama taraqqiy ettirish, dunyoning ilgor demokratik davlatlari qatoridan joy olishi va jahon maydonida munosib orin egallashi asosiy maqsad etib belgilangan mazkur Strategiya mamlakatning yaqin istiqboldagi taraqqiyot yolining bosh ustuvor hujjati sifatida xalqaro jamoatchilik, nufuzli ekspert-mutaxassislar, davlat va jamoat arboblari, siyosatshunoslar tomonidan yuqori baholandi.

Harakatlar strategiyasida Ozbekistonni rivojlantirishning beshta ustuvor yonalishi belgilab berilgan bolib, ularning har birida mamlakatda yangi bosqichdagi demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va samaradorligini taminlashga oid aniq chora-tadbirlar oz aksini topgan.

1.              Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish deb nomlangan birinchi yonalishda demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilishda parlament hamda siyosiy partiyalarning rolini yanada kuchaytirish, davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish, davlat xizmatining tashkiliy-huquqiy asoslarini rivojlantirish, "Elektron hukumat" tizimini takomillashtirish, davlat xizmatlari sifati va samarasini oshirish, jamoatchilik nazorati mexanizmlarini amalda tatbiq etish, fuqarolik jamiyati institutlari hamda ommaviy axborot vositalari rolini kuchaytirish nazarda tutilgan.

2.              Qonun ustuvorligini taminlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilish deb nomlangan ikkinchi yonalishda sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini mustahkamlash, huquqbuzarliklarning oldini olish ishlarida samaradorlikni oshirish, sudlarni chinakam Adolat qorgoniga aylantirish yuridik yordam va huquqiy xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash, sud-huquq tizimida yangi yonalishdagi islohotlarni amalga oshirish chora-tadbirlari belgilangan.

3.              Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirish deb nomlangan uchinchi yonalishda milliy valyuta va narxlarning barqarorligini taminlash, valyutani tartibga solish, Ozbekistonga xorij investitsiyalarini keng jalb qilish, yetakchi xalqaro va chet el moliyaviy institutlari bilan aloqalarni kengaytirish, eksportga moljallangan tovarlar ishlab chiqarishga zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, mamlakatning xalqaro reyting va indekslardagi ornini yuksaltirish, umuman, mamlakat iqtisodini jadal rivojlantirish boyicha tegishli vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari muhim orin tutadi.

4.              Ijtimoiy sohani rivojlantirish deb nomlangan tortinchi yonalish aholi, ayniqsa yoshlarning bandligini taminlash, fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish va salomatligini saqlash, fan, talim, madaniyat va sport sohasini takomillashtirish, yoltransport, muhandislik-kommunikatsiya hamda ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirish maqsadlariga qaratilgan.

5.              Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bagrikenglikni taminlash, chuqur oylangan, ozaro manfaatli va amaliy ruhdagi tashqi siyosat yuritish deb nomlangan beshinchi yonalish doirasida esa, davlatning mustaqilligini, hududiy yaxlitligini himoya qilishga oid chora-tadbirlarni royobga chiqarish, Orol fojiasining oqibatlarini yumshatish, shuningdek, dunyoning barcha davlatlari, ayniqsa, birinchi navbatda, qoshni davlatlar bilan ozaro teng manfaatlarga asoslangan dostona aloqalar va mustahkam hamkorlikni yolga qoyish kabi tinchlikparvar siyosatga tayangan chora-tadbirlar amalga oshirilishi belgilangan.

Bugungi davrda Yangi Ozbekiston Inson qadri ustuvor bolgan jamiyat va xalqparvar davlat degan muhim goya negizida barpo etilmoqda. Davlatimiz Rahbari belgilab bergan bu ulugvor maqsad asosida xalqimiz yangidan-yangi islohotlarning haqiqiy muallifiga aylanib bormoqda. Harakatlar strategiyasida belgilangan maqsad va vazifalar jamiyat taraqqiyotida ozining aniq natijalarini korsatgandan song, 2022 yildan boshlab yangi davr chaqiriqlaridan kelib chiqqan holda Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari tamoyili asosida keyingi besh yillikda mamlakatimizda amalga oshiriladigan islohotlarning zarur siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-marifiy asoslarini yaratib berishga qaratilgan Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasi qabul qilindi.

Harakatlar strategiyasi doirasida amalga oshirilgan ishlar kolami haqida gapirganda otgan davr mobaynida davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan 300 ga yaqin qonun, 4 mindan ziyod Ozbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari qabul qilindi. Shuningdek, inson huquqlarini taminlash, davlat organlarining hisobdorligi va ochiqligini kuchaytirish hamda fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot vositalarining roli, aholi va jamoat birlashmalarining siyosiy faolligini oshirish boyicha tizimli ishlar amalga oshirildi. Milliy iqtisodiyotni isloh qilish borasida tashqi savdo, soliq va moliya siyosatini liberallashtirish, tadbirkorlikni qollab-quvvatlash va xususiy mulk daxlsizligini kafolatlash, qishloq xojaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashni tashkil etish hamda hududlarni jadal rivojlantirishni taminlash boyicha tasirchan choralar korildi.

Fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish va kambagallikni qisqartirish davlat siyosatining ustuvor yonalishi sifatida belgilanib, aholini yangi ish orinlari va kafolatli daromad manbai, malakali tibbiy va talim xizmatlari, munosib yashash sharoitlari bilan taminlash sifat jihatidan yangi bosqichga kotarildi. Songgi besh yillik islohotlarning natijasida mamlakatimizda Yangi Ozbekistonni barpo etishning zarur siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-marifiy asoslari yaratildi. Jahon miqyosidagi murakkab jarayonlarni va mamlakatimiz bosib otgan taraqqiyot natijalarini chuqur tahlil qilgan holda keyingi yillarda Inson qadri uchun tamoyili asosida xalqimizning farovonligini yanada oshirish, iqtisodiyot tarmoqlarini transformatsiya qilish va tadbirkorlikni jadal rivojlantirish, inson huquqlari va manfaatlarini sozsiz taminlash hamda faol fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan islohotlarning ustuvor yonalishlarini belgilash ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda Keng jamoatchilik muhokamasi natijasida Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari tamoyiliga asosan ishlab chiqilgan quyidagi yettita ustuvor yonalishdan iborat 2022-2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekistonning taraqqiyot strategiyasi (keyingi orinlarda Taraqqiyot strategiyasi) va uni Inson qadrini uluglash va faol mahalla yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi qabul qilindi. Mazkur ikki hujjatning huquqiy asosi sifatida Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 20.01.2022 yildagi PF-60-son Farmonini keltirish mumkin.

2022−2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston Taraqqiyot strategiyasi 7 ta yonalish va 100 ta maqsaddan tashkil topgan. 2022 yilda strategiyani amalga oshirishga oid Davlat dasturi doirasidagi tadbirlarga 55 trln som va 11,7 mlrd dollar ajratilishi belgilangan.

Taraqqiyot strategiyasi quyidagi yonalishlarni oz ichiga olgan:

            Birinchi yonalish: inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish;

            Ikkinchi yonalish: Ozbekistonda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish;

            Uchinchi yonalish: milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori osish suratlarini taminlash;

            Tortinchi yonalish: adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish;

            Beshinchi yonalish: manaviy taraqqiyotni taminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish;

            Oltinchi yonalish: milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish;

            Yettinchi yonalish: Ozbekiston xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish;

Harakatlar strategiyasidan farqli olaroq, Yangi Ozbekistonning taraqqiyot strategiyasi Ozbekistonni keyingi 5 yilda rivojlantirishning 7 ta ustuvor yonalishi doirasida 100 ta maqsadga erishishga qaratilgan va 2022 yilda amalga oshirilishi lozim bolgan 398 ta chora-tadbirni oz ichiga olgan. Ushbu maqsadlarga erishish yolida amalga oshiriladigan say-harakatlar ham aniq. Ular, oz navbatida, samaradorlik va natijadorlikni nazorat qilishni anchayin osonlashtiradi. Boshqacha qilib aytganda, rejalashtirilgan islohotlar natijadorligini taraqqiyotning maqsadlariga erishganlik darajasiga muvofiq ravishda baholash tizimi joriy etilmoqda.

Taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqishda va qabul qilishda Harakatlar strategiyasiga nisbatan mamlakatimiz aholisining ishtiroki sezilarli darajada ortdi. Bu bilan hujjatning yanada xalqchilligi taminlandi. Bunga, xususan faqatgina uchta asosiy elektron platformaga jamoatchilik muhokamalari yakuni boyicha kelib tushgan 17 mingdan ziyod fikr-mulohazalar yaqqol dalil bola oladi. Bunda, Harakatlar strategiyasi doirasida boshlangan xalq bilan muloqot tizimi muhim rol oynaganini alohida etirof etish joiz. Chunki, aynan Harakatlar strategiyasida belgilab berilgan ishlarni amalga oshirish jarayonida davlat organlarining aholi bilan togridan-togri muloqoti yolga qoyildi, yildan-yilga shaffoflik ortib bordi. Bu esa oz-ozidan aholining davlat organlariga nisbatan munosabatini tubdan ozgartirdi, uning faolligi, islohotlarga ishonchi va daxldorligini kuchaytirdi. Eng muhimi, fuqarolar tomonidan davlat organlari oldiga masala qoyish imkoniyatlari yanada kengaydi.

Strategiyada yaqin va orta istiqbolda mamlakatimizning rivojlanish tendensiyalari qanday bolishi, bu boradagi ustuvor vazifalar belgilangan. Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari degan tamoyil asosida islohotlarning uzviyligi va davomiyligini taminlashga alohida etibor qaratilgan. Jumladan, Harakatlar strategiyasi har bir sohada ulkan islohotlarni amalga oshirish bilan boshlangan bolsa, Taraqqiyot strategiyasida esa mazkur islohotlar uzviyligi taminlangani holda davom ettiriladi, toplangan katta tajriba va imkoniyatlar asosida islohotlar yanada qatiylik va jadallik bilan takomillashtirilib boriladi. Bunda natijadorlik koeffitsiyenti ortib, olib boriladigan islohotlarning samaradorligi ortadi.

Taraqqiyot strategiyasini ijro qilish boyicha mexanizm takomillashtirildi. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyevning 20222026 yillarga moljallangan

Yangi Ozbekistonning taraqqiyot strategiyasi togrisidagi farmoni bilan strategiyani amalga oshirish boyicha milliy komissiya tarkibi tasdiqlandi. Etiborli jihati shundaki, ushbu komissiya tarkibi mamlakatdagi davlat organlari masullari va jamoatchilik faollaridan tarkib topgan. Komissiya azolari Taraqqiyot strategiyasining bevosita amalga oshirilishi va tegishli mutassaddilar ustidan bu borada nazoratning taminlanishiga masul etib belgilangan.

Taraqqiyot strategiyasining har bir bosqichini amalga oshirishda jamoatchilik nazorati ishtirokining kuchaytirilayotgani ham etiborga molik. Tabiiyki, bunday nazoratni amalga oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratilayotgani esa alohida diqqatga sazovor. Turli jabhalaru sohalarning raqamlashtirilishi, shuningdek, elektron platformalar tashkil qilinishining rejalashtirilishi, eng avvalo ushbu tashkilotlarning oz faoliyatida samaradorlikka erishishi uchun xizmat qilsa, boshqa tomondan aholining davlat organlari faoliyatidan qoniqish hissini shakllantirishga turtki boladi. Shuningdek, ushbu shaffoflik va ochiqlik jamoatchilik nazoratini samarali amalga oshirish imkonini ham beradi. Undan tashqari, barcha darajadagi davlat organlarining xalq vakillari deputatlar oldidagi hisobdorligi ortayotganligi ham davlat organlari ustidan nazoratning kuchayishi, mutassaddilarning oz vazifalariga masuliyat bilan yondashishlariga xizmat qiladi.

Donishmanlar aytganidek hayot bir joyda toxtab turmaydi. Qabul qilingan har qanday qonun, qaror va boshqa meyoriy hujjatlar vaqt otib oz tasirchanligini kamaytirishi, davrning yangi chaqiriqlariga mos kelmasligi mumkin. Shu jihatdan olib qaraganda, 2023-yil 11-sentabrda qabul qilingan Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston - 2030 strategiyasi togrisidagi 158-son Farmoni bugungi davr chaqiriqlaridan kelib chiqib, hamda kelajak rejalarni belgilash uchun yangi huquqiy vosita sifatida etirof etish va qabul qilish mumkin.

Farmon bilan Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab chiqilgan Ozbekiston 2030 strategiyasi tasdiqlandi. Hujjatda quyidagi asosiy goyalar aks ettirilgan:

            barqaror iqtisodiy osish orqali daromadi ortachadan yuqori bolgan davlatlar qatoridan orin olish;

            aholi talablariga va xalqaro standartlarga toliq javob beradigan talim, tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimini tashkil qilish;

            aholi uchun qulay ekologik sharoitlarni yaratish;

            xalq xizmatidagi adolatli va zamonaviy davlatni barpo etish;

            mamlakatning suvereniteti va xavfsizligini kafolatli taminlash.

Ozbekiston 2030 strategiyasi doirasida oz dolzarbligini yoqotmagan barcha maqsadlarga erishish, shuningdek, Yangi Ozbekistonni rivojlantirish strategiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish taminlanadi. Nazorat savollari:

1.              Yangi Ozbekistonda davlat va jamiyat hayotida olib borilayotgan islohotlarning mazmun-mohiyatini tushuntiring.

2.              2022-2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasining jamiyat rivojidagi orni va ahamiyati izohlang.

3.              Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan asosiy yonalish, maqsad va vazifalardan kelib chiqib Yangi Ozbekistonni barpo etishning siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy marifiy asoslariga doir fikrlaringizni bayon qiling.

4.              Strategiyada belgilangan yonalishlarning sohangizga moslarini aniqlang va ularni oz xulosalaringizda korsatib bering.

Bugun dunyoning barcha mintaqalarida globallashuv jarayoni ijtimoiymadaniy hodisalarga ozining turlicha tasirini otkazmoqda. Bunday tasirning bir xil emasligi dunyo mamlakatlarining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, axborot, manaviy salohiyatlari va geosiyosiy omillar bilan chambarchas bogliq. Olamda yuz berayotgan bu kabi shiddatli jarayonlarning avj olishi sharoitida milliy manaviyatga qaratilgan tahdidlar tobora oshib bormoqda. Buning asosiy sababi manaviyatning millat ongi, dunyoqarashi va mentalitetini tashkil etish bilan bogliqdir. Ularni turli xil zamonaviy usul va vositalar yordamida ozgartirish orqali millatni, mamlakatni va uning barcha boyliklarini qolga kiritish mumkin boladi. Manaviyatning inqirozga yuz tutishi, albatta, mamlakatning taraqqiyotdan orqada qolishiga, boshqa davlatlarning izmida bolishiga olib keladi.

Manaviyat inson axloqi va odobi, bilimlari, istedodi qobiliyati, amaliy malakalari, vijdoni, iymoni, etiqodi, dunyoqarashi, mafkuraviy qarashlarning bir-biri bilan uzviy boglangan, jamiyat taraqqiyotiga ijobiy tasir etadigan mushtarak tizimidir.

Mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq manaviyat, yoshlar tarbiyasi, barkamol avlod, komil insonni shakllantirish masalalari davlat siyosatining ustuvor yonalishlari qilib belgilandi. Chunki har qanday davlatning, har qanday jamiyatning kelajagi, uning taraqqiyoti, jahonda oz orniga ega bolishi masalalari uning yoshlarining bilimi, salohiyati, dunyoqarashi, manaviyatiga togridan-togri bogliqdir.

Shu orinda takidlash joizki, manaviyatning mohiyati va amaliy ahamiyati, ayniqsa, jamiyat taraqqiyotining burilish davrlarida yaqqol kozga tashlanadi. Davlatning kuchi va qudratini manaviy jihatdan barkamol bolgan kishilargina belgilaydi. Manaviyatga etibor bermagan mamlakatda katta iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy bohronlar sodir boladi. Jamiyat hayotidagi barcha bohronlarning tomiri ham kishilarning manaviy kamoloti darajasi va holatiga borib taqaladi. Xalqi manaviy jihatdan qashshoq bolgan va u oqilona boshqarilmagan mamlakat, tabiiy boyliklari behisob bolsa ham, hech qachon buyuk davlat bola olmaydi. Bu fikrlar togriligi insoniyat jamiyati taraqqiyotining har qadamida tola isbotlanadi. Shu sababli ham hozirgi kunda jahondagi rivojlangan mamlakatlar, mustaqil taraqqiyot yoliga otib olgan yosh davlatlar jamiyat azolarining manaviy kamoloti masalasiga birinchi darajali ahamiyat berib kelmoqdalar.

Oz taqdiri va kelajagi uchun qayguruvchi har qanday jamiyat, har qanday mamlakat yoshlarga munosabat masalasida ularning hayotini manaviy boy, sermazmun qilish, har tomonlama yetuk, barkamol inson bolib yetishishidan manfaatdordir. Shuning uchun yoshlarning jismoniy, manaviy va intellektual qobiliyatlarini namoyon qila olishlari uchun keng imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Yoshlarimizning siyosiy ongli, manaviy barkamol, sharqona odob-axloqli, faol, masuliyatli, ona-Vatanga sadoqatli bolib yetishishi jamiyat, davlat taqdiri uchun goyat muhimdir.

Inson hayoti tajribasi, faoliyati, bilimi, ilmi, odob-axloqi, hatti-harakati bilan ozining manaviy olamini boyitib boradi. Aqlan va axloqan boyib borgan sari oz oldiga oliyjanob vazifalarni qoyib, unga erishish uchun harakat qiladi. Harakat esa manaviy zaminni talab qiladi. Manaviy kamolot jarayonida inson xarakteri toblanadi.

Manaviy kamolot otmishdan qolgan meros va qadriyatlarni organish, rivojlantirish, yangi bosqichga kotarish orqali amalga oshadi. Bir davrga, millatga, dinga, mafkuraga xos bolgan manaviyat mezonlarini mutlaqlashtirish, ularga korkorona etiqod qilish ham shaxs va jamiyat kamoloti imkoniyatlarini cheklab qoyadi. Manaviy kamolot asosida adolatga tayanish yotadi. Adolatli jamiyatgina komil insonni tarbiyalashga imkon yaratadi. Komil insonlar esa jamiyat taraqqiyotini taminlaydigan asosiy omildir. Bu avvalo va asosan komil inson darajasiga kotarilishi lozim bolgan yoshlarga taalluqlidir.

Axloqan barkamol, bilimli va tajribali, ilm asoslarini chuqur egallagan, adolatparvarlik, insonparvarlik etiqodi kuchli rahbar shaxslar yuksak manaviy fazilatlarning sohibi bola oladilar. Bu fazilatlarning barchasi birgalashib, jamiyatning dunyoqarashi, etiqodi, xalqning milliy ongi shakllanishiga, mustahkamlanib, rivojlanishiga olib keladi. Manaviy kamolot, uning barcha qirralari ozaro bogliqligi, bir-biriga bevosita yoki bilvosita tasir etib turishi asosida davom etadi. Inson, jumladan yoshlar kamolotini manaviyatning yuqoridagi tomonlaridan birortasisiz toliq tasavvur etish mumkin emas. Uning mohiyati ham shu sifatlarning mushtarak birligi asosida shakllanadi va kamol topib boradi.

Manaviy kamolot jamiyat taraqqiyotining inson faoliyati, ongi bilan bogliq bolgan subyektiv omillari tobora kengayib, chuqurlashib, rivojlanib borishini bildiradi. Talaba-yoshlarimizning kelajakda oz sohasining yetuk mutaxassisi bolib yetishishlarida, jamiyat taraqqiyotiga munosib hissalarini qoshishlarida, birinchi navbatda, ularning manaviy kamoloti, har jihatdan mukammal insonlar bolib shakllanishlari goyat muhim ahamiyat kasb etadi.

Malumki, mamlakatimizni demokratik tamoyillar, ilm-fan yutuqlari asosida modernizatsiya qilish bilan birga, muqaddas dinimizni, milliy ozligimizni asrabavaylab yashashni maqsad qilib qoyganmiz. Sharqona manaviy ahloqning asosiy mezoni bizga qadimdan meros bolib kelayotgan urf-odatlar, ananalar hamda koplab xalqlar falsafasining asosi bolib yaratilgan umuminsoniy qadriyatlar hisoblanadi. Bu tushunchalar Sharq falsafasida insoniyat uchun, har bir xalq, oila va shaxs uchun bebaho boylik va mulk sifatida baholanadi.

Shu orinda takidlash lozimki, sharq xalqlari hayotida zamin, oila, ota-ona, bolalar, qarindosh-urug, umuman olganda, davlat mustaqilligiga sadoqat, insonga hurmat, ishonch, xotira, vijdon, erkinlik kabi tushunchalar keng mano kasb etadi. Agar inson ozini xalqning bir zarrachasi deb hisoblasa, xalqni oylasa va uning manfaati yolida mehnat qilsagina, manaviy ahloqqa aloqador boladi.

Hozirgi umumjahon yangilanishlar jarayoni avval muayyan mamlakat, keyin bir guruh davlatlar, ayni chogda esa barcha mamlakatlar taqdiriga, jamiyatlar va jamoalar, alohida insonlar hayotiga bevosita va bilvosita tasir korsata boshladi.

Dunyo yangilanishlari jarayonida har bir davlat oz taraqqiyot yolini ozi belgilab, jamiyatdagi ilmiy-marifiy va manaviy salohiyatni takomillashtirmoqda.

Ozbekistonda ham bu ozgarishlar jarayonlari oqimida ozining betakror ijtimoiy-siyosiy, manaviy yangilanish dasturlari yaratilib, ularda inson manfaatlari ustuvorlikka ega bolib, bu jamiyatdagi barkamol avlod, qolaversa, har bir farzandimizning manaviy-axloqiy yetukligiga bogliq.

Kelajakda huquqiy demokratik davlat barpo etish va xalqimiz uchun munosib turmush tarzini yaratish oliy maqsadimizdir. Bu maqsadlarga erishishimiz xalqimiz, ayniqsa yoshlarimizga, ularning manaviy-axloqiy tarbiyasiga bevosita bogliq. Jamiyatimizni isloh qilish, milliy qadriyatlarimiz va haqiqiy tariximizni tiklash, milliy goyamizga ega bolish jarayonida yoshlarni manaviy-axloqiy ruhda tarbiyalash dolzarb masalalardan bolib, u tarbiyaviy ishlar majmuida asosiy orinni egallaydi.

Songgi yillarda yoshlarning manaviy-mafkuraviy tafakkurini rivojlantirish davlat siyosati darajasiga kotarildi. Buni amaldagi hukumat tomonidan mazkur sohaga qaratilgan etiborning ortib borayotgani, qabul qilinayotgan qaror va boshqa huquqiy hujjatlardan korish mumkin. Shunday hujjatlardan biri bu qabul qilinishi kutilayotgan Yangi Ozbekiston marifatli jamiyat konsepsiyasi va uni amalga oshirish milliy dasturidir. Davlatimiz rahbari SH Mirziyoyev ishlab chiqiladigan konsepsiyadan kutiladigan natijalar haqida toxtalib otgan.

            Bu, avvalo, manaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va marifiy yuksalishiga erishish imkonini beradi.

            Oz navbatida, bu jamiyat azolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.

            Bunda, aholi, ayniqsa, yoshlarning intellektual salohiyati va dunyoqarashini yuksaltirish, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuygusi bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalash oliy maqsaddir.

            Ilm-fan, madaniyat va sanat, adabiyot va badiiy ijod sohalarining mamlakatimiz taraqqiyotidagi orni va tasirini yanada oshirishga qaratilgan alohida dasturlar qabul qilinadi.

            Ijodkor ziyolilarga doimiy etibor qaratish, ularni moddiy va manaviy jihatdan qollab-quvvatlash, mehnat va yashash sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan ishlar davom ettiriladi.

            Madaniyat va sport muassasalari, teatr va muzeylarning moddiy-texnik bazasini yanada yaxshilash boyicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshiriladi.

            Hududlarning madaniy yuksalishi, xalq hunarmandchiligini ravnaq toptirishga qaratilgan manzilli ishlarni tizimli asosda olib boriladi.

            Mamlakatimizda diniy bagrikenglik va millatlararo totuvlikni taminlash, fuqarolarimizni turli mafkuraviy tahdidlardan, zararli oqim va goyalardan himoya qilish masalalari bundan buyon ham diqqat markazida boladi.

            Muqaddas dinimiz, ezgu fazilatlarimizning mujassam ifodasi sifatida qadrlanadi. Yurtimizda turli diniy konfessiyalar uchun zarur sharoit yaratishga qaratilgan siyosat izchil davom ettiriladi.

Yaratilajak konsepsiya avvalo, manaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va marifiy yuksalishiga erishish imkonini beradi. Jamiyat azolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.

Tarbiyada uzilishga yol qoyib bolmasligi, odamlarning yoshi, kasbi, bilimi darajasi va manaviy qiyofasiga qarab marifiy ishlarning samarali uslublarini joriy qilish lozimligini hayotning ozi korsatmoqda. Shu sababli targibot-tashviqot ishlarini ham ommaviy, ham muayyan ijtimoiy guruhlar, ham individual tarzda olib borish zarurati yuzaga kelmoqda. Manaviy tarbiyani togri yolga qoyishda ommaviy axborot vositalari katta tasir kuchiga ega. Ochigi, ularning bu imkoniyatlaridan yetarli darajada samarali foydalana olmayapmiz. Ijtimoiy tarmoqlarda songgi paytlarda kuzatilayotgan turli goyaviy va mafkuraviy xurujlarga aks tasir korsatishning aniq tizimi shu paytgacha izchil yolga qoyilmaganligi nihoyatda tashvishli hol. Ayniqsa, ommaviy madaniyat niqobi ostida milliy ozligimiz va qadriyatlarimizga mutlaqo yot urf-odatlar singdirilayotgani hech bir qolipga sigmaydi. Ularning kopchilik shakllari nikoh toylarida joriy qilina boshlaganiga guvoh bolib turibmiz.

Televideniye va radio kanallardagi badiiy kengashlar faoliyatini tanqidiy organish va tahlil qilish lozimga oxshaydi. Telekanallar soni oshishi bilan birga ulardagi korsatuvlarning manaviy-marifiy darajasini yuksaltirish muammoligicha qolmoqda. Xorijiy televideniyelardan andoza olgan holda turli xil shoular, tanlovlar, chet el teleseriallari va ularning syujetlari asosidagi milliy seriallar, kliplar namoyish etilishi, kop hollarda oilaviy mojarolar, xudbinlik mavzulari atrofida oralashib qolinayotgani endi ulgayib kelayotgan yoshlarimizga oz tasirini korsatmasdan qolmayotgani shubhasiz. Albatta, bu orinda davr va zamon, inson va uning dunyoqarashidagi sifat ozgarishlarini hisobga olgan holda oz faoliyatini isloh qilib, yangicha sharoitda ham salmoqli miqdordagi mushtariylarga ega davriy matbuot nashrlari borligini etirof etish joiz. Lekin ular ham sanoqli.

Odamlarning matbuot nashrlariga qiziqishini qayta tiklash muhim muammolardan biriga aylandi. Menimcha, ushbu masala yechimi uchun jiddiy

ijtimoiy tadqiqotlar otkazilishi, ular yakunlari tahlil va xulosalar asosida tahririyatlar faoliyati isloh qilinishi, matbuot nashrlarining ijtimoiy tarmoqlardagi ommabopligini oshirish boyicha tizimli choralar belgilanishi va amalga oshirilishi maqsadga muvofiq boladi.

Xulosa qilib aytganda, yangi Ozbekistonni va unda marifatli jamiyatni yaratish hammamizga va har birimizga kop jihatdan bogliq. Avvalo, barchamiz bunyod etilayotgan yangi jamiyatimizga munosib bolish uchun boy tarixiy madaniyatimiz va milliy qadriyatlarimizga asoslangan holda zamonaviy bilim va konikmalar bilan mustahkamlangan salohiyatga ega bolishimiz lozim. Shu sababli ham keng miqyosdagi manaviy-marifiy ishlarni amalga oshirishda huquqiytashkiliy shaklidan qati nazar, jamiyatimizning ushbu sohaga mutasaddi subyektlarini ozaro uzviy va muvofiqlashgan faoliyati tizimli yolga qoyilishini davrning ozi talab qilmoqda.

Dunyoda kechayotgan globallashuv jarayoni ijtimoiy-siyosiy hayotning barcha jabhalariga kirib bormoqda. Xususan, globallashuv sharoitida axborot omilining yetakchi oringa chiqayotganligi bois bunday sharoitda yoshlarimizni turli global tahdidlardan himoya qilish, ularni goyaviy tahdidlarga qaram bolmaydigan manaviy barkamol shaxs sifatida shakllanishlarini taminlash har qachongidan ham muhim. Chunki globallashuv ijobiy jihatlari bilan bir qatorda salbiy xususiyatlarga ham ega bolib, bular birinchi navbatda mafkuraviy tahdidlarning hech qanday chegaralarsiz kirib kelishi bilan xarakterlanadi. Shu orinda Mamlakatimiz Prezidenti Sh.Mirziyovning fikriga etibor qaratish zarur: Bugungi tez ozgarayotgan dunyo insoniyat oldida, yoshlar oldida yangi-yangi, buyuk imkoniyatlar ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari korilmagan turli yovuz xavf-xatarlarga ham duchor qilmoqda. Garazli kuchlar sodda, gor bolalarni oz ota-onasiga, oz yurtiga qarshi qayrab, ularning hayotiga, umriga zomin bolmoqda. Bunday keskin, tahlikali sharoitda biz ota-onalar, ustoz-murabbiylar, jamoatchilik, mahalla koy bu masalada hushyorlik va ogohlikni yanada oshirishimiz kerak. Bolalarimizni birovlarning qoliga berib qoymasdan, ularni ozimiz tarbiyalashimiz lozim.

Bu borada hukumat tomonidan qabul qilinayotgan qator meyoriy hujjatlar masalaning ota jiddiy va dolzarb ekanligidan dalolat beradi. Jumladan, 2018 yilning 14 avgustida Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Yoshlarni manaviy-axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga talim-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga kotarish chora-tadbirlari togrisidagi qarori ham mazkur masalaga davlat darajasidagi etiborning yaqqol korinishidir. Mazkur qarorda, yosh avlod ongiga Vatanga sodiqlik va uning taqdiri uchun daxldorlik hissini singdirishga, ularda yot goya va qarashlarning salbiy tasiriga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirishga qaratilgan chora-tadbirlar bugungi kunda yetarli darajada samara bermayapti deya takidlanadi hamda masalaning yechimi sifatida aniq dastur ishlab chiqilishi, ushbu dasturning boshida yoshlarni yot goyalar tasiridan himoya qilish, ularni milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, diniy bagrikenglik va millatlararo totuvlik ruhida tarbiyalashning bugungi kundagi zarurligi asoslab berilgan.

Global axborotlashuv yoshlarimizning dunyoqarashi, tafakkuriga, milliymadaniy qadriyatlarga ham turli xil yollar bilan tasir korsatishga intilayotganligi ijobiy mohiyat kasb etishi bilan birga, salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqarish ehtimoli namoyon bolmoqda. Ushbu jarayonning bunday tasirini yoshlar hayotidagi pozitiv ozgarishlarga mos meyor darajasi bilan taqqoslab olib borish, aksincha, uning buzilishi holatini farqlash va hisobga olish muhim. Ayniqsa, axborot kolami tez suratlar bilan ortib, mustaqillik tufayli yoshlarimizning yangi-yangi axborot maydonlariga kirish imkoniyatiga ega bolayotgan bir davrda, muayyan millat yoki xalqqa xos bolgan fikrlar, qarashlar axborot tizimi orqali butun dunyoga tarqatilmoqda.

Axborotning tasir kuchini bugun yer kurrasining barcha mintaqasida sezish mumkin. Buni ayniqsa XXI asrning boshlarida juda kop mamlakatlar oz tajribalaridan otkazib korishdi. Axborotning salbiy tasiri doirasiga tushib qolgan ayrim mamlakatlar esa oz boshlaridan ogir jarayonlarni otkazishdi. Asrimizning ilk yillarida rivojlanayotgan ayrim MDH mamlakatlari (Qirgiziston, Gruziya, Ukraina) yoki Shimoliy Afrika mamlakatlari (Misr, Liviya, Tunis) kabi davlatlar tarixda

rangli inqiloblar nomi bilan tarixda qolayotgan aksiyaning qurboniga aylanishganini butun dunyo kordi. Ushbu davlatlardagi sodir bolgan jarayonlarga baho berayotgan ekspertlar hokimiyat almashuvi roy berdi deyishadimi, yoki hukumat tepasida noqonuniy rahbar orniga legitim hukumat keldi deyishadimi farqi yoq. Eng asosiysi mazkur hodisalar oqibatida mamlakat iqtisodiy, siyosiy, manaviy va boshqa jihatlardan katta zarar korgani shubhasiz. Yuqorida nomlari keltirilgan mamlakatlarda amalga oshirilgan rangli inqiloblarning katta kolamda avj olib ketishiga tashqaridan korsatilgan tasir asosiy sabab sifatida etirof etiladi. Bu tasirning asosiy kuchi yoshlarga qaratilganligi va axborot omiliga tayanishini etiborga olsak, undan himoyalanishning asosiy sharti sifatida zararli axborot muhitidan himoyalanish zarurligi ayon boladi. Shubhasiz yaqin otmishda jahoda sodir bolgan voqealarni kuzatib, u arab bahori boladimi, turli rang nomlari bilan ataladigan rangli inqiloblar boladimi hammasining boshlanishi tashqaridan tiqishtirilgan axborot tasirida amalga oshirilgani malum bolmoqda. Bu esa ozining yorqin kelajagini taminlashga intilayotgan jamiyatlardan yanada hushyorroq bolishni taqozo etadi.

Demak, dunyo miqyosida axborot xavfsizligi omili yetakchi mavqe egallab, milliy taraqqiyotning kelajagi ana shu omilning naqadar taminlanganligi darajasi bilan olchanar ekan, davlat hokimiyati organlari ushbu masala yechimida muhim orin tutishlari lozim.

1.              Uchinchi ming yillik boshiga kelib jahon hamjamiyati taraqqiyoti axborotlashuvning faol rivojlanayotgan jarayonlari bilan uzviy bogliq holda osib bormoqda. Bugungi fan-texnika taraqqiyotining hosilasi sifatida axborot kolamining kengayib borishi globallashuvning tarkibiy qismi sifatida globallashayotgan dunyoda tafakkur globallashuvini belgilab bermoqda. Ushbu jihat axborot omili bilan chambarchas bogliq bolib, tabiiy ravishda malumot almashinuvning globallashuvini taminlamoqda.

2.              Malumot almashinuv, ayirboshlash kabi axborot sohasidagi ustuvorlikni taminlaydigan bu omillar jamiyat azolari ongiga kuchli tasir otkazish va uni boshqara olish imkoniyatlarini kengaytirdi. Xususan, jahon media-xoldinglari egalari voqea-hodisalarni yoritishda muayyan guruh, siyosiy tashkilot yoki muayyan davlat mafaatlarini taminlash maqsadida urgularni ozgartirish yoli bilan ham tomoshabin yoki eshituvchida roy bergan voqelikka nisbatan ozlari istagan munosabatni shakllantirish qudratiga ega. Yoshlar manaviyatiga kuchli tasir korsatadigan garb turmush tarzini targib etishni oz oldiga maqsad qilib qoygan ayrim tashkilot, korsatuv va eshittirishlar axborot tizimi vositasida kishilar ongiga istagan fikrlar, qadriyatlar, korsatmalarni singdirishga intiladi. Internet esa virtual voqelikni shakllantirib, undan foydalanuvchilarda madaniyatning yangi korinishi kibermadaniyatni qaror toptirmoqda. Global axborotlashuv bois bugungi voqelikning shiddatli tus olayotganligi tabiiy ravishda har qanday davlat oldida axborot xavfsizligini taminlash masalasini qoymoqda. Axborot xavfsizligini taminlash masalasi dunyo miqyosida global jarayonlarning rivojlanib borayotganligi sharoitida ozligi, milliyligi, davlatchilik ananalarini saqlab, rivojlantirib borishdan manfaatdor taraqqiyparvar mamlakatlar orasida qizgin muhokama qilinayotgani ham bejiz emas. Bunday muhokamalarda axborotning yoshlar manaviy taraqqiyotidagi ijobiy rolini takidlash bilan birga uning jamiyat axloqiy barkamolligiga salbiy tasiri kuzatilayotganligi ham takidlanmoqda. Insoniyat uchun bunday tahdidli holatlar kuchayayotganligi sharoitda ziyolilar bilan birga qatorda davlat hokimiyati organlari oldida yoshlar ongi va qalbida milliy goyaga sodiqlik hislarini rivojlantirish talab etilib, ushbu jihatlar mustaqillikni mustahkamlash, milliy ozlikni himoya qilish, madaniy oziga xoslikni asrash va axborot xurujlaridan himoyalanish vositasi sifatida ham muhim.

3.              Axborot xavfsizligini taminlash sharoitida yoshlar manaviyatini oshirishda davlat hokimiyati organlari tomonidan quyidagi jihatlarga etibor qaratilishi muhim:

4.              Yoshlar manaviyati bugungi axborot xavfsizligini taminlash sharoitida kuchli goyaviy immunitet rivojini talab etib, jamiyatning madaniy-manaviy sohalari uchun masul davlat tashkilotlari ushbu masalaga alohida diqqat-etibor qaratishi zarur;

5.              Goyaviy-informatsion tahdidlar mavjudligi, shuningdek, yoshlarning manaviy rivojlanishiga xizmat qiluvchi axborotning tanqisligi sharoitida yoshlar ongida axborot vakuumi paydo bolish ehtimoli yuqori. Bunda davlat hokimiyati organlari Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan maqsadli vazifalar ijrosini taminlash muhim;

6.              Bugungi global axborotlashuv sharoitida jamiyatning axborot xavfsizligi milliy xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida namoyon bolayotganida, ushbu jihat davlat hokimiyati organlarining doimiy nazoratida bolishi lozim.

7.              Demokratik-huquqiy rivojlanish sharoitida yoshlarni dunyoning barcha informatsion oqimlaridan axborot olish imkoniyati kengayadi. Bunda milliy manaviyatni yuksaltiruvchi axborotlar bilan birga, manaviyat tubanlashuviga olib keladigan axborot oqimlari kirib kelish ehtimoli ham kuchayadi. Bunday sharoitda davlat hokimiyati organlari davlatga qarashli va nodavlat OAV faoliyatida goyaviy immunitetni rivojlantirishga xizmat qiluvchi korsatuv, eshittirish va maqolalar tarqalishini taminlashlari muhim ahamiyatga ega;

8.              Fuqarolik jamiyati asoslari mustahkamlanayotgan bugungi kunda aksariyat davlat organlarining funksiyasi fuqarolar qoliga otadi. Lekin, otish davrining ayrim ziddiyatlari hamda bazi muammolar mavjud sharoitda davlat ozining bosh islohotchilik mavqeidan kelib chiqib, hokimiyat organlari OAV faoliyatini umummaqsad sari yonaltirishi lozimki, bu jihat davlat va fuqarolar ortasidagi birlikni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

2022-2026 yillarga moljallangan Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasida belgilangan ustuvor yonalishlar va unda keltirilgan 100 maqsadning asosiy mohiyati

Yangi Ozbekistonni rivojlangan mamlakatlar qatoriga kirish, inson qadrini uluglash, qonun ustuvorligiga tom manoda erishish, inson kapitalini rivojlantirish, taraqqiyotning manaviy negizlarini mustahkamlash, davlat va jamiyat xavfsizligini taminlash kozda hamda inson huquqlariga rioya qilgan holda, xalqaro huquq meyorlariga tayanib tashqi siyosat olib borishni nazarda tutadi.

Yangi Ozbekistonda yangi milliy siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-manaviy tizim shakllanmoqda. YAni, Inson, uning huquqlari, erkinliklari, ayniqsa, qadri eng muhim qadriyat degan tamoyil etirof etilmoqda. Eng asosiysi: Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasida yillar davomida amal qilib kelgan davlat jamiyat inson tamoyili inson jamiyat davlat tamoyiliga ozgartirilmoqda.

Prezident Shavkat Mirziyoyev taqdim etgan Yangi Ozbekistonning 2022 2026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasi loyihasida belgilab berilgan ustuvor yonalishlar va eng muhim vazifalarning atroflicha tahlili shundan dalolat beradi.

Yangi hujjat Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi endi Yangi Ozbekistonning poydevorini tiklash va binosini qurishga qaratilgan. Bu buyuk bunyodkorlik jarayoni 2026 yilgacha bolgan davrni qamrab oladi va yilma-yil amalga oshirib boriladi. Eng avvalo Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi, degan nomning mazmun-mohiyatiga toxtalib otish joiz. Bu nomning kelib chiqishi, bir qator muhim omillarga borib taqaladi.

Birinchi omil: ushbu nom Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi Harakatlar strategiyasining mantiqiy davomi ekanini anglatadi. Agar Harakatlar strategiyasida 5 ta ustuvor yonalish belgilab olingan bolsa, Taraqqiyot strategiyasida ham ushbu ustuvor yonalishlar davomiyligi saqlab qolingan. Shu bilan bir qatorda, taraqqiyot ozgarishlarining yangi tarixiy bosqichda davom ettirilishi kozda tutilgan holda, Taraqqiyot strategiyasiga 2 ta yangi ustuvor yonalish qoshildi. Bulardan biri manaviy taraqqiyotni taminlash bilan bogliq bolsa, ikkinchisi Ozbekistonning dunyoda yuz berayotgan global muammolarga munosabati negizida belgilangan yangi ustuvor yonalishdir.

Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasida quyidagi yettita ustuvor yonalish nazarda tutilgan: birinchi ustuvor yonalish inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik

jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish; ikkinchi ustuvor yonalish mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi

tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish; uchinchi ustuvor yonalish milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, uning osish

suratlarini zamon talablari darajasida taminlash; tortinchi ustuvor yonalish adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson

kapitalini rivojlantirish; beshinchi ustuvor yonalish manaviy taraqqiyotni taminlash, ushbu sohani

tubdan isloh etish va yangi bosqichga olib chiqish;

oltinchi ustuvor yonalish umumbashariy muammolarga milliy

manfaatlardan kelib chiqqan holda yechim topish; yettinchi ustuvor yonalish mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq va pragmatik, faol tashqi siyosat olib borish.

Ikkinchi omil: Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasida Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari tamoyili ilgari surilayotgani bejiz emas. Chunki, avvalo, Harakatlar strategiyasidagi har bir yonalishni taraqqiyotning yangi bosqichida mantiqiy va izchil asosda rivojlantirish hamda yangi ustuvor yonalishlarda muhim natijalarga erishish kozda tutilmoqda.

Taraqqiyot strategiyasida asosiy etibor, bir tomondan, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga doir qonunlar, kodekslar, konsepsiya va dasturlar qabul qilinishiga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Shu bilan bir qatorda, unda qonun ustuvorligini taminlash, konstitutsiyaviy islohotni hayotga izchil tatbiq etish, milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirish, manaviyatni rivojlantirish, shuningdek, global muammolarga Ozbekistonning munosabati, xavfsizlik va tashqi siyosat borasidagi muhim vazifalar qamrab olingan.

Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasidagi yettita ustuvor yonalishning bosh goyasi inson qadrini taminlashdir. Chunki, Prezidentimizning saylovoldi dasturidagi asosiy goya ham Inson qadri uchun tamoyili edi.

Uchinchi omil: inson qadrini joyiga qoyishni qonuniy va tashkiliy-huquqiy yollar bilan hayotimizning barcha sohalarida milliy, mintaqaviy va xalqaro hamkorlik darajalarida qanday qilib amalga oshirish kerak? Taraqqiyot strategiyasida bu dolzarb savolga juda koplab aniq maqsadlarga qaratilgan amaliy javoblar bor.

Tortinchi omil: Yangi Ozbekiston tarraqqiyot strategiyasining nafaqat nomlanishi, ayni chogda unda belgilangan ustuvor yonalishlar va muhim vazifalar ham milliy yoki mintaqaviy miqyosdagina emas, balki global darajada ulkan ahamiyatga molik xalqaro hujjatlar bilan uygun va hamohangdir.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti 2015-2030 yillarda Barqaror taraqqiyot maqsadlarini elon qilgan. Bu xalqaro hujjat ozbek tilida Barqaror taraqqiyot maqsadlari yoki Barqaror rivojlanish maqsadlari, degan nomlar bilan malum.

Ozbekiston tashqi xalqaro munosabatlarning teng huquqli azosi sifatida ozining BMT Barqaror taraqqiyot maqsadlari bilan hamohang holda rivojlanishi, bu boradagi oziga xos orni va ahamiyati, yanada muhimi, ibratli tajribasini butun dunyoga korsata oldi. Oz navbatida, Yangi Ozbekiston tarraqqiyot strategiyasi ushbu muhim taraqqiypravar jarayon uzluksiz davom etayotganidan dalolat beradi.

Bugungi kunda xalqaro hamjamiyat tomonidan Taraqqiyot huquqi togrisidagi konvensiya loyihasi ishlab chiqilyapti. Qolaversa, 35 yildan buyon Taraqqiyot huquqi togrisidagi deklaratsiya amal qilmoqda. Shu manoda, Ozbekiston Prezidenti taqdim etayotgan Taraqqiyot strategiyasi xalqaro hamjamiyatning rivojlanish tendensiyalariga, butun dunyoning taraqqiyot trendlariga tola mos keladi.

Jamoatchilik muhokamalari yakunlari boyicha kelib tushgan taklif va tavsiyalar asosida maromiga yetkazilganidan song davlatimiz rahbari tomonidan imzolanishi kutilayotgan Yangi Ozbekistonning 2022-2026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasi togrisidagi farmon asosida:

birinchidan, Yangi Ozbekistonning 2022-2026 yillarga moljallangan

taraqqiyot strategiyasi; ikkinchidan, Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan

taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish boyicha yol xaritasi; uchinchidan, Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish boyicha milliy komissiya tarkibi tasdiqlanadi.

Xususan, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasining 11maqsadida Xalq bilan muloqotning samarali mexanizmlarini takomillashtirish muhim vazifa etib belgilanmoqda. Xalq bilan ochiq muloqotning mexanizmlarini yanada takomillashtirish, muhim qarorlarni jamoatchilik fikrini inobatga olgan holda qabul qilish amaliyotini kengaytirish, davlat organlariga kelib tushgan murojaatlarni korib chiqish jarayonini raqamlashtirish, murojaatlarni tezkor va sifatli korib chiqilishini taminlash kozda tutilmoqda.

Eng asosiysi, Yangi Ozbekistonning 20222026 yillarga moljallangan taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish boyicha yol xaritasi loyihasida Davlat xalqqa xizmat korsatishi shart goyasini tatbiq etishni nazarda tutuvchi Xalqchil davlat milliy dasturini ishlab chiqish vazifasi zimmamizga yuklangani bejiz emas. Ushbu Dastur loyihasi, ilgor xorijiy davlatlarning tajribasini inobatga olgan holda, belgilangan muddatda ishlab chiqiladi va taqdim etiladi.

Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasining 12-maqsadi Tasirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning tashkiliy-huquqiy asoslarini takomillashtirish deb nomlangani bejiz emas.Zero, bu orinda ommaviy axborot vositalarining roli va jurnalistlarning kasbiy faoliyati himoyasini yanada kuchaytirish, odamlarni qiynayotgan muammolar hamda islohotlarning ijrosi ahvolini organishda ijod ahli mehnatidan samarali foydalanish kozda tutilmoqda. Bularning barchasi, oz navbatida, yurtimizda tasirchan jamotchilik nazoratini ornatishga xizmat qiladi.

Turli yosh toifasi uchun moljallangan oquv kurslari hamda onlayn dasturlar ommalashtiriladi. Xalq talimi va professional talim tizimining tegishli darsliklariga media savodxonlik boyicha mavzular joriy qilinadi. Shaxsiy va sir saqlanishi lozim bolgan malumotlarni internet tarmogida oshkor qilish bilan bogliq daxlsizlik huquqlari buzilishining oldini olish ham kozda tutilgan. Bunda Jinoyat kodeksi va Mamuriy javobgarlik togrisidagi kodeksning daxlsizlik huquqlari bilan bogliq moddalariga tegishli qoshimcha va ozgartirishlar kiritish togrisidagi qonun loyihasi tayyorlanadi.

Strategiyaning 90-maqsadida BMT organlari va institutlari, global va mintaqaviy iqtisodiy, moliyaviy va gumanitar tashkilotlardagi faoliyatni kuchaytirish haqida soz boradi. YAni, Ozbekistonni BMT tuzilmalari orqali dunyo hamjamiyatiga keng tanitish; Ozbekiston rahbariyatining BMT doirasidagi tashabbuslarini amalga oshirishni taminlash; BMT va uning muassasalari bilan iqtisodiy-moliyaviy va konsultativ hamkorlikni rivojlantirish bunda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, BMT va uning ixtisoslashgan muassasalari bilan madaniygumanitar hamkorlikni jadallashtirish; BMTning Inson huquqlari yolida harakatga davat tashabbusini ilgari surish uchun barcha sheriklar bilan yaqin hamkorlikni davom ettirish istiqbollari korsatib berilmoqda.

Umuman olganda, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasi negizida bir qancha yangi dasturlar, yangi konsepsiyalar, yangi qonun hujjatlari qabul qilinishi nazarda tutilmoqda. Bu bilan mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik rivojlanishining keyingi bosqichida amalga oshiriladigan islohotlar keng qamrab olinmoqda. Shunday ekan, Taraqqiyot strategiyasining tasdiqlanishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi Ozbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo etish hamda erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali inson qadrini uluglashga qaratilgan ulkan maqsad va vazifalarimizga erishish imkonini beradi.

Shu orinda taraqqiyot strategiyasida korsatib berilgan ustuvor yonalishlar va maqsadlarni korsatib otish ehtiyoji tugiladi. Ular quyidagilardan iborat:

I. Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish

1-maqsad: Mahalla instituti faoliyatining samaradorligini oshirish, uni jamoatchilik boshqaruvi va nazoratining tayanch boginiga aylantirish.

2-maqsad: Xalq deputatlari Kengashlarini hududlarda mavjud muammolarni hal qilishdagi asosiy boginga aylantirish.

3-maqsad: Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatining institutsional asoslarini zamon talablariga moslashtirish.

5-maqsad: Ixcham, professional, adolatli, yuqori natijadorlikka xizmat qiladigan davlat boshqaruvi tizimini joriy qilish.

6-maqsad: Davlat boshqaruvi tizimida mamuriy apparatni ixchamlashtirish va ish jarayonlarini maqbullashtirish.

7-maqsad: Mamlakatimizdagi islohotlarni izchil davom ettirishda Oliy Majlis palatalari va siyosiy partiyalar rolini yanada oshirish.

8-maqsad: Norma ijodkorligi jarayonini modernizatsiya qilish, qonunchilik hujjatlarining qatiy ijrosini taminlash.

9-maqsad: Elektron hukumat tizimini rivojlantirish, elektron davlat xizmatlarining ulushini 100 foizga yetkazish hamda byurokratiyani bartaraf etish.

10-maqsad: Davlat fuqarolik xizmati tizimini zamonaviy standartlar asosida tashkil etish.

11-maqsad: Xalq bilan muloqotning mexanizmlarini takomillashtirish.

12-maqsad: Tasirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning tashkiliyhuquqiy asoslarini takomillashtirish.

II. MAMLAKATIMIZDA ADOLAT VA QONUN USTUVORLIGI

TAMOYILLARINI TARAQQIYOTNING ENG ASOSIY VA ZARUR SHARTIGA AYLANTIRISH

13-maqsad: Mulkiy huquqlarning daxlsizligini ishonchli himoya qilish hamda davlat organlarining mulkiy munosabatlarga noqonuniy aralashuvini cheklash.

14-maqsad: Qonun ustuvorligi va konstitutsiyaviy qonuniylikni taminlash hamda inson qadrini ushbu jarayonning bosh mezoni sifatida belgilash.

15-maqsad: Davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini ornatish hamda fuqaro va tadbirkorlik subyektlarining odil sudlovga erishish darajasini oshirish.

16-maqsad: Jamoat xavfsizligini taminlash, huquqbuzarliklarning sodir etilishiga sabab bolgan shart-sharoitlarni oz vaqtida aniqlash va bartaraf etishning samarali tizimini yaratish.

17-maqsad: Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning yangi qiyofasini shakllantirish va ularning faoliyatini xalq manfaatlari, inson qadr-qimmati, huquq va erkinliklarini samarali himoya qilishga yonaltirish.

18-maqsad: Sud va boshqa organlar hujjatlarining oz vaqtida va toliq ijrosini taminlash.

19-maqsad: Advokatura institutining inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdagi salohiyatini tubdan oshirish, shuningdek, aholi va tadbirkorlik subyektlarining malakali huquqiy xizmatlarga bolgan talabini toliq qondirish.

20-maqsad: Faol fuqarolik jamiyatini rivojlantirish hamda fuqarolar ortasida

qonunga hurmat va itoat qilish hissini shakllantirish.

III. MILLIY IQTISODIYOTNI JADAL RIVOJLANTIRISH VA YUQORI

OSISH SURATLARINI TAMINLASH

21-maqsad: Iqtisodiyot tarmoqlarida barqaror yuqori osish suratlarini taminlash orqali kelgusi besh yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotni 1,6 baravar va 2030 yilga borib aholi jon boshiga togri keladigan daromadni 4 ming AQSH dollaridan oshirish hamda daromadi ortachadan yuqori bolgan davlatlar qatoriga kirish uchun zamin yaratish.

22-maqsad: Milliy iqtisodiyot barqarorligini taminlash va yalpi ichki mahsulotda sanoat ulushini oshirishga qaratilgan sanoat siyosatini davom ettirib, sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmini 1,4 baravarga oshirish.

23-maqsad: Geologiya-qidiruv ishlari hajmini keskin oshirish, sohaga xususiy investorlar va ilgor xorijiy kompaniyalarni keng jalb qilish.

24-maqsad: Iqtisodiyotni elektr energiyasi bilan uzluksiz taminlash hamda

Yashil iqtisodiyot texnologiyalarini barcha sohalarga faol joriy etish, iqtisodiyotning energiya samaradorligini 20 foizga oshirish.

25-maqsad: Raqamli iqtisodiyotni asosiy drayver sohaga aylantirib, uning hajmini kamida 2,5 baravar oshirishga qaratilgan ishlarni olib borish.

26-maqsad: Mamlakatda investitsiya muhitini yanada yaxshilash va uning jozibadorligini oshirish, kelgusi besh yilda 120 milliard AQSH dollari, jumladan 70 milliard dollar xorijiy investitsiyalarni jalb etish choralarini korish.

27-maqsad: Iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni kopaytirish maqsadida, kelgusi 5 yilda fond bozori aylanmasini 200 million AQSH dollaridan 7 milliard AQSH dollariga yetkazish.

28-maqsad: Respublikaning eksport salohiyatini oshirish orqali 2026 yilda respublika eksport hajmlarini 30 milliard AQSH dollariga yetkazish.

29-maqsad: Tadbirkorlik faoliyatini tashkil qilish va doimiy daromad manbalarini shakllantirish uchun sharoitlar yaratish, xususiy sektorning Yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 80 foizga va eksportdagi ulushini 60 foizga yetkazish.

30-maqsad: Qishloq xojaligini ilmiy asosda intensiv rivojlantirish orqali dehqon va fermerlar daromadini kamida 2 baravar oshirish, qishloq xojaligining yillik osishini kamida 5 foizga yetkazish.

31-maqsad: Suv resurslarini boshqarish tizimini tubdan isloh qilish va suvni iqtisod qilish boyicha alohida davlat dasturini amalga oshirish.

32-maqsad: Chorvachilik ozuqa bazasini kengaytirish va ishlab chiqarish hajmini 1,5 2 baravar kopaytirish.

33-maqsad: Hududlarni mutanosib rivojlantirish orqali hududiy iqtisodiyotni 1,4 1,6 baravarga oshirish.

34-maqsad: Hududlarning muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilma tizimini hamda xizmat korsatish va servis sohalarini rivojlantirish.

35-maqsad: Ozbekiston boylab sayohat qiling dasturi doirasida mahalliy sayyohlar sonini 12 million nafardan oshirish hamda respublikaga tashrif buyuradigan xorijiy turistlar sonini 9 million nafarga yetkazish.

36-maqsad: Barcha transport turlarini uzviy boglagan holda yagona transport tizimini rivojlantirish, yirik shaharlar ortasida kunlik transport qatnovlari asosida manzilga yetib borish va qaytib kelish imkoniyatini yaratish.

IV. ADOLATLI IJTIMOIY SIYOSAT YURITISH, INSON KAPITALINI

RIVOJLANTIRISH

37-maqsad: Har bir fuqaroga davlat hisobidan aniq kasb-hunarga oqish imkoniyatini yaratish. Kasbga oqitish kolamini 2 baravar oshirib, jami 1 million nafar ishsiz fuqaroni kasb-hunarlarga oqitish va bu jarayonda nodavlat talim muassasalarining ishtirokini 30 foizga yetkazish.

38-maqsad: Maktabgacha talimdagi qamrov darajasini hozirgi 67 foizdan kamida 80 foizga yetkazish.

39-maqsad: Maktabgacha talim tizimida talim sifatini yangi bosqichga olib chiqish.

40-maqsad: Maktabgacha talim tizimida budjet mablaglarining maqsadli va samarali sarflanishini taminlash.

41-maqsad: Maktablarni rivojlantirish milliy dasturini joriy etish orqali xalq talimi tizimida qoshimcha 1,2 million oquvchi orni yaratish.

42-maqsad: 2026 yilga qadar oquv dasturlari va darsliklarni ilgor xorijiy tajriba asosida tola qayta korib chiqib, amalda joriy etish.

43-maqsad: Malakali oqituvchilarning oylik maoshlarini bosqichma-bosqich 1 000 AQSH dollari ekvivalentiga yetkazish.

44-maqsad: Maktablarda talim sifatini oshirish, pedagog-kadrlarning bilimi va malakasini xalqaro darajaga olib chiqish.

45-maqsad: Qoraqalpogiston Respublikasi va Xorazm viloyatida boshlangich sinf oquvchilarini bosqichma-bosqich bepul ovqat bilan taminlash.

46-maqsad: Oliy talim bilan qamrov darajasini 50 foizga yetkazish va talim sifatini oshirish.

47-maqsad: 2026 yilga qadar 10 ta salohiyatli oliy talim muassasasini QS va TNE xalqaro reytinglariga kirishga maqsadli tayyorlash.

48-maqsad: Qariyb 100 ming orinli talabalar turar joylarini barpo etish.

49-maqsad: 2026 yilgacha nodavlat oliy talim tashkilotlari sonini kamida 50 taga yetkazish.

50-maqsad: El-yurt umidi jamgarmasi orqali erkin va ijodiy fikrlaydigan yoshlarni nufuzli xorijiy oliygohlarga oqishga yuborish kolamini 2 baravarga oshirish, bunda yoshlarning 50 foizini texnik, aniq fanlar va IT sohalariga oqitish.

51-maqsad: Iqtisodiyotga innovatsiyalarni keng joriy qilish, sanoat korxonalari va ilm-fan muassasalarining kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish.

52-maqsad: Global innovatsion indeksda Ozbekiston Respublikasining ornini yaxshilash va 2030 yilga qadar top-50 mamlakatlari qatoriga kirish.

53-maqsad: Aholi uchun majburiy ijtimoiy kafolatlarni taminlash, ehtiyojmand qatlamlarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish.

54-maqsad: Pensiya taminoti tizimini takomillashtirish.

55-maqsad: Korsatilayotgan tibbiy xizmatlarni aholiga yanada yaqinlashtirish va qulayligini oshirish maqsadida respublika hududlarida tibbiyot klasterlarini tashkil etish.

56-maqsad: Aholiga korsatilayotgan tibbiy xizmat sifatini oshirish, budjet mablaglaridan samarali foydalanish, tibbiy xizmatlarni markazlashtirish va aholini tibbiy sugurtalash amaliyotini joriy qilish.

57-maqsad: Tibbiy asbob-uskunalarga texnik xizmat korsatish tizimini takomillashtirish.

58-maqsad: Dori-darmon va tibbiy buyumlar muomalasini tartibga solish hamda aholiga arzon va sifatli mahsulotlar yetkazib berish tizimini takomillashtirish.

59-maqsad: Birlamchi tibbiy-sanitariya xizmatida aholiga malakali xizmat korsatish sifatini yaxshilash, sohaga ajratiladigan mablaglarni oshirish.

60-maqsad: Reproduktiv yoshdagi va homilador ayollar, bolalar uchun yuqori texnologik tibbiy yordam korsatish tizimini takomillashtirish.

61-maqsad: Tibbiy xizmatlardagi xususiy sektorning ulushini 25 foizga yetkazish.

62-maqsad: Mamlakatda ishlab chiqariladigan dori-darmon va tibbiyot vositalarining ulushini 80 foizga yetkazish.

63-maqsad: Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi xalqaro maqomga ega laboratoriyalarini tashkil etish.

64-maqsad: Hududlarda birlamchi tibbiy xizmatni bir qadam tamoyili asosida tashkil etish.

65-maqsad: Malakali shifokorlarning oylik maoshlarini bosqichma-bosqich 1 000 AQSH dollari ekvivalentiga yetkazish.

66-maqsad: Nogironligi bolgan shaxslarni qollab-quvvatlashning samarali tizimini shakllantirish, ularning hayot sifati va darajasini oshirish.

67-maqsad: Jismoniy tarbiya va sport bilan muntazam shugullanadigan fuqarolarning sonini oshirish.

68-maqsad: Olimpiya va Paralimpiya harakatini rivojlantirish.

69-maqsad: Xotin-qizlarni qollab-quvvatlash, ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini taminlash.

70-maqsad: Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish.

V. MANAVIY TARAQQIYOTNI TAMINLASH VA SOHANI YANGI

BOSQICHGA OLIB CHIQISH

71-maqsad: Ezgulik va insonparvarlik tamoyiliga asoslangan Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari goyasini keng targib etish orqali jamiyatda soglom dunyoqarash va bunyodkorlikni umummilliy harakatga aylantirish.

72-maqsad: Aholiga axborot-kutubxona xizmatini korsatishni yanada rivojlantirish, kitobxonlikni keng ommalashtirish hamda Kitobsevar millat umummilliy goyasini royobga chiqarish.

73-maqsad: Buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy merosini chuqur organish va keng targib etish.

74-maqsad: Jamiyatda millatlararo totuvlik va dinlararo bagrikenglik muhitini mustahkamlash.

75-maqsad: Tasviriy va amaliy sanat hamda dizayn yonalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini yuksaltirish.

76-maqsad: Madaniyat va sanat sohalarini yanada rivojlantirish, madaniyat muassasalari va obyektlarining moddiy-texnika bazasini yaxshilash.

77-maqsad: Ozbekiston tarixini organish va targib qilishni yanada rivojlantirish.

78-maqsad: Milliy kino sanatini rivojlantirish.

VI. MILLIY MANFAATLARDAN KELIB CHIQQAN HOLDA UMUMBASHARIY MUAMMOLARGA YONDASHISH

79-maqsad: Aholi salomatligi va genofondiga ziyon yetkazadigan mavjud ekologik muammolarni bartaraf etish.

80-maqsad: Ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish, shahar va tumanlarda ekologik ahvolni yaxshilash, Yashil makon umummilliy loyihasini amalga oshirish.

81-maqsad: Ormonlar maydonini kengaytirish.

82-maqsad: Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashishning samarali mexanizmlarini shakllantirish.

83-maqsad: Davlat xizmatida halollik standartlarini joriy etish.

84-maqsad: Korrupsiyaga moyil soha va tarmoqlarni aniqlash, korrupsiyaviy omillarni bartaraf etish tizimining samaradorligini oshirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish.

85-maqsad: Mamlakatda yangi ish orinlari yaratish, aholi daromadlarini oshirish va shu orqali 2026 yil yakuniga qadar kambagallikni kamida 2 baravarga qisqartirish.

86-maqsad: Xavfsiz, tartibli va qonuniy mehnat migratsiyasini taminlash hamda samarali migratsiya siyosatini yuritish.

87-maqsad: Vatandoshlar jamoat fondi orqali xorijiy davlatlardagi yurtdoshlarimiz bilan doimiy va samarali aloqalar ornatish.

88-maqsad: Pandemiyalarga qarshi kurashish ishlarining samaradorligini

oshirish.

VII. MAMLAKATIMIZ XAVFSIZLIGI VA MUDOFAA SALOHIYATINI

KUCHAYTIRISH, OCHIQ, PRAGMATIK VA FAOL TASHQI SIYOSAT OLIB BORISH

89-maqsad: Fuqarolarning axborot olish va tarqatish erkinligi borasidagi huquqlarini yanada mustahkamlash.

90-maqsad: Davlatning mudofaa qobiliyatini yanada mustahkamlash, Qurolli Kuchlarning jangovar shayligini, uning imkoniyatlari va qobiliyatini kuchaytirish. 91-maqsad: Harbiy xizmatchilar, ularning oila azolarining ijtimoiy himoyasini har tomonlama kuchaytirish.

92-maqsad: Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va bartaraf etishning samarali tizimini yaratish.

93-maqsad: Mamlakatning xalqaro munosabatlardagi teng huquqli subyekt sifatidagi rolini oshirish.

94-maqsad. Markaziy Osiyoda xavfsizlik, savdo-iqtisodiy, suv, energetika, transport va madaniy-gumanitar sohalardagi yaqin hamkorlikni sifat jihatidan yuqori bosqichga olib chiqish.

95-maqsad: Ananaviy hamkorlarimiz bilan munosabatlarni yanada rivojlantirish, tashqi aloqalar geografiyasini kengaytirishga ustuvor ahamiyat qaratib, iqtisodiy diplomatiyani kuchaytirish.

96-maqsad: Ozbekistonning Birlashgan Millatlar Tashkiloti organlari va institutlari, global va mintaqaviy iqtisodiy, moliyaviy va gumanitar tashkilotlardagi faoliyatini kuchaytirish.

97-maqsad: Jahon savdo tashkilotiga azo bolish va Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi bilan integratsiya jarayonlarini chuqurlashtirish.

98-maqsad: Jahon hamjamiyatida mamlakatimiz imidjini oshirishga qaratilgan axborotlar yetkazish samaradorligini oshirish.

99-maqsad: Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy faoliyatning normativ-huquqiy bazasini hamda xalqaro hamkorlikning shartnomaviy-huquqiy asoslarini takomillashtirish.

100-maqsad: Ozbekiston Respublikasining xorijdagi diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari tomonidan Ozbekistonning chet ellardagi fuqarolariga xizmat korsatish tizimini takomillashtirish.

Konstitutsiya tushunchasi lotincha soz bolib, tartib, qoida, tuzish degan manolarni anglatadi. Konstitutsiya iborasi 17 asrda paydo bolgan bolsada uning mazmunini ifodalovchi voqelik davlat paydo bolganidan mavjud. Ilmiy publitsistik adabiyotlarda konstitutsiyani paydo bolishi AQSH ning 1778 yilda qabul qilingan konstitutsiyasi bilan bogliqligi takidlanadi.

Ammo tarixiy haqiqat ornida takidlash joizki, dunyodagi mavjud konstitutsiyalar tarixi AQSH ning konstitutsiyasi bilan boglash, tarixiy voqelikka mos kelmaydi. Birinchidan, Agar konstitutsiya jamiyatda ornatilgan tartib, qoidalar majmuasini ifodalovchi tushuncha ekan, uni davlat tarixidan ajratib bolmaydi.

Konstitutsiya davlat paydo bolgandan boshlab paydo bolgan. Masalan, Rim huquqi,

Dao, Logs, Avesto, Xamurappi qonunlari, Siyosatnoma, Temur tuzuklari,

Shayboniynoma, Boburnoma, Hidoya va xokazolar oz ornida konstitutsiya yani asosiy qonun vazifasini bajargan. Demak, davlat paydo bolishi bilan jamiyatda yashash tartib va qoidasini belgilovchi bosh qonunlar mavjud bolgan. Konstitutsiyani paydo bolishi davlatlar paydo bolishidan boshlanadi.

Ikkinchidan, AQSH konstitutsiyasi qabul qilinishidan oldin Buyuk Britaniyada 1653 yilda boshqaruv quroli deb atalmish konstitutsiya qabul qilingan. Ana shu ikkita tarixiy haqiqat ilmiy publitsistik adabiyotlarda tarixiy haqiqat sifatida umumetirof etilgan fikrni inkor etadi. Demak, dunyo konstitutsiyalar tarixi ikki yuz yilni emas, bir necha ming yillikni (5-3) tashkil etadi.

Mamlakat mustaqilligining asosiy shartlaridan biri uning bosh qonuni bolgan Konstitutsiyasining yaratilishi va amaliyotga joriy etilishi bilan bevosita bogliqdir. Shu bois, Ozbekiston mustaqillikning dastlabki davridan boshlab ozining asosiy qonunini ishlab chiqish va qabul qilishga strategik vazifa sifatida etibor qaratdi. Aslini olganda Konstitutsiya loyihasini yaratish Mustaqillik deklaratsiyasini qabul qilishdan keyinoq boshlangan edi. Chunki deklaratsiyada, Ushbu deklaratsiya Ozbekistonning yangi Konstitutsiyasini ishlab chiqish uchun asosdir deb qayd qilingan edi va shu sessiyada mamlakatning birinchi prezidenti I.Karimov boshchiligida 64 kishidan iborat Konstitutsiya loyihasini tayyorlovchi komissiya tuzildi. Bu tarkib Oliy Kengashning 10 sessiyasida qisman ozgartirildi. Komissiyaga sharafli shu bilan birga masuliyatli vazifa yuklandi. Sharafliligi shunda ediki bu birinchi bor mustaqil davlat Konstitutsiyasi loyihasi tayyorlayotgan edi. Masuliyati ham shundan kelib chiqib, birinchi marta hech kimdan kochirmasdan, hech kimning aralashuvisiz, barcha demokratik talablarga, jahon andozalariga mos keluvchi hujjat

Ozbekiston xalqi vakillari tomonidan ishlab chiqilishi kerak edi. Sir emas, avvalgi Ozbekiston Konstitutsiyalari, Ittifoqda yaratilgan Konstitutsiyalarni aynan takrorlash asosida tayyorlanar edi. Endi mustaqil Konstitutsiya yaratish oz zimmamizga tushdi.

Bu yerda shunday masuliyatli vazifani bajara olamizmi yoki yoqmi degan savol paydo bolib bu gururimiz, or-nomusimizga ham bogliq edi.

Komissiya shu goyat muhim vazifani muvaffaqiyatli bajarish uchun, uni togri yonaltirish, oldiga togri vazifalarni qoyish hal qiluvchi masala edi. Bu masalani Komissiya raisi, moxirona hal qildi. Konstitutsiya loyihasini tayyorlovchi komissiya azolarini birinchi yigilishida 32 kishidan iborat ishchi guruhi tashkil etildi. Konstitutsiyada nazarda tutilayotgan turli bolimlarni tayyorlash uchun 6 ta kichik guruhlar tashkil etildi. Ularning tarkibiga 50 nafar mutaxassislar jalb etildi.

Shu yerda bir narsani aytib otish kerakki, loyihani tayyorlashda oddiy yoldan bormoqchi, yana boshqa davlatlarga xos xolatlarni loyihaga kiritmoqchi, boshqa davlatlardan aynan andoza olmoqchi bolganlar ham boldi. Komissiya raisiga shu vaqtda Argumenti i fakti gazetasida elon qilingan Rossiya Konstitutsiyasi loyihasini Ozbekiston Konstitutsiya loyihasi sifatida taqdim etish xollari ham boldi. Lekin bunday kozboyamachilik, masuliyatsizlikni sezgan komissiya raisi, taqdim qilingan loyihani mutlaqo rad etib, Ozbekistonga qanday Konstitutsiya kerakligini yirik huquqshunosga korsatib berdi.

Mustaqil Ozbekistonning Konstitutsiyasini qabul qilish vazifasi ota jiddiy masala bolib, mamlakatning taraqqiyoti uchun, demokratik islohotlarni amalga oshirish, ozi tanlagan mustaqil taraqqiyot yolidan borish uchun ham zarur edi. Konstitutsiyani qabul qilish borasida ham turli-xil nuqtai nazar tarafdorlari ham oz emas edi. Xususan, ular iqtisodiyot nochor ahvolga tushib qolgan va islohotlar mushkul kechayotgan bir sharoitda Konstitutsiya, uning Konsepsiyasi masalasini kun tartibiga qoyish bevaqt boladi va Konstitutsiya bilan bogliq bu baxs-janjallarning barchasi siyosiy oyindan, siyosiy ehtiroslar kurashidan boshqa narsa emas, hozirgi paytda bor kuch-gayratni, zarur ishlarni bajarishga muhim muammolari asta-sekin hal qilishga qaratish kerak, deb Konstitutsiyani qabul qilishni ikkinchi darajali,

zarur bolmagan bir hujjat sifatida korish kayfiyatini uygotishga urunishlar boldi. Bu ota qaltis vaziyatda keng jamoatchilikning etiborini chalgitishdan boshqa narsa emas edi. Bu bilan ikkinchi bir nuqtai nazar ham yashirish ekanligini takidlash lozim. U eski, sovet davri Konstitutsiyasi bilan yashashga bolgan moyillik, uni zimdan saqlab qolishga bolgan urunishlardan beri bolganligini ham unutmaslik kerak. Yoki faqat tanqidga etiborni qaratish, bolgan bolmagan holda inkor etish yolini tutishda yaqqol korish mumkin bolganligi bilan bogliq.

Har qanday mamlakatda Konstitutsiya xalq ongi, tafakkuri, ijodi maxsulidir. Uning ijodkori xalq. Uning loyihasini ham xalq vakillari ishlab chiqadi va qabul qiladi. Lekin ana shu xalq ijodkorligidan, uning ongidan, ruxiyatidan, qarashlaridan togri foydlanish hamma vaqt ham amalga oshavermaydi. Loyihani umumxalq muhokamasi davridagi vaziyat va muhokama jarayoni Ozbekiston Konstitutsiyasini mukammal hujjat sifatida qabul qilishiga bevosita tasir qilgan desak xato bolmaydi.

Birinchidan, aytish kerakki, Ozbekiston Konstitutsiyasi loyihasi, boshqa mamlakatlardagi muhokamadan mutloqa farq qilib ikki bosqichda otkazildi. Buni Ozbekistonning jahon Konstitutsiyaviy qonunchiligi yaratilishi tajribasiga qoshgan hissasi ham desa boladi.

Komissiya qarori bilan loyiha 1992 yil 26 sentabrda umumxalq muhokamasi uchun elon qilindi. Muhokama haqiqiy demokratik asosida otdi. Ommaviy axborot vositalarida muhokama uchun koplab vaqt va sahifalar ajratildi.

Konstitutsiya loyihasi muhokamasida koplab xolisona, har taraflama hujjatni takomillashtirishga qaratilgan asosli takliflar bilan birga, masalani chuqur mohiyatiga yetmasdan qilingan yuzaki, asossiz takliflar, xatto loyihadagi norma va qoidalarni faqat tanqid qilishdangina iborat chiqishlar ham bolgan. Masalan, bir fan arbobi Konstitutsiya loyihasidagi barcha tillarda etirof etilgan prinsip, suverenitet, Ratifikatsiya va denonsatsiya sozlarini loyihadan chiqarib, orniga ozbekcha atamalarni ishlatilishni taklif etgan.

Muhokama natijasida tushgan koplab mulohazalar etiborga olinib, loyihaning tuzatilgan va takomillashgan korinishi 1992 yil 21 noyabrda yana muhokama uchun elon qilindi. Elon qilingan loyihada koplab fikrlar, takliflar etiborga olinganligini korgan, Ozbekiston aholisida oz kuchiga, komissiyaga ishonch kuchaydi va loyihani muhokamasida yanada faolroq, qizginroq ishtirok etdi.

Komissiya muhokama natijasini etiborga olib, loyihani yanada takomillashtirdi va 1992 yil 8 dekabrda u Oliy Kengash deputatlari tomonidan qizgin muhokama qilingach, qabul qilindi.

Ikkinchidan, Konstitutsiyaning mukammal bolishini sababi, loyihani tayyorlashda komissiya raisi tomonidan aniq va togri vazifalarni qoya bilish, tushgan taklif va mulohazalardan xalqning istaklarini aniq bilib olish va muhokamada barchaga teng imkoniyatlar yaratib berilganlik boldi desak xato bolmaydi.

Umuman insoniyat tarixi shuni korsatadiki, millatni, davlatni yagona qonun, tartib-qoidalar asosida boshqarishda uni tashkil etadigan tuzilmalar, tashkilotlar bolmasa, u holda bunday davlatni umri uzoqqa bormaydi, nari borsa jamoat tashkilotga aylanib qoladi, yoki boshqa bir kattaroq davlatning qaramiga, ayrim jinoiy guruhlarning qogirchogiga aylanib qolishi mumkin. Shuning uchun ham rivojlangan davlatlarga etibor bersak, avvalom bor faqat davlat idoralariga va ularni qonunlarga sozsiz itoat etishiga, yoki qonun nomidan ish korayotgan davlat organlariga, xizmatchilariga duch kelamiz. Davlat idoralarining ayniqsa qurolli kuchlarning, huquq-tartibot organlarning xavfsizlik idoralarining qanchalik mavjud bolishi va ular faoliyat yuritishi uchun zarur mablaglar, resurslar, kadrlar bilan taminlanishi, ushbu idoralarni boshqarishning oqilona yolga qoyilishi har qanday millatning kelajagini belgilab beradi.

Hayot bir joyda toxtab turmaydi. Bugungi globallashib borayotgan dunyo insoniyatga yangi chaqiriqlar, tahdidlar va ozgarishlarni taqdim etmoqda. Bunday vaziyatda davr ruhiga mos rivojlanish, taraqqiy etgan davlatlar qatoriga qoshilish, turli tahdidlar ortib borishi sharoitida milliy xususiyatlarni saqlab qolgan holda rivojlanishni taminlash kabi masalalardan kelib chiqib qonunchilikni zamon talablariga integratsiya qilish zarurati ortishi tayin. Shu jihatdan, asosiy qonunimiz hisoblangan Konstitutsiyani modernizatsiya qilish ehtiyoji tugildi. Ehtiyojdan kelib chiqib, yangi tahrirdagi Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 2023 yil 30 aprel kuni otkazilgan Ozbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilindi.

Konstitutsiyaning yagona manbai va muallifi xalq bolishi kerak, degan goya loyihani ishlab chiqishda asosiy mezon vazifasini otadi. Natijada esa aholidan 220 mingdan ziyod takliflar kelib tushdi va muhimi, ularning aksariyati qonun loyihasidan orin egalladi.

Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 1-moddasida Ozbekiston ijtimoiy davlat tamoyili mustahkamlanganligini alohida aytish zarur. Bosh qomusda davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari bilan bogliq normalar 3 barobarga kopaytirilib, aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand toifalarini uy-joy bilan taminlash boyicha davlatning majburiyatlari, mehnatga haq tolashning eng kam miqdorini belgilashda insonning munosib yashashini taminlash hisobga olinishi, kafolatlangan tibbiy yordam, davlatning talimning barcha shakllariga gamxorlik qilishi va oqituvchi maqomi Konstitutsiya darajasida mustahkamlandi.

Malumki, davlatlarning doimiy dostlikka asoslangan munosabatini rivojlantirish hamda jahon va mintaqa darajasida tinchlikni taminlash xalqaro munosabatlarning dolzarb masalalaridan sanaladi. Shu manoda, yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz 18-moddasida Ozbekiston Respublikasi davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan ikki va kop tomonlama munosabatlarni har taraflama rivojlantirishga qaratilgan tinchliksevar tashqi siyosatni amalga oshirishi qatiy belgilanganligini takidlash zarur.

Qayd etish joizki, tinchliksevar siyosat deganda, davlatlarning siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy tizimlari va ularning rivojlanish darajasidan qati nazar, erkinlik, tenglik, adolat va insonning asosiy huquqlarini hurmat qilish, davlatlar va xalqlar ortasida tinchlikni mustahkamlash tushuniladi.

Bosh qonunimizning 21-moddasida Hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emas, degan normaning mustahkamlangani ham ota muhim ahamiyatga ega. Mazkur norma jismoniy va yuridik shaxslar faqat Konstitutsiya va qonunchilik hujjatlarida majburiy etib belgilanganidan tashqari, boshqa biror-bir majburiyatni bajarishga burchli emasligini, davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari ham ularga qoshimcha majburiyatlarni yuklash vakolatiga ega emasligini anglatadi. Bu esa amaliyotda ayrim holatlarda uchrab turadigan biror-bir qonunda korsatilmagan majburiyatni yoki qandaydir vazifani (masalan, jamoat ishlariga jalb qilish, ish vaqtidan tashqari yoki dam olish kunlari ishlash) tashkilot rahbari tomonidan xodimga yuklash kabi salbiy holatlarga qatiyan chek qoyadi.

Takidlash lozimki, dunyodagi barcha ozbeklar ozaro madaniy aloqalarni saqlab qolish maqsadida chet elda taxminan 500 dan ortiq ozbek milliy-madaniy markazlari faoliyat yuritadi. Shundan kelib chiqib, yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 23-moddasida Davlat xorijda yashayotgan vatandoshlar bilan aloqalarni saqlab qolish hamda rivojlantirish togrisida xalqaro huquq normalariga muvofiq gamxorlik qiladi, degan norma belgilandi. Bu chet elda yashayotgan, ishlayotgan, talim olayotgan yurtdoshlarimizning Ozbekiston bilan doimiy aloqada bolishiga, tili, madaniyati, urf-odatlari va ananalarini saqlab qolish hamda rivojlantirishga, ozlarining tarixiy Vatani - Ozbekiston obrosini yanada oshirishga oz hissasini qoshishlariga xizmat qiladi.

Yashash huquqi har bir insonning ajralmas va tabiiy huquqi bolib, u mamlakatda olim jazosini belgilash, tayinlash va ijro qilishni inkor etadi. Olim jazosi eng ogir jinoiy jazo bolib, u qollaniladigan deyarli barcha davlatlarda ota ogir, inson hayotiga qasd qiladigan jinoyatlar uchungina kozda tutilgan. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 25-moddasida Ozbekiston Respublikasida olim jazosi taqiqlanadi degan norma mustahkamlangan. Shu orinda aytish kerak, 1994 yili qabul qilingan Jinoyat kodeksidagi 33 ta modda boyicha olim jazosi tayinlanishi mumkin edi. Keyinchalik jinoiy jazolar liberallashtirilib, 2008 yilgacha qonunchilikka muvofiq ikki turdagi jinoyat, yani javobgarlikni ogirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oldirish va terrorizm jinoyatlarini sodir etganlik uchun olim jazosi qoldirilgan. 2008 yil 1 yanvardan barcha jinoyatlar uchun olim jazosi bekor qilingan. Konstitutsiyaga kiritilgan ozgartish nafaqat olim jazosini bekor qilishni, balki qatiy ravishda Ozbekistonda olim jazosi taqiqlanishi va qayta tiklanmasligini kozda tutadi. Konstitutsiyaga bu norma kiritilishi bilan Ozbekiston insonparvarlik goyalariga sodiqligini namoyon etadi, ijtimoiy-siyosiy hayotimizda olim jazosini qaytarish boyicha har qanday tashabbuslarga barham beradi. Pirovardida esa har bir insonning, hatto, u jinoyat sodir etgan bolsa ham, yashash huquqining kafolatlanishiga xizmat qiladi.

Aytish lozimki, muayyan jinoyat ishi boyicha surishtiruvchi, tergovchi tergov harakatlari, sud esa sud tergovi orqali dalillar toplaydi. Ayrim holatlarda toplangan dalillarni baholashda ularga nisbatan shubha paydo bolishi mumkin. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada ushbu norma bunday vaziyatda aybdorlikka oid barcha shubhalar gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi va mahkumning foydasiga hal qilinishini qatiy mustahkamlab qoyildi. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 32moddasida Qonuniy asoslarda Ozbekiston Respublikasi hududida bolib turgan har kim mamlakat boylab erkin harakatlanish, turar va yashash joyini tanlash huquqiga ega, bundan qonunda belgilangan cheklovlar mustasno, degan norma ham kiritilganligi alohida etiborga sazovor.

Sir emaski, mamlakatimizning yaqin otmishida erkin harakatlanish huquqini asossiz cheklovchi qonunosti hujjatlari mavjud edi. Masalan, bazida fuqarolarimiz poytaxtga kelish uchun yollardagi nazorat postlaridan pasportsiz ota olmas edi, ularning bilim olishi, davolanishi, ishlashi yoki qarindoshlarini korishi uchun poytaxtga kelib turishida ham qiyinchiliklar mavjud edi. Fuqarolarimizning xorijga chiqishi uchun esa ruxsatnoma (stiker) rasmiylashtirish talab etilardi. Bunday tosiqlarning aksariyati Harakatlar strategiyasi doirasida bartaraf etildi, xususan, yollarda nazorat postlari olib tashlandi, propiska, xorijga chiqish uchun ruxsatnoma (stiker) rasmiylashtirish tartibi bekor qilindi. Bu esa Ozbekiston hududida bolib turgan har kim respublikaning xohlagan joyiga borish, sayohat qilish, bilim olish, ishlash, tadbirkorlik qilishi imkoniyatini beradi.

Huquqiy davlatning eng muhim vazifalaridan biri mulk huquqi daxlsizligini taminlash hamda mulkdor huquqlarini amalga oshirish va himoya qilish uchun zarur iqtisodiy-huquqiy shart-sharoitlar yaratishdan iboratdir. Shu munosabat bilan yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 47-moddasida quyidagi normalar oz aksini topdi: Har kim uy-joyli bolish huquqiga ega. Hech kim sudning qarorisiz va qonunga zid tarzda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas. Uy-joyidan mahrum etilgan mulkdorga uy-joyning qiymati hamda u korgan zararlarning orni qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda oldindan hamda teng qiymatda qoplanishi taminlanadi. Mazkur modda bilan uy-joy mulkdorlariga nisbatan ikki turdagi muhim konstitutsiyaviy kafolat belgilandi: sud kafolati va uy-joy uchun kompensatsiya olish kafolati.

Sud kafolati uy-joyga nisbatan mulk huquqi sud qarorisiz mahrum etilishiga yol qoyilmasligini anglatadi. Bu kafolat uy-joyga nisbatan mulk huquqi mulkdorning erki-xohishidan qati nazar, majburiy tarzda bekor bolayotganda qollanilishi nazarda tutilgan. Bunda sud tomonidan mulk huquqining bekor bolishiga sabab boluvchi holatlar amaldagi qonun hujjatlari asosida obyektiv tarzda korib chiqiladi. Mazkur tartib mulkdor har qanday holatda ham asossiz ravishda uyjoyidan mahrum etilmasligini kafolatlaydi.

Ikkinchi kafolat mulkdorning iqtisodiy manfaatlari himoyasiga yonaltirilganligi bilan etiborlidir. Mazkur norma qonunda belgilangan hollarda va tartibda uy-joyidan mahrum etilgan mulkdorning shu uy-joy va yetkazilgan zarar uchun teng qiymatda kompensatsiya olishini kafolatlaydi.

Bu normaning kiritilishi uy-joy mulkdori huquqlarini kafolatli taminlashga, uy-joylarni noqonuniy olib qoyilishi bilan bogliq nizoli holatlarning oldini olishga, sud himoyasini kengaytirishga xizmat qiladi.

Konstitutsiyada davlat organlari tomonidan insonga nisbatan qollaniladigan huquqiy tasir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va qonunlarda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli bolishi aniq belgilab qoyildi.

Qayd etish lozimki, qabul qilingan qonunlarning asosiy maqsadi inson, uning huquq va erkinliklarini royobga chiqarish va himoya qilishdan iborat bolib, kimgadir ortiqcha majburiyat yoki xarajat yuklamasligi kerak. Aksincha, qonunlar insonlar ogirini yengil qilib, turmush tarzi farovon kechishini taminlashi lozim.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2022 yil 20 iyunda Konstitutsiyaviy komissiya azolari bilan uchrashuvda Konstitutsiyaviy sud faoliyatini yanada takomillashtirish, fuqarolar va yuridik shaxslarning muayyan ishda sud tomonidan ularga nisbatan qollanilgan qonunning Konstitutsiyaga mosligini tekshirish haqidagi shikoyatlarini korib chiqish Konstitutsiyaviy sudning vakolati sifatida

Konstitutsiyada aks ettirilishi lozimligini takidlagan edi.

Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib, yangi tahrirdagi Bosh qomusimizning 133moddasiga fuqarolar va yuridik shaxslar, agar sud orqali himoya qilishning boshqa barcha vositalaridan foydalanib bolingan bolsa, sudda korib chiqilishi tugallangan muayyan ishda sud tomonidan oziga nisbatan qollanilgan qonunning Konstitutsiyaga muvofiqligi togrisidagi shikoyat bilan Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudiga murojaat qilishga haqli ekanligiga oid maxsus norma kiritildi.

Fuqarolar va yuridik shaxslarga Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish huquqi berilganligining ahamiyati shundaki, Konstitutsiyaga zid bolgan qonunlar amaliyotda qollanilayotgan bolsa, ularning Konstitutsiyaga muvofiqligini vaqtida taminlashga, Konstitutsiyaga nomuvofiq qonunlar bilan kelgusida boshqa shaxslar huquqlari buzilishining oldini olishga, Bosh qomus ustunligini taminlashga, Konstitutsiyaviy sud faoliyatini yanada takomillashtirishga xizmat qiladi.

Shu orinda yangilangan Konstitutsiyada belgilangan asosiy ozgarishlar haqida qisqacha malumot berish ehtiyoji tugiladi. Xalqimiz takliflari asosida Konstitutsiya loyihasidagi moddalar soni amaldagi 128 tadan 155 taga, normalar soni

275 tadan 434 taga oshdi. YAni Asosiy Qonunimizning 65 foiz matni jamoatchilik takliflari asosida yangilandi. Agar yonalishlar kesimida qaraydigan bolsak, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar borasidagi normalar qariyb

3 baravar kopaydi. Inson huquqlari va erkinliklari kafolatlari esa 3,5 baravardan koproqqa, oilaga bagishlangani esa 2 baravar ortganligini korishimiz mumkin.

3 ta yangi bob (amaldagi Oila bobiga qoshimcha bolalar va yoshlar, Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar bobiga qoshimcha madaniy va ekologik huquqlar, alohida advokatura bobi) qoshildi.

Konstitutsiyaning 15 ta normasida davlat shart-sharoitlar yaratishi, 16 ta normasida davlat kafolatlashi, 4 ta normada davlat qaygurishi alohida korsatib otilayotganligining oziyoq davlatning maqsadi inson huquqlarini taminlash ekanligini korsatib turibdi.

Konstitutsiyada inson sozi amaldagi Konstitutsiyaga nisbatan 3 baravar kop, bolalar sozi qariyb 3 baravar kop, yoshlar sozi 6 baravar ortiq, ayollar, xotin-qizlar sozlari 2 baravar kop, nogironligi bor shaxs, aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand toifalari, intellektual mulk, inklyuziv talim degan sozlar esa birinchi marta qollanildi.

Yangilangan Konstitutsiyaning eng muhim jihatlaridan biri ilm-fanni, talimni rivojlantirishga katta etibor berilgani bilan izohlanadi. Talim va ilm-fanga oid normalar qariyb ikki baravar kopaydi.

Talim degan sozning ozi 20 marta qollanilyapti, avvalgi Konstitutsiyamizda faqat 2 martagina ishlatilgan edi holos. Davlat uzluksiz talim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat talim tashkilotlari rivojlanishini taminlashi, davlat maktabgacha talim va tarbiyani rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratishi mustahkamlandi.

Xulosa qilib aytganda, kiritilgan ozgartish va qoshimchalarning siyosiyhuquqiy ahamiyati, kolami va hajmidan kelib chiqib, ushbu Konstitutsiyani Yangi tahrirdagi Konstitutsiya deb aytish uchun barcha asoslar yetarli.

Bugungi kunda jamiyatning maʼnaviy taraqqiyotiga boʼlgan eʼtibor har qachongidan ham kuchayib bormoqda. Buning sababi oddiy. Maʼnaviyat millatni taraqqiyotga yetaklovchi, davlatning qudratini oshiruvchi muhim omil sanaladi. Zero, insonning jamiyatdagi oʼrni uning moddiy boyliklari bilan emas, balki yuksak maʼnaviy qiyofasi bilan belgilanadi.

Jahonda insoniyatning taraqqiyoti, kelajagini shubha ostiga qoʼyuvchi tahdidlar kuchayib bormoqda. Ularning orasida eng xatarlisi bu shubhasiz maʼnaviy tahdidlardir. Zero, mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoev taʼbiri bilan aytganda Bugungi tez oʼzgarayotgan dunyo insoniyat oldida, yoshlar oldida yangi-yangi, buyuk imkoniyatlar ochmoqda. Shu bilan birga, ularni ilgari koʼrilmagan turli yovuz xavf-xatarlarga ham duchor qilmoqda. Gʼarazli kuchlar sodda, gʼoʼr bolalarni oʼz otaonasiga, oʼz yurtiga qarshi qayrab, ularning hayotiga, umriga zomin boʼlmoqda. Bunday keskin, tahlikali sharoitda biz ota-onalar, ustoz-murabbiylar, jamoatchilik, mahalla koʼy bu masalada hushyorlik va ogohlikni yanada oshirishimiz kerak.

Bolalarimizni birovlarning qoʼliga berib qoʼymasdan, ularni oʼzimiz tarbiyalashimiz lozim.

Soʼnggi yillarda yurtimizda milliy maʼnaviyatni yanada rivojlantirish boʼyicha qator qarorlar qabul qilinib, yangi Oʼzbekistonning yangi maʼnaviy qiyofasini yaratish yoʼlida izchil islohotlar olib borilmoqda. Bu oʼzgarishlar maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni davlatimiz siyosatida yanada yuksak oʼringa koʼtardi.

Biroq, bugun dunyoda keskin kurash va raqobat hukm surmoqda, manfaatlar toʼqnashuvi kuchaymoqda. Globallashuv jarayonlari insoniyat uchun beqiyos yangi imkoniyatlar bilan birga kutilmagan muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.

Аchinarli jihati, milliy oʼzlik va maʼnaviy qadriyatlarga qarshi tahdid va xatarlar tobora ortmoqda.

Mazkur tahlikali vaziyatda yoshlarni maʼnaviyatli qilib tarbiyalash, ularni kitob mutolaasiga jalb qilish, yoshlar oʼrtasida mutolaa madaniyatini manzilli qoʼllabquvvatlash va rivojlantirish eng asosiy masala hisoblanadi. Chunki, barkamol avlodni voyaga yetkazishda kitobning tarbiyaviy ahamiyati beqiyos. Аynan mutolaa insonga bilim va axborot beradi, uning maʼnaviy olamini boyitadi.

Bugungi kunda badiiy, maʼrifiy, ilmiy-ommabop, tarbiyaviy, yoshlarning maʼnaviy salohiyatini oshirishga qaratilgan adabiyotlarni chop etish, ular bilan taʼlim muassasalarini taʼminlash hayotiy zaruratdir. Qolaversa, kutubxonalarni yanada yangilash, ijtimoiy ahamiyatga ega boʼlgan adabiy asarlar sonini koʼpaytirish va sifatini yaxshilash lozim. 2021 yilning 19 yanvarь kuni Prezidentimiz raisligida maʼnaviy-maʼrifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini kuchaytirish masalalariga bagʼishlab oʼtkazilgan videoselektor yigʼilishida davlatimiz rahbari bu masalaga alohida toʼxtalib, agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot boʼlsa, uning joni va ruhi maʼnaviyat ekanini taʼkidladi.

Ijtimoiy-maʼnaviy muhitni ilmiy asosda tahlil qilishni davrning oʼzi talab etayotgani, jamiyatimizda maʼnaviy-maʼrifiy ishlar shunday asosda yoʼlga qoʼyilmagani uchun ham kutilgan natijani bermayotganini aytgan holda, Respublika

Maʼnaviyat va maʼrifat markazi ishini tanqidiy oʼrganib chiqib, faoliyatini tubdan takomillashtirish zarurligi qayd etdi.

Hozirgi kunda maʼnaviyat targʼiboti bilan oʼnlab tashkilotlar shugʼullanishi hech kimga sir emas. Lekin, ularning faoliyati aniq muvofiqlashtirilmayotgani, yagona tizimga birlashmagani sababli bir-birini takrorlash holatlari kuzatilyapti. Shu sababli, Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi barcha hududiy kengashlarning, vazirlik, idora va tashkilotlarning maʼnaviy-maʼrifiy faoliyatini muvofiqlashtirib borish zarurati paydo boʼladi.

Yana bir muhim jihat shuki, bugun talim muaasasalarida yoshlarga taʼlim va tarbiya berish bilan bir qatorda, ularga maʼrifat va maʼnaviyatni chuqur oʼrgatish har qachongidan ham muhimroq. Bu borada joylarda yashab ijod qilayotgan professoroʼqituvchi va yozuvchilarni keng jalb qilish, ularning ijod va isteʼdodlaridan unumli foydalanish yuqori samara berishi tayin.

Umuman olganda, maʼnaviyat eng muhim va hamma shugʼullanishi kerak boʼlgan masala hisoblanadi. Shunday ekan, jamiyatga yangi nur, yangi ziyo kirib borishi har bir jamiyat aʼzosining ham asosiy ishiga aylanishi lozim. Zotan, har qaysi davlat, har qaysi xalq intellektual salohiyati, yuksak maʼnaviyati bilan qudratlidir.

2022-2026 yillarga moʼljallangan Yangi Oʼzbekistonning taraqqiyot

strategiyasida 7 ta asosiy yoʼnalishning beshinchisi Maʼnaviy taraqiyotni taʼminlash va sohani yangi bosqichga olib chiqish masalasi boʼlib, bejizga maʼnaviy taʼlim tarbiya masalasi alohida ustuvor yoʼnalish sifatida belgilanmagan. Shu oʼrinda, beshinchi ustuvor yoʼnalish va unda belgilangan asosiy maqsadlarni keltirib oʼtish joiz.

MANAVIY TARAQQIYOTNI TAMINLASH VA SOHANI YANGI BOSQICHGA OLIB CHIQISH

71-maqsad: Ezgulik va insonparvarlik tamoyiliga asoslangan Harakatlar strategiyasidan Taraqqiyot strategiyasi sari goyasini keng targib etish orqali

jamiyatda soglom dunyoqarash va bunyodkorlikni umummilliy harakatga aylantirish.

72-maqsad: Aholiga axborot-kutubxona xizmatini korsatishni yanada rivojlantirish, kitobxonlikni keng ommalashtirish hamda Kitobsevar millat umummilliy goyasini royobga chiqarish.

73-maqsad: Buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy merosini chuqur organish va keng targib etish.

74-maqsad: Jamiyatda millatlararo totuvlik va dinlararo bagrikenglik muhitini mustahkamlash.

75-maqsad: Tasviriy va amaliy sanat hamda dizayn yonalishlarini rivojlantirish, aholining badiiy-estetik didini yuksaltirish.

76-maqsad: Madaniyat va sanat sohalarini yanada rivojlantirish, madaniyat muassasalari va obyektlarining moddiy-texnika bazasini yaxshilash.

77-maqsad: Ozbekiston tarixini organish va targib qilishni yanada rivojlantirish.

78-maqsad: Milliy kino sanatini rivojlantirish.

Jamiyatning maʼnaviy takomiligi boʼlgan ehtiyoj davlatimiz tomonidan qabul qilinayotgan turli huquqiy hujjatlarda ham oʼz aksini topmoqda. Jumladan, Oʼzbekiston Respublikasi prezidentining 2021 26 martdagi Maʼnaviyat va ijodni qoʼllab-quvvatlash maqsadli jamgʼarmasini tashkil etish toʼgʼrisidagi PQ-5039-son Qarorini keltirish mumkin.

Qarorda quyidagi muhim vazifalarning ijrosiga qaratilgan chora-tadbirlar belgilangan:

   Uzluksiz maʼnaviy tarbiya kontseptsiyasi asosida maktabgacha taʼlim, umumiy oʼrta taʼlim, oʼrta maxsus va oliy taʼlim bosqichlari uchun metodik qoʼllanma, uslubiy tavsiyalar, maʼnaviy-axloqiy tarbiya nazariyasi va metodikasini boyitishga qaratilgan ilmiy-amaliy adabiyotlar yaratish, ularni nashr etish va joylarga yetkazish;

   milliy merosimiz, buyuk ajdodlarimizning jahon tamadduniga qoʼshgan ulkan hissalarini dunyo miqyosida keng targʼib qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish;

   sohaga Raqamli targʼibot tizimini joriy qilish maqsadida IT-parklar, innovatsion markazlar va frilanserlar bilan hamkorlikda mobilь ilovalar, kompyuter oʼyinlari, animatsion mahsulotlar yaratish;

   joylarda maʼnaviy-maʼrifiy muhitni oʼrganish, hududiy maʼnaviyat va maʼrifat kengashlari faoliyatini rivojlantirishga koʼmaklashish, targʼibot-tashviqot ishlarining samaradorligini oshirish maqsadida tashkil etilgan ekspertlar guruhlarini qoʼllab-quvvatlash;

   maʼnaviy-maʼrifiy sohani, adabiyot va kitobxonlikni har tomonlama rivojlantirish, bu boradagi ishlar samaradorligini oshirishga qaratilgan tashabbuslarni qoʼllab-quvvatlash;

   mamlakatimiz va xalqaro miqyosda ilmiy-maʼrifiy tadbirlar, adabiy

anjumanlar, festivallar, tanlovlar, xalq sayillari, adabiy-musiqiy kechalar oʼtkazish;

   maʼnaviy-maʼrifiy, adabiy-badiiy kitob va plakatlar nashr etish, zamonaviy targʼibot vositalari va media mahsulotlar yaratish;

   Xalq taʼlimi vazirligi tizimidagi taʼlim muassasalari direktorlarining maʼnaviy-maʼrifiy ishlar boʼyicha oʼrinbosarlari va ijodiy-madaniy masalalar boʼyicha targʼibotchilar uchun qisqa muddatli oʼquv kurslari tashkil etish;

   mahalliy hokimliklar bilan birgalikda olimlar va mutaxassislarni jalb etgan holda sohada faoliyat koʼrsatayotgan targʼibotchilar malakasini oshirishga qaratilgan seminar-treninglar tashkil qilish;

   maʼnaviy-maʼrifiy ishlarni rivojlantirishga qaratilgan yangi loyihalar, kitob, risola va maqolalar, tadbirlar stsenariylarini yaratish boʼyicha ijtimoiy buyurtmalarni shakllantirish hamda bu ishlarga jalb etilgan olim va mutaxassislarni moddiy ragʼbatlantirish;

   Oʼzbekiston Yozuvchilar uyushmasi tomonidan tavsiya etiladigan adiblarning ijod namunalarini, jumladan yosh mualliflarning birinchi kitoblarini nashr etish;

   Oʼzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzolarining ijodiy kechalarini oʼtkazish, adabiyotimiz rivojiga munosib hissa qoʼshgan uyushma aʼzolariga moddiy yordam koʼrsatish;

   xalqimizning qadimiy tarixi, boy madaniyati, asriy anʼana va qadriyatlari tarannum etilgan, milliy maʼnaviyatimizning mazmun-mohiyati teran badiiy ifodasini topgan mumtoz va zamonaviy adabiyotimizning munosib namunalarini xorijiy

tillarga tarjima qilish hamda jahon axborot tarmogʼida keng targʼib etish;

   milliy adabiyotni rivojlantirish, adabiy jamoatchilik tomonidan eʼtirof etilgan hamda mamlakat ijtimoiy hayotida muhim ahamiyatga ega boʼlgan badiiy asarlar mualliflarini moddiy jihatdan ragʼbatlantirish;

   Oʼzbekiston yozuvchilar uyushmasi hamda uning taniqli aʼzolari ijodiy faoliyatiga bagʼishlangan veb-saytlarni yaratish va ularni yangilab borish.

Yana bir muhim hujjat - bu qabul qilinishi kutilayotgan Yangi Oʼzbekiston maʼrifatli jamiyat kontseptsiyasi va uni amalga oshirish milliy dasturidir. Davlatimiz rahbari Sh Mirziyoev ishlab chiqiladigan kontseptsiyadan kutiladigan natijalar haqida toʼxtalib oʼtgan.

                 Bu, avvalo, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va maʼrifiy yuksalishiga erishish imkonini beradi.

                 Oʼz navbatida, bu jamiyat aʼzolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.

                 Bunda, aholi, ayniqsa, yoshlarning intellektual salohiyati va dunyoqarashini yuksaltirish, vatanparvarlik, xalqqa muhabbat va sadoqat tuygʼusi bilan yashaydigan barkamol avlodni tarbiyalash oliy maqsaddir.

                 Ilm-fan, madaniyat va sanʼat, adabiyot va badiiy ijod sohalarining

mamlakatimiz taraqqiyotidagi oʼrni va taʼsirini yanada oshirishga qaratilgan alohida dasturlar qabul qilinadi.

                 Ijodkor ziyolilarga doimiy eʼtibor qaratish, ularni moddiy va maʼnaviy jihatdan qoʼllab-quvvatlash, mehnat va yashash sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan ishlar davom ettiriladi.

                 Madaniyat va sport muassasalari, teatr va muzeylarning moddiy-texnik bazasini yanada yaxshilash boʼyicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshiriladi.

                 Hududlarning madaniy yuksalishi, xalq hunarmandchiligini ravnaq toptirishga qaratilgan manzilli ishlarni tizimli asosda olib boriladi.

                 Mamlakatimizda diniy bagʼrikenglik va millatlararo totuvlikni taʼminlash, fuqarolarimizni turli mafkuraviy tahdidlardan, zararli oqim va gʼoyalardan himoya qilish masalalari bundan buyon ham diqqat markazida boʼladi.

                 Muqaddas dinimiz, ezgu fazilatlarimizning mujassam ifodasi sifatida qadrlanadi. Yurtimizda turli diniy konfessiyalar uchun zarur sharoit yaratishga qaratilgan siyosat izchil davom ettiriladi.

Yaratilajak kontseptsiya avvalo, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlarimizni davr talablariga mos ravishda boyitish va rivojlantirish, shu orqali jamiyatning madaniy va maʼrifiy yuksalishiga erishish imkonini beradi. Jamiyat aʼzolarining ongi va tafakkurini, hayot falsafasi va dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.

Tarbiyada uzilishga yoʼl qoʼyib boʼlmasligi, odamlarning yoshi, kasbi, bilimi darajasi va maʼnaviy qiyofasiga qarab maʼrifiy ishlarning samarali uslublarini joriy qilish lozimligini hayotning oʼzi koʼrsatmoqda. Shu sababli targʼibot-tashviqot ishlarini ham ommaviy, ham muayyan ijtimoiy guruhlar, ham individual tarzda olib borish zarurati yuzaga kelmoqda.

Maʼnaviy tarbiyani toʼgʼri yoʼlga qoʼyishda ommaviy axborot vositalari katta taʼsir kuchiga ega. Ochigʼi, ularning bu imkoniyatlaridan yetarli darajada samarali foydalana olmayapmiz. Ijtimoiy tarmoqlarda soʼnggi paytlarda kuzatilayotgan turli gʼoyaviy va mafkuraviy xurujlarga aks taʼsir koʼrsatishning aniq tizimi shu paytgacha izchil yoʼlga qoʼyilmaganligi nihoyatda tashvishli hol. Аyniqsa, ommaviy madaniyat niqobi ostida milliy oʼzligimiz va qadriyatlarimizga mutlaqo yot urfodatlar singdirilayotgani hech bir qolipga sigʼmaydi.

Xulosa oʼrnida aytish joizki, bugungi tahlikali davrda maʼnaviyat va maʼrifat faqat shu soha xodimlarining, oʼqituvchi va murabbiylarninggina emas, balki barchaning burchi boʼlishi lozim. Masalaga ana shu jihatdan qarab, Hech bir ota-ona oʼz farzandiga goʼzal tarbiyadan koʼra buyuk meros qoldira olmaydi hadisi sharifi va xalqimizning: Bir bolaga yetti mahalla ota-ona maqoliga amalda rioya qilsak, hech qanday kuch maʼnaviyatimizga raxna sola olmaydi. Nazorat uchun savollar va topshiriqlar.

1.              Sizning fikringizcha yoshlarga maʼnaviy-maʼrifiy taʼlim tarbiya berishda qaysi omil va vositalar kuchliroq samara beradi?

2.              Oʼzingiz yashayotgan hudud yoki mahallada alohida maʼnaviy qadriyatlar mavjudmi?

3.              Yaratilajak Maʼrifatli jamiyat kontseptsiyasida qaysi maʼnaviymafkuraviy jihatlar ustuvorlik kasb etishi lozim deb hisoblaysiz?

 

 

Axborot tizimi tushunchasi bu inson faoliyatining malum bir sohasida axborotni tоplash, saqlash, izlash, unga ishlov berish xamda undan foydalanish imkonini berishni tashkillashtirishni оz ichiga oladi.

Avtomatlashtirilgan axborot tizimi (AAT) bu axborotni tоplash, kiritish, qayta ishlash, saqlash va axborotni foydalanuvchiga yetkazib berish bosqichida kompyuter bazasini qоllovchi axborot tizmidir.

Axborot tizimlarini (AT) qurish prinsiplari va arxitekturasi nisbatan doimiy hisoblanadi, ammo faoliyat turliligi, zamonaviy axborot texnologiyalarining qоllanilish shakllari, axborot texnologiyalarining sinflanishining usullari kоp turliligini tugdiradi.

Axborot tizimlari masshtabi bоyicha yagona, guruxli, korporativ va global axborot tizimlariga bоlinadi.

Yagona axborot tizimlari avtonom kompyuterda tashkil etiladi (tarmoqdan foydalanilmaydi). Bunday tizimlar umumiy axborot fondi bilan boglangan bir qancha sodda dasturlardan iborat bоlib, bir vaqtning оzida faqat bitta foydalanuvchi foydalanishiga mоljallangan. Bunday tizimlar lokal malumotlarni boshqarish tizimlari yordamida yaratiladi. Shunday malumotlar bazalariga misollar: Clarion, Clipper, FoxPro, Paradox, dBase i Microsoft Access.

Guruhli axborot tizimlari axborotdan ishchi guruh azolari tomonidan jamoa bоlib foydalanishga asoslangan bоlib lokal hisoblash tarmoqlari bazasida quriladi.

Bunday tizimlarni yaratishda ishchi guruhlar uchun mоljallangan malumotlar bazalari serverlaridan foydalaniladi (SQL-serverlar). SQL-serverlarning yetarlicha turlari mavjud: tijorat va erkin. Bulardan eng taniqlilari Oracle, DB2, Microsoft SQL Server, InterBase, Sybase, Informix.

Malumotlar bazasi serveri kompyuter tarmoq tugunidagi maxsus dasturiy taminotdir (dastur). U korporativ tarmoqdagi sоrovlarni qabul qilish va qayta ishlashga mоljallangan. Aniq resursni boshqaruvchi kompyuter shu resursningt serveri deb ataladi. Ushbu kompyuterdan foydalanuvchi - mijozdir.

Korporativ axborot tizimlari ishchi guruhlar uchun mоljallangan axborot tizimlarining rivojlangan kоrinishi bоlib, yirik kompaniyalarning foydalanishiga yоnaltirilgan va maydon jihatidan katta tarmoqni tashkil etishi mumkin. Ular asosan bir nechta sathlardan iborat iyerarxik strukturaga ega bоlishadi. Bunday tizimlar maxsus serverli mijoz-server yoki kоp sathli arxitekturali tizimlar toifasiga kiradi. Bunday tizimlarni qurishda malumotlar bazalari serverlaridan foydalaniladi. Odatda yirik axborot tizimlarida ushbu serverlar kоp tarqalgan: Oracle, DB2 i Microsoft SQL Server.

Global AT davlat yoki qita maydonini qamrab oladi. Ushbu ATga Internet global tarmogi misol bоladi.

Darajasi yoki faoliyat doirasiga kоra davlatlar, maydonlar (mintaqaviy), sohalar, birlashmalar, korxonalar yoki uyushmalar, texnologik jarayonlarga bоlinadi.

Davlat axborot tizimlari davlat menedjerlari tomonidan mamlakatning iqtisodiy muammolarini yechishda qaror qabul qilishga mоljallangan. Ular kompyuter majmualari, kompyuter axborot tizimlari va iqtisodiy-matematik usullarini modellashtirishni qоllash asosida yaratiladi.

Korxonani boshqarish axborot tizimlari (korporativ) - korxonaning ishlab chiqarish xоjalik faoliyatini boshqarishda qarorlarni qоllash uchun qоllaniladi.

Milliy axborot tizimini shakllantirishda axborot tizimlari majmuasini yaratish va integratsiyalash usullari.

Milliy axborot tizimi (MAT)- Davlat organlari axborot tizimlari, hududiy axborot tizimlari xamda yuridik va jismoniy shaxslar axborot tizimlari оz ichiga olgan tizimdir (№ 560-II 11 dekabr 2003 yildagi Оzbekiston respublikasi Qonuniga tayanib).

Axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda davlat organlarining fuqarolarga masofadan turib malumotlarga murojat etish rivojlanmoqda.

Zamonaviy AKT asosida davlat organlari malumotlariga masofadan murojat qilishning asosiy maqsadi quyidagilarni taminlaydi:

-       idora va mahkamalarning internet tarmogidagi saytlari, tоliq va оz vaqtida tegishli bоlgan yangiliklarni chop etish, foydalanishda qulaylik, shu bilan birga ularning tarkibidagi malumotlarga ruxsatni;

-       davlat hokimiyati organlari faoliyati haqidagi xabarlarga jamoat huquqlarini formallashgan infrastrukturasi, Fuqaro va tashkilotlarga qaratilgan davlat xizmatlarini;

-       markaziy idoralarga fuqarolar tomonidan telefon orqali murojaatlarini amalda tadbiq etishni;

-       fuqarolarga xizmat kоrsatuvchi davlat tashkilotlari va fuqarolar bilan birgalikda ishlovchi davlat organlari uchun fuqarolarni qоllab-quvvatlovchi yagona yordamchi-malumot tizimni yaratishni;

-       Оzbekiston Respublikasi davlat hukumati organlarining Web saytlari uchun internet tarmogida server texnologiya hududlarini yaratish.

Zamonaviy AKT vositalaridan foydalangan holda davlat organlari xizmatlarini taqdim etish:

-       kоp funksiyali markazga asoslangan holda davlat xizmatlarini taqdim

etish;

-       internet tarmogidan foydalangan holda davlat xizmatlarini taqdim

etish;

-       yuridik ahamiyatga ega bоlgan yagona infrastrukturani yaratish;

-       alohida davlat organlari оrtasida malumotlarni almashish jarayonlarini avtomatlashtirish maqsadida, shu bilan birga davlat organlarining Yagona Oynaga murojatini formatlashtirish, qaysiki hududiy joylashgan axborot tizimini taqdim etuvchi, davlat hokimiyatlari оrtasida оzaro axborot tizimida malumotlarni taminlash, hududiy оzini boshqaruvchi organlar axborot tizimi va elektron holatdagi davlat organlari xizmatlari axborot tizimi qiziqishlari;

-       davlat organlarining оzaro orasidagi, fuqarolar bilan birgalikda va organlar bilan birgalikdagi zamonaviy identifikatsiya usullaridan va raqamli

imzolardan foydalangan holda axborot tizimlarini tashkil etish;

-       idoralararo himoyalangan hujjatlar almashinuvini rivojlantirish;

-       davlat organlari rejalari va monitoringini joriy etish;

-       elektron hukumat asosida normativ huquqiy bazasini yaratish.

Milliy axborot tizimi (MAT). MAT uning tarkibiga kiruvchi axborot tizimlari bilan xalqaro axborot tizimlarining mosligini inobatga olgan holda yaratiladi.

Yagona avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish MMA ni yuritishda harajatlarni qisqartirishga olib keladi. Malumotnomalarni dolzarblashtirish va markaziy qоllab quvvatlash korxona uchun bir necha оzaro bogliq bоlmagan axborot tizimlarida yanada iqtisodiy usul hisoblanadi. Kelgusida bu ham samara beradi, yangi tadbiq etilgan axborot tizimlarini vositalari iqtisodida ifodalanadi. Mavjud adekvat MMA bazalari va zarur malumotnomalarni dastlabki tayyorlash korxonadagi boshqa AT-loyihalarni tadbiq etish bilan bogliq moliyaviy yuklamalarni kamayishiga olib keladi.

MAT yagona tizimidan foydalanish sоrovnoma xizmati sifatining yaxshilanishiga olib keladi, malumotlar butun, faol va ziddiyatlarsiz bоladi. Natijada eski va yaxlit bоlmagan axborotdan foydalanish natijasida bоladigan extimoliy moliyaviy yоqotishlar hajmi kamayadi.

Nihoyat, MAT yagona tizimidan foydalanish tashkilotga yagona axborot muhitini yaratish imkonini beradi. Turli avtomatlashtirilgan tizimlar оrtasida tezkor malumot almashish imkoniyati paydo bоladi, tashkilot barcha tuzilmasining kelishilgan ish sharoiti yaxshilanadi.

AKTni oʻquv jarayoniga kiritish nimaga olib keladi?

Talim jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish jarayoni jamiyatni axborotlashtirishning bir qismidir. Birinchidan, biz axborotlashtirish nimani anglatishini aniqlaymiz va axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga tarif beramiz.

Zamonaviy jamiyatni axborotlashtirish, shuningdek, talim faoliyatining barcha shakllari zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) takomillashtirish va ommaviy tarqatish jarayonlari bilan tavsiflanadi.

Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) - axborotni uzatish, saqlash, toʻplash va tarqatishning turli xil qurilmalari, mexanizmlari, usullari va algoritmlarini tavsiflovchi umumlashtiruvchi tushuncha.

Bunday texnologiyalar axborotni uzatish va oʻqituvchi va talabaning zamonaviy ochiq va masofaviy talim tizimlarida oʻzaro tasirini taminlash uchun faol qoʻllaniladi.

Shu bilan birga, axborot-kommunikatsiya (AK) texnologiyalari kunduzgi oʻquv jarayonida qoʻllaniladi. Eng koʻp ishlatiladigan texnologiyalarga quyidagilar kiradi:

-  kompyuter va multimedia proektori yordamida namoyish etiladigan elektron darsliklar va qoʻllanmalar;

-  interfaol doskalar;

-  elektron entsiklopediyalar, malumotnomalar, darsliklar va qoʻllanmalar;

-  trenajyorlar va sinov dasturlari;

-  internetning talim resurslari;

-  Rasmlar va rasmlar bilan DVD va CD disklar;

-  Video va audio uskunalar;

-  Elektron laboratoriya maydonchalari.

Talimning har qanday shaklida AK texnologiyalaridan foydalanishning ijobiy va salbiy tomonlarini koʻrib chiqing.

Taroziga soling:

-  Qogoz tashuvchilarning ulkan tejamkorligi, bu sayyoramizning oʻrmon resurslariga kamroq xarajatlarni keltirib chiqaradi;

-  Oʻquv materiallarini namoyish qilish chegaralarini kengaytirish;

-  Hujjatlarni tayyorlashda oʻqituvchining ishini engillashtirish;

-  Talabalar uchun uydan ishlash imkoniyati, agar kerak boʻlsa, Skype darslarining jonli translyatsiyalari orqali.

Kamchiliklari:

-  Talim jarayonining energiya resurslari (elektr energiyasi)bilan taminlanishiga bogliqligi;

-  Koʻp sonli zamonaviy va qimmat uskunalarga ehtiyoj;

-  Ishda ishlatiladigan uskunalarga qimmat texnik xizmat koʻrsatish.

Talim jarayonida AK texnologiyalaridan foydalanishning asosiy va shubhasiz argumenti bu oʻquv materialini namoyish qilish imkoniyatlarining chegaralarini kengaytirishdir. Hozirgi vaqtda bu juda dolzarb.

Yadro fizikasi, optik texnologiyalar, kimyo sanoati va inson hayotining boshqa koʻplab tarmoqlari va texnologiyalarining rivojlanishi talabalar va talabalar tomonidan ilgor texnologiyalar bilan tanishish va oʻrganish zarurligiga olib keldi.

Men oddiy bir misol keltiraman: "inson koʻzi aslida malumot uzatuvchi elektromagnit toʻlqinlarning tarqalishini koʻrib chiqa olmaydi. Kompyuter texnologiyalari bu boʻshliqni bartaraf etishga qodir va har kuni hamma joyda va hamma joyda axborot uzatish qanday sodir boʻlishini aniq koʻrsatib beradi"

AK texnologiyalarini joriy etish umumtalim, oʻrta va oliy oʻquv yurtlarida oʻquv jarayonini oʻtkazish uchun koʻproq imkoniyatlar ochadi. Mana bu imkoniyatlardan bazilari:

-     Talabaning elektron kundaligiga, baholash statistikasiga, uy vazifalariga va oʻtgan material mavzulariga ochiq kirish (Login va parol bilan);

-     Talabaga bulut bulutli xizmatlaridan foydalangan holda taqdimotlar va videolar shaklida bajarilgan uy vazifalarini namoyish etish imkoniyati beriladi Mail.ru va Microsoft OneDrive. Bu yoʻlda yoʻqolishi yoki unutilishi mumkin boʻlgan elektron vositani (flesh-karta, CD-disk) uy vazifasini taqdim etish zanjiridan chiqarib tashlaydi. Ammo talabaga bunday imkoniyatni berish uchun maktab kompyuterlarining Internetga barqaror ulanishi talab qilinadi.

-     Elektron kundalik, elektron sinf jurnali, uy vazifalariga kirish va boshqalarni oʻz ichiga olgan maktab portallari.bu qogoz ommaviy axborot vositalarini oʻquv jarayonining aylanmasidan chiqarib tashlashga imkon beradi.

-     Reaktivlar va elektr energiyasi bilan bevosita ishlashdan tashqari laboratoriya ishlari, tajribalar yoki daqiqali tajribalar oʻtkazish. Bu elektr toki urishining noxush oqibatlarini, zaharli tutun bilan zaharlanishni, kimyoviy kuyishlarni va boshqalarni yoʻq qiladi.bundan tashqari, kompyuter yordamida tajriba oʻtkazish natijasida talaba har doim kerakli natijaga olib keladi. Agar kislota tasirida litmus testi qizil rangga aylanishi kerak boʻlsa, bu sodir boʻladi. Aslida, biror narsa notoʻgri ketishi mumkin. Masalan: litmus qogozi juda eski va reaktsiya toʻgri ketmaydi. Bularning barchasi laboratoriya ishlarida notoʻgri kuzatuvlar va xulosalarga olib keladi.

Xulosa qilamizki, hozirgi vaqtda talim jarayonida AKTdan foydalanish juda muhim va juda zarurdir.

1.2. Raqamli texnologiyalar. Aqlli talim konsepsiyasining maqsad va vazifalari.

Raqamli texnologiyalar jarayoni yangi raqamli texnologiyalarni ancha yuqori suratlarda joriy etishni nazarda tutadi. Toʻliq raqamlashtirish atamasi, shuningdek, olingan birlamchi malumotlarni foydali bilimga aylantirish jarayonini oʻzida mujassam etgan boʻlib, keyinchalik ular turli maqsadlarda, shu jumladan inson faoliyatining turli tizimlarida mehnat xarajatlarini kamaytirish uchun takomillashtirish tendentsiyalari va zamonaviy rivojlanish tendentsiyalarida foydalanish mumkin.

Raqamlashtirish qaysi sohalarda qoʻllanilishi va nima uchun malum bir sanoat va inson hayotida zarur boʻlishi mumkinligini koʻrib chiqamiz, shuni takidlash kerak:

Turli axborot sohalari va tarmoqlari, jumladan, kompyuter fanlari va xavfsizlik.

-     Oliy, qoʻshimcha, oʻrta talim va bolalar bogʻchalari sohasida. Hatto maktabgacha talim muassasalarida ham texnologiyani joriy etish bolalarning bilim olishiga tasiri jihatidan ijobiy natija berishi mumkin.

-     Sogʻliqni saqlash, reabilitatsiya, jismoniy tarbiya va sportda.

-     Turizm va mehmonxona biznesida.

-     Energetika va energetika sohasida.

-     Bank va moliya sohasida.

-     Qishloq xoʻjaligi va agrosanoat majmuasida.

-     Global raqamlashtirish mashinasozlik, kemasozlik va aviatsiya sanoatining turli sohalarida ham yordam beradi.

Shuningdek, u madaniyat va xizmat koʻrsatish sohasidagi vaziyatni sezilarli darajada oʻzgartirishi mumkin.

Qoʻllanilish sohalari. Yangi texnologiyalar qayerda qoʻllanilishidan qatiy nazar, bunday amalga oshirish kontseptsiyasi quyidagi maqsadlarga erishishdan iborat:

-     Global raqamlashtirishning ajralmas qismi boʻlgan ochiq axborotni joriy etish.

-     Inson hayotining ijtimoiy va siyosiy omillarini takomillashtirish.

-     Biznes-jarayonlarni tezlashtirish va takomillashtirish, bu nafaqat egasining moliyaviy investitsiyalarini kamaytiradi, balki muntazam ishlarni bajarish uchun vaqt va kuchini tejaydi.

Shunday qilib, iqtisodiyot, energetika, biznes, ijtimoiy va boshqa sohalarni raqamlashtirish aholi turmush sifatining doimiy ravishda yaxshi tomonga oʻzgarishiga olib keladi.

Yangi texnologiyalarni joriy etishning global jarayoni muvaffaqiyatining yaqqol koʻrsatkichi ochiq axborotning keng va ishonchli qabul qilinishidir. Ammo, afsuski, mamlakatimizda yosh xususiyatlari va mentaliteti, shuningdek, yangi texnologiyalar har bir inson hayotiga joriy etilmaganligi sababli bunday jarayonni barcha bosqichlarda amalga oshirish mumkin emas.

Rivojlanish bosqichlari. Mamlakatimizda raqamli rivojlanish nafaqat hayot sifatiga, balki mehnat munosabatlari va inson hayotining boshqa sohalariga, umuman iqtisodiyot tarmoqlariga ham tasir koʻrsatadigan oʻziga xos xususiyatlarga ega. Ularni quyidagi bosqichlarda aniqlash mumkin:

Uy xoʻjaligi. Bu birinchi va eng tezkor qadamdir, chunki uni moliyalashtirish ahamiyatsiz va koʻplab yoshlar turli kundalik jarayonlarni osonlashtirish uchun yangi imkoniyatlardan foydalanishga intilishadi.

Ikkinchi bosqich ishlab chiqarishning turli sohalariga yangi texnologiyalarni joriy etishni nazarda tutadi. Bu allaqachon koʻproq mehnat va resurslarni talab qiladi. Ammo bunday texnologiyalardan foydalanmasdan, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligi haqida gapirish mumkin emas.

Shu bilan birga, davlat organlari va biznesda yangi imkoniyatlardan foydalanish koʻlami ortib bormoqda. Bu nafaqat barcha jarayonlarni tezlashtiradi, balki xato omilini ham kamaytiradi, va bazi hollarda olingan foydani oshiradi.

Afzalliklar. Keng tarqalgan raqamlashtirishning afzalliklarini hisobga olgan holda, quyidagilarni takidlash kerak:

-               Yangi mutaxassisliklarning paydo boʻlish imkoniyati.

-               Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida mehnat unumdorligini oshirish.

-               Aholining hayot sifatini oshirish.

-               Byurokratiya va korruptsiya koʻrinishlarini kamaytirish.

Ammo, shu bilan birga, ushbu harakat kontseptsiyasi va turli xil elektron va boshqa innovatsiyalarni joriy etish quyidagi jarayonlar va hodisalar bilan tavsiflanishi mumkin boʻlgan bir qator kamchiliklarni keltirib chiqaradi:

-               Ish joylarini qisqartirish.

-               Kiberjinoyat xavfining ortishi.

-               Yangi texnologiyalarni joriy etish nuqtai nazaridan katta moliyaviy investitsiyalar.

Ammo salbiy jarayonlar va oqibatlar jamiyatga, mamlakat iqtisodiyotiga va umuman jahon tuzilishiga tasir qilish nuqtai nazaridan afzalliklar bilan qoplanadi.

Koʻrinib turganidek, raqamlashtirishning iqtisodiyotga tasiri faqat ijobiydir. Biroq, ish oʻrinlari sonini kamaytirish zaruratini hisobga olgan holda, har qanday innovatsiyalarni kiritish mumkin boʻlgan salbiy tasirlarni minimallashtirish uchun ehtiyotkorlik bilan rejalashtirish bilan birga boʻlishi kerak.

Ammo elektron qurilmalar va universal Internet ulanishi malumotlar yoʻqolishi xavfini tugʻdirishini hisobga olinsa, tarmoqlar ham kiberjinoyat, ham texnik nosozlik nuqtai nazaridan malumotlar xavfsizligini taminlash uchun raqamlashtirish bilan bir vaqtda rivojlanishi kerak. Blokcheyn tizimi va blokcheyn texnologiyalari buni amalga oshirish uchun moʻljallangan (Sifrovizatsiya: chto eto, seli, vidi, otrasli, etapi razvitiya (rosinfostat.ru)).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Yangi Oʻzbekiston mamuriy islohotlarini amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida gi 2022-yil 24-dekabrdagi PF-269-son Farmoni bilan Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi negizida Raqamli texnologiyalar vazirligi tashkil etilgan.

Vazirlik faoliyatining asosiy vazifalari va yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:

-   axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar sohasida, elektron hukumatni joriy etishda yagona davlat siyosati amalga oshirilishini taminlash, axborot texnologiyalarini rivojlantirishning jahon darajasidan kelib chiqqan holda milliy axborot-kommunikatsiya tizimini tatbiq etish va rivojlantirish yuzasidan kompleks dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;

-   telekommunikatsiya infratuzilmasini yanada rivojlantirish va modernizatsiya qilish, shu jumladan, Internet tarmogʻiga keng polosali ulanishni kengaytirish, telefon aloqasi, televideniye va radioeshittirishning raqamli tizimlariga toʻliq oʻtishni taminlash, aloqa va telekommunikatsiyalar sohasidagi faoliyatni, shuningdek, radiochastotali spektrdan foydalanishni davlat yoʻli bilan boshqarish, litsenziyalash va nazorat qilish borasidagi funksiyalarni amalga oshirish;

-   elektron hukumatni tatbiq etish, vazirliklar, idoralar, kompaniyalar va uyushmalarning, mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborotlashtirish va interaktiv davlat xizmatlarini takomillashtirish borasidagi faoliyatini idoralararo muvofiqlashtirish, monitoring qilish, baholash va nazorat qilish boʻyicha davlat dasturlarining amalga oshirilishini taminlash, shuningdek, davlat axborot resurslari hamda malumot bazalarini shakllantirish, saqlash va foydalanishning yagona tizimini vujudga keltirish, idoralararo axborot tizimlarini yaratish va boshqarish;

-   Internet tarmogʻining milliy segmenti yanada shakllantirilishini taminlash, mamlakatimizning turli yoʻnalishlardagi zamonaviy veb-resurslarini, shu jumladan, aholining, xususan, yosh avlodning axborotga boʻlgan va intellektual talab-ehtiyojlarini qondirish maqsadida tarmoq resurslarini rivojlantirish uchun zarur texnik va qulay shart-sharoitlarni yaratish;

-   raqobatdosh dasturiy mahsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini hamda ularga koʻrsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga koʻmaklashish va uning muvofiqlashtirilishini taminlash, iqtisodiyotning real sektori tarmoqlarida va istemolchilarda zamonaviy dasturiy mahsulotlar, axborot tizimlari va axborot resurslarini joriy etish;

-   axborot xavfsizligini taminlash va kommunikatsiya tarmoqlari, dasturiy mahsulotlar, axborot tizimlari va resurslarini himoya qilishning zamonaviy texnologiyalarini tatbiq etish chora-tadbirlarini amalga oshirish, axborot resurslarini himoya qilish boʻyicha texnik infratuzilmani yanada rivojlantirish;

-   zamonaviy kommunikatsiya vositalari sohasida ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni, kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil qilish, dasturiy mahsulotlar, axborot tizimlari va malumotlar bazalarini ishlab chiqish va tatbiq etish, axborot xavfsizligini taminlash va axborotkommunikatsiya texnologiyalarining boshqa sohalarida shunday ishlarni tashkil etish;

aloqa, axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar sohasida xalqaro hamkorlikni yoʻlga qoʻyish, ustuvor loyihalarni amalga oshirish, radiochastotalik spektrdan samarali foydalanish uchun hamda vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yoʻnalishlar boʻyicha xorijiy investitsiyalarni jalb etish.

Industry 4.0 yoki aqlli ishlab chiqarish (IioT) informatsion inqilobning yangi bosqichini nazarda tutadi, u asosan оzaro aloqalarni taminlash, avtomatlashtirish, mashinalar va real vaqtda malumotlarga ishlov berishga yоnaltirilgan. Industry 4.0 ishlab chiqarishga mоljallangan bоlib, taminot zanjiri yоnaltirilgan kompaniyalar uchun yanada yaxlit va takomillashtirilgan ekotizimni yaratish uchun jismoniy ishlab chiqarish va aqlli raqamli texnologiyalar, kompyuterni оrganish va katta malumotlar bilan ishlaydi. Bugungi kunda ishlayotgan har bir kompaniya va tashkilot turli xil bоlsada, ularning barchasi umumiy muammoga duch keladi. Bular turli jarayonlarga, hamkorlarga, mahsulotlarga va insonlar orqali real vaqt rejimida ulanish va malumotlarga kirishni taminlaydi.

Bugungi kundagi axborotlashgan jamiyatda tоrt xil Industry inqilobi mavjud.

Birinchi sanoat inqilobi.

Mazkur inqilob 1700-yillarning oxirlarida - 1800-yillarning boshlarida rоy berdi. Bu vaqt mobaynidagi ishlab chiqarish insonlar tomonidan suv va bug motorlaridan oqilona foydalanish yoki uy hayvonlari yordami bilan amalga oshirilgan. Bu esa yildan yilga optimallashib texnik qurilmalarga yuklatilgan.

Ikkinchi sanoat inqilobi.

XX asrning boshida dunyo pоlatni joriy etish va fabrikalarda elektr energiyasidan foydalanish bilan ikkinchi sanoat inqilobiga kirdi. Elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar Industryning samaradorligini oshirishga imkon berdi va zavod mashinalarini yanada mobilliroq qilish imkonini berdi. Ushbu bosqichda, mahsuldorlikni oshirish uchun ommaviy ishlab chiqarish konsepsiyalari joriy etildi, masalan, konveyer lentasi.

Uchinchi sanoat inqilobi.

1950 yillar oxiridan boshlab, uchinchi sanoat inqilobi asta-sekin paydo bоldi, chunki ishlab chiqaruvchilar оzlarining fabrikalarida kоproq elektron va oxiroqibat kompyuter uskunalaridan foydalana boshladilar. Ushbu davr mobaynida ishlab chiqaruvchilar analog va mexanik texnologiyalarga kamroq etibor qaratadigan va raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirish dasturlari haqida kоproq malumotga ega bоlgan оzgarishni boshladilar.

Tоrtinchi sanoat inqilobi yoki Industry 4.0.

Sоnggi bir necha оn yilliklar ichida, Industry 4.0 deb nomlanuvchi tоrtinchi Industry inqilobi paydo bоldi. Industry 4.0 sоnggi оn yilliklar davomida raqamli texnologiyalar va Internet of Things (IoT) orqali оzaro boglanish, real vaqtda malumotlarga kirish va kiber-fizikani joriy etish yоli bilan butunlay yangi darajaga qaratdi. Industry 4.0 ishlab chiqarishga nisbatan tоliq, оzaro bogliq va yaxlit yondashuvni taklif etadi. Jismoniy raqamli aloqa bilan boglaydi va bоlimlar, hamkorlar, yetkazib beruvchilar, mahsulot va insonlar bilan оzaro aloqalarni yaxshilashga imkon beradi. Industry 4.0 biznes egalariga оzlarining ishlarining har bir jihatini yaxshiroq nazorat qilish va tushunish imkonini beradi va samaradorlikni oshirish, jarayonlarni yaxshilash va оsishini oshirish uchun ularni tezkor malumotlardan foydalanishiga imkon beradi.

IIoT yoki Industry 4.0 bilan bogliq yuzlab konsepsiyalar va atamalar mavjud:

             Korxona Resurslarini rejalashtirish (ERP) - tashkilotda axborotni boshqarish uchun ishlatilishi mumkin bоlgan biznes jarayonlarini boshqarish vositalari;

             IoT (Internet of Things) - narsalarning Interneti, sensor yoki mashinalar va Internet kabi jismoniy obyektlar оrtasidagi aloqalar bilan bogliq;

             IIoT - ishlab chiqarishga aloqador bоlgan narsalar uchun sanoatlashgan Internetni anglatadi, bu insonlar, malumotlar va mashinalar оrtasidagi aloqalarni nazarda tutadi;

             Katta malumot - katta malumot tuzilishi, saqlanishi, tashkil etilishi, tendensiyalar, uyushmalarning imkoniyatlarini aniqlash uchun tuzilgan malumotlarning katta majmuini bildiradi;

             Suniy aql - kompyuterning topshiriqlarni bajarish qobiliyatiga va tarixiy ravishda inson ongining malum darajasiga ega bоlgan qarorlarni qabul qilishga qaratilgan tushunchadir;

             M2M - mashinadan mashinaga оtadi va simsiz yoki simli tarmoqlar orqali ikkita alohida mashina оrtasidagi aloqani anglatadi;

             Raqamlashtirish - axborotning turli xil turlarini raqamli formatga yigish va konvertatsiya qilish jarayoniga tegishlidir.

             Aqlli fabrika - aqlli zavod, Industry 4.0 texnologiyalar, yechimlar va yondashuvlarni ishlab chiqishga mablag talab qiladi;

             Mashinali оqitish - kompyuterlarning suniy aql bilan yaxshilashi kerakligini anglatadi;

             Bulutli hisoblash - Cloud Computing - axborotni saqlash, boshqarish va qayta ishlash uchun Internetda joylashgan оzaro bogliq bоlgan uzoq serverlardan foydalanish amaliyotiga ishora qiladi;

             Malumotlarni qayta ishlash rejimi - real vaqtda, haqiqiy vaqtda malumotlarni qayta ishlash, avtomatlashtirilgan malumotlarni uzatish uchun kompyuter tizimlari va mashinalarining imkoniyatlarini anglatadi va natijalar real vaqt tizimiga yetkazish imkonini beradi;

             Ekosistema - ishlab chiqarish nuqtai nazaridan ekotizim, barcha faoliyatlarning potensial ulanishini anglatadi - inventarizatsiya va rejalashtirish, moliyaviy hisobot, mijoz munosabatlari, taminot zanjiri boshqaruvi va ishlab chiqarish kоrsatkichlarini оz ichiga oladi;.

             Jismoniy tizimlar (SPS) - shuningdek, bazan kiber ishlab chiqarish deb ataladigan kiber-fizikaviy tizimlar ishlab chiqarish jarayonining barcha jihatlarida real vaqtda malumotlarni tоplash, tahlil qilish va oshkoralikni taminlaydigan texnologiya Industry 4.0 ni qоllab-quvvatlovchi sanoat muhitini nazarda tutadi.

Ishlab chiqarishda Industry 4.0 ning manosini chuqurroq tushunishga yordam beradigan uchta usul mavjud:

1.              Taminot zanjiri boshqaruvini optimallashtirish. Industry 4.0 texnologiyalari korxonalarni taminot zanjiri bоylab malumotlarni yaxshiroq tushunishga, boshqarishga va kоrishga imkon beradi. Taminot zanjiri boshqarish qobiliyatidan foydalanib, kompaniyalar mahsulot va xizmatlarni bozorga tezroq, arzonroq va kamroq samarali raqobatchilarga nisbatan yaxshiroq ega bоlish uchun yetkazib berishlari mumkin

2.              Tahlil qilish. Industry 4.0 texnologiyalari ishlab chiqaruvchilarga yuzaga kelishi mumkin bоlgan muammolarni qachon yuzaga kelishini oldindan taxmin qilish imkonini beradi. Ishlab chiqarish korxonasida IoT tizimlari bоlmasa, profilaktika parvarishi muntazam yoki vaqtga asoslangan bоladi. Boshqacha aytganda, bu qоl mehnatidir. IoT tizimidan foydalangan holda, profilaktika texnikasi juda kоp avtomatlashtirilgan va optimallashtirilgan. Tizimlar muammolar paydo bоlganda yoki mexanizmlarni aniqlab olishlari kerak va ular sizni jiddiy muammolarga duch kelmasidan oldin mumkin bоlgan muammolarni hal qilish imkoniyatini berishi mumkin. Predistive analytics kompaniyaga nafaqat nima bоldi?, nima uchun bunday bоldi? kabi reaktiv savollarni berishga imkon bermaydi.

3.              Aktivlarni kuzatish va optimallashtirish. Industry 4.0 texnologiyalari ishlab chiqaruvchilarning taminot zanjiri har bir bosqichida aktivlar bilan yanada samarali bоlishiga yordam beradi, bu esa ularni yanada yaxshiroq taminlash imkonini beradi, sifat va optimallash imkoniyatlarini logistika bilan bogliq. Fabrikada IoT dan foydalanish orqali xodimlar butun dunyo bоylab оz aktivlarini yaxshiroq kоrishadi. Aktivlarni boshqarish, topshirish, tasniflash va sozlash kabi standart aktivlarni boshqarish vazifalari sodda va real vaqtda boshqarilishi mumkin.

Industry 4.0 mahsulotining davri va taminot zanjiri, sotish, inventarizatsiya, rejalashtirish, sifat, dizayn va mijozlarga xizmat kоrsatish tizimini оz ichiga oladi. Ularning har biri malumot beradi, ishlab chiqarish va biznes jarayonlar bоyicha tegishli qarashlarni yangilaydi va juda boy va оz vaqtida tahlilchilardir.

Industry 4.0 dan foydalanishning ayrim afzalliklari qarab chiqamiz:

1)             Amazon kabi kompaniyalar logistika va taminot zanjiri boshqaruvini takomillashtirishda davom etar ekan, biz ishimizni yaxshilashimiz va optimallashtirishga yordam beradigan texnologiyalar va yechimlarni investitsiyalashimiz kerak. Muvaffaqiyatli bоlish uchun mijozlarga Amazon kabi kompaniyadan olishlari mumkin bоlgan xizmat darajasini (yoki yaxshiroq) taminlash imkonini beradigan tizimlar va jarayonlarga ega bоlishimiz kerak.

2)             Zamonaviy, innovatsion texnologiyalarga investitsiya kiritadigan kompaniyalar 4.0 yangi xodimlarni jalb qilish va saqlash uchun eng yaxshi imkoniyatga ega.

3)             Sanoatning 4.0 yechimiga investitsiya kiritadigan kompaniyalar samaradorlikni oshirish, bоlimlararo hamkorlikni kuchaytirish, bashoratli va tahlillarni amalga oshirish, shuningdek, operatorlar, va menejerlarga, real vaqtda malumotlarni va malumotlardan yanada samarali foydalanish imkonini beradi.

4)             Jiddiy muammolarga duch kelmasdan oldin muammolarni hal qilishga imkon beradi. Internet bilan boglangan mashinalar va avtomatlashtirish taminot zanjirini boshqarishda va saqlab turish bilan bogliq muammolarni hal qilishda faolroq bоlishga yordam beradi.

5)             Xarajatlarni kamaytirish, daromadni oshirish. Industry 4.0 ishlab chiqarish jarayonlari va taminot zanjirining barcha jihatlarini boshqarish va optimallashtirishga yordam beradi. Bu ish yuzasidan aniqroq va tezkor qarorlar qabul qilishga tоgri keladigan malumotlarni real vaqtda olish imkonini beradi, natijada ishning samaradorligi va rentabelligi oshadi.

1.3. Korxona resurslarini rejalashtirish (ERP). Mijozlar bilan ozaro munosabatlarni boshqarish (CRM). Biznes samaradorligini boshqarish (BPM).

Enterprise Resource Planning System (ERP) Korxona resurslarini rejalashtirish tizimi korxonaning ichki va tashqi resurslarini (yetarli fizik aktivlar, moliyaviy, material-texnik va inson resurslari) boshqarish uchun integrallashgan tizim.

ERP tizimining maqsadi korxona ichidagi barcha xоjalik bоlinmalar (biznes-funksiyalar) orasida axborot oqimiga tasir etish va boshqa korxonalarni qоllab-quvvatlash xisoblanadi.

Qoidaga kоra markazlashgan malumotlar bazasida qurilgan

ERP tizimi korxonaning standartlashtirilgan yagona axborot makonini shakllantiradi.

ERP tizimi asosida barcha korporativ biznes malumotlarni оz ichiga oluvchi va korxonaning istalgan zarur xodimlar sonining ularga mos ravishda berilgan xuquqlari bilan bir vaqtda murojatini taminlovchi malumotlarning yagona omborini yaratish prinsipi yotadi.

ERP-tizimi quyidagi funksiyalar tоplamini оz ichiga oladi:

                  ishlab chiqariluvchi buyumlarning tarkibini xamda ularni ishlab chiqarish uchun zarur bоlgan jarayonlar va material resurslarni aniqlovchi konstruktorlik va texnologik spetsifikatsiyalarni olib borish;

                  ishlab chiqarish va savdo rejalarini shakllantirish;

                  maxsulot ishlab chiqarish rejasini bajarish uchun yetkazib berish muddati va xajmini, materiallar va extiyot qismlarga extiyojni rejalashtirish;

                  zaxira va sotib olishni boshqarish: shartnomalarni yuritish, sotib olishni markazlashtirilgan amalga oshirish, sex va omborxona zaxiralarini optimallashtirish va qayd etishni taminlash;

                  ishlab chiqarish quvvatini yiriklashtirilgan rejalashtirishdan, to aloxida stanoklar va uskunalarni ishlatilishigacha rejalashtirish;

                  moliyaviy va boshqaruv qaydlari, moliyaviy rejani tuzish va uni bajarilishi nazoratini amalga oshirishni kiritgan xolda moliyani tezkor boshqarish;

                  loyixalarni, ularni amalga oshirish uchun zarur bоlgan resurslar va bosqichlarni rejalashtirishni оz ichiga olgan xolda, boshqarish.

ERP tizimining MRPII (manufacturing resource planning ishlab chiqarish resurslarini rejalashtirish) tizimidan asosiy farqlari:

                  ishlab chiqarish tiplarining, hamda tashkilotlar va korxonalar faoliyati turlarining kоp sonliligi;

                  faoliyatning turli yоnalishlari bоyicha resurslarni rejalashtirish;

                  korporativ strukturalar orqali guruxli avtonom ishlovchi korxonalarni boshqarish imkoniyati;

                  boshqaruv va moliyaviy rejalashtirish quyi tizimlariga etiborning kоproqligi;

                  transnatsional korporatsiyalarni boshqaruv funksiyalarining mavjudligi;

                  korxonaning axborotli infrastrukturasini yaratishga, egiluvchanlikka, ishonchliligiga, turli dasturiy platformalar bilan moslashishiga etiborning kоproq qaratilganligi;

                  korxonada qоllaniladigan ilovalar va boshqa tizimlar bilan integratsiyasi;

                  dasturiy vositalari bilan integratsiyasi yoki tizimda mavjudligi;

                  rivojlangan sozlash vositalari va apparat dasturiy vositalarini konfiguratsiyalashning mavjudligi.

ERP II tizimi bu internet texnologiyalari taqdim etadigan axborot kanallari yordamida mijozlar va kontragentlar bilan korxonaning torroq оzaro tasir etish imkoniyatini beruvchi ERP tizimi metodologiyasi.

ERP tizimini tadbiq etish sabablari:

                  Moliyaviy axborotni integratsiyalash

                  Buyurtmalar xaqida axborotni integratsiyalash

                  Ishlab chiqarish jarayonini standartlashtirish va tezlashtirish

                  Omborxona zaxiralarini kamaytirish

                  Personal bоyicha axborotni standartlashtirish

Mijozlar bilan оzaro munosabatlarni boshqarish (Customer Relationship Management - CRM) tushunchasi 1990 yil boshlaridan qоllanila boshlagan.

Shundan buyon CRM ga tarif berish uchun kоp urinishlar bоlgan.

1.              CRM dasturiy taminot va oddiy Internet imkoniyatlari metodologiyasi uchun axborot sanoati tushunchasi. Bu esa korxonaga mijozlar bilan оzaro munosabatni tashkillashtirilgan yоl bilan boshqarishga yordam beradi.

2.              CRM bu kompaniya bilan uning mijozlarini оzaro munosabatlari paketlarini, shu jumladan sotuv va xizmat kоrsatish jarayonlarini boqarishdir. CRM ilovalari kompaniya mijozlarini tushunish va оzaro munosabatlari yaxshilanishini taminlaydi.

3.              CRM bu tashkilotlarda boshlangich sotuvni rejalashtirish xamda keyingi sotuvni aktivatsiyalash uchun qоllaniladigan integratsiyalashgan axborot tizimidir. CRM potensial va real mijozlar bilan ishlashni barcha aspektlarini, yani call sentrlarni (qоngiroqlar), sotuvni oldinlash (forsirovaniye), marketing, texnik qоllab-quvvatlash va joylarda xizmat kоrsatishni qamrab oladi.

4.              CRM bu mijozlarni aniqlash, jalb etish va ushlab qolish bоyicha integratsiyalashgan yondoshuv. Tashkilotlarga bir qancha kanallar, bоlimlar, biznes mutaxassisliklari va gegrafiyasi bоyicha mijozlar bilan оzaro munosabatlarni boshqarish va koordinatsiyalash imkonini beradi. CRM tashkilotlarga xar bir mijoz bilan оzaro munosabatlarni qadrlashni maksimallashtirishga yordam beradi va yuqori korporativ samaradorlikka olib keladi.

5.              CRM bu foydani, daromadni va mijozlarni qoniqtiruvchi biznes strategiY. U mijozlar segmenti atrofida tashkil etiladi. Mijozlar extiyojlari bоyicha оzgarishlarni stimullashtiradi, bu esa mijozni qoniqtiradi va xarakat markaziga uni jalb etadi.

CRM-tizimi (Customer Relationship Management - Mijozlar bilan оzaro munosabatlarni boshqarish) korporativ axborot tizimi bоlib, biznesni yuritish uchun zamonaviy instrumentdir. U nafaqat sotish jarayoni va mijozlar bilan оzaro munosabatlarni avtomatlashtirish imkonini beradi balki, ularni ishini shunday tashkil etadiki, korxona maksimal natija olishini taminlaydi.

IT kompaniyalar, qoidaga kоra, marketing, sotish va biznesning xizmatlar funksiyalarini avtomatlashtirilgan dasturiy ilovalarni tavsiflash uchun CRM terminini qоllaydilar.

CRM-tizimi oxirga vaqtlarda CRM-tizimi termini ostida CRM konsepsiyasini amalga oshirishga yоnaltirilgan dasturiy taminot (DT) tushuniladi.

Biroq CRM dasturiy maxsulot xam emas va texnologiya xam emas. CRM

bardosh (ustoychiviy) biznesni qurishga yоnaltirilgan konsepsiya va yadrosi mijozga-yоnaltirilgan yondoshuvni tashkil etuvchi biznes strategiyadir. CRMning 4 ta turi mavjud:

                      Strategik

                      Operatsion

                      Analitik

                      Aralash

Strategik CRM bu yadrosi mijozga yоnaltirilgan biznes strategiya bоlib, uning maqsadi daromad keltiruvchi mijozlarni ushlab qolishdan iborat.

Operatsion CRM - buyurtmachi jarayonlarini, yani sotish, marketing va mijozga xizmat kоrsatishni avtomatlashtirishga qaratilgan.

Analitik CRM strategik va taktik maqsadlar uchun mijozlar xaqida malumotlarni intellektual yigishga qaratilgan.

Aralash (qоshma) CRM - kompaniya, sheriklar va istemolchilar tanlovini optimallashtirish maqsadida texnologiyalarni tashkillashtirilgan chegaralarda qоllaydi.

CRM-tizimlar imkoniyatlari:

                      Mijozlar xaqida aktual axborotga murojat etish;

                      Mijozlarga tezkor xizmat kоrsatish va bitimlar tuzish;

                      Mijozlar bilan оzaro munosabatlar sxemasini shakllantirish, xujjat aylanishini avtorizatsiyalash;

                      Zarur bоlgan barcha xisobot malumotlarini va analitik axborotlarni tezkor olish;

                      Menedjerlarni operatsion xarajatlarini kamaytirish;

                      Menedjerlar ishini nazorat qilish;

                      Xodimlar va bоlimlar orasida kelishilgan оzaro munosabatlar; Asosiy prinsiplar:

                      Mijozlar bilan оzaro munosabatlar xaqida yigiladigan malumotlarning yagona axborot omborining mavjudligi.

                      Оzaro munosabatlarning kоp kanallarining qоllanilishi: sotish nuqtalarida xizmat kоrsatish, telefon qоngiroqlari, elektron pochta, tadbirlar, uchrashuvlar, veb-saytlarda registratsiya formalari, reklama xavolalari, chatlar, ijtimoiy tarmoqlar.

                      Mijozlar xaqida yigilgan axborot taxlili va qaror qabul qilish uchun malumotlarni tayyorlash. Masalan: mijozlarning kompaniya uchun axamiyatliligi asosida ularning segmentatsiyasi, u yoki bu prom-aksiyalarga potensial javoblar

(otklik), kompaniyaning u yoki bu maxsulotlarga extiyojlar prognozi CRM-tizimlarining qоllanilish soxalari:

                      Xizmat kоrsatish;

                      Ishlab chiqarish;

                      Kоtara va chakana savdo;

                      Sugurta va moliya;

                      Telekommunikatsiya va transport;

                      Qurilish.

Mijozlar bilan munosabatlarni boshkarish uchun CRM tizimini tanlashning asosiy kriteriyalari:

                      Biznes maksadlariga va kompaniyaning strategiyasiga tizimning funksional imkoniyatlari mosligi;

                      Boshka korporativ axborot tizimlari bilan integratsiyasi;

                      Kompaniya extiyojlariga yunaltirib CRM tizimiga kushimcha funksiyalarni qоshish imkoniyati;

                      CRMning texnik talablarga mosligi;

                      CRM tizimiga egalik qilish uchun umumlashgan narxi (litsenziyalar, tadbiq qilish, qоllab quvvatlash narxi)

                      Sizning xududingizda tadbiq qilish va qоllab-quvvatlash bоyicha xizmat kоrsatish imkoniyatlarining qulayligi

CRM tizimi оzi mustaqil ravishda dasturiy maxsulot bоlishi mumkin yoki ERP tizimi tarkibiga modul sifatida kirishi mumkin (masalan, CRM tizimi ERP tizimi moduli Microsoft Dynamics AX).

Biznesni boshqarish nuqtai nazaridan CRM tadbiqidan kutiladigan samaradorlik shunda ayon bоladiki, qaror qabul qilish jarayonini avtomatlashtirish xisobiga pastroq darajaga оtkaziladi va unifikatsiyalashtiriladi. Buning xisobidan sоrovlarga reaksiya tezligi oshadi, vositalarning aylanma (oborot) tezligi oshadi.

Biznes samaradorligini boshqarish (BPM)

Business Performance Management (BPM) (biznes samaradorligini boshqarish) egalik qiluvchilarni, menedjerlarni, personallarni va tashqi kontragentlarni umumiy integratsiyalashgan boshqaruv muxiti chegaralarida birlashtirish yоli bilan barcha darajada оz faoliyatining samaradorligini boshqarish va kompaniyaning оz xolatini baxolashni yaxshilash qobiliyatiga yоnaltirilgan, boshqaruv qarorlarini qabul qilishning jarayonga yоnaltirilgan, yaxlit yondoshuv.

BPM tizimi ishtirokchilar orasida ishlar oqimini taqsimlaydi, shu orqali biznes jarayonlarni boshqarishni taminlaydi. Оz-оzidan biznes jarayonlarni avtomatlashtirish, tizimni tadbiq qilishning ustuvor maqsadi deb qaralmaydi va xisob-kitoblar bu yerda BPM tizimi tadbiqidan sоng kompaniyaning biznesjarayonlarni boshqarishda instrument paydo bоlishi uchun qilinadi.

A diagram of process and process management

Description automatically generated

1.7-rasm. BPM tizimlari xususiyatlari.

BPM asosida uzluksiz siklni boshqarish goyasi yotadi. U оz ichiga quyidagilarni oladi:

                  rivojlanish maqsadlarni aniqlash;

                  bu maqsadlarga eriish uchun cheklovlarni aniqlash faktorlarini

modellashtirish;

                  qоyilgan maqsadga erishish uchun olib boruvchi xarakatlarni rejalashtirish;

                  samaradorlikning asosiy kоrsatkichlari xolati va ularning rejadan ogishini kuzatish imkonini beruvchi doimiy monitoring;

                  samaradorlikning tabiatini yaxshiroq xis etish imkonini beruvchi erishilgan natijalar taxlili;

                  boshqaruvchilarga kelgusi qarorlarni qabul qilish uchun yordam beruvchi xisobotlarni tuzish.

Analitika vositalari va arxitekturasi BPM- tizimi tarkibida uchta qavatni ajratib kоrsatiladi.

                  Malumotlarni boshqarish va malumotlar ombori qavati. Bular tashkilotning qayd etish tizimlaridan integratsiyalashgan instrumentlar yordamida axborot bilan tоldiriladi;

                  VRM- ilovalar qavati. Boshqaruv va xisobotlarni tayyorlashning integratsiyalashgan qоllab- quvvatlash uchun amaliy modullardan tashkil topgan;

                  Xisobotlar va taxlil qavati.

Tayyor VRM-instrumental yechim (BI) va amaliy (VRM) komponentlardan tashkil topgan.

                  BI-instrumentlar malumotlar omborini yaratish va tоldirish, taxlil va xisobotlarni chop etish uchun qоllaniladi.

                  VRM-ilovalar boshqaruv funksiyalarini va xisobot kоrsatkichlalarini qоllab-quvvatlash uchun qоllaniladi.

Istalgan BPM - tizimi modulli tashkil etishini nazarda tutadi va оz ichiga quyidagilarni oladi:

                  jarayonlarni kоrish, tavsiflash, taxlil qilish uchun mоljallangan grafik funksiyalari.

                  VRM jarayonlarining nazoratlarini amalga oshirish topshiriqlarini bajaruvchi server.

                  jarayonni bajarish davomida оzgartirish funksiyalarini bajaruvchi tezkor ishlash vositalari.

                  monitoring va boshqaruv instrumentlari

VRM-tizimi ikki pogonali biznes analitikaga ega:

                  Birinchi pogonada biznes-faolligi monitoringi- Business Activity Monitoring (VAM) instrumentariysi mavjud. Bunda real vaqtda jarayon natijaviyligi asosiy kоrsatkichlarining taxlili orqali biznes jarayonlarini boshqarish sodir bоladi.

                  Ikkinchi pogonada avtomatlashtirilgan biznes-jarayonlarni BI (Busines Intelligent) taxlili sodir bоladi. Biznes- jarayon taxlili, uni doimo mukammallashtirish uchun amalga oshiriladi.

VRM tizimlarini tadbiqining afzalliklari:

                  Malumotlarni kоrish va taxlil qilish uchun turli ilovalar va malumotlar omboridan bitta tizimda axborotlarni konsolidatsiyalash.

                  Moliyalashtirish, rejalashtirish, modellashtirish va taxlilning samarali funksionallari uchun moliyaviy ilovalar.

                  Barcha mutaxassislarning rejalashtirish va bashorat qilishdagi urinishlarini yagona baoshqaruv tizimiga birlashtirish.

                  Qоshma korxonalar va filiallardan zarur bоlgan malumotlarni yigish vaqtini qisqartirish.

                  Kоp sonli turli kоrsatkichlardan foydalanish xisobidan kompaniya faoliyati xaqida tоlq tasavvurga ega bоlish.

Big data - bu strukturalangan va strukturalanmagan malumotlarni, konkret masalalar va maqsadlarda ularni qоllash uchun, ishlov berish metodlari, turli instumentlar va yondashuvlardir. Strukturalanmagan malumotlar - bu malum tartibda tashkillashtirilmagan yoki oldindan aniq strukturaga ega bоlmagan axborot.

Katta malumotlar terminini Nature jurnalining redaktori Klifford Linch 2008 yilda, dunyoda axborot xajmlarining оsishiga bagishlangan maxsus nashrida kiritgan edi. Shunga qaramasdan, albatta Katta malumotlar oldinroq xam mavjud edi.

Mutaxassislarning fikricha Big data darajasiga kuniga 100 Gb ortiq barcha malumotlar oqimi kiradi. Bugunda bu oddiy termin ostida ikkitagina sоz yotadi malumotlarga ishlov berish va saqlash. Zamonaviy dunyoda Big data - katta miqdordagi malumotlarni taxlil qilish uchun yangi texnologiyalar paydo bоlishi bilan bogliq ijtimoiy-iqtisodiy fenomen.

Inson aniq va unga kerakli bоlgan natijalarni olish uchun va ularni kelajakda samarali qоllashi uchun katta xajmdagi axborotlarga ishlov beriladi. Big data - bu muammoni yechimi va ananaviy malumotlarni boshqarish tizimlariga alternativdir.

Big datada qоllaniladigan texnika va taxlil metodlari.

-        Data Mining;

-        Kraudsorsing;

-        Malumotlarni siljitish va integratsiya;

-        Mashinali оqitish;

-        Suniy neyron turlar;

-        Tasvirlarni tanish;

-        Bashoratli analitika;

-        Imitatsion modellashtirish;

-        Fazoviy;

-        Taxlil;

-        Statistik.

Katta malumotlarga ishlov berishning bazaviy prinsipi.

Malumotlarga ishlov berishni taminlovchi gorizontal masshtablashtirish - katta malumotlarga ishlov berishning bazaviy prinsipi. Malumotlar xisoblash tugunlariga taqsimlangan, ishlov berish esa ishlab chiqaruvchanlikning gradatsiyasiz amalga oshiriladi.

Texnologiyalar:

-        NoSQL

-        MapReduce

-        Hadoop

-        Apparatli yechim

Katta malumotlar uchun Uch V deb nomlanuvchi ananaviy aniqlovchi xarakteristikalarni ajratish mumkin.

-        Volume fizik xajmning kattaligi.

-        Velocity natijalarni olish uchun tezlikning oshishi va tezkor ishlov berishning tezligi.

-        Variety turli tipdagi malumotlarga bir vaqtda ishlov berish imkoniyati. Turli malumotlar hajmi va tez kelib tushadigan sonli axborotlarga ananaviy instrumentlar bilan ishlov berish imkoniga ega emas. Malumotlar tahlilining оzi inson kоra olmaydigan aniq va sezilmas qonuniyatlarni kоrish imkonini beradi. Bu bizning hayotimizda barcha sohalarni davlat boshqaruvidan to ishlab chiqarish va tekommunikatsiyalarning optimallashtirish imkonini beradi.

Big data marketingni

Big data orqali marketologlar nafaqat ishlarida kоmaklashadigan, balki natijalarni prognozlaydigan instrumentga ega bоldilar. Masalan: Malumotlar tahlili yordamida RTB- auksion modeliga asoslanib faqatgina maslahatga qiziqtira olgan auditoriyani reklamasini chiqarish mumkin.

Big data marketaloglarga оzlarining istemolchilarini bilish va maqsadli yangi auditoriyani jalb etish, mijozlarning qoniqganligini baholash, mijozlarni kоpaytirishni yangi usullarini qоllash va talabga ega bоlgan loyihalarni amalga oshirish.

Big data dunyoni оzgartiradimi?

Texnologiyalardan qocholmaymiz va berkina olmaymiz. Big data sekin asta bizning shaharlarimizga, uylarga, xonadonlarga va gadjetlarga, kirib borib dunyoni оzgartirmoqda. Texnologiya qanday tezlikda planetani qamrab olishini aytish murakkab.

A diagram of data analysis

Description automatically generated

2.3-rasm. Big datani rivojlanish davri

Kоplab BigData instrumentlari mavjud. Ulardan eng mashhurlarini kоrib chiqamiz.

NoSQL (faqat SQL emas), informatikada malumotlar bazasi omborini amalga oshirishga yоnaltirilgan, malumotlarga SQL tili vositalari yordamida kirish huquqi mavjud bоlgan ananaviy relyatsion MBBTlarda foydalaniladigan modellardan sezilarli darajada farq qiluvchi bir qator yondashuvlarni anglatuvchi termin. Ananaviy MBBTlar tranzaksion tizimdan ACIDni talab etishiga mоljallanadi: atomarlik (atomicity), muvofiqlik (consistency), ajratilganlik (isolation), ishonchlilik (durability). NoSQLda esa ACID оrniga BASE xossalar tоplami kоrib chiqilishi mumkin:

-    bazaviy foydalanuvchanlik (Basic avalaibility) har bir sоrovning tugallanishi kafolatlanadi (muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz).

-    moslashuvchan holat (softstate) malumotlarning muvofiqligiga erishish uchun yangi malumotlar kiritilmasa ham tizimning holati vaqt оtishi bilan оzgarishi mumkin.

-    oxir oqibat muvofiqlik (eventualconsistency) malumotlar malum vaqt nomuvofiq bоlishi mumkin, ammo malum vaqtdan sоng muvofiqlashadi.

BASE termini SAP teoremasi muallifi Erik Bryurer tomonidan taklif etilgan. Bu teoremaga kоra taqsimlangan hisoblashlarda uchta xossadan faqat ikkitasini taminlash mumkin: malumotlar muvofiqligi, foydalanuvchanlik yoki bоlinishga chidamlilik. Tabiiyki, BASE asosidagi tizimlardan ixtiyoriy ilovalarda foydalanish mumkin emas: birjaviy va bank tizimlari ishlashi uchun tranzaksiyalardan foydalanish zarur hisoblanadi. Shu bilan bir vaqtda, ACID xossalari qanchalik istalgan bоlmasin, amazon.com kabi kоp millionlab veb-auditoriya ega bоlgan


tizimlarda taminlashning deyarli ilojisi yоq. Shu tariqa, NoSQL-tizimlar loyihalovchilari malumotlar muvofiqligini SAP teoremasiga kоra qolgan ikki xossani taminlash uchun qurbon qiladi. Bazi MBBTlar, masalan, Riak, hatto alohida sоrovlar uchun ham, tranzaksiyani muvaffaqiyatli tasdiqlash uchun zarur bоlgan tugunlar sonini belgilash yoli bilan talab etilayotgan foydalanuvchanlikmuvofiqlik xarakteristikalarini sozlash imkoniyatini beradi. NoSQL yechimlari faqat masshtablashuvni hisobga olgan holda loyihalashtirilishi bilan farqlanmaydi.

NoSQL-yechimlarning boshqa оziga xos xususiyatlari quyidagilar hisoblanadi:

-    Turli tipdagi omborxonalarning qоllanilishi.

-    Chizmasini keltirmagan holda malumotlar bazasini ishlab chiqa olish imkoniyati.

-    Kоp protsessorlilikdan foydalanish.

-    Chiziqli masshtablanuvchanlik (protsessorlarni qоshish mahsuldorlikni oshiradi).

-    Innovatsionlik: faqat SQL emas malumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun kоp imkoniyatlar ochadi.

-    Ishlab chiqish vaqtini qisqarishi.

-    Tezlik: hatto malumotlar kam bоlganda ham oxirgi foydalanuvchilar tizimning javob qaytarish vaqtining yuz millisekunddan millisekundgacha kamayishini baholashlari mumkin1.

Hadoop BigDataning asos bоluvchi texnologiyalaridan biri hisoblanadi2. Ishlanmani Nutch loyihasi- Javada ishlovchi erkin dasturiy qidiruv mashinasi uchun taqsimlangan hisoblashlarning dasturiy infrastrukturasini qurish maqsadida Dug Katting (Doug Cutting) 2005-yilning boshida boshlagan. Google hodimlari Djeffri Din va Sanjay Gemavatlarning MapReduce hisoblash konsepsiyasi haqida chop etilgan ishi Netch loyihasining goyaviy asosi bоldi. Yangi loyiha loyihaning asoschisi farzandining оyinchoq fili sharafiga nomlangan3. Hadoop texnologiyasi kompyuter klasterlari yordamida, paradigmadan foydalangan holda malumotlarni saqlash va qayta ishlash imkoniyatini beruvchi dasturiy freymvorkdan iborat.

MapReduce. MapReduce bu bazi taqsimlangan topshiriqlar tоplami klasterini tashkil etuvchi (nodlar deb ataluvchi) kоp sonli kompyuterlardan foydalangan holda hisoblashlar uchun freymvork. MapReduce ishi ikki qadamdan tashkil topadi: Map va Reduce. Map - qadamda kiruvchi malumotlarga dastlabki ishlov berish amalga oshiriladi. Buning uchun (asosiy tugun deb ataluvchi - masternode) kompyuterlardan biri topshiriqning kiruvchi malumotlarini oladi, ularni qismlarga bоladi va dastlabki ishlov berish uchun (ishchi tugunlarworkenode) boshqa kompyuterlarga uzatadi. Bu qadamning nomi shunday nomlangan yuqori tartibdagi funksiyadan olingan4 Reduce- qadamda dastlabki

1  NoSQL// Википедия: сайт. Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/NoSQL (дата обращения 07.06.2016).

2  Apache Hadoop // Apache Hadoop: сайт. Режим доступа: http://hadoop.apache.org

3  Hadoop // Википедия: сайт. Режим доступа:

https://ru.wikipedia.org/wiki/Hadoop

4  MapReduce // Википедия: сайт. Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/MapReduce

ishlov berilgan malumotlarni yigilishi amalga oshiriladi. Asosiy tugun ishchi tugunlardan javoblarni oladi va shular asosida natijani- avvaldan ifodalangan topshiriqning yechimini shakllantiradi.

Bu yondashuv low-end yoki middle-end serverlar asosida yuqori mahsuldor klaster qurish imkonini beradi. Bu esa bitta yuqori mahsuldor serverga nisbatan sezilarli darajada past narxdagi yechimni taminlaydi.

Yana bir mashhur instrument SAP HANA (High-Performance Analytics


Appliance) hisoblanadi[3]. Bu malumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun yuqori mahsuldor NewSQL platforma bоlib, uning asosida SAP SE kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va bozorga olib chiqilgan platformadan, malumotlarni ustun - ustun qilib saqlash prinsipidan foydalanuvchi In-Memory Data Grid (IMDG) (sekin ishlovchi disk tizimostisiga murojaat qilmagan holda butun MBni tezkor xotiraga joylashtirish va shu yerda qayta ishlash qobiliyati) hisoblash texnologiyasi yotadi. HANA arxitekturasi tranzaksiyalarni tezkor qayta ishlash bilan birga murakkab analitik sоrovlar bilan ishlashni ham taminlab, bu topshiriqlar yechimlarini yagona platforma doirasida birlashtiradi6. Bu MBda barcha malumotlar tezkor xotirada ustun ustun qilingan va siqilgan holda saqlanadi. Chunki hamma operatsiyalar ham diskga murojaat qilishni talab qilmaydi va juda tez bajariladi, indekslarga, moddiylashtirilgan tasavvurlarga, oldindan hisoblanuvchi summalar va boshqa agregatlarga ehtiyoj yoqoladi, bu esa ananaviy tizimlarga nisbatan MB hajmini 95% ga kamaytirish imkonini beradi. Tranzaksion va analitik ilovalar bir vaqtning оzida MBning bitta nusxasida ishlashi mumkin. SAP MBning ustun-ustun qilib saqlash bilan parallelizmni qоllab-quvvatlash (Multiversion Consurrence Control mexanizmlari yordamida) va qоyish hamda yangilash operatsiyalarining mahsuldorligi kabi asosiy muammolarini yechishga erishdi. HANA geoaxborot va matn malumotlarni qayta ishlash, OLAP, graflar tahlili va boshqalar kabi MBning bir qator qоshimcha xizmatlarini taqdim etadi.

Data-sentr turli kompaniyalarning joylashtirilgan yuqori texnologik qоriqlanuvchi maydondir. Oddiy qilib aytganda data-sentr bu оzgacha serverlar uyi. Data-sentr Xalqaro aloqalarni amalga oshirish uchun maxsus ximoyalangan kanallarni taqdim etadi. Data-sentr kafolatli xavfsizligi, ximoyalanganligi, xamda maksimal tezligi xozirgi vaqtda jaxon bozorida tijoratli talabga ega.

Data-sentr asosiy xizmatlari.

Stoykalar ijarasi

Serverlar ijarasi

Colocation (serverolarning fizik joylashuvi)

VPS

Qоshimcha xizmatlari.

Rezervli nusxalash (bekap)

Cloud yechimlar

Administratsiyalanuvchi server server

Masofaviy ishchi stol

Data-sentrlarda qоllaniladigan texnologiyalar

Ishonchli data sentrlarning asosiy texnik xarakteristikalari quyidagilar:

Data-sentr joylashtirish uchun mоljallangan maxsus binoning mavjudligi

Kafolatlangan elekrtomanba va konditsionerlash tizimi.

Sanoat ventilyatsiyasi tizimi.

Оt оchirishning avtomatlashtirilgan tizimi.

Qоriqlash va nazoratga ruxsatning mavjudligi.

Dizelli generatorning mavjudligi.

Server qurilmalariga personal, xamda mijozlar uchun 24/7 ruxsati. GRID texnologiya konsepsiyasi.

GRID - computing (sоzma-sоz - reshetkali xisoblashlar) nomini olgan yangi internet-texnologiya, tadqiqotchilar fikricha Internetning rivojlanishidagi navbatdagi qadami deb xisoblaydilar.

GRID texnologiya konsepsiyasi yirik masshtabli axborot-xisoblash loyixalarini amalga oshirish uchun dunyoning kompyuter resurslarini integratsiyalovchi global infrastrukrura konsepsiyasi deb qaralishi mumkin.

GRID - birgalikda umumiy resurslarni ishlatuvchi korxonalar va aloxida mutaxassislardan tashkil topgan, global taqsimlangan virtual tashkilotlar chegaralarida resurslarga va ular bilan bogliq bоlgan xizmatlarga kollektiv bоlinuvchi rejimda ularga ruxsatni (dostup) taxmin qiladi.

GRID malumotga ishlov berish uchun universal infrastrukturadir. Bu nafaqat konkret amaliy masalalarni yechish imkonini beradi, balki u turli xizmatlar faoliyati (Grid Services)ni taqdim etuvchi servis xizmatdir. Masalan: zarur resurslarni qidirish, resurslar xolati xaqida axborotlarni yigish, malumotlarni saqlash va yetkazib berish.

Qanday masalalar sinfi uchun GRID ning qоllanilishi yechimning yangi sifatini berishi mumkin?

  Katta xajmli malumotlarga ommaviy ishlov berish

  Malumotlarni kоpparametrli taxlili

  Masofaviy superkompyuterlarda modellashtirish


  Katta malumotlar tоplamini realistik vizuallash

  Katta xajmlardagi xisoblashlar bilan murakkab biznes ilovalar

GRIDning qоllanilishi

GRID- texnologiyalari davlat boshqaruvi tashkilotlarida, mudofa, kommunal tоlovlar soxasida, xamda xususiy kompaniyalarda, masalan moliya va energetikada faol qоllanmoqda. GRIDning qоllanilish soxasi xozirda yadroviy fizika, atrof-muxit muxofazasi, ob-xavoni oldindan aytib berish va klimat оzgarishlarini modellashtirish, biologik modellashtirish, farmatsevtikani qamrab oladi.

Metakompyuting termini 20 asr 90-yillar boshida yuqori tezlikdagi tarmoq infrastrukturasi rivojlanishi bilan birga paydo bоldi va tashkilot lokal tarmogida bitta masalani yechish uchun bir qancha turli xisoblash resurslarni birlashtirishga qaratilgan edi.

U vaqtlarda metakompyuterlarni qurishning asosiy maqsadi turli quvvatli va turli arxitekturali xisoblash tizimlari bоyicha ishlar qismlarini optimal taqsimlashdan iborat bоlgan.

Keyinchalik metakompyuting texnologiyalari soxasidagi tadqiqotlar lokal yoki global tarmoqda kоp sonli (bir necha minggacha) kompyuterlarning xisoblash resurslariga bir xil ruxsat berish tomoniga rivojlantirilgan. Meta-kompyuter komponentlari oddiy shaxsiy kompyuterlar bоlganidek quvvtli massivli-parallel tizimlari xam bоlishi mumkin.

Qaysi masalalar meta kompyuterlarda yechish uchun tоgri keladi?

Metakompyuterlarda xisoblash tugunlari deyarli bir-biri bilan оzaro tasir etmaydigan va ishning asosiy qismini avtonom rejimda amalga oshiradigan kоrib chiqish (pereborniy tip) va qidiruv tipidagi masalalarini yechish uchun tоgri keladi. Bu xolda ishning asosiy sxemasi taxminan quyidagicha: xisoblash tugunida (foydalanuvchi kompyuteri) joylashgan maxsus agent bu kompyuterning ishlamay turganlik faktini aniqlaydi, meta-kompyuterning boshqaruv tuguni bilan boglanadi va undan navbatdagi ishlar xajmini oladi. Berilgan ishlar xajmi bajarilishi bоyicha xisob tugagach, xisoblash tuguni faktik bajarilgan ishlar tоgrisida xisobotni qaytaradi yoki qidiruv maqsadiga erishilganligi xaqida signal yuboradi.

Metakompyuter tushunchasi malumotlarni uzatishni yuqoritezlikdagi tarmoqlar bilan birlashtirilgan, geografik taqsimlangan resurslardan dinamik tashkillashtirilgan virtual kompyuter deb atash mumkin. Aloxida qurilmalari metakompyuterning tashkil etuvchi qismlari bоlib, bir vaqtning оzida foydalanuvchilarga ulanish nuqtasi bоlib xizmat qiladi.

Metakompyuterli yondashuv va bugungi, masofadan ruxsat beruvchi, dasturiy vositalar orasida qanday farq bor?

Metakompyuterda ruxsat (dostup) shaffofdir, yani foydalanuchi bitta, ammo uning stolida turgan quvvatliroq mashinadan foydalanayotganligi tasavvurga ega bоladi va uning shaxsiy kompyuterida qabul qilingan modeli chegarasida unda ishlashi mumkin.

Metakompyuter shakllari.

Stol superkompyuteri. Foydalanuvchi оzining masalalarini masofaviy xisoblash qurilmalarida muvaffaqiyatli xisoblashi uchun va boshqa tipdagi resurslarga chiqishi uchun zarur bоlgan xisoblash resurs xajmi bilan ishni boshlash (zapuskat) imkoniga ega bоladi.

Intellektual instrumental kompleks. Kоpgina amaliy soxalardagi amaliyot tajribalari shuni kоrsatadiki, tezkor xisoblashning оzi yetarli emas, balki real vaqtda datchiklardan kelayotgan katta xajmdagi malumotlarni yigish, kechayotgan xolatni taxlil qilishni ishlab chiqish, yechimlarni chiqarish va boshqaruv tasirlarini amalga oshirish zarur.

Bularning barchasi boshqaruvni, turli kоrinishdagi malumotlarga ishlov berishni, jarayonlarni modellashtirish, real vaqtda vizuallashni tor integratsiyasini talab etadi. Bu turdagi xisoblash komplekslari intelektual instrumentlar deb nom olgan.

Tarmoqli superkompyuter. Metakompyuting goyasi bunday yondashuvda mantiqiy yakunlanishigacha olib boriladi, aynan: turli quvvatdagi aloxida hisoblash qurilmalarini tarmoq yordamida shaffof choksiz (besshovnogo) birlashtirish yоli bilan barcha mavjud xisoblash resurslarini masshtablashtirishdir. Bunday konstruksiyaning tashkil etuvchi elementlari superkompyuter, server, ishchi stansiya va xattoki shaxsiy kompyuterlar xam bоlishi mumkin. Bu shaklning ajralib turuvchi xususiyati shundaki, agregatsiyalangan arxitekturaning yigilgan resurslari bitta masala doirasida qоllanilishi mumkin.

Cloud xisoblashlar deganda odatda foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis kоrinishida taqdim etilishi tushuniladi.

Foydalanuvchilarga xizmatlarga, hisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan holda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etishdan iborat.

Suniy intellektning paydo boʻlish tarixi. Suniy intellektning qoʻllanilish sohalari.

Suniy intellekt (SU)-bu kompyuter, robotlashtirilgan kompleks, yoki biror analitik tizimni inson kabi tafakkur qilishga oʻrgatish usullarini oʻrganadigan zamonaviy fandir.

Suniy intellekt termini Lisp nomli dasturlash tili ixtirochisi Djon Makkarti nomi bilan bogʻliq. U 1956 yilda Karnegi-Mellon universitetidabirinchi boʻlib suniy intellekt asosida yaratilgan dasturni namoyish qildi.

Aqilli robotlar toʻgʻrisida 1924 yilda Karel Chepak london teatrida Universal robotlar nomli pesasini qoʻydi. Namoish qilingan pesa publikasi xayron qoldirdi va robot degan soʻz halq ichiga kirib mixlanib qoldi.

1943-45 yillarda neyron tarmoqlarini tushunish va yaratishga asos solindi, 1950 yilda Alan Tyuring tomonidan ilmiy nashrda intellektual shaxmat oʻyinining taxliliga bagʻishlangan ilmiy ishi chop etildi. 1958 yilda esa birinchi su'iy intellektni dasturlash tili Lisp paydo boʻldi.

1960 yildan 1970 yillargacha boʻlgan davrda qator olimlar tabiiy tillarni yaxshi tushuna oladigan kompyuterlar yaratilganligini isbotladilar. 1965 yilda Eliza deb nomlangan ingliz tilida gapira oladigan birinchi robotni yaratdilar. Usha davrlarda SU yoʻnalishi AQSh, SSSR va boshqa davlat va harbiy tashkilotlarini oʻziga jalb qila boshladi.

1969 yilda Stenford universiteti olimlari Sheki nomli SU li robotni yaratishdi. Ushbu robot mustaqil xarakatlanishi, malumotlarni qabul qilishi va oddiyroq masalalarni echa olardi.

1997 yilda kompyuter Dip Blyu va shaxmat dasturini yaratishdi. Ushbu kompyuter Jaxon chempioni Garri Kasparovni yutib oldi.

Intellektual mashinaga yutqazgan Garri Kasparov shunday degan edi: Agar intellektual mashina shaxmatdan kuchlilar kuchlisini yutib olsa, demak u eng yaxshi muzika yoza oladi, eng yaxshi kitoblarni xam yoza oladi.

Suniy intellekt (SU) kompyuterlarga shaxsiy tajribasiga asoslanib oʻqish (oʻrganish) hamda berilayotgan parametrlarga moslasha olish va ilgarilari faqat insongina echa oladigan masalalarni echiish imkonini beradi. SU amalga oshirilgan koʻp xollarda-shaxmat oʻynay oladigan kompyuterdan tortib to xaydovchisiz avtomobillarni boshqarishgacha barchasi uchun chuqur oʻqitish (glubokoe obuchenie) va tabiiy tillarni ishlash (obrabotki estestvennogo yazika) imkoniyatlari juda muximdir. Ushbu texnologiyalarga tayanib kompyuterlarni katta xajmli malumotlarni qayta ishlash va ulardagi qonuniyatlarni aniqlashga oʻrgatish mumkin.

Yuqorida keltirilganidek Suniy intellekt-bu kompyuter, robotlashtirilgan kompleks, yoki biror analitik tizimni inson kabi tafakkur qilishga oʻrgatish usullarini oʻrganadigan zamonaviy fandir.

Insoniyat suniy intellekt orqali XXI asr global muammolariga ilm-fanda yangi imkoniyatlarni kashf etishi orqali ijobiy echimlar topishi bilan bir qatorda hayot tarzining tibbiyot, talim, energetika, qishloq hoʻjaligi, shaxarsozlik va boshqa barcha sohalarida sifatli xizmat koʻrsatish imkoniyatlariga erishadi.

Suniy intellekt atamasining koʻplab ta'riflari mavjud boʻlib, umumlashtirgan xolda, uni insonning mantiqiy va ijodiy funksiyalarini bajaruvchi intellektual suniy tizim deb atash mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasida 2020 yilning Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili deya nomlanishi respublikamizda raqamli iqtisodiyotga oʻtish va axborot texnologiyalarni rivojlantirishga alohida e'tibor qaratayotganidan dalolat beradi. Albatta bu xalqimiz manfaati yoʻlidagi ijobiy inqilobiy burilishdir.

Respublikada axborot texnologiyalaridan keng foydalanishni ragʻbatlantirish orqali raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, har bir sohaga innovasiyalarni joriy etish va mavjud normativ-huquqiy, ma'muriy hamda barcha boshqa mavjud toʻsiqlarni bartaraf etish maqsadida 2017 - 2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasi doirasida bir qator muhim normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqildi. Jumladan:

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 2 martdagi PF-5953-son 2017 2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha harakatlar strategiyasini Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisidagi Farmoni;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 13 dekabrdagi PF-5598son Oʻzbekiston Respublikasi davlat boshqaruviga raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat hamda axborot tizimlarini joriy etish boʻyicha qoʻshimcha choratadbirlar toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 7 maydagi PQ-4708-son Matematika sohasidagi talim sifatini oshirish va ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 28 apreldagi PQ-4699son Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 30 avgustdagi PQ-4433son Yoshlarni ilm-fan sohasiga jalb etish va ularning tashabbuslarini qoʻllabquvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 iyuldagi PQ-4391-son Oliy va oʻrta maxsus talim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 18 maydagi PQ-4321-son Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat tizimi infratuzilmalarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 21 noyabrdagi PQ-4022son Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida raqamli infratuzilmani yanada modernizasiya qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 2 sentabrdagi PQ-3927son Raqamli ishonch raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasini tashkil etish toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 3 iyuldagi PQ-3832-son Oʻzbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 15 iyuldagi VMQ-589-son Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parki faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 18 yanvardagi VMQ-48-son Oʻzbekiston Respublikasida aqlli shahar texnologiyalarini joriy etish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisidagi qarori.

SU muximligi nimalarda namoyon boʻladi?

-      SI malumotlarni ishlash hisobiga oʻqitish va izlash kabi takrorlanuvchi jarayonlarni avtomatlashtirish imkonini beradi. Lekin SIni robotizasiyadan farqi bor. Chunki robotizasiyaning negizini apparat vositalar tashkil etadi. SI ning maqsadiqoʻl mexnatini avtomatlashtirish emas, balki yirik masshtabli kompyuterlashtirilgan masalalarni ishonchli va uzluksiz bajarishdan iborat. Bunday avtomatlashtirish tizimni dastlabki sozlash va masalalarni toʻgʻri qoʻyish uchun inson ishtirokini taqazo etadi.

-      SI mavjud vositalarni intellektual qiladi. Odatda SI aloxida ilova siftida yaratiladi. Yaratilgan SI ilovasi mavjud vositalarni takomillashtirish uchun ularga integrasiya qilinadi. Avtomatlashtirish, muloqat qilish platformalari, botlar va

aqilli kompyuterlar bilan katta hajmli malumotlarni birlashtirish natijasida uyda va ofislarda ishlatiladigan turli texnologiyalarni, ya'ni malumotlarni intellektual taxlilovchi tizimlaridan to investision taxlil vositalarigacha yaxshilaydilar.

-      SU oʻqitishning progressiv algoritmlari qoʻllanilganligi tufayli va malumotlarga mos ravishda programmalashtirilib borilishi asosida SU ushbu algoritmlarga moslashadi. SU malumotlarning qonuniyatlarini aniqlaydiki ular algoritmga ma'lum koʻnikmalarni oʻzlashtirish imkonini beradi: algoritm klassifikator yoki peridikatorga aylanadi. Shunday qilib, xuddi algoritm shaxmat oʻyinini oʻrganganidek, u tegishli vositalarni taklif qilishga oʻrganishi mumkin.Bunda modellar yangi malumotlar kelishiga qarab moslashib boradi.

-      SU bir nechta yopiq satxli neyron toʻrlari yordamida katta hajmli malumotlarni chuqur taxlilini bajaradi. Bir necha yillar ilgari beshta yopiq satxli yulgʻichlikni topish tizimini yaratish mumkin emas edi. Lekin hisoblash quvvatlarini keskin oʻsishi tufayli va katta hajmli malumotlarni paydo boʻlishi bilan hamma narsa oʻzgardi.Chuqur oʻqitish modeli uchun katta hajmli malumotlar kerak boʻladi, chunki chuqur oʻqitish ular asosida olib boriladi. Shuning uchun ham malumotlar hajmi qancha koʻp boʻlsa, modelni aniqligi shuncha koʻp boʻladi.

-      Chuqur neyron toʻrlari SUga misli koʻrilmagan aniqliklarga erishishga imkonnini beradi. Misol uchun Google Search qidiruv tizimi va Google Photos hizmati bilan birga chuqur oʻqitish negizida ishlaydi, ushbu vositalardan biz qancha koʻp foydalansak, ular shunchalik samarali boʻladi. Sogʻlikni saqlash tizimida rak kasalligini MRT suratlarini SI texnologiyalari yordamida (chuqur oʻqitish, tasvirlvrni klassifikasiya qilish, ob'uktlarni tanib olish) tasxishlash aniqlik jihatidan yuqori kvalifikasiyaga ega boʻlgan rentgenologlar xulosalaridan qolishmaydi.

-      SI malumotlardan maksimum foydani ajratib olish imkonini beradi. Oʻzoʻzini oʻqita oladigan algoritmlarni paydo boʻlishi bilan malumotlarni oʻzi ham intellektual mulk ob'ektiga aylanib qoldi. Malumotlar kerakli javoblarni ham oʻz ichiga oladi-faqat ularni SI texnologiyalari yordamida topib olish kerak xolos. Xozir malumotlar bir necha yillar oldingiga nisbatan ancha muxim rol oʻynaganligi bois, ular raqobatni ta'minlashlari mumkin. Bir xil texnologiyadan foydalanilganda va bir xil raqobat muxitida kim eng aniq malumotlarga ega boʻlsa, oʻsha yutib chiqadi.

SI ni qoʻllash sohasidagi muammolar. SI texnologiyalari ixtiyoriy sohani oʻzga rtira oladi, lekin ularning imkoniyatlari ham cheksiz emas. SU ning imkoniyati cheklangan, asosiysi xar qanday oʻqitish malumotlar asosida amalga oshiriladi, boshqa usuli yoʻq. Bu esa malumotlardagi ixtiyoriy noaniqliklar (xatoliklar) olingan natijalarda oʻz aksini topadi.

Zamonaviy SI tizimlari ma'lum aniq ajratilgan masalalarni echishga moʻljallangan. Poker oʻyinini oʻynashga moʻljallangan tizim pasyansni oʻynini yoki shaxmat oʻyinini oʻynay olmaydi. Yulgʻichlikni aniqlashga sozlangan tizim, avtomobilni boshqara olmaydi yoki huquqiy yordam koʻrsata olmaydi. Bundan tashqari sogʻliqni saqlash sohasidagi yulgʻichliklarni aniqlashga moʻljallangan SI tizimi kerakli aniqlik bilan soliqlardagi maxinasiyalarni aniqlay olmaydi. Boshqa soʻz bilan aytganda ushbu tizimlar juda tor doiraga ixtisoslashtirilgandir. Ular bitta konkret masalani echishga ixtisoslashtirilgan va insonga xos koʻpmasalalik darajasidan ancha yiroqdir.

Shunday qilib, SU ning maqsadi bu kirishdagi malumotlarni taxlil qilish va olingan natijalarni interpretasiya qilishga qodir boʻlgan dasturiy vositalarni ishlashini ta'minlashdan iborat. SU hech qachon insonni oʻrnini bosa olmasligini ta'kidlaymiz.

Suniy intellektning qoʻllanilish sohalari.

2021 yilning 17 fevral kuni Suniy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori qabul qilindi.

Mazkur Qarordan koʻzlangan maqsadRaqamli Oʻzbekiston

2030 Strategiyasiga muvofiq suniy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng qoʻllash, raqamli malumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini ta'minlash, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratishdir.

Shuningdek, ushbu hujjat suniy intellektni qoʻllashning asosiy yoʻnalishlari va tamoyillarini, shuningdek, yaqin va uzoq istiqbolda ushbu sohani kompleks shakllantirish uchun shart-sharoitlarni belgilovchi Suniy intellektni rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqish, iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohada, davlat boshqaruvi tizimida suniy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqish va ulardan foydalanishda yagona talablar, javobgarlik, xavfsizlik va shaffoflikni belgilovchi normativ-huquqiy bazani ishlab chiqish, aholi manfaatlari yoʻlida davlat xizmatlari koʻrsatish sifatini yaxshilashni nazarda tutadi. Oʻz navbatida, malumotlarni qayta ishlashda davlat organlarining samaradorligini oshirish uchun suniy intellekt texnologiyalaridan keng foydalanish, foydali texnologik echimlarni ishlab chiqish boʻyicha fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarni oʻtkazish va ularni keyinchalik tijoratlashtirishni ragʻbatlantiruvchi suniy intellekt sohasida innovasion ishlanmalarning mahalliy ekotizimini yaratish kabi maqsad-vazifalarni amalga oshiriladi.

Qarorda suniy intellekt texnologiyalarining qaysi sohalarda qay tarzda qoʻllanilishi, bu borada koʻzda tutilgan vazifalar ham toʻliq oʻz aksini topgan.

Misol uchun, qishloq xoʻjaligi sohasida: erni masofadan zondlash malumotlari asosida tuproq va qishloq xoʻjaligi ekinlari holatini, shuningdek, qishloq xoʻjaligi texnikasi, shu jumladan, kombaynlar ishini monitoring qilish jarayonida suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash koʻzda tutilgan.

Bank sohasida esa tijorat banklari faoliyatini monitoring qilish samaradorligini oshirish va ular tomonidan tartibga solish talablari (SubTech va RegTech) bajarilishini soddalashtirish, shuningdek, bank xizmatlari koʻrsatish sifatini tahlil qilish, foydalanuvchilarni masofadan biometrik identifikasiyalash (Face-ID) va kredit tavakkalchiliklarini baholash uchun suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash vazifasi belgilangan.

Moliya sohasida esa byudjet xarajatlari, pensiya, ijtimoiy va sugʻurta toʻlovlari, shuningdek, nafaqa toʻlovlarini tahlil qilish va samaradorligini oshirish uchun suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash nazarda tutilmoqda.

Soliq sohasida yuridik shaxslarning soliq tushumlarini tahlil qilish, soliq toʻlovlaridagi tafovutlarni aniqlashda suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash, transport sohasida esa lokomotivlarni boshqarish jarayonida ularning harakatini kuzatib borish va xavfli vaziyatlarda mashinistlarni ogohlantirishda, jamoat transporti harakatini tahlil qilish va ularning optimal yoʻnalishlarini aniqlashda, shuningdek, avtomobil harakatini va transportdagi tirbandliklarni monitoring qilishda suniy intellekt texnologiyalarini qoʻllash vazifalari belgilangan.

Shu oʻrinda takidlash lozimki, mazkur Qaror 2020 yilgi -Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili Davlat dasturining Iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarida belgilangan - Raqamli iqtisodiyotni jadal rivojlantirish, inson faoliyatining barcha sohalariga raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, jumladan sogʻliqni saqlash va talim sohalariga, iqtisodiyotning real sektorida ishlab chiqarish va boshqarish tizimlarini avtomatlashtirish, axborot tizimining yaxlitligi va barqaror faoliyatini hamda axborot xavfsizligini ta'minlash bilan bogʻliq vazifalar ijrosini ta'minlashga xizmat qilgani bilan ham ahamiyatlidir.

2.1. Buyumlar interneti (Internet of Things) va Aqlli dunyo konsepsiyasi. Insoniyat оz tarixida uchta axborot inqilobini amalga oshirgan.

Birinchisi - yozuvning kashf etilishi bоlgan bоlsa, ikkinchisi - kitob bosishning ixtiro qilinishi edi. Uchinchi axborot inqilobi esa Internet bоlgan.

Hozirda internet orqali yozishmalar, videoqоngiroqlar va hatto savdo ishlarining bajarilishi hamma uchun odatiy holga aylandi. Hatto hukumat ham оz funksiyalarining muayyan qismini internet orqali bajarmoqda. Lekin, global tarmoqning imkoniyatlari bu bilan ham cheklanib qolayotgani yоq. Qizigi shundaki, internetdan foydalanishni endi nafaqat insonlar, balki, buyumlar ham uddalaydigan zamonga qadam qоymoqda.

Aslida internetdan foydalanadigan buyumlar zamonasi ham allaqachon boshlangan. Shu sababli ham bu soha buyumlar interneti (Internet of Things) deb nomlanish olgan bоlib, axborot texnologiyalari evolyusiyasi bir kun kelib bu jarayonga kirishishi albatta tabiiy hol edi.

2.5-rasm. Internet of Things komponentlari.

Buyumlar interneti (Internet of Things) konsepsiyasi.

Buyumlar interneti konsepsiyasi hamda, termining оzi dastlab 1999-yilda Massachusets texnologik instituti xodimi Kevin Eshton tomonidan оrtaga tashlangan edi. Unga kоra, biz kundalik turmushda foydalanadigan eng oddiy rоzgor buyumlari, masalan, choynak, eshik qulfi, muzlatgich singarilardan tortib, ijtimoiy ahamiyatga ega bоlgan texnik vositalar, masalan, kоcha chiroqlari, eskalatorlar, avtomobil tоxtash joylari (parkovka) va shahar xavfsizlik xizmatlarigacha, yoki tibbiyotda qоllaniladigan yuqori texnologik qurilmalar - masalan, kardiostimulyatorlardan boshlab, ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarishgacha bоlgan barcha-barcha jabhalarni internet bilan qamrab olish kоzda tutilgan. Bunda, mazkur sohalarning internet qamrovi inson ishtirokini istisno qilishi, yani, buyumlar inson ishtirokisiz ham internet orqali оzaro muloqot qilishi nazarda tutiladi. Buyumlar internet deyilishning sababi ham shunda.

Qayd etish joizki, buyumlar orasida internet orqali muloqotga kirishgan eng birinchi buyum bu yana оsha Massachusets texnologik instituti bitiruvchisi Jon Romkining tosteri bоlgan edi. 1990-yilda Romki TCP/IP protokoli orqali ushbu buyumni tarmoqqa ulagan va undan masofadan turib foydalanishga kirishgan. 2008yilda esa internet endi haqiqatan ham buyumlarniki bоlib qoldi. Chunki, оsha yili internetga ulangan buyumlar soni internetga ulangan insonlar sonidan oshib ketgan edi. Bu raqam borgan sari оsishda davom etdi va 2018-yilga kelib, jahon bоylab tarmoqqa ulangan buyumlar soni endilikda telefonlar sonidan ham оzib ketgani iddao qilinmoqda.

Insonzotni buyumlarni internetga ulash va ularni boshqarishda internetdan foydalanishga undaydigan ikki xil omil mavjud. Birinchisi va eng dastlab namoyon bоlgani bu - erinchoqlikdir. оsha Romki ham tosterni оrnidan turmay, yotgan joyida ishga tushirib, tayyor nonushtaga chiqishni maqsad qilgan bоlsa kerak. Tasavvur qiling, siz oshxona buyumlaringizni internetga ulaysiz va kun tartibingizdan kelib chiqib, ularga qandaydir ssenariylar yuklab qоyasiz. Ular esa, internet orqali оzaro muloqot qilib, sizga masalan, ertalabki soat 6-00 ga avvaldan choy qaynatib turadi, deraza pardalarini kоtaradi, xonani shamollatib, televizorni kerakli kanalga qоyib yoqib qоyadi.

Ikkinchi jihat esa ancha jiddiy va u xavfsizlik masalalari bilan bogliq. Tayinki, ayniqsa ayollar kоp bora allaqachon uydan chiqib bоlib, keyin miyasiga lop etib uradigan dazmolni оchirmay chiqqan bоlsam-a - degan holatga tushishgan. Bazilar esa, uyda suv toshitib yuborib, pastki qavatdagi qоshnilarni ham qiynab qоygan holatlar bоlgan. Buyumlarni internetga ulash bunday salbiy holatlarni oldini olishga va kishiga xotirjamlik bagishlashga ham xizmat qiladi. Оsha dazmolni basharti оchirmay chiqqan bоlsangiz ham, uni masofadan turib, telefoningiz orqali оchirib qоyishingiz mumkin. Yoki, shunday ssenariy qilasizki, dazmolga aytaylik ikki daqiqadan kоp qоl tekkizilmasa, avtomatik ravishda оziniоzi tokdan оchirsin. Suv toshib ketsa ham, bu jarayonni qayd etgan datchiklar internet orqali uyga kiraverishdagi quvurdagi ventilni yopishga buyruq berishi mumkin. Bundan albatta siz ham bexabar qolmaysiz (chunki, datchik sizga internet orqali muloqotga chiqib, suv toshigani haqida xabar beradi; shu bilan birga, ventil ham sizga aloqaga chiqib, suvni kirishdan berkitganini aytadi).

Bular oddiy, maishiy misollar.

Masalan, buyumlar internetiga ulangan kamerani xonadoningiz oldiga оrnatsangiz, uyingizga chaqirilmagan mehmon kelishi bilan u оz оzidan ishga tushib, poygakdagi insonni suratga yoki videoga tushiradi va sizga yuboradi. Agar, оsha begona shaxs eshikni ochishga urinsa bu haqida ham kamera eshik qulfiga xabar berib, qоshimcha himoya vositalarini ishga jalb qilishi va hatto 02 ga оzi qоngiroq qilishi mumkin. Bularning barchasi inson ishtirokisiz, buyumlarning оzi tomonidan internet orqali bajariladi. Energiya tejamkorligi borasida ham buyumlar interneti yaxshi samara berishi mumkin.

Masalan, siz xonada bоlgan paytingizda, konditsioner sensori sizning borligingizni оzi sezib, оzi ishga tushadi va sovita boshlaydi. Isitish va yoritish tizimini ham shunday sozlash mumkin. Xullas, bu borada buyumlar interneti insonga juda kоp imkoniyatlar taqdim etadi va ulardan qanday foydalanish odatda insonning оz fantaziya darajasi bilan cheklanadi xolos.

Yuqorida aytgan jarayon, yani, buyumlar internetini xonadonda qоllash hozirda Aqlli uy deb nomlanadigan tushuncha ostiga birlashtirilgan. Bu jarayonning nisbatan yirikroq va muhimroq kоrinishi Aqlli shahar konsepsiyasida namoyon bоlishi mumkin. Masalan, bunda shaharning ijtimoiy ahamiyatga ega muhim qismlari transport vositalari, svetoforlar, xavfsizlik tizimlari va ho kazolarning texnik vositalarini ham buyumlar internetiga ulash mumkin. Masalan, svetoforlar va avtomobilingiz internet orqali muloqot qilsa, sizga mashinangizdagi sensorli ekran shaharning qaysi kоchalari tirband va qaysi kоchalari nisbatan holi ekanini kоrsatib borishi mumkin. Ofisingiz ham aqlli ofis tizimida loyihalangan bоlsa, masalan, mashinangiz ofisga yetishga ikki daqiqa qolganda оzi internet orqali xonangizdagi chiroqqa, konditsionerga, noutbukka sizning kelishingiz haqida xabar beradi. Ular esa ishga tushib, xonaga kirishingizga tayyor turadi. Sizga bu gaplar ertakdek tuyulayotgan bоlishi mumkin. Lekin, ishoning, bu kоz оngimizda bоlib turgan reallikdir. Sizga bu hali uzoq kelajakdek ham tuyulishi mumkin. Biroq, bir paytlar ota-bobolarimiz ot-aravalar zamonasidan avtomobillar davriga qadam qоyishganidek, endi biz ham oddiy buyumlardan internet orqali оzaro muloqot qila oladigan aqlli buyumlar zamonasiga kirib kelmoqdamiz.

2.6-rasm. Internet of Things konsepsiyasi

Hozirda buyumlar interneti istiqboli porloq bozor bоlishi bilan birgalikda, bu bozorni shiddat bilan rivojlanishdan tоsib turgan ayrim muammolar mavjud. Birinchidan, hali buyumlarni internet orqali оzaro muloqot qilishi uchun yagona xalqaro standartning ishlab chiqilmagani. Natijada, buyumlarni internetga ulash imkonini beradigan qilib chiqarayotgan aksar ishlab chiqaruvchilar оz bizneslarini himoya qilish maqsadida, mahsulotlarni qandaydir xos yopiq protokollarda ishlaydigan qilib, ichki standartlar asosida chiqarishmoqda. Bu esa, uydagi hamma internet buyumlarni faqat оsha firmadan olishga majbur qilishga mоljallangan. Lekin bu hol uzoqqa bormasligi aniq. Chunki, bozor bunday оyinlarni yoqtirmaydi. Lekin, buyumlarning internet tilini standartlashtirishga qaratilgan dastlabki muvaffaqiyatli urinishlar allaqachon mavjud. Masalan, hozirda kоplab ishlab chiqaruvchilar WEB Z.0 texnologiyasiga boglana oladigan buyumlarni ishlab chiqarishga оtishgan. Buyumlar internetining ommalashishiga hozircha tоsqinlik qilayotgan eng katta omil esa, internetli buyumlarning hozircha biroz qimmatligidir. Biz yuqorida tariflagan aqlli uy sistemasidagi minimal tоplam, masalan, оzi ishga tushadigan chiroq, eshik qulfi, kamera va suv toshishini aniqlovchi datchikdan iborat tоplam оrtacha 200$ atrofida bоlib, sistemani yanada kengaytirish yana ham xarajatlarning kоpayishiga olib keladi. Lekin, bir paytlar kompyuterlar favqulodda qimmat bоlib, keyinchalik, masalan bir necha barobar arzon bоlib ketgani singari, internetga ulana oladigan buyumlar ham tobora arzonlashishi tabiiy. Chunki, buyogiga ishlab chiqaruvchilar orasida raqobat aynan shu yоnalishda ketadi. Axir, Artel konditsionerining ham reklamasida uning WI-fi bilan ishlashi bejizga urgu bilan takidlanmagan.

2.3. Cloud (bulutli) xisoblashlar tushunchasi. Bulutli hisoblash modellari.

Cloud xisoblashlar deganda odatda foydalanuvchiga kompyuter resurslarini va quvvatlarini internet-servis kоrinishida taqdim etilishi tushuniladi.

Sloud xisoblashlar konsepsiyasining mohiyati foydalanuvchilar xizmatlariga, xisoblash resurslariga va ilovalariga (operatsion tizimlar va infrastrukturani kiritgan xolda) internet orqali masofaviy dinamik ruxsatni taqdim etishdan iborat.

Bulutli hisoblash (Cloud computing) axborotlarni qayta ishlash modellini оzida taqdim etadi, yani masalalarni yechish jarayonida apparat va dastur resurslarini onlayn xizmat sifatida foydalanuvchiga taqdim etadi. Bulutli hisoblash texnologiyasidan foydalanishning asosiy afzalligi axborotlarga kirishni taminlaydigan yashirin murakkab infrastrukturaga egaligi va uni oxirgi foydalanuvchi tomonidan qayta ishlash vositasi hisoblanishida. Bu foydalanuvchilarga axborotlarni qayta ishlash texnologiyalarining nozik farqlari tоgrisida оylamasdan оzlarining majburyatlarini bajarish imkoniyatini beradi.

Bulut resurslarini tashkilot xodimlarining ishlarini tashkil qilinishiga оxshash kоrinishda tinglovchilarning оqish jarayonini ratsional tashkil qilish imkoniga ega bоlish maqsadida talimda samarali foydalanish mumkin. Talimda bulut texnologiyasidan foydalanishga misol sifatida talabalar, professor-оqituvchilar va boshqalar uchun shaxsiy kabinetlar, elektron kundalik va jurnallarni kоrsatish mumkin. Bulutli texnologiya axborot texnologiyalarining barcha afzalliklaridan foydalanib turli xil ijtimoiy dasturiy taminotlarga kirishni tashkil qilish imkonini beradi, ular mobil оqishni tashkil qilish uchun platforma sifatida xizmat qilishi mumkin. Shu bois bulutli texnologiyadan foydalanish оqish jarayoniga sarflanadigan xarajatlarni kamaytirish, оquv materiallarini shakllantirish, unga kirishni taminlash, оquv rejalarini tezkor оzgartirish hisobiga оqish sifatini oshirish imkonini beradi. Bulutli hisoblash texnologiyasidan foydalanilganda quydagi afzalliklarga ega bоladi:

-                  zahira nusxa kоchirish ( malumotlar bulutda saqlab qolinadi, xato agar kompyuter ishdan chiqqan taqdirda ham);

-                  saqlash (bulut barcha turdagi malumotlarni saqlash imkoniyatini foydalanuvchiga taqdim etadi);

-                  kirish huquqi (bulutdagi malumotlarga kirish, mobil vositasidan kirish);

-                  hamkorlik (bulut bir vaqtning оzida bir nechta foydalanuvchilarning birgalikda ishlash imkoniyatini yaratadi, bu funksiya yordami bilan guruh bоlib loyihalarni yaratish, mashgulotlarda professor оqituvchilar va talabalar оrtasida hamkorlikda ishlashini optimal rejalashtirish imkoniga ega bоladi);

-                  Vaqtlar va resurslarga ongli munosabatni shakllanishi (professor оqituvchilarga оquv materiallardan nusxa olishga vaqt va resurslar sarflashga zaruriyat bоlmaydi, talabalar esa оquv materiallarga onlayn kirish huquqiga ega bоladilar);

-                  Topshiriqlar (talabalar bulutda оzining topshiriqlarini saqlashi, professor оqituvchilar esa оziga maqul bоlgan vaqtda ularga kirish huquqiga ega bоladilar).

A diagram of software components

Description automatically generated

2.7-rasm. Bulutli servislarning modellari

Bulutli hisoblash quyidagi model kоrinishlarida joriy qilinishi mumkin:

-                  Infostrucher as a Servise (IaaS) talab bоyicha infostruktura kоrinishida taqdim etilishi mumkin.

-                  Software-as-a-Service (SaaS) dasturiy taminotga kirish huquqini taqdim etadi, yani olisda joylashgan serverlarni shaxsiy provayderlar orqali sozlash va boshqarish imkonini beradi.

-                  Platform as a Servise (PaaS) platforma asosida qurilgan malumotlarni qayta ishlash fizik vositalar tоplami (serverlar, qattiq disk va boshqalar). Talim berish jarayonida samarordorlikni oshirishda bulut texnologiyasining SaaS modeli ham istiqboli hisoblanadi.

Bulutli xizmatlarni tashkillashtirish uchun bugungi kunda kоplab internet tizimlari mavjud. Ushbu tizimlarning eng kоp qоllaniladiganlari quyidagilardan iborat:

-                  Box.net;

-                  Dropbox.com;

-                  Diigo.com; - Smartsheet.com; - Microsoft Office 365.

Ushbu va boshqa bulutli tizimlar imkoniyatlarining qiyosiy tahlili quyidagi jadvalda keltirilgan.

2.1-jadval. Bulutli malumotlarni saqlash tizimlarining qiyosiy tahlili

Nomi

Bepul joy

hajmi,

GB

Malumotni shifrlash usuli

Operatsion tizimlarni qоllab quvvatlashi

Internetda umumiy ulanish imkoniyati

Guruxli ishlash imkoniyati

Foydalanuvchi

kompyuterlar

soni

Drop box

2

SSL, AES 256

Windows,

Mac OS,

Linux,

Android, iOS

mavjud

Mavjud emas

Spider Oak

2

RSA 2048, AES 256

Windows,

Mac OS,

Linux,

Android, iOS

mavjud

Mavjud emas

MS Sky

Drive

7

SSL, AES 128

Android, iOS,

Windows,

Mac OS

mavjud

mavjud

Box. com

5

SSL, AES 256

Android,

Windows

Mobile,Ipad, Iphone

mavjud

mavjud

Wuala

5

AES 256,

RSA 2048,

SHA-256

Windows,

Mac OS,

Linux,

Android, iOS

mavjud

Mavjud emas

Adrive

50

SSL

Android, iOS

mavjud

mavjud

1

Yandeks. Disk

10

Net

Windows,

Mac OS,

Linux,

Android, iOS

mavjud

Mavjud emas

Bulutli hisoblashning uchta shakli mavjud: Davlat bulutlar, xususiy bulutlar va gibrid bulutlar.

A diagram of a cloud service

Description automatically generated

2.8-rasm. Bulutli servislarning turlari.

Davlat bulutlarga misollar - Amazon Elastic COMPUTE Cloud (EC2), IBMning Blue Cloud, Sun Cloud, Google App engine va Windows Azure hizmatlar tashkilotini оz ichiga oladi.

Foydalanuvchilar uchun, keng miqyosdagi eng yaxshi iqtisodiy foyda beradi bulutlar turlari, sozlash uchun ilovaarat, dastur va tarmoqli kengligi xarajatlarini provayder bilan qoplangan bulutlar hisoblanadi. Bu haqi-boshiga-foydalanish model ekan va etkazilgan faqat xarajatlar ishlatiladi quvvatiga asoslangan.

Bazi cheklashlar borki, jamoat bulutlarni har birini tashkil etish uchun eng muvofiq bоlishi mumkin bоlganlarigina olinadi. Model xosil qilish, konfiguratsiyani, xavfsizlik va CLA оziga xos xususiyatini cheklaydi mumkin kamroqdan-ideal yоqligi qoidalarga bоysunadi.

Xususiy bulutlar moslashuvchan bоlib, avtomatlashtirish va monitoringlashtirish imkoniyatini beradi. Xususiy bulutlar kоlamini odatda iqtisodiyot jihatdan qimmat bоlishi mumkin. Bu kichik va оrta biznes uchun qоllaniladi.

Amaliy ishning maqsadi Virtual realik (VR): asosiy tushunchalar, tamoyillari va tizimlar, Virtual reallikning qurilmalari va tarkibiy qismlari, кенгайтирилган ҳақиқат (АR), аралашган ҳақиқат (МR), катталаштирилган ҳақиқат кўзойнаклари, катталаштирилган ҳақиқат линзалари boʻyicha kоnikmasiga ega bоlish.

Nazariy qism

Virtual reallik (VR): asosiy tushunchalar. Virtual reallik texnologiyalari yaqinda paydo bоldi va terminologiya hali yaxshi оrnatilmagan. Vikipediya quyidagi tariflarni beradi.

Virtual reallik (VR) - texnik vositalar bilan yaratilgan insonga sezgi organlari orqali: kоrish, eshitish, teginish va boshqalar tasir kоrsatadigan dunyo. Reallik sezgilarining ishonarli majmuasini yaratish uchun real vaqtda virtual reallik xususiyatlari va reaksiyalarining kompyuter sintezi amalga oshiriladi.

Virtual reallik tizimlari odatiy kompyuter tizimlariga qaraganda, odamning barcha sezgi organlariga tasir kоrsatib, virtual muhit bilan оzaro aloqani simulyatsiya qiladigan qurilmalar deb nomlanadi.

Bunday tizimlar hali ham mavjud emas, ammo virtual reallikni yaratishda, ishlab chiquvchilar uning mavjudligini taminlashga harakat qilishadi:

                  ishonarli - foydalanuvchiga yuz berayotgan voqealarning voqelik hissi bilan yordam beradi;

                  interfaol - atrof-muhit bilan оzaro munosabatni taminlaydi;

                  оqish uchun qulay - keng va batafsil dunyoni kashf qilish imkoniyatini yaratadi;

                  mavjudlik tasirini yaratish - maksimal darajada sezgilarga tasir kоrsatadigan, miya va foydalanuvchi tanasi jarayonga jalb qilingan bоladi.

Virtual reallik turlari. VR texnologiyasini rivojlantirishning ushbu bosqichida ular orasida quyidagi turlarni ajratish mumkin.

Tоliq effekti bilan VR texnologiyalari juda batafsil virtual olamning ishonchli simulyatsiyasini taminlaydi. Ularni amalga oshirish uchun siz foydalanuvchilarning harakatlarini aniqlay oladigan va ularga real vaqt rejimida javob bera oladigan yuqori samarali kompyuter va tоliq effektini taminlaydigan maxsus uskunalar kerak.

Tоliq effeksiz bilan VR. Bularga ekranda uzatiladigan tasvir, ovoz va boshqarish moslamalari, yaxshisi keng ekranli simulyatsiyalar kiradi. Bunday tizimlar virtual voqelik deb tasniflanadi, chunki ular VR uchun talablarni tоliq anglamasalar ham, tomoshabinga tasir qilish jihatidan boshqa multimedia vositalaridan ancha ustundir.

Umumiy infratuzilishga ega VR texnologiyasi. Ular orasida Second Life - milliondan ortiq faol foydalanuvchilarga ega bоlgan ijtimoiy tarmoq elementlari bоlgan uch оlchamli virtual dunyo, Minecraft оyini va boshqalar mavjud. Bunday dunyolar tоliq VR effektini taminlamaydi (ammo, Minecraft Oculus Rift vaaa Gear VR shlemlari asosida bunaka texnologiyani taminlaydi). Bunday virtual olamda, boshqa foydalanuvchilar bilan оzaro aloqa yaxshi tashkil etilgan, lekin kоpincha haqiqiy virtual reallik mahsulotlari uchun etarli emas.

Virtual olam nafaqat оyin sanoatida qоllaniladi: 3D Immersive Collaboration kabi platformalar tufayli siz ishlarni tashkil qilishingiz va 3D maydonlarni оrganishingiz mumkin - bu mavjudlik tasiri bilan hamkorlik deb nomlanadi. Tоliq VR effekti va shu bilan birga foydalanuvchilarning оzaro tasirini taminlash - VR rivojlanishining muhim yоnalishlaridan biri.

Internet texnologiyasiga asoslangan VR. Bular asosan HTML ga оxshash bоladi va Virtual Reality Markup Language оz ichiga oladi. Kelajakda virtual voqelik, shu jumladan Internet texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilishi mumkin.

VR texnologiyasi qanday ishlaydi.

Virtual reallikga botirishning eng keng tarqalgan vositalari bu ixtisoslashtirilgan shlemlar / kоzoynaklar. 3D formatidagi video displeyda foydalanuvchi kоzlari oldida kоrsatiladi. Tana korpusining aylanishini kuzatib boradigan giroskop va akselerometr, sensorlarning оqishiga qarab ekrandagi tasvirni оzgartiradigan kompyuter tizimiga malumotlarni uzatadi. Natijada, foydalanuvchiga virtual dunyoda atrofga qarash va unda his qilish imkoniyati mavjud bоladi.

Virtual reallik dunyosiga yanada chaqqonroq kirish uchun VR moslamalari boshning holatini kuzatadigan sensorlar bilan bir qatorda, kоzlar оquvchilarining harakatlarini kuzatadigan va odamning har bir lahzada qayerga qarayotganini aniqlashga imkon beradigan, shuningdek, odamning harakatlarini virtual tarzda takrorlash uchun kuzatadigan tizimlardan foydalanishlari mumkin. dunyo. Bunday kuzatuv maxsus sensorlar yoki videokamera yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Ananaviy 2D-kontrollerlar (sichqonchani, joystik va boshqalar) endi virtual reallik bilan оzaro aloqa qilish uchun etarli emas, shuning uchun ular 3Dkontrollerlar bilan almashtirildi (uch оlchovli kosmosda ishlashga imkon beradigan manipulyatorlar).

Fikr-mulohaza asboblari foydalanuvchi virtual dunyoda sodir bоlayotgan barcha narsani tоliq his qila oladigan qilib yaratilgan. Bunday qurilmalar sifatida tebranuvchi joystiklar, burama stullar va boshqalar ishlatilishi mumkin.3

VR kurilmalari va komponentlari. Odam kоrish qobiliyatining 80% malumotiga ishonadi. Shuning uchun, VR tizimlarini ishlab chiquvchilari vizualizatsiyani taminlaydigan qurilmalarga katta etibor berishadi. Qoida tariqasida, ular stereo tovush moslamalari bilan tоldiriladi, teginish tasiri va hatto hidlarni taqlid qilish ustida ish olib borilmoqda. Tam kurtaklariga tasiri haqida hali xabar berilmagan.

Rasmlarni namoyish etish uchun kurilmalar

Virtual reallik shlemi

Zamonaviy virtual reallik shlemlari (HMD-display, head-mounted display, videoshlem) chap va оng kоzlar uchun tasvirlarni namoyish etadigan bir yoki bir nechta displey, tasvir geometriyasini sozlash uchun obyektiv tizimi va qurilmaning fazoda yоnalishini kuzatadigan kuzatuv tizimini оz ichiga oladi. Tashqi kоrinishida, ular kоzoynakka оxshaydi, shuning uchun ular VR headsets (VRgarnitura) yoki virtual reallik kоzoynaklari deb nomlanadi. Ularni uch guruhga bоlish mumkin:

1.              Tasvirga ishlov berish va chiqarishni taminlaydigan kоzoynaklar (Android, iPhone, Windows Phone). Zamonaviy smartfon - bu uch оlchovli tasvirlarni mustaqil ravishda qayta ishlashga qodir bоlgan yuqori samarali qurilma. Kоrsatilgan smartfonlar ancha yuqori piksellar soniga ega. Deyarli har bir smartfon qurilmaning kosmosdagi оrnini aniqlashga imkon beradigan sensorlar bilan jihozlangan.

2.              Tashqi qurilmalar (PK, Xbox, PlayStation va boshqalar) tomonidan tasvirga ishlov beriladigan kоzoynaklar. Tashqi qurilma yuqori ishlashga ega bоlishi kerak va kоzoynaklar pozitsion sensorlar bilan jihozlangan.

3.              Virtual reallik uchun avtonom kоzoynaklar (Lenovo Mirage Solo, sovmestno s Google, Oculus Quest ot Facebook, Samsung Gear VR va boshqalar).

Shlemlar VR-ning tоliq tarkibiga kiradigan asosiy tarkibiy qismdir, chunki ular nafaqat atrofdagi tasvirlarni va stereo tovushni taminlaydi, balki foydalanuvchini atrofdagi voqelikdan qisman izolyatsiya qiladi.

Bunday displeylar tovushni idrok qilishning оziga xos mexanizmidan foydalanadi - parallaks (motion parallax). Buning uchun tomoshabin uchun har bir vaqtning оzida, uning ekranga nisbatan pozitsiyasidan kelib chiqib, uch оlchovli obektning tegishli proyeksiyasi yaratiladi. Sahna atrofida harakatlanib, foydalanuvchi uni har tomondan kоrib chiqishi mumkin, shu bilan birga sahnadagi barcha narsalar bir-biriga nisbatan siljiydi.

Parallaks hodisasi tovushni idrok qilishni sezilarli darajada yaxshilaydi. Faqatgina binokulyar kоrishdan foydalanadigan 3D kinoteatrlari va 3D-TV dan farqli оlaroq, MotionParallax3D texnologiyasi foydalanuvchiga 3D sahnasini har tomondan, xuddi uning barcha obektlari reallikan ham kоrishga imkon beradi. Tomoshabinning ekranga nisbatan siljishi, 3D kinoteatrda MotionParallax3D tizimidagi tovush tasirini buzgan holda, bu effektni kuchaytiradi.

Parallaks mexanizmidan foydalanuvchi tizim foydalanuvchi boshining eng kichik harakatlarini ushlab turishi va ularni yuqori tezlik va aniqlik bilan kuzatishi kerak, shunda miya tasvirlarning оzgarishi kechikishidan kelib chiqadigan obektlar geometriyasidagi buzilishlarni sezmaydi. Kechikish 20 ms dan oshmasligi kerak, interfaol оyinlar uchun - 11 ms dan oshmasligi kerak.

Ushbu qurilmalar, qoida tariqasida, tоliq effektni taminlaydi, chunki ular displeylarda takrorlanadi va foydalanuvchini atrof-muhitdan ajratib qоymaydi. Istisno shakllari - bu virtual reallik xonalari (CAVE, cave automatic virtual environment) xisoblanadi. Bunday xonalarda har bir devorga foydalanuvchi joylashgan nuqtaga qarab hisoblanadigan stereoskopik rasm proyeksiyalanadi. Natijada, bunday tasvir odamni har tomondan оrab oladi, uni оziga botiradi. Bazi bir ekspertlarning fikriga kоra, VR xonalari VR shlemlariga qaraganda ancha yaxshi: ular yuqori aniqlik bilan taminlaydilar, hatto bazi birlarni ishdan chiqaradigan katta hajmli qurilmani kiyib olishning hojati yоq va foydalanuvchi оzini doimiy ravishda kоrishi tufayli оzini оzi aniqlash osonroq bоladi. Ovozni sezish uchun kurilmalar

Kоp kanalli dinamik tizimi tovush manbasini lokalizatsiya qilishga imkon beradi, shunda foydalanuvchi virtual dunyoda eshitish yordamida navigatsiya qila oladi.

Tasir va boshqa sezgilar.

Virtual reallik perchatkalari (malumot perchatkalari, datagloves)

Ushbu perchatkalar qоllar va barmoqlarning harakatlarini kuzatishga imkon beradigan sensorlar bilan jihozlangan.

Texnik jihatdan buni turli xil usullar bilan amalga oshirish mumkin: optik tolali kabellar, tortishish moslamalari yoki piyezoyelektrik datchiklar, shuningdek elektromexanik qurilmalar (masalan, potensiometrlar) . Masalan, EPFL i ETH Zurich olimlari ultra yengil perchatkalarni ishlab chiqdilar (ogirligi barmoq uchun 8 grammdan kam) va qalinligi faqat 2 mm. Ular оta real taktil geribildirim beradi va batareyadan quvvatlanib, misli kоrilmagan harakat erkinligini taminlaydi. Virtual reallik kostyumi.

Ushbu kostyum foydalanuvchining butun tanasi holatidagi оzgarishlarni kuzatishi va tasirchan, harorat va tebranish sezgilarini, shuningdek shlem bilan birgalikda - vizual va eshitish vositasi bоlishi kerak.

1.3-rasm. Virtual reallik kostyumi Hidlar va tam.

Xushbоy hidlarni sintez qilish bоyicha ishlar bir yildan ortiq davom etmoqda, ammo natijalardan foydalanish hanuzgacha keng tarqalgan emas. Tam sezgilarini etkazish sohasidagi har qanday muhim yutuqlar haqida hozircha gap yоq.

Boshqarish moslamalari.

Virtual muhit bilan оzaro aloqa qilish uchun sichqonchani ichiga оrnatilgan joy va harakat sensorlar, shuningdek tugmachalar va aylantirish gildiraklari bоlgan maxsus joystiklar (geympadlar, wands) ishlatiladi. Endi bunday joystiklar tobora simsiz bоlib kelmoqda.

Yuqorida aytib оtilgan axborot perchatkalari va virtual reallik kostyumlari boshqarish moslamalari sifatida ham ishlatilishi mumkin. Birlashtirish muammolari

Odatda yangi texnologiyalarni joriy qilish bilan bоlganidek, istiqbolli bozorga chiqqan har bir yirik etkazib beruvchilar оz mahsulotlarini ilgari surishga va texnik echimlarni tarqatishga intilishadi. Shunga kоra, etakchi kompaniyalar VRgarnituralarini chiqargan holda ular uchun maxsus tarkibni ishlab chiqadilar yoki buyurtma qiladilar. Hozirgi vaqtda VR bozorining harakatlantiruvchi kuchi asosan оyinchilar uchun virtual оyinlar bоlib, Oculus Rift, Samsung Gear VR, HTC Vive, PlayStation VR va boshqalar chiqarildi.

Bir minigarnituraga mоljallangan оyinlar va boshqa tarkiblarni boshqasida оynatib bоlmaydi. Gamerlar turli xil ishlab chiquvchilarning minigarnituralari оrtasida оyinlar joylashtirilguncha kutishmaydi. Sanoatchilar, reklama beruvchilar va boshqa kоplab sohalarning vakillari VRni tezroq amalga oshirishadi, agar ular qimmatbaho uskunalarni boshqa virtual reallik kоzoynaklari uchun yangi, juda jozibali dastur ishlab chiqilganligi sababli оzgartirish kerak emasligini bilsalar.

VR taminotchilari ular orasidagi yaxshi yоlga qоyilgan hamkorlik virtual reallikni butunlay yangi bosqichga olib chiqishi mumkinligini yaxshi bilishadi. Shu sababli, 2016 yil dekabr oyida Global Virtual Reallik Uyushmasi (GVRA) - virtual reallik shlemlarini ishlab chiqaruvchilarning notijorat tashkiloti bоlib, ushbu sohani rivojlantirishda kompaniyalarning say-harakatlarini birlashtirishga qaratilgan. Uni yaratishda Acer Starbreeze, Google, HTC VIVE, Oculus, Samsung i Sony

Interactive Entertainment ishtirok etdi.

GVRA veb-saytiga kоra, uyushmaning asosiy maqsadi VR sanoatining global оsishi va rivojlanishiga hissa qоshish. Tadqiqot оtkazish va soha uchun eng muhim mavzular bоyicha tavsiyalarni ishlab chiqish uchun ishchi guruhlarini yaratish rejalashtirilgan. Oxir oqibat, ushbu guruhlar eng yaxshi tajribalarni ishlab chiqadilar va ularni ochiq ravishda baham kоradilar.

Biroq, 2018 yil oktabr holatiga kоra, yani. GVRA tashkil qilinganidan deyarli ikki yil оtgach, assotsiatsiya veb-saytida 2016 yildan 2017 yilgacha bоlgan da VRni qamrab olgan Virtual reallik va uning EVRopa uchun potensialini оrganish maruzasi paydo bоldi. Kоrinishidan, yirik kompaniyalar оrtasida global kelishuvlarga erishish VR texnologiyalarini tоgri rivojlantirishdan kоra qiyin ish emas.

Biroq, uskunalarni birlashtirish bоyicha harakatlar davom etmoqda.

Shunday qilib, 2017 yil 17-iyul kuni NVIDIA, Oculus, Valve, AMD va Microsoft kompaniyalari VirtualLink spetsifikatsiyasini taqdim etdi, bu yangi avlod VR-garnituralarini faqat bitta yuqori tezlikda ishlaydigan USB kabelidan foydalangan holda kompyuterlarga va boshqa qurilmalarga ulanish imkonini beradigan ochiq sanoat standartidir (hozirda ishlatiladigan bir nechta simlar va ulagichlar оrniga). Takidlanishicha, VirtualLink VR uchun maxsus ishlab chiqilgan. Bu shlem va kompyuter ishlab chiqaruvchilariga yangi avlod virtual voqelikni yaratishga imkon beradigan optimal kechikish va оtkazish qobiliyatini beradi.

Albatta, bu yoki boshqa usulda birlashtirish vazifalari haligacha hal qilinadi, chunki boshqa texnologiyalarda bоlgani kabi, asosiysi bu keyingi yillarda sodir bоladi.

Kengaytirilgan haqiqat (AR): asosiy tushunchalar.

Kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari nisbatan yaqinda paydo bоldi, terminologiya hali aniqlanmagan, bu Kengaytirilgan, virtual va boshqa voqeliklar maqolasida batafsil tavsiflangan. Vikipediya quyidagi tariflarni beradi.

Kengaytirilgan voqelik (augmented reality, AR) atrof-muhit tоgrisida malumotni tоldirish va malumotni idrok qilishni yaxshilash maqsadida har qanday sezgir malumotlarni idrok sohasiga kiritish natijasidir.

Kengaytirilgan haqiqat atamasi 1990 yilda Boeing Tomom Kodelom tadqiqotchisi (Tom Caudell) tomonidan ilgari surilgan.

Kоtarilgan voqelikning yana bir qancha tariflari mavjud. Xususan, tadqiqotchi Ronald Azuma (Ronald Azuma) 1997 yilda uni shunday tizim deb belgiladi:

1) virtual va realni birlashtiradi; 2) real vaqtda оzaro tasir qiladi; 3) 3D formatida ishlaydi.

Pol Milgram (Paul Milgram) va Fumio Kishino (Fumio Kishino) tushunchalarida kengaytirilgan haqiqat aralash haqiqatning bir qismi bоlib, uni gibrid voqelik (hybrid reality) deb ham atashadi.

Ushbu konsepsiya 1994 yilda taklif qilingan. Ammo, 2016 yildan boshlab, Microsoft оzining HoloLens mahsulotini sotishda aralash haqiqat atamasidan faol foydalanishni boshladi. Va endi, bazi ekspertlar (jihozlarni etkazib beruvchilar) shartlarni quyidagicha tasniflaydilar:

Kengaytirilgan haqiqat (AR) - har qanday qurilmalarning ekrani orqali har qanday raqamli malumotlarni (rasmlar, video, matn, grafika va boshqalar) proyeksiyalash. Natijada, real dunyo suniy elementlar va yangi malumotlar bilan tоldiriladi. Bu odatiy smartfon va planshetlar, kengaytirilgan reallik kоzoynaklari, statsionar ekranlar, proyeksion moslamalar va boshqa texnologiyalar uchun dasturlar yordamida amalga oshirilishi mumkin.

1.4-rasm. Kengaytirilgan haqiqat

Aralash haqiqat (MR) - uch оlchovli virtual obektlarning proyeksiyasi yoki fizik kosmosdagi gologrammalar. Virtual obekt atrofida harakatlanishga, uni har tomondan va zarurat bоlganda ichkaridan tekshirishga imkon beradi. Bu, qoida tariqasida, maxsus jihozlarni (kоzoynak yoki dubulga) talab qiladi. AR texnologiyasi qanday ishlaydi

Barcha holatlarda kuchaytirilgan haqiqatni yaratishning umumiy sxemasi quyidagicha: AR qurilmasining kamerasi haqiqiy obektning rasmini oladi; qurilmaning dasturiy taminoti natijada paydo bоlgan tasvirni aniqlaydi, tasvirga mos keladigan vizual qоshimchani tanlaydi yoki hisoblaydi, haqiqiy tasvirni uning komplekti bilan birlashtiradi va vizualizatsiya moslamasida yakuniy tasvirni namoyish etadi.

Biz kengaytirilgan voqelikni yaratish texnologiyasini sanoat uskunalarini diagnostikasi yoki uni boshqarish uchun foydalanish misolidan foydalangan holda batafsil kоrib chiqamiz.

AR bilan ishlab chiqarishda ishlash uchun videokamera va tegishli dasturiy taminotga ega smartfon, planshet yoki aqlli kоzoynaklar qоllaniladi. Agar videokameraning obektivi obektga (jihozning bir qismi) qaratilgan bоlsa, dastur uni oldindan belgilangan marker orqali yoki obektning shaklini tahlil qilgandan sоng taniydi.

Obektni tanib, dasturiy taminot korxona serverida yoki bulutda joylashgan uch оlchovli raqamli obektga ulanadi.

Keyin AR qurilmasi kerakli malumotlarni yuklab oladi va uni obektning rasmiga qоshib qоyadi. Natijada, korxona xodimi ekranda (yoki kоzoynak orqali) qisman jismoniy haqiqatni, qisman raqamli kоrinishni kоradi. Shu bilan birga, ushbu jihozni boshqaruvchi operator va tamirlash bоyicha mutaxassis bitta obektga qarab, bajarilgan funksiyalarga muvofiq turli xil kengaytirilgan voqelikni kоradilar. Tamirlash ustasi ish vaqti yoki, aytganda, xizmat kоrsatiladigan asbobuskunaning malum bir tugunining ish harorati tоgrisidagi malumotlarni kоrishi mumkin. AR qurilmasi operatorga obektni boshqarishga yordam beradi - sensorli ekran, ovoz yoki imo-ishoralar orqali. Xodim harakatlanayotganda AR displeyining hajmi va yоnalishi avtomatik ravishda оrnatiladi, keraksiz malumotlar yоqoladi va yangi malumotlar paydo bоladi.

Uch оlchovli raqamli model CAD-dan foydalangan holda (odatda obektni rivojlantirish bosqichida) yoki ushbu jihozni raqamlashtirish orqali yaratiladi. Ushbu raqamli dubl obektning holati tоgrisida, оzi, axborot tizimlari va tashqi manbalardan olingan malumotlarni tоplaydi. Uning yordami bilan kengaytirilgan reallik dasturi kengaytirilib, obekt malumotiga yoki uning atrofidagi rasmga aniq malumotlarni joylashtiradi.

1.5-rasm. AR-ni INTERPIPE STEEL-da IT-Enterprise-ning SmartEAM yechimida qоllash misol

AR dasturlarini amalga oshirish

Kengaytirilgan voqelikni keltirib chiqaradigan qurilmalarni quyidagi guruhlarga bоlish mumkin.

Mobil qurilmalar. Bularga planshetlar, smartfonlar, kоzoynaklar va uzoq muddatda kattalashtirilgan haqiqat linzalari kiradi.

Planshetlar va smartfonlar uchun maxsus dasturiy taminot оrnatilgan bоlishi kerak. Masalan, kengaytirilgan haqiqat brauzerlari, masalan, Wikitude, Layar, Blippar yoki maxsus dasturlar (xususan, Windows Phone uchun City Lens) smartfonlar va planshetlarga оrnatilishi mumkin. Ushbu brauzerlar foydalanuvchining joylashgan joyiga, dоkonlarga, kafelarga, ijaraga berish punktlariga, xizmat kоrsatish shoxobchalariga va boshqalarga yaqin bоlgan diqqatga sazovor joylarni kоrsatishi, shuningdek boshqa foydali funksiyalarni bajarishi mumkin.

1.6-rasm. Kengaytirilgan haqiqat uchun mobil qurilmalar

Kengaytirilgan haqiqat kоzoynaklari - bu AR bilan ishlash uchun maxsus yaratilgan, tоliq qurilma. Ular, aksariyat hollarda, gologrammalar va malumotlarni real makonga tushira olishadi, ammo ularni jismoniy obektlarga boglashmaydi. Aslida, bu faqat sizning kоzingiz oldida ekran. Eng mashhur kоzoynaklar bu Google Glass (2018 yilda oddiy foydalanuvchilarga 2.0 va 3.0 versiyalari, kompaniyalar - 2017 yil versiyasi, Google Glass Enterprise Edition). Vuzix Blade, Epson Moverio, Sony SmartEeglass ular bilan raqobatlashadi. Google Glass bilan taqqoslaganda, ushbu va boshqa kengaytirilgan reallik kоzoynaklari arzonroq va arzonroq - oddiy foydalanuvchilar ularni rasmiy saytlarda sotib olishlari mumkin.

Ammo Microsoft HoloLens, Magic Leap One va Meta 2 kоzoynaklari allaqachon aralash haqiqat kоzoynaklari, yani. ular sizga haqiqiy dunyoga boglangan virtual obektlar bilan ishlashga imkon beradi.

1.7-rasm. Kengaytirilgan haqiqat kоzoynaklari

Kоtarilgan haqiqat uchun linzalar hali ham kelajak texnologiyasidir. Ishlab chiquvchilar linzalarni boshqarish tizimi, miniatyura kamerasi, antenna, LED va boshqa optoyelektronik tarkibiy qismlarni оz ichiga olgan shaffof ekranga aylantirishga harakat qilishadi. Xususan, Samsung allaqachon aqlli kontaktli linzalar uchun patentni topshirgan va Google ham ushbu yоnalishda ishlamoqda. Ammo bunday qurilmalar 5-10 yildan keyin bozorga chiqadi.

1.8-rasm. Kengaytirilgan haqiqat linzalari

Statsionar qurilmalar. Bu televizor, kompyuter ekrani, Kinect kabi оyin kompyuteri bоlishi mumkin. Televizor ekranida allaqachon kattalashtirilgan rasm kоrsatiladi (bu kоpincha futbol va xokkey оyinlarini translyatsiya qilish paytida rоy beradi), kompyuter uchun misol Google xaritasi Suniy yоldosh rejimida, kоchalarning nomlari va diqqatga sazovor joylari suniy yоldosh rasmiga оrnatilgan bоlsa. Bazan keng ekranli ekranlardan foydalaniladi, shuningdek, tasvirlarni nafaqat ekranlarga, balki istalgan sirtga ham suratga olishga qodir bоlgan proyeksion tizimlar qоllaniladi.

Maxsus vositalar. Bularga, masalan, harbiy uchuvchilar uchun maxsus dubulgalar kiradi. Uchuvchi uchun muhim malumotlar dubulga oynasida aks etadi va u asboblar paneliga qaramasdan sezishi mumkin va shu bilan qimmatli soniyalarni tejashga qodir. Kоpgina bunday tizimlar boshni burish yoki uchuvchi qoshlarini siljitish orqali nishonga olishga imkon beradi. Beshinchi avlod qiruvchi F-35 dubulgasi shunchalik zamonaviy texnologiyalardan foydalanadiki, uchuvchi hatto samolyotning shaffof bоlmagan tanasi orqali ham kоrish imkoniyatiga ega. Bu dunyodagi eng qimmat dubulga bоlib, uning narxi 400 ming dollardan oshadi va britaniyalik muhandislar allaqachon оrnatilgan tungi kоrish tizimiga ega bоlgan harbiy uchuvchilar uchun dubulgani ishlab chiqdilar.

Aqlli dubulga ning himoya oynasida mototsiklning tezligi, yоnalishi, matnli xabarlari va boshqa kоp narsalar aks ettirilgan. Shunga оxshash texnologiya malumotni avtomobilning old oynasida aks ettirish uchun ishlatiladi.

Sоnggi 20 yil ichida Boeing kabel simlarini ishlab chiqarish vaqtini kamaytiradigan va ularni ishlab chiqarishdagi xatolarni bartaraf etadigan tizim izlamoqda. Bortli samolyot tizimlari simlar va kabellar bilan оzaro boglangan kоplab tarkibiy qismlarni оz ichiga oladi. Ularning Boeing 747 samolyotidagi umumiy uzunligi, masalan, 250 kilometrni tashkil etadi.8 Simlar maxsus shablonga binoan yotqizilib, ulanadi, shundan sоng ular оralgan va simlarning uchlariga ulagichlar оrnatiladi. Bunday ish uzoq vaqt talab etadi va xatolarga duch keladi. 2014 yil boshida kompaniya Google Glass kоzoynak platformasida kengaytirilgan haqiqat echimini taqdim etdi. AR texnologiyasini joriy etish orqali ishlab chiqarish vaqtini 25 foizga qisqartirish va xatolarni 50 foizga qisqartirish mumkin bоldi .

Virtual va kengaytirilgan haqiqat. Virtual voqelikni kоpayish bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Ularning tub farqi shundaki, virtual yangi suniy dunyoni quradi va kengaytirilgan haqiqat faqat individual suniy elementlarni real dunyo idrokiga olib keladi.

1994 yilda Pol Milgram va Fumio Kishino aralash haqiqatni (mixed reality, MR) virtual uzlyuksiz (VC) chegaralari orasidagi hamma narsa deb belgilagan, bu erda virtual uzlyksiz tоliq voqelikdan to tоlaligicha virtual muhitgacha chоzilgan. haqiqat va uning ichidagi fazilat. "

YAni, ushbu konsepsiyada kengaytirilgan haqiqat aralash haqiqatning faqat bir qismiga aylanadi, uni gibrid haqiqat (hybrid reality) deb ham atashadi.

2018 yil may oyida Mountain View-da bоlib оtgan har yilgi Google I / O (yoki I/O) konferensiyasida (dona). Kaliforniya shtatidagi Clay Bavor (Clay Bavor), AR va VR boshligi, VR/MR/AR/RR - bu alohida va aniq narsa emas. Bu turli xil nuqtalar uchun qulay yorliqlardir (Ushbu yozuvdagi RR qisqartmasi haqiqiy voqelikni - haqiqiy voqelikni anglatadi.

Kley Bayvor оz bayonotiga izoh berib, quyidagilarni qоshimcha qildi:

Agar VR va AR spektrda ikkita nuqta bоlsa, unda spektrni nima deb atashimiz kerak? Bu erda bazi goyalar mavjud: immersiv hisoblash, mavjudlik bilan hisoblash, jismoniy hisoblash, perseptiv hisoblash, aralash haqiqat yoki immersiv haqiqat. Ushbu texnologiya yangi paydo bоlgan va biz hali ham tariflarni tanlash uchun uzoq yоlni bosib оtmoqdamiz, ammo hozirga kelib uni immersiv hisoblash deb ataymiz.

Bu holda immersive ning tarifi odamga bir vaqtning оzida bir nechta idrok qilish kanallari (kоrish, eshitish, teginish, hid) orqali tasir qilish bilan kоp qirrali degan manoni anglatadi.

Kоrinib turibdiki, Pol Milgram va Fumio Kishiro terminologiyasida aralashgan haqiqatni yaratadigan barcha texnologiyalar, Kley Bayver bitta muddatda, afzalroq immersiv axborot texnologiyalarini birlashtirishni taklif qilmoqda.

Ingliz tilidagi Vikipediyada shuningdek kengaytirilgan haqiqat (Extended reality (XR ili Cross Reality)) sahifasi mavjud bоlib, unda XR - bu butun hayot spektrini, tоliq haqiqiy dan tоliq virtual gacha bоlgan reallikning konsepsiyasida tushunarli bоlgan tushuncha bor- Pol Milgram tomonidan joriy etilgan fazilatlar. YAni, bu ajratish, aslida, aralash haqiqat atamasiga mos keladi.

Va shuningdek, XR yoki Cross Reality (xoch-haqiqat yoki xoch-haqiqat deb tarjima qilinishi mumkin, hali tarjima qilingan variant mavjud emas) davo qiladigan X-Reality (X Reality (XR)) sahifasi keng jihozlarni qamrab oladi va virtual haqiqat (VR), aralash haqiqat (MR), kengaytirilgan haqiqat (AR) uchun tarkib yaratishga imkon beruvchi dasturiy taminot, shu jumladan sensorli interfeyslar, dasturlar va infratuzilmalar! - kinematik voqelik (CR).

Ushbu sahifada shuningdek, 1960-yillarda boshlangan X-Reality va XR atamalarining paydo bоlishi haqida hikoya qilinadi. 2016 yil may oyida Pixvana XR qisqartmasidan virtual, aralash va kengaytirilgan haqiqat uchun umumiy atama sifatida foydalanishni boshladi. Kevin Joys (Kevin Joyce), VRFocus bosh muharriri, 2018 yil 1 mart, оzining AR, VR, MR, RR, XR: A Glossary to the Acronyms of the Future maqolasida takidlaganidek: Yangi tendensiya har qanday Ushbu yangi texnologiyalardan foydalanadigan tarkib XR deb belgilangan. Shu bilan birga, XR qisqartmasi оzaro haqiqat ni aniqlash uchun ham qоllaniladi, bu AR, MR va VR usullarini birlashtirgan har qanday apparat vositasi; masalan, Google Tango.

Shunday qilib, bizda yana bir umumlashtiruvchi atama mavjud (vositachilik va aralash haqiqat bilan birga) - XR. Ammo bu hammasi emas.

Boshqa voqeliklar rоyxati quyidagilarni оz ichiga olishi mumkin:

Visuo-haptic mixed reality (VHMR) - bu vizual-taktil aralash haqiqat - virtual va real obektlarning vizual va taktil hislarini birlashtirish qobiliyatiga ega bоlgan aralash haqiqat tarmogi.

360 virtual haqiqat (yoki 360 VR, yoki mobil VR), u interfaol va hayajonli tarkib sifatida, foydalanuvchini tоliq оrab olgandek, gоyo u sahnaning оrtasida turibdi. Ushbu tarkibni istalgan qurilmadan foydalanib kоrish mumkin va u foydalanuvchiga istalgan yоnalishda qarashga imkon beradi ... Bu foydalanuvchini passiv tomoshabindan faol tomoshabinga aylantiradi, chunki u istalgan joyda tomosha qilish imkoniyatiga ega. Bunday tarkib deb nomlangan vositadan foydalangan holda yaratiladi. 360 darajali tortishishni taminlaydigan 360 kamerali.

Biroq, skeptiklarning fikriga kоra, biron bir yоnalishga qarash virtual voqelikka kirishni anglatmaydi. 360 kameraga VR terminologiyasini qоllaydigan marketologlar, hech bоlmaganda, bexosdan sоz birikmalaridan foydalanishadi. SR (substitutional reality, almashtirish haqiqati) Yaponiyaning RIKEN FizikaKimyoviy Tadqiqot Instituti laboratoriyalarida fantastika va voqelikni bir-birlaridan ideal tarzda ajratib bоlmaydigan tarzda birlashtiradigan haqiqatni almashtirish tizimi ishlab chiqilgan. Texnologik rivojlanishning ushbu bosqichida bu atama sinonim deb qaralishi mumkin. Virtual reallik. Ammo uzoq (yoki unchalik uzoq bоlmagan) kelajakni yaratish mumkin.

Simulated reality (simulyatsiya qilingan yoki simulyatsiya qilingan haqiqat). Bu haqiqiy haqiqatdan farq qilib bоlmaydigan faraziy voqelik. Simulyatsiya qilingan voqelikda simulyatsiya ichida yashayotganlarini bilishi yoki bilmasligi mumkin bоlgan ongli mavjudotlar bоlishi mumkin. Bu hozirgi tushunchadan, texnologik erishish mumkin bоlgan virtual haqiqatdan juda farq qiladi. Virtual voqelikni haqiqatdan ajratish oson; unda ishtirok etganlar hech qachon boshdan kechirgan narsalarining tabiatiga shubha qilmaydilar. Simulyatsiya qilingan voqelik, aksincha, haqiqatdan ajratish qiyin yoki imkonsiz bоladi.

1.9-rasm. Virtual va kengaytirilgan haqiqat

Bazan bir xil narsani anglatadigan atamalarning kоpligi, qisman har bir kompaniyaning kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari uchun оz nomlari bilan chiqishi.

Computer Vision - bu kompyuterlar va boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar orqali tasvirlar va koʻrinishlarni tushunish va aniqlash boʻyicha tizimdir. Ushbu texnologiyalar juda keng qoʻllaniladi va bir nechta sohalarda foydalaniladi, masalan: San'at Computer Vision texnologiyalari, san'atda muhim boʻlgan tasvir va rasm ma'lumotlarini tushunish va oʻrganish uchun foydalaniladi.

1.   Tibbiyot - Tibbiyot sohasida, Computer Vision tizimlari, radiografiyalar va tomogrammalar kabi tasvirlarni tushunish va aniqlash uchun foydalaniladi.

2.   Transport - Kompyuter Vision texnologiyalari, transport sohasida avtomobillarning yurishi, avto yoʻlni tushunish, avtomobilni identifikatsiya qilish va boshqa amallar uchun foydalaniladi.

3.   Xavfsizlik - Xavfsizlik sohasida, Computer Vision tizimlari, video nazorat, yagona nazorat va yuk transport vositalarini kuzatish va aniqlash uchun foydalaniladi.

4.   Reklama - Marketingda, reklama va turli xil marketing kampaniyalarini tashkil etishda, kompyuter Vision tizimlari tasvirlarni yoritish, ma'lumotlar toʻplamasi va ma'lumotlar tahlil qilishda qoʻllaniladi.

Bunday kabi sohalar qanchalik keng boʻlsa-da, Computer Vision tizimlari hali ham yanada rivojlana oladi va yangi xususiyatlar va imkoniyatlar qoʻshib boriladi. Computer Vision sohasi oʻrganish uchun quyidagi roadmap tuzilishi mumkin: Asosiy algoritmlar va tushunchalar - Computer Vision sohasini oʻrganish uchun asosiy algoritmlar va tushunchalar bilish kerak. Bu algoritm va tushunchalar orqali, tasvirni tahlil qilish, aniqlash va tasvirni sinash mumkin.

1.   Programmalash tillari - Computer Vision sohasi oʻrganish uchun Python, MATLAB, R, C++, Java va boshqa tillarni oʻrganish kerak.

2.   Boʻsh ishchilar uchun uyali ilovalar va kutubxonalar - OpenCV, TensorFlow, PyTorch, Keras va boshqa boʻsh ishchilar uchun uyali ilovalar va kutubxonalar bilan tanishish kerak.

3.   Data tahlil - Computer Vision sohasini oʻrganish uchun data tahlili katta ahamiyatga ega. Bu maqsadda, numpy, pandas, scipy, scikit-learn kabi ilovalarni oʻrganish kerak.

4.   Kompyuter grafikasi va tasvir ishlash - Computer Vision sohasini oʻrganish uchun kompyuter grafikasi va tasvir ishlash asoslari kerak. Adobe Photoshop, GIMP kabi dasturlarni oʻrganishingiz mumkin.

5.   Amaliyot va loyihalar - Computer Vision sohasini oʻrganish uchun amaliyot va loyihalar ustida ishlayotgan boʻlishingiz kerak. Bu, oʻrganish jarayonida kompyuter Visiondagi muhim amallarni bajarishga yordam beradi.

6.   Tayyor kodlarni oʻrganish - Oʻzingizni tajribangizni oshirish uchun tayyor kodlarni oʻrganishingiz kerak. Bunday kodlar GitHub, Kaggle kabi platformalarda yoki boʻsh ishchilar uchun uyali ilovalarda topilishi mumkin.

Siz bu roadmap orqali Computer Vision sohasini oʻrganishga boshlay olasiz. Buni amaliyotda joriy qilish va yangi xususiyatlar bilan yangilanish davom etadi. Computer Vision, tasvirlarni va video xabarlarini tahlil qilish, aniqlash va tasvirni sinashga yordam beradigan bir necha asosiy tushuncha va algoritm asosida yuritiladi. Quyidagi asosiy tushunchalar va algoritmlar Computer Vision sohasida katta ahamiyatga ega:

1.   Tasvirni binarizatsiya qilish - Tasvirni binarizatsiya qilish, tasvirlarning mavjud boʻlgan oʻq va rangli elementlarini ayirishni tashkil etadi. Bunday binarizatsiya algoritmlari orqali, tasvirlarning moslashuvchanligi va yuqori darajada aniqlash, kengaytirish va koʻchirish imkoniyatlari mavjud.

2.   Yuzani aniqlash - Yuzani aniqlash, tasvirlarda yuzlarni aniqlash uchun qoʻllaniladi. Bu tushuncha uchun Face Detection algoritmlari, masalan, Viola-Jones algorithm yoki Haar-Cascade Classifier oʻrganish kerak.

3.   Tasvir segmentatsiyasi - Tasvir segmentatsiyasi, tasvirlarni tahlil qilish, tasvirlarning moslashuvchanligini va elementlarini aniqlash, tasvirlarni bir nechaga boʻlish va qism qism tahlil qilishni oʻz ichiga oladi.

4.   Tasvir tahlili va sinash - Tasvir tahlili va sinash, tasvirlarni tark etish, oʻlchash, shakllantirish, kengaytirish va boshqa koʻplab amallarni bajargan holda, aniq natijalarga erishishni ta'minlaydi.

5.   Yigʻindilar tahlili - Yigʻindilar tahlili, yigʻindilardagi obektlarni aniqlash va koʻrsatkichlarini oʻlchash uchun qoʻllaniladi. Bu tushuncha uchun Cluster Analysis va Object Tracking algoritmlari keng qoʻllaniladi.

6.   Neiron tarmoqlari - Neiron tarmoqlari, yagona yoki koʻp qatorlardan tashkil topgan ma'lumotlar tizimi orqali malumotni ifodalash va tahlil qilish imkoniyatlarini taminlaydi.

7.   Konvolutsiya neyron tarmoqlari - Konvolutsiya neyron tarmoqlari, tasvirlarni aniqlash va sinash uchun moʻljallangan holda yaratilgan, shu jumladan, tasvirlarni qism qism tahlil qilish, oʻlchash va tark etish imkoniyatlariga ega. Tasvirni tanib olishga qanday oʻrgatilgan.

Kompyuter tasvirni odamlardan juda boshqacha koʻradi va qayta ishlaydi. Kompyuter uchun tasvir shunchaki piksellar toʻplamidir - vektor tasvir yoki rastr sifatida. Rastrli tasvirlarda har bir piksel panjara shaklida, vektor tasvirda esa turli rangdagi koʻpburchaklar shaklida joylashtirilgan.

Malumotlarni tashkil qilish jarayonida har bir tasvir toifalarga boʻlinadi va jismoniy xususiyatlar chiqariladi. Nihoyat, geometrik kodlash tasvirlarni tavsiflovchi teglarga aylantiriladi. Ushbu bosqich - tasvirlarni yigʻish, tartibga solish, etiketlash va izohlash - kompyuter koʻrish modellarining ishlashi uchun juda muhimdir.

Chuqur oʻrganish malumotlar toʻplami aniq ishlab chiqilgandan soʻng, tasvir tanib olish algoritmlari tasvirlardan naqsh chizish ustida ishlash.

Yuzni tanish:

AI insonning yuz xususiyatlarini xaritalash va ularni chuqur oʻrganish malumotlar bazasidagi tasvirlar bilan taqqoslash orqali yuzlarni tanib olishga oʻrgatilgan.

Obektni aniqlash:

Tasvirni aniqlash texnologiyasi tasvirning tanlangan qismidagi qiziq ob'ektlarni aniqlashga yordam beradi. Vizual qidiruv birinchi navbatda tasvirdagi ob'ektlarni aniqlash va ularni Internetdagi tasvirlar bilan solishtirish orqali ishlaydi. Matnni aniqlash:

Tasvirni aniqlash tizimi, shuningdek, tasvirlardan matnni aniqlash va optik belgilarni aniqlash yordamida uni mashinada oʻqiladigan formatga aylantirishga yordam beradi.

Tasvirni aniqlash tizimi jarayoni.

Quyidagi uchta qadam qaysi tasvirning fonini tashkil qiladi tan olish ishlari.

1-jarayon: Malumotlar toʻplamini oʻrgatish

Tasvirni aniqlashning butun tizimi rasmlar, tasvirlar, videolar va boshqalardan iborat oʻquv malumotlaridan boshlanadi. Keyin neyron tarmoqlar naqshlarni chizish va hislarni yaratish uchun oʻquv malumotlariga muhtoj.

2-jarayon: Neyron tarmogʻini oʻrgatish

Malumotlar toʻplami ishlab chiqilgandan soʻng, ular neyron tarmoq algoritmiga kiritiladi. Bu tasvirni aniqlash vositasini ishlab chiqish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. a yordamida tasvirni aniqlash algoritmi neyron tarmoqlarga tasvirlar sinflarini tanib olish imkonini beradi.

3-jarayon: Sinov

Tasvirni aniqlash modeli sinovdan oʻtgandek yaxshi. Shuning uchun, oʻquv malumotlar toʻplamida mavjud boʻlmagan tasvirlar yordamida modelning ishlashini sinab koʻrish muhimdir. Malumotlar toʻplamining taxminan 80% dan foydalanish har doim oqilona namunaviy trening qolganlari esa 20% model sinovlarida. Modelning ishlashi aniqlik, bashorat qilish va foydalanish qulayligi asosida oʻlchanadi.

Tasvirni aniqlashdan foydalanadigan sohalar.

Sun'iy intellektning tasvirni aniqlash texnologiyasi sanoatning turli sohalarida tobora koʻproq foydalanilmoqda va bu tendentsiya yaqin kelajakda ham davom etishi taxmin qilinmoqda. Tasvirni aniqlashdan juda yaxshi foydalanadigan bazi sohalar:

A white hexagon with blue text

Description automatically generated

2.1-rasm. Tasvirni aniqlashdan foydalanadigan sohalar

Xavfsizlik sanoati:

Xavfsizlik sohalari yuzlarni aniqlash va aniqlash uchun tasvirni aniqlash texnologiyasidan keng foydalanadi. Aqlli xavfsizlik tizimlari odamlarga kirishga ruxsat berish yoki rad etish uchun yuzni aniqlash tizimlaridan foydalanadi.

Bundan tashqari, smartfonlarda telefonlar yoki ilovalarni qulfdan chiqarishga yordam beradigan standart yuzni tanish vositasi mavjud. Yuzni identifikatsiya qilish, tanib olish va malumotlar bazasi bilan moslikni topish yoʻli bilan tekshirish tushunchasi yuzni aniqlash.

Avtomobil sanoati:

Tasvirni aniqlash oʻz-oʻzidan boshqariladigan va avtonom avtomobillarning eng yaxshi ishlashiga yordam beradi. Orqa kameralar, sensorlar va LiDAR yordamida yaratilgan tasvirlar tasvirni aniqlash dasturidan foydalangan holda malumotlar toʻplami bilan taqqoslanadi. U boshqa transport vositalarini, svetoforlarni, qatorlarni, piyodalarni va boshqalarni aniq aniqlashga yordam beradi. Chakana savdo sanoati:

Chakana savdo sanoati tasvirni aniqlash sohasiga kirishmoqda, chunki u yaqinda ushbu yangi texnologiyani sinab koʻrmoqda. Biroq, tasvirni aniqlash vositalari yordamida u xaridorlarga mahsulotlarni sotib olishdan oldin deyarli sinab koʻrishga yordam beradi.

Sogʻliqni saqlash sanoati:

Sogʻliqni saqlash sohasi, ehtimol, tasvirni aniqlash texnologiyasidan eng katta foyda keltiradi. Ushbu texnologiya tibbiyot xodimlariga bemorlarda oʻsmalar, jarohatlar, insult va boʻlaklarni aniq aniqlashda yordam beradi. Shuningdek, u koʻrish qobiliyati zaif odamlarga matnga asoslangan jarayonlardan foydalangan holda onlayn malumotlarni olish orqali malumot va koʻngilochar narsalardan koʻproq foydalanishga yordam beradi.

Kompyuterni xuddi odamlar kabi vizual malumotlarni idrok etish, shifrlash va tanib olishga oʻrgatish oson ish emas. Tasvirni aniqlash modelini ishlab chiqish uchun sizga tonnalab etiketli va tasniflangan maʼlumotlar kerak boʻladi

1. Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portalida

Vazirlar Mahkamasining Aqlli shahar Konsepsiyasini tasdiqlash tоgrisidagi qaror loyihasi taqdim etildi. Mazkur Konsepsiyaning maqsadi

- Оzbekistonda turmush sifatini oshirish hamda hozirgi va kelajak avlodning iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va madaniy ehtiyojlarni qondirishni taminlashga yоnaltirilgan Aqlli shahar innovatsion texnologiyalarini tatbiq qilish yоli orqali joylarda zamonaviy ishlab chiqarish va muhandislik-kommunikatsion infratuzilmalar loyihalarini yaratishga doir asosiy yоnalishlarni belgilab olish deb aniqlangan. Aqlli shaharning innovatsion texnologiyalarini belgilab bering.

2. Aqlli shahar Konsepsiyasining qоyidagi asosiy yоnalishlarini xususiyatlarini, sxemalarini, rivojlantiruvchi omillarini belgilab bering:

-      Aqlli transport;

-      Elektron militsiya

-      Xavfsizlik quyi tizimi;

-      Aqlli uy-joy;

-      Aqlli kommunal xоjaligi;

-      Aqlli suv taminoti;

-      Aqlli energetika;

-      Sogliqni saqlash aqlli tizimi;

-      Aqlli talim.

A diagram of a house

Description automatically generated

3.1-rasm. Aqlli uy sxemasi

A blue line drawing of a bus

Description automatically generated

3.3-rasm. Aqlli transport sxemasi

3.           Har bir yоnalishi uchun qоyidagi konseptual jadvalini tоldiring.

Aqlli shahar

Konsepsiyasining asosiy yоnalishlari

Maqsad va vazifalari

Kоllaniladigan texnologiyalar

Xususiyatlari

Aqlli transport

Elektron militsiya

Xavfsizlik quyi

tizimi

Aqlli uy-joy

Aqlli kommunal

xоjaligi

Aqlli suv taminoti

Aqlli energetika

Sogliqni saqlash

aqlli tizimi

Aqlli talim

4.           Aqlli talim sxemasini chizib, klaster yarating.

5.           Aqlli talimni tashkil etuvchi komponentlarini aniqlab, uning asosiy vazifalarini belgilang.

Amaliy bajarish uchun vazifalar.

GOOGLE CLASSROOM dan foydalanib оrganishni boshqarish.

1.  Google hisobingizni yarating.

2.  Class.google.com orqali virtual sinf xonasiga kiring.

3.  Asosiy sahifada rol ni tanlang: оqituvchilar kurslar yaratadilar va talabalar ularga qоshilishadi.

4.  Kerakli maydonlardan - faqat kursning nomi, boshqa variantlar оquv jarayonini tizimlashtirishga yordam beradi, masalan, bir nechta bоlimlarni yaratishga yordam beradi.

A screenshot of a computer

Description automatically generated

3.3-rasm. GOOGLE SLASSROOM da kursni yaratish

Har bir kurs avtomatik ravishda kod oladi, unga kоra talabalar keyinchalik virtual auditoriyasini topishlari mumkin bоladi. Kirish Android va IOS uchun Google Class mobil ilovasida ham mavjud.

1. Kursni yaratib, siz asosiy panelga оtasiz. Gorizontal menyuda uchta yorliq mavjud:

1)   Lenta, bunda, masalan, Facebook da оxshashlik bilan barcha yangilanishlar kоrinadigan;

2)   Zadaniya barcha materiallar bilan,

3)   Polzovateli, unda sinfdoshlar va оqituvchilar haqida malumotlar mavjud.

A screenshot of a google search

Description automatically generated

3.4-rasm. GOOGLE dasturida asosiy kurs paneli

Muhokama qilinadigan savollar va mavzular lentada elon qilingan, unga kirish qоlda sozlangan - beparvolik talabalar, masalan, sharhlash funksiyasini оchirib qоyishlari mumkin. Shaxsiy Google hisoblarining egalari kuniga 30 tagacha kurslar yaratishi, maksimal 100 ta kursga (kuniga 30 ta) qоshilishi va kursning eng kоp 200 ta ishtirokchisiga (shu jumladan оqituvchilar va talabalarga) kirish huquqiga ega bоlishi mumkin.

Google оquv jarayonini kоp tomonlama qilishga harakat qildi. Rollarni taqsimlashning eng oson usuli: оqituvchi - talaba. Birinchisi materiallarni joylashtiradi, fayllarni biriktiradi, topshiriqlarni yaratadi, ikkinchisi malumotlar bilan tanishadi, uy vazifasini bajaradi va baholar oladi. Agar kerak bоlsa, har bir bosqichda sharhlar qоshiladi - masalan, vazifani qaytarish kerak bоlganda, bironbir narsani qоshishni yoki tuzatishni sоrang.

Rollarni taqsimlashning biroz murakkab versiyasi: оqituvchi, talaba, kurator, admin. Murabbiylar Sinfga kirish huquqiga ega emaslar, ammo pochta orqali barcha malumotlarni qabul qilib, talabalarning ish faoliyatini nazorat qilishlari mumkin. Menimcha, bu birinchi navbatda trening оtkaziladigan kafedra rahbarlari uchun qulay. Mamurlar kurslarni kоradi va domenda ishlaydi, ishtirokchilarni qоshib olib tashlaydi.

1. Kurs materiallarini qоshish uchun Vazifalar yorligiga оting. Ushbu sahifadagi obektlarni mavzu bоyicha guruhlash mumkin, shuningdek qulay tartibda ajratish mumkin.

A screenshot of a search engine

Description automatically generated

3.5-rasm. GOOGLE SLASSROOM da kurs materialini postingi

2. Xizmatni Google Docs, Google Disk va Gmail bilan birlashtirish sizga video, matn va rasmlarni joylashtirishga imkon beradi - siz interfaol оqitish usullarining barcha arsenaliga kirish huquqiga egasiz. Kursning nomi, tavsifi, bоlimi, auditoriyasi va mavzusi istalgan vaqtda оzgartirilishi mumkin. Barcha tarkib avtomatik ravishda Google Disk-dagi papkalarga qоshiladi.

A screenshot of a computer

Description automatically generated

3. 6-rasm. GOOGLE dasturidan foydalanish

3.         Mashqlar Vazifalar yorligida elon qilinadi. Bilimlarni sinash uchun bir nechta format mavjud: sоrovnoma, test va hk. Siz biriktirilgan fayllarda qоshimcha kоrsatmalar berishingiz, Bоsh Viktorina shablonidan foydalanishingiz yoki bir nechta javob variantlari bilan savol yaratishingiz mumkin. Ikkinchi holda, boshqa talabalarning javoblarini sharhlash imkoniyati mavjud, biroz chaqqonlik - va siz haqiqiy miya bоroniga ega bоlasiz.

4.         Odatiy bоlib, barcha ishlar bir balli shkalada baholanadi va muddatlar ochiq qoladi. Biroq, bitta va boshqa variantni sozlash oson: odatiy besh balli tizimni tanlang, shuningdek daqiqalar va sekundlargacha bоlgan muddatlarni belgilang.

A screenshot of a computer

Description automatically generated

3.7-rasm. GOOGLE CLASSROOM da maqolalarni postingi

Talabalar darsni taqvimida yoki taqvimida yoki Vazifalar rоyxati sahifasida topshiriqlarni kоrishlari mumkin. Siz hali topshirilmagan va tugallanmagan ikkala tayinlangan vazifalarni kоrasiz. Bunday holda, talabaga individual topshiriq berilishi mumkin - bu har bir guruh azosi malum bir sohaga ixtisoslashgan strategik mashgulotlar paytida qulaydir.

Adabiyot va Internet saytlar:

1.     https://www.google.com/intl/ru/forms/about/

2.     https://support.google.com/docs/answer/6281888?co=GENIE.Platform%3 DDesktop&hl=ru

A screenshot of a computer

Description automatically generated

3.В.А.Каримова, М.Б.Зайнутдинова Информационные системы. Т: Aloqachi, 2017., 256 стр.

4. Hadoop: что, где и зачем // Хабрахабр: сайт, 16 октября 2014. Режим доступа: https://habrahabr.ru/post/240405

5.T.N.Nishonboyev. Servisga yonalishtirilgan taqsimlangan tizimlar. T.:

Fan va technologiya, 2017, 300 bet

6.   Jaroslav Pokorny, Vaclav Repa Information Systems Development.

Business Systems and Services: Modeling and Development. 2014

7.   www.ziyonet.uz

8.   www.library.tuit.uz

KОCHMA MASHGULOT

Mavzu. Virtual (VR) va toldirilgan (AR) reallik (6 soat)

Kоchma mashgulotning maqsadi TATU оquv laboratoriyasi misolida virtual va kengaytirilgan voqelikning talim imkoniyatlarini namoyish etish.

Nazariy malumotlar

Sоnggi оn yil ichida qurilmalar narxining pasayishi tufayli texnologiyalar keng doiradagi foydalanuvchilar uchun qulayroq bоldi. Agar biz talim sohasidagi dastur haqida gapiradigan bоlsak, unda virtual va kengaytirilgan haqiqat uchun bu fizikaviy texnikani оrganish, laboratoriya ishi va boshqa kоp narsalar. Kattalashtirilgan voqelik texnologiyalarining оquv jarayoniga tasiri bоyicha akademik tadqiqotlar doirasida оnlab tadqiqotlar olib borildi, bu erda talabalarning ishlashi yaxshilanmoqda, materialni tushunish, motivatsiya darajasi kоtarilgan. Оquv jarayoniga jalb qilish darajasi va mavzuni оrganishga bоlgan qiziqish ham ortib bormoqda va talabalar оrtasidagi aloqa darajasi oshib bormoqda.

Virtual haqiqat nazariya va amaliyotni оrganish uchun yangi imkoniyatlarni ochadi, chunki ananaviy usullar juda qimmat yoki juda murakkab bоlishi mumkin.

Talimda AR / VR dan foydalanishning 5 asosiy afzalliklari mavjud.

       Kоrinishi. 3D-grafika, inson kоziga kоrinmaydigan eng murakkab jarayonlarning tafsilotlarini, atom yadrosining parchalanishiga yoki kimyoviy reaksiyalargacha kоpaytirishga imkon beradi. Bundan tashqari, hech narsa tafsilotlar darajasini oshirishga va elektronlarning harakatini kоrishga yoki mexanik modelni kоpaytirishga, masalan, inson tanasi hujayralarining turli bosqichlarda rivojlanishiga tоsqinlik qilmaydi. Virtual haqiqat sizga zamonaviy fan biladigan har qanday jarayon yoki hodisalarni kоpaytirish yoki taqlid qilishga imkon beradi.

       Xavfsizlik. Samolyot yoki yuqori tezlikda harakatlanadigan transport vositalarini boshqarishning amaliy prinsiplari virtual haqiqat moslamasida mutlaqo xavfsiz tarzda ishlab chiqilishi mumkin. VR shuningdek, hech kimga zarar bermasdan va xavf tugdirmasdan, оta murakkab tibbiy operatsiyalar yoki manipulyatsiyalarni amalga oshirishga imkon beradi.

       Ishtirok etish. VR-texnologiyalar har qanday harakatlar mexanikasi yoki obektning xatti-harakatlarini simulyatsiya qilish, murakkab matematik vazifalarni оyin shaklida hal qilish va hokazolarni amalga oshirishga imkon beradi. Virtual haqiqat sizga muhim tarixiy voqealarning asosiy senariylarini kоrib chiqib, оz vaqtida sayohat qilish yoki qondagi qizil qon tanachalari harakati darajasida odamni ichkaridan kоrish imkoniyatini beradi.

       Fokus. VRda modellashtirilgan kosmik tashqi omillar bilan chalgimasdan, 360 daraja panoramik diapazonda osongina kоrilishi mumkin.

Virtual darslarni оtkazish qobiliyati. Birinchisida simulyatsiyalangan makonni namoyish etish qobiliyati va virtual tadbirlarda ishtirok etishning tasiri paydo bоlishi tufayli Virtual Reallik rejimida butun darslarni оtkazish imkoniyati paydo bоldi.

Оqituvchilar duch kelgan asosiy muammolar bu dasturlarni yuklab olish, tinglovchilarni ular bilan ishlashga оrgatish uchun sarflangan ortiqcha vaqt, geolokatsion ishlarning sustligi, bazida namunaviy javobning past sifati, talabalarning AR formatida ishlashidagi qiyinchiliklar edi. Umuman olganda, barcha muammolar AR bilan ishlash tajribasining etishmasligi va texnologiyaning nomukammalligi bilan bogliq. Kelgusida texnologiyaning rivojlanishi bilan ushbu muammolar bartaraf etiladi.

Talimda virtual va kengaytirilgan voqelikni qоllashga misollar a) virtual haqiqat (VR)

Ushbu texnologiyaning odamni virtual dunyoga chоmdirish qobiliyati uning talimdagi rivojlanishining asosiy yоnalishini belgilaydi. Haqiqiy dunyoda texnik, iqtisodiy yoki jismoniy sabablarga kоra yaratib bоlmaydigan barcha narsalar virtual dunyoda yaratilishi mumkin. Aslida qiyin yoki imkonsiz bоlgan joyga tashrif buyurish imkoniyati. Elektr va magnit maydonlariga, tarixdan oldingi hayvonlarga, suv osti olamlariga, qadimgi mamlakatlarga, sayyoralar va asteroidlarga qarang. Shuningdek, ushbu texnologiya bazi narsalarni yangi usulda ochishi mumkin, masalan:

- rasm, sizni Van Gogning "Tungi kafe" rasmiga soladigan ilova mavjud.

http://store.steampowered.com/app/482390/The_Night_Cafe_A_VR_Tribute_to_V incent_Van_Gogh/ .

Ushbu texnologiya zamonaviy laboratoriyalarda laboratoriya ishlarini bajarishga imkon berishi mumkin. Masalan, nega sоnggi yillardagi eng mashhur tadqiqot loyihalarini: katta andron tоqnashuvi yoki tortishish tоlqinlarining detektorini taqlid qilib, ularda laboratoriya ishlarini olib borish kerak? Bu talabalarga ularning bobolari va bobolari оqiganlarini emas (balki bu ham muhim) emas, balki fanning hozirgi holatini kоrsatib, qiziqish bildirishga imkon beradi.

Chet tillarini оrganayotganda, ona tilida sоzlashuvchi bilan jonli muloqot orqali оrganishda katta yutuqlarga erishiladi. Ammo agar bunday odam qiyin yoki texnik jihatdan uni auditoriyaga etkazish qiyin bоlsa. Virtual haqiqat endi bоsh joylarga kirishga imkon beradi, bu erda siz nafaqat muloqot qilishingiz, balki boshqa foydalanuvchilar bilan ham muloqot qilishingiz mumkin:

http://store.steampowered.com/app/407060/AltspaceVRThe_Social_VR_App/

https://www.facebook.com/spaces

Masalan, siz Rossiyada yapon tilini оrganayotgan guruhni va Yaponiyada rus tilini оrganayotgan guruhni оzaro boglanish va vazifalarni bajarish uchun bitta joyga kоchirishingiz mumkin. Va keyingi dars uchun, masalan, Ispaniyadan kelgan guruh bilan. Bunday interfaol format har qanday yoshdagi talabalar uchun qiziqarli bоladi. Bunday uchrashuvlarni shaxsan оtkazish yoki hatto videokonferensaloqa aloqasidan foydalanish unchalik samarali emas, lekin mehnatkash va qimmatga tushadi.

Tarixni оrganishda talabalar dunyodagi muzeylarning uch оlchovli eksponatlari bilan tanishishlari mumkin. Shuningdek, qayta tiklangan shaharlar, janglar yoki boshqa tarixiy voqealar bilan. Masalan, siz nafaqat Borodino jangini qayta yaratishingiz, balki talabalarga unda qatnashishga va оzlarining qarorlarini qabul qilishga, shuningdek jamoaviy qarorlarni qabul qilishga imkon berishingiz mumkin. Shunday qilib, bu Moskvada Borodino panoramasini yaratgandan keyin yangi rivojlanish bosqichi bоladi.

Geografiya sohasida 360 darajali kameralarning zamonaviy rivojlanishi foydalanuvchilarga uch оlchovli panoramalar va videolarni suratga olish imkonini beradi. Kоpgina tadqiqotchilar, sayohatchilar va shunchaki sayyohlar kоplab materiallarni olib tashlaydilar va uni ommaga etkazadilar. Ushbu video toglar, okeanlar, parvozlar, vulqonlar, qutblar haqida. Sinfda bunday materiallardan foydalanish оquvchilarga sayyoramizning eng chekka burchaklarini kоrishga va sayohatga bоlgan qiziqishini qоllab-quvvatlashga imkon beradi.

Biologiyada texnologiya organlar, hujayralar yoki hatto DNK molekulalarining hajmini оlchashga imkon beradi:

http://www.xvivo.net/cellscape-vr-biology/

http://store.steampowered.com/app/451980/The_Body_VR_Journey_Inside_a_Cell/

b) kengaytirilgan haqiqat (AR)

Ikkinchi va undan yuqori darajadagi algebraik sirtlarni vizualizatsiya qilish. Shaklda 5-rasmda AR texnologiyasidan foydalanganda 2-tartibli algebraik yuzalar kоrsatilgan. Talaba kompyuter ekranida va ayniqsa kitoblarda emas, balki uning oldida haqiqiy obekt sifatida sirtni sifatli оrganish, shuningdek real vaqt rejimida parametrlarni оzgartirish va natijani kоrish imkoniyatiga ega bоladi. Bularning barchasi tenglamalarning tuzilishini (parametrlarning interaktiv оzgarishi) va sirtlarning uch оlchovli shaklini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.

1-rasm. 2-tartibli algebraik yuzalar

Shunga оxshash vizualizatsiya yuqori darajadagi sirtlar uchun yaratilishi mumkin (2-rasm).

2-rasm. Buyurtmaning algebraik yuzalari 2 dan katta: (a) Diagonal kub Clebsch yuzasi, (b) Mobius tasmasi, (c) Klein shishasi.

Fizikada foydalanishning asosiy yоnalishi matematik fizika tenglamalarini ingl. Bunday holda, eritma jismoniy jarayon shaklida kоrsatilgan. Talaba tenglamaning parametrlarini dinamik ravishda оzgartirishi va bu оzgarishning natijaga tasirini kоrishi mumkin.

Mashinasozlikda, ularning ishlash prinsipini kоrsatadigan animatsiyalar оynash qobiliyatiga ega bоlgan uskunalar modellarini vizualizatsiya qilish. Nasoslar va turbinalar uchun uning yonida fizik jarayon qоllaniladigan muhitning fazaviy diagrammasi joylashtirilishi mumkin. Shaklda 3-rasmda AR dasturidan olingan surat kоrsatilgan, unda 1200 MVt VVER reaktorli atom elektr stansiyasi kоrsatilgan. Ilova asosiy tuzilmalarni, jihozlarni namoyish etadi va vosita harakatini jonlantiradi.

3-rasm. VVER 1200 NPP bilan AR qоllanilishi

Bugungi kunda ommaviy umumiy talim haqiqatida kengaytirilgan va virtual haqiqat texnologiyalaridan foydalanishni tasavvur qilish qiyin. Biroq, hozirgi vaqtda kengaytirilgan va virtual haqiqat texnologiyalaridan foydalanish masofaviy оqitish nuqtai nazaridan eng mosdir.

Alohida takidlash kerakki, nafaqat AR va VR texnologiyalaridan foydalangan holda оqitish, balki ushbu texnologiyalardan foydalangan holda mahsulotlarni yaratish bоyicha malakalarni oshirish zarur. Kasb-hunargacha va kasb-hunar talimi talimning ushbu yоnalishlariga etibor qaratishlari kerak.

Yangi texnologiyalarni joriy qilish nazariyani оrganish va olingan bilimlarni amalda qоllash uchun yangi imkoniyatlardan foydalanishga moslashish maqsadida butun оquv jarayonini qayta formatlashni talab qiladi.

GLOSSARIY

Tushuncha оzbek tilida

Tushunchaning оzbek tilidagi sharhi

Tushuncha ingliz tilida

Mashinali оqitish

asosiy modellar asosida murakkab prognozlarni olish uchun statistik tahlil yoki mashinani оrganish asosida qurilgan modellardan foydalanish

Machine learning

Neyron tarmoqlar

tarmoq tahlili, optimallashtirish, shu jumladan genetik algoritmlar

Artificial Neural Networks

Simulyatsiya

jarayonlarni aslida qanday borishini tasvirlaydigan modellarni

yaratishga imkon beradigan usul

Simulation

Imitatsion modellashtirish

malumotlar olingan topologik, geometrik va geografik malumotlardan foydalangan holda metodlar klassi

Spatial analysis

Vizuallashtirish

natijalarni olish uchun ham, keyinchalik tahlil qilish uchun manba malumotlari sifatida foydalanish uchun interfaol xususiyatlar va animatsiyalardan foydalangan holda chizmalar, diagrammalar kоrinishidagi malumotlarni taqdim etish.

Visualization

Virtual reallik

Texnik vositalar bilan yaratilgan dunyo, odamga uning sezgilari orqali: kоrish, eshitish, teginish va boshqalar.

The virtual reality

Virtual reallik tizimlari

ananaviy kompyuter tizimlariga tоliq taqqoslanadigan qurilmalar barcha beshta sezgi organlariga tasir kоrsatib, virtual muhit bilan оzaro aloqani taqlid qiladi

Virtual reality systems

Tоliq VR

virtual dunyoni sodda tarzda simulyatsiya qilish, ularga yuqori darajadagi tafsilotlar.

Full Immersive VR Technology

Tоliqsiz VR

rasm, tovush va boshqaruvchi bilan ekranda uzatiladigan simulyatsiyalar, afzal keng ekranga qaratilgan

VR technology without immersion

Treking tizimlari

ular kоzlar оquvchilarining harakatlarini kuzatib borishadi va

tracking systems

 

har bir daqiqada bir odamning qayerga qarayotganini aniqlashga imkon berishadi, shuningdek ularni virtual dunyoda takrorlash uchun odamning tana harakatlarini kuzatib borish

 

 

 

Kompyuter injiniringi - kompyuter tizimlarining yaratilishi va rivojlanishini tashkil etish uchun kompyuter fanlari va elektrotexnikaning asosiy tamoyillarini birlashtiradi. Texnologiyaning diyarli barcha joyda mavjudligining bizning hayotimizga singib ketgan davrda, kompyuter injiniringi inson hayotining barcha jabhalarini, xoh u aloqa, transport yoki sogliqni saqlash sohasi bоlsin, bu muhim ahamiyatga ega.

Kompyuter injiniringi kompyuter texnikasi va dasturiy taminotining murakkab loyihasidan tortib, murakkab tarmoqlar va aloqa tizimlarini rivojlantirishgacha bоlgan keng kоlamli vazifalarni оz ichiga oladi. Kompyuter muhandislari оzlarini ilgor kompyuter texnologiyalarini yaratishdan tortib mavjud tizimlarni tinimsiz takomillashtirishgacha bоlgan keng kоlamli loyihalarni amalga oshirmoqdalar. Bizning kundalik hayotimizda texnologiyaning tobora kengayib borayotgan tasirini hisobga olsak, malakali kompyuter muhandislariga bоlgan talab mos ravishda оsib bormoqda.

Kompyuter injiniringi keng doirada fanlararo sohani tashkil etadi, bu esa kompyuter fanlari va elektrotexnika sohasida mustahkam asos yaratishni talab qiladi. Tajribali kompyuter muhandislari kompyuter texnikasi va dasturiy taminot оrtasidagi murakkab оzaro bogliqlikni, shuningdek, foydalanuvchi talablariga mukammal darajada mos keladigan murakkab tizimlarni rivojlantirish bilan bir qatorda doimiy izlanishga ega bоlishi kerak. Ularning vazifalari yangi kompyuter texnologiyasi va dasturiy taminotini shakllantirish, hamda xavfsizlik protokollarini mukammal shakllantirish bilan bogliq turli tashabbuslarni оz ichiga olishi mumkin. Texnologiyaning tezlashib borayotgan evolyusiyasi nuqtai nazaridan, kompyuter muhandislari kompyuter kelajagining yоl xaritasini shakllantirishda tobora muhim rol оynaydi.

1.2. Kompyuter injiniringining turli sohalarga tasiri.

Kompyuter injiniringi jamiyatning zamonaviy qatlamida muhim va ajralmas rol оynaydi, chunki texnologiyaning uzluksiz rivojlanishi va uzluksiz integratsiyasi bizning kundalik hayotimizning barcha jabhalariga kirib bormoqda. Smartfon va noutbuklarning hamma joyda mavjudligidan tortib, aqlli uylar va avtonom transport vositalarigacha, kompyuter muhandislari ushbu qurilmalarni oldinga rivojlantira oladigan texnologik ishlanmalarni taklif qilish, loyihalash va amalga oshirish uchun masuldirlar. Bundan tashqari, kompyuter muhandislari mavjud tizimlarni takomillashtirish va optimallashtirish, ularning tezkorligi, samaradorligi va ishonchli xavfsizligini oshirishga harakat qilishadi. Texnologik taraqqiyotga bоlgan tashnalik kuchayib borar ekan, sohadagi sоnggi ishlanmalardan yaxshi xabardor bоlgan malakali kompyuter muhandislariga talab parallel ravishda ortib boradi.

Kompyuter injiniringi sohasi оzgaruvchan tasir natijasini kоrsatmoqda. Bu bizga global aloqalarni rivojlantirish, bilim berish va turli kundalik jarayonlarni avtomatlashtirish uchun bebaho qobiliyatni berdi. Albatta, ushbu chuqur оzgarishlarning tubida kompyuter muhandislari yotadi, ular bizga keng imkoniyatlarni taqdim etadigan apparat va dasturiy taminotning murakkab birikmasini ishlab chiqish masuliyatini оz zimmalariga oladilar. Ularning faoliyat doirasi mikroprotsessorlar va elektron platalar sohalarini operatsion tizimlarning murakkab asoslari va dasturlash tillarining murakkab jarayonlarini qamrab olgan keng qamrovli sohani оz ichiga oladi. Jumladan, dasturiy taminot ishlab chiquvchilari, elektrotexnika muhandislari bilan birgalikda kompyuter muhandislari tijorat korxonalari va istemolchilarning turli talablarini qondiradigan keng qamrovli tizimlarni yaratib, doimiy hamkorlik qiladilar. Texnologiya misli kоrilmagan suratlar bilan rivojlanib borar ekan, kompyuter injiniringining ahamiyati tobora ortib bormoqda va jamiyat kelajagi uchun tobora muhim rol оynamoqda.

Kompyuter injiniringi sohasi kоplab sohalarda, xususan, sogliqni saqlash, moliya va transport sohalarini qamrab olgan holda chuqur va keng kоlamli tasir kоrsatmoqda. Sogliqni saqlash sohasida kompyuter muhandislari bemorlarni davolash jarayonlarini misli kоrilmagan natijalarga olib chiqqan zamonaviy tibbiy qurilmalar va murakkab dasturiy yechimlarni topishda muhim rol оynashmoqda. Muhim yutuqlarga sogliqni saqlash sohasida elektron malumotlarning paydo bоlishi va teletibbiyotning inqilobiy konsepsiyasi kiradi. Ushbu innovatsiyalar sogliqni saqlash sohasini tubdan оzgartirib, bemorlar haqidagi malumotlarni uzluksiz boshqarishni osonlashtirdi va tibbiy yordam kоrsatuvchi muassasalarga moslashtirilgan davolanishni amalga oshirishga imkon berdi. Shu bilan birga, kompyuter muhandislari tez va xavfsiz moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishga yordam beradigan murakkab algoritmlar va mustahkamlangan tizimlarni yaratib, moliya sektorida astoydil оz hissalarini qоshib kelmoqdalar. Shuningdek, transport sohasida kompyuter muhandislari оz qobiliyatlarini avtonom transport vositalarini ishlab chiqishga bagishladilar. Texnologik taraqqiyot oldinga siljish bilan birga, kompyuter injiniringining ushbu sohalarga chuqur tasiri kоtarilib, оsish trayektoriyasini belgilab berdi.

Kompyuter injiniringi sogliqni saqlash sohasida ajoyib imkoniyatlarning yangi davrini boshlab berdi. Ushbu tashabbus bemorlarni masofadan turib kuzatish va diagnostika qilish imkoniyatini оz ichiga olgan tibbiy qurilmalarni yaratishga imkon berdi, bu esa fizik harakatlar asosida oltnadigan maslahatlarga bоlgan ehtiyojni kamaytiradi. Bundan tashqari, elektron sogliqni saqlash malumotlari tibbiy yordam kоrsatuvchi tashkilotlar uchun bemor malumotlaridan foydalanish imkoniyatini soddalashtiradigan, shaxsiylashtirilgan va moslashtirilgan yordamni taminlaydigan оzgartiruvchi vosita sifatida paydo bоldi. Xuddi shunday, telemeditsina ham gayrioddiy оsish suratlarini boshdan kechirdi, bu bemorlarga оz yashash joylarining qulayligi va tibbiy yordam olish imkonini bermoqda.

1.3.          Kompyuter injiniringining kelajagi va uning innovatsion salohiyati.

Kompyuter injiniringining istiqbollari yangilik va innovatsiyalar uchun cheksiz imkoniyatlarga tоla. Texnologiyaning tinimsiz rivojlanishi oldinga siljib borar ekan, kompyuter muhandislari yangi va innovatsion ilovalarni yaratishga boshchilik qilib, muhim yоnalish-sohalarni egallab olishdi. Imkoniyatlarning chegarasi yоq, suniy intellekt (AI), mashinani оqitish, virtual reallik va kengaytirilgan reallik kabi sohalarni оz ichiga oladi. Kompyuter injiniringining ushbu sohalari hayotimizni sodda, samaraliroq va ajoyib tarzda bir-biriga boglab, turli sohalarda оchmas iz qoldirishda davom etmoqda. Bundan tashqari, biz tobora raqamlashtirilgan dunyo sari yоlni bosib оtayotganimizda, kompyuter injiniringining ahamiyati tinimsiz оsib boradi.

Suniy intellekt (AI) - bu kompyuter injiniringining muhim yutuqlarga erishgan sohalardan biridir. Katta hajmdagi malumotlarni qayta ishlash va tushunchalarni olishning ajoyib qobiliyati bilan AI sogliqni saqlash, iqtisodiyot va talimni qamrab oluvchi sohalarni tubdan оzgartirish imkoniyatiga ega. Shu bilan birga, kompyuter muhandislari bizni оrab turgan dunyo bilan оzaro munosabatlarimizni inqilob qilishga tayyor bоlgan virtual va kengaytirilgan reallik yanada murakkab texnologiyalarni yaratmoqdalar.

1.4.          Kompyuter injiniringida talim va оqitishning ahamiyati.

Kompyuter muhandisi sifatida muvaffaqiyatga erishish talim va оqitishning eng katta ahamiyatini talab qiladi. Kompyuter muhandisligi bakalavr darajasi odatda shart hisoblanadi va kоplab ish beruvchilar magistr darajasiga ega bоlgan nomzodlarni afzal kоrishadi. Bundan tashqari, uzluksiz treninglar va malaka oshirish orqali eng sоnggi texnologik yutuqlar, yutuqlardan doimo xabardor bоlish majburiyatni tashkil etadi. Muammolarni hal qilishda qatiy qobiliyatga ega bоlish, tafsilotlarga sinchkovlik bilan etibor berish va hamkorlik qobiliyatlari kompyuter muhandislarining istiqbollarini yanada kengaytiradi. Tegishli talim va malakaga ega bоlish orqali kompyuter muhandislari jamiyatga tasir qilishi va texnologik taraqqiyot yоlini shakllantirishi mumkin.

Kompyuter injiniringi doimiy ravishda rivojlanayotgan soha bоlib, unda yangi texnologiyalar va yutuqlar doimiy ravishda paydo bоladi. Binobarin, kompyuter muhandislari zimmasiga alohida talim olish va ilgor ishlanmalar bosqichida qolish uchun doimiy ravishda оqitish jarayonlarida qatnashish majburiyatini oladi. Kompyuter injiniringi yoki tegishli fanlar bоyicha bakalavr darajasining mavjudligi odatda ishga kirish darajasidagi imkoniyatlarni beradi, magistr darajasiga erishish esa kоpincha ish beruvchilarning iltifotiga sazovor bоladi. Rasmiy talimni tоldirgan holda, kompyuter muhandislari doimiy ravishda kasbiy rivojlanish bоyicha say-harakatlar bilan shugullanishlari kerak, shu jumladan konferensiyalarda, ixtisoslashtirilgan kurslarda yoki nufzli sanoat birlashmalarida ishtirok etish talabini qоyadi. Kompyuter muhandislari muammoni yechishda mohir kоnikmalar, tafsilotlarga ehtiyotkorlik bilan etibor berish va hamkorlikda ish muhitini rivojlantirish qobiliyati kabi muhim fazilatlarga ega bоlganda muvofaqiyatga erisha oladi. Tegishli talim va tayyorgarlik bilan ular jamiyatga chuqur tasir kоrsatish va texnologik innovatsiyalarni shakllantirish uchun kuchga ega.

Kompyuter injiniringida talim va оqitishni inkor etib bоlmaydi. Texnologiya оzining tinimsiz rivojlanishini davom ettirar ekan, kompyuter muhandislari mehnat bozorida raqobatbardoshligini saqlab qolish uchun оzlarining bilim va kоnikmalarini doimiy ravishda yangilab turishlari kerak. Kompyuter injiniringi yoki tegishli sohada bakalavr darajasiga mos lavozimlarga kirish uchun birinchi talablardan biri bоlib qolmoqda. Bundan farqli оlaroq, magistr darajasiga ega bоlish kоpincha bоlajak ish beruvchilar tomonidan ijobiy qabul qilinadi. Ushbu tashabbus konferensiyada ishtirok etish, ixtisoslashuvni osonlashtiradigan kurslarga yozilish yoki mavqeyli sanoat birlashmalarida faol ishtirok etishni оz ichiga olishi mumkin. Ushbu say-harakatlar bilan birgalikda, muammolarni hal qilishda mohir kоnikmalarga ega bоlish va yangi bilimlarni egallashga harakatlar sohada muvofaqiyat qozonishga katta hissa qоshadi.

Kompyuter muhandislari оzlarining katta tajribalari bilan murakkab kompyuter uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini konsepsiyalash va ishlab chiqarish bоyicha katta vazifani bajaradilar. Telekommunikatsiya, mudofaa va sogliqni saqlashni оz ichiga olgan kоplab sohalarda ishlaydigan bu soha egalari elektrotexnika va kompyuter fanlari sohalarini juda mohirlik bilan egallaydilar. Kompyuter muhandislari оzlarining intellektual qobiliyatlaridan tashqari, innovatsion qobiliyatlarini ochib berish va kоp qirrali jumboqlarni tоgri hal qilishda tugma qobiliyatga ega.

Kompyuter muhandisining оziga xos vazifalariga quyidagilar kiradi:

-         yangi kompyuter uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini loyihalash;

-         kompyuterning texnik va dasturiy taminot tizimlarini sinovdan оtkazish;

-         kompyuterning apparat va dasturiy taminoti bilan bogliq muammolarni bartaraf etish;

-         kompyuter uskunalari va dasturiy taminot tizimlarini ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilish;

-         yangi texnologiyalarni ishlab chiqish uchun boshqa muhandislar va olimlar bilan hamkorlik qilish.

Kompyuter muhandislari kompyuterlar, smartfonlar va internetning keng qamrovini qamrab olgan holda biz uzluksiz bogliq bоlgan texnologiyalarning rivojlanishiga boshchilik qilishdek masuliyatni оz zimmalariga oladilar. Bundan tashqari, kompyuter muhandislari suniy intellekt va kvant hisoblash kabi innovatsion yutuqlarni qоlga kiritish orqali jamiyat hayotini yaxshilashda juda muhimdir.

2.1. Buyumlar interneti (Internet of Things (IoT)): asosiy tushunchalar..

Buyumlar interneti (inglizcha: Internet of Things, IoT) bu bir-biri bilan yoki tashqi muhit bilan оzaro tasir qilish uchun оrnatilgan vositalar va texnologiyalar bilan jihozlangan jismoniy obyektlar (narsalar) оrtasida malumotlarni uzatish tarmogi tushunchasi. Taxminlarga kоra, bunday tarmoqlarni tashkil etish iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni qayta qurish, bazi harakatlar va operatsiyalarda inson ishtirokiga bоlgan ehtiyojni yоq qilishga qodir.

2.1-rasm. Buyumlar interneti elimentlari

Konsepsiya 1999-yilda jismoniy obektlarning bir-biri bilan va tashqi muhit bilan оzaro taоsiri uchun radiochastotani identifikatsiyalash vositalarini keng qоllash istiqbollarini tushunish sifatida shakllantirilgan. Konsepsiyani xilma-xil texnologik mazmun bilan tоldirish va uni amalga oshirish uchun amaliy yechimlarni joriy etish 2010-yillardan boshlab axborot texnologiyalaridagi barqaror tendensiya hisoblanib kelinmoqda, birinchi navbatda, simsiz tarmoqlarning keng tarqalganligi, bulutli hisoblashning paydo bоlishi, mashinasozlikning rivojlanishi, mashinalar bilan оzaro tasir qilish texnologiyalari va IPv6ga faol оtishning boshlanishi va dasturiy taminot bilan aniqlangan tarmoqlarning rivojlanishi bilan bogliq.

Uning tushunchasi va atamasi birinchi marta Massachutets texnologiya instituti qoshidagi Auto-ID Labs tadqiqot guruhi asoschisi Kevin Eshton tomonidan 1999-yilda Procter & Gamble boshqaruvi uchun taqdimotda ishlab chiqilgan. Taqdimotda RFID (angl. Radio Frequency Identification - radio signallari yordamida malumotlar оqiladigan yoki yoziladigan obyektlarni avtomatik identifikatsiyalash usuli) teglarini keng qamrovli tatbiq etish korporatsiyada taminot zanjirini boshqarish tizimini qanday оzgartirishi mumkinligi haqida sоz yuritilgan.

2004-yilda Scientific American jurnali buyumlar internetiga bagishlangan konsepsiyaning maishiy foydalanishdagi imkoniyatlarini kоrsatadigan keng maqola chop etdi: maqolada maishiy texnika (budilnik, konditsioner), uy tizimlari qanday ishlashini kоrsatadigan illyustratsiya berilgan. Unda (bog sugorish tizimi, xavfsizlik tizimi, yoritish tizimi), sensorlar (termik, yoruglik va harakat sensorlari) va buyumlar (masalan, identifikatsiya yorligi bilan taminlangan dorilar) aloqa tarmoqlari (infraqizil, simsiz, quvvat va boshqalar) orqali bir-biri bilan оzaro tasir qilishi (past kuchlanishli tarmoqlar) va jarayonlarning tоliq avtomatik bajarilishini taminlashi (qahva qaynatkichni yoqing, yoritishni оzgartiring, dori ichishni eslating, haroratni saqlang, bogni sugoring, energiyani tejang va uning sarfini boshqaring) barchasi qamrab olingan edi. Uyni avtomatlashtirishning taqdim etilgan variantlari оz-оzidan yangi emas edi, ammo nashrda qurilmalar va buyumlarni Internet protokollari tomonidan xizmat kоrsatadigan yagona kompyuter tarmogiga birlashtirishga urgu berildi va buyumlar internetini alohida jarayon sifatida kоrib chiqdi. Hozirda bu tushuncha keng ommalashmoqda.

2008-yildan 2009-yilgacha bоlgan davrni Cisco tahlilchilari buyumlar internetining haqiqiy tugilishi deb hisoblashadi, chunki ularning hisob-kitoblariga kоra, aynan shu davrda global tarmoqqa ulangan qurilmalar soni aholi sonidan oshib ketgan.

2009-yildan beri Yevropa Komissiyasi kоmagida har yili Bryusselda

Internet of Things konferensiyasi bоlib оtdi, unda Yevropa komissarlari va Yevroparlament deputatlari, Yevropa davlatlarining hukumat amaldorlari, kompaniyalar rahbarlari, SAP, SAS instituti, Telefò­¨£a kabi yirik universitetlar va tadqiqot laboratoriyalarining yetakchi olimlarining hisobotlari taqdim etiladi.

2.2. Buyumlar internetining mohiyati va ishlatilishi.

Raqamli axborotga asoslanadigan asosiy texnologiyalardan biri bu buyumlar internetidir. YAni, kоplab maishiy uskunalar elektr tarmogiga ulanganligi odatiy, lekin ikkinchi darajali hisoblanadi, moddiy dunyoning tobora kоplab obektlari internetga ulanmoqda, bu esa axborot tоplash va hatto bu obektlarni masofadan turib boshqarishni ham taminlamoqda. Amalda internetda tashqi dunyo va obyektning turli kоrsatkichlaridan iborat bоlgan jismoniy obyektning virtual nusxasi paydo bоlib, ushbu obyektni internet orqali boshqarishga imkon bermoqda. Buyumlar internetiga misol qilib, masalan, texnik yordam hizmatida aniqlangan buzilishlar va rejadan tashqari tamirlash doirasida almashtirish lozim bоlgan ehtiyot qismlar rоyxatini yuboradigan virtual malumotlar uzatish tizimini keltirib оtish mumkin. Shubhasizki, raqamli iqtisodiyot robototexnika bilan chambarchas bogliq. Robotlarning insonlar hayotidagi ishtiroki fantastik jarayonlar tomonidan kоp marta muhokama qilingan, lekin hozirda robotlar bizning real hayotimizga kirib kelmoqda. Odamlar ishlab chiqarishda bajaradigan oddiy funsiyalarni ularning оrniga bajarish xatolar sonini kamaytirish hamda ishlarni bajarish tezligini oshirishga imkon beradi. Sir emaski, kоplab sanoat kompaniyalari yiguv liniyalari va logistikada robototexnikani faol qоllaydi, bu inson omilining ahamiyatini pasaytirish va minimal sonda odamlar jalb qilishga imkon beradi.

Sanoat robotlari qiymatini (bahosini) pasaytirish ularni qоllashdan iqtisodiy samaradorlikka erishish imkonini yaratadi va odamlar amalda qanday qilib mexanizmlar avtomatik rejimda inson ishtirokisiz mahsulot ishlab chiqarishini kuzatib turishiga tоgri keladi, xolos. Germaniyada hattoki Industry 4.0 atamasi ham paydo bоlgan bоlib, u avtomatlar ishlab chiqarish jarayoni doirasida оzaro aloqa qiladigan tоliq avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish va logistika tarmoqlari tuzishni kоzda tutadi. Robototexnika, buyumlar Interneti, suniy intellekt va 3D bosmaning uygunlashuvi hozirgi paytda krossovkadan tortib avtomobillargacha bоlgan mahsulot ishlab chiqarish bоyicha tоliq mexanizasiyalashgan fabrikalar qurishga imkon bermoqda.

Buyumlar interneti virtual dunyoni real dunyo bilan birlashtirishga imkon beradi, suniy intellekt esa buyumlar Internetidan olingan juda katta hajmdagi malumotlar tоplamlari asosida xulosalar va qarorlar shakllantirishi mumkin. Tоldirilgan va virtual reallik yangi dunyoni inson kоziga kоrinadigan qilib qоyadi. Robototexnika va 3D-bosma esa kоplab muntazam bajariladigan operatsiyalarni avtomatlashtirishga imkon beradi. Hozirgi paytda biz insoniyat va jamiyat hayotining texnologiyalar bilan boyishining yanada kuchayishiga jonli guvoh bоlib turibmiz.

2.2-rasm. Industry 4.0 vositalari

Informatsion va telekommunikatsion texnologiyalar nafaqat zamonaviy insonning yashash tarzi bоlib qoldi, balki, u zamonaviy biznes jarayonlarni tashkil qilish uchun zaruruiy bоlgan texnologik platforma ham bоlib qoldi. Smartfonlarning faol rivojlanishi, gadjetlar uchun (layfflogging tizimlari va devayslar) mobil ilovalar hosil bоlishi hozirning оzidayoq inson hayotining turli jihatlarini tezkor kuzatish, belgilash, fiksatsiya qilish va saqlashga imkon beradi. Bular doimiy kontaktlar ruyhati, ish funksiyalarining ketma-ket bajarilishi, bank transaksiyalarini bajarish, oxirgi haridlar haqidagi malumotlardan boshlab to insonning fizik va emotsional holatigacha bоlishi mumkin.

Yangi information texnologiyalar malumotlarni yigish, saqlash, agregatsiya qilish va yigilgan malumotlarni almashinishni insonning minimal ishtirokida amalga oshirishga imkon beradilar. Shuning uchun ham ushbu texnologiyalar tоrtinchi sanoat inqilobining drayverlari bоlib hisoblanadilar. Ushbu inqilob masalalariga bagishlangan Davos jahon halqaro iqtisodiy forumida muhokama qilingan texnologiyalardan biri buyumlar interneti konsepsiyasi bоlib, forumda bu bilan bogliq bоlgan masala va muammolar hamda bu texnologiyaning zamonaviy jamiyat iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy landshaftiga tasiri muhokama qilindi. Bu konsetsiya nafaqat material dunyo predmetlarini ular orasida malumot almashinish uchun internet vositasida birlashtira oladi, balki insonlarning yashash va ish joylarida оzlarini qanday tutishlari haqidagi malumotlarni tahlil qilishga ham imkon beradi. Davosdagi forum tomonidan tayyorlangan tahlilga kоra, buyumlar interneti mobil internet, Big Data, tiklanadigan energiya manbalari bilan bogliq yangi materiallar va texnologiyalar, kraudsorsing, peer-to-peer platformalar hamda bulutli texnologiyalar bilan bir qatorda tоrtinchi sanoat revolyusiyasining top-5 texnologik drayverlaridan biri bоlib hisoblanadi.

Avvalroq buyumlar internet Gartner (Gartners 2015 Hype Cycle for Emerging Technologies) ilmiy tadqiqit kompaniyasi tomonidan ikki ming texnologiyalar orasidagi eng kerakli, mijozlar bilan juda yaxshi teskari aloqani amalga oshirib beradigan, mahsulot va hizmatlarning sifatini yaxshilay oladigan texnologiya sifatida aytib оtigan edi. Ammo shuni ham aytib оtish kerakki, IoT konsepsiyasi oldin ham bazi bir texnologik loyihalar (aqlli uy, shahar transportini boshqarishning avtonov tizimlari, zaridlarning individual datchiklari, insonlarning fizik xolatini kuzatib boradigan ilovalar) amalga oshirilganida bir predmetlarni boshqalari bilan ulash vositasi sifatida amalda qоllanilar edi. Qandaydir muddat davomida bunday loyihalar turli yоnalishlarda (shahar boshqaruvida, sogliqni saqlashda, talimda, tijoratda) parallel ravishda rivojlangan edilar. Ammo infratuzilmalarning yetarli darajada rivojlanmaganligi va tarmoqlarning quvvati yetarli emasligi ularni birlashtirishga va malumotlarni inson ishtirokisiz bir qurilmadan boshqasiga uzatishga imkon bermadi. Оz-оzini moslashtiruvchi tarmoqlar va bio algoritmlardan foydalanuvchi IoT konsepsiyasining amalga oshirilishi trillionlab mijozlar bazasi bоlgan tarmoqlararo malumot almashinish imkonini berdi.

Atrof-muhitdagi buyumlarni birlashtirish bоyicha IoT imkoniyatlari kоlamini kоrsatish uchun quyidagi malumotlarni keltiramiz: Halqaro simsiz aloqa ilmiy forumi bashoratlariga kоra, 2020 yilgacha bitta tarmoqqa ulanadigan buyumlar soni yetti tirillionga yetishi mumkin ekan. Cisco kompaniyasi esa joriy оn yillikda internetga ulanadigan qurilmalarning sonini pul kоrinishida $14,4 trillion dollar deb baholadi. Bu kompaniyaning malumotlariga kоra, hozircha jahondagi 99% fizik qurilmalar hozircha bir-biri bilan ulangan emas, ammo, bu biznesning rivojlanishi va оsishi uchun juda katta imkoniyatlar yaratadi. Bularning barchasi kelajakda buyumlar interneti iqtosodiyotining paydo bоlishiga olib keladi. Buyumlar soni 3-5 ming dona deb hisoblanadi va bu kelajakda 50 trillion buyumlarni bir informatsion tarmoqqa ulanish mumkinligi istiqboliga olib keladi.

Shuning uchun ham bir qator ilmiy-tadqiqot kompanyalari va bir qancha kоzga kоringan olimlar buyumlar internetini tizimning yangi rivojlanish bosqichi deb kоra boshladilar, chunki bu insonlarni, jarayonlarni, malumotlarni va buyumarni birlashtirish orqali insoniyatga cheksiz imkoniyatlar eshigini ochib beradigan konsetsiya va bu bilan bogliq texnologiyalardir. Buyumlar internet konsepsiyasiga оtishda tarmoq geterogen infratuzilma bоlib qoladi. Unda bio algoritmlarning ishlab chiqarish quvvati ananaviy marshrutlashtirish algoritmlaridan ancha kоp miqdorda bоlib, ular simsiz оz-оzidan moslashuvchi suniy intellect tizimlarnini ancha mukammallashtirishga imkon beradi.

Keyingi yillarda buyumlar internetining alohida tarmoqlarning (sogliqni saqlash, havfsizlik, shahar infratuzilmasi), biznes-modellarning tijoratlashtirishning rivojlanishiga tasiri ham kuchaydi. Keyingi paytlarda IoT texnologiyalarning havfsizligini taminlashga katta ahamiyat qaratilmoqda, ammo bu ish muammoning taxnologik va huquqiy tomonlari bilan chegaralanib qolmoqda. Bir qancha ilmiy ishlarda esa buyumlar internetining ijtimoiy va ruhiy jihatlariga, shu jumladan, jamiyat, tashkilot va insonga bоlgan tasiriga ham etibor qaratilmoqda. IoT texnologiyasining tarafdorlari va faol ishlatuvchilari uning rivojlanishiga exnooptimizm nuqtai-nazaridan yondoshadilar va bu texnologiya tasirida inson imkoniyatlari cheksiz ravishda kengayishiga astoydil ishonadilar.

Haqiqatan ham mashinaviy texnologiyalar va inson imkoniyatlarining birlashishi insoniyat rivojlanishi hamda uning salohiyoti oshishi uchun yangidanyangi imkoniyatlar yaratadi. Bu soha bоyicha kоzga kоringan mutaxassis D. Rouzning aytishicha, texnologiyalar vositasida оzgartirilgan obyekt nafaqat yangi kuchga ega bоladi va оzining qоllanilish imkoniyatlarini oshiradi, balki hayotimizni yanada tоliq qiladi. Demak, IoT hayotimizga shunchalik chuqur kirib boradiki, inson uning borligini bazida sezmay ham qoladi, bu esa hayotimizni yanada qulay qilishga olib keladi. Ammo buyumlar internet hayotimizni qulay va tоliqroq qilish bilan birgalikda atrof-muhitdagi narsa va predmetlar aktiv agentlarga aylanib qolib, turli xildagi hayotiy xolatlarda inson оrniga qarorlar qabul qilishni boshlaydilar. Bu esa bir qancha noqulayiklar ham tugdirishi mumkin albatta.

Insoniy va mashinaviy fikrlashning asta-sekin bir-biriga yaqinlashishi va birbirining оrnini bosa boshlashi inson hayotining yagonalig, qaytarilmasligi va konfidensialligiga tajovuz qilgan holda ijtimoiy muammolar ning kuchayishga olib keladi. Insonlar orasidagi yaqin aloqalar asta-sekin yoqola boshlaydi, bazi bir guruh insonlar exklyuziy shaxslar sifatida hayotdan оrin ola boshlaydi va shu tufayli jamiyat hayotida keskin qarama-qarshiliklar paydo bоladi. Bunday holatdan marketologlar maqsadli segmentlar bilan muloqot qilishda va yangi marketing strategiyasi yaratishda unumli foydalanishlari mumkin. Buyumlar internetining zamonaviy inson identikligini taminlash tоgrisida fikrlaganda, ijod masalasini ham alohida kоrsatish talab etiladi. Buyumlar interneti iqtisodiyoti sharoitlarida inson faoliyatini standartlashtirish, uning faoliyatini modellashtirish kuchayib boraveradi. Ammo endi bu amal insonlar tomonidan emas, balki, biomashinalar va algoritmlar tomonidan amalga oshiriladi. Bunday sharoitlarda insoniy ijod va kreativlikka оrin qoladimi yoki yоqmi buni kelajak hal qiladi. IoT konsepsiyasini va bu bilan bogliq bоlgan texnologiyalarni tadbiq qilish kоpchilik kompaniya va tashkilotlar uchun misli kоrilmagan imkoniyatlar yaratib beradi hamda ulardagi boshqaruv funksiyalarini, faoliyatni tashkil qilishni va joriy faoliyatni tubdan оzgarib yuboradi.

Buyumlar internetini оz faoliyatiga tadbiq qilgan global kompaniyalar tajribasi ularda ishlab chiqarish samaradorligi keskin оsganligini kоrsatdi, logistika, marketing, administrative jarayonlarga bоlgan harajatlarni esa keskin kamaytirish imkoniyatini berib, yangi turdagi korxonalar tashkil qilishga imkon bermoqda (4.0 Industriya). Lekin bunday turdagi texnologik yechimlarni amalga oshirish odammashina muloqotining va ijtimoiy muloqotning yangi turlarini topishni talab qiladi. Masalan, Airbus kompaniyasi jihozlarni, robotlarni va mashinalarni bir butun IoT tarmogiga birlashtirib, kompaniya tashkilotlariga maksimal avtonom rejimda ishlash, samolyotlar yigishning sifatini oshirish va barcha operatsiyalarni real vaqt rejimida kuzatish imkonini berdi. Ammo bu ishning amalga oshirilishi insonlar va mashinalarni qоshimcha va virtual reallik uskunalari vositasida ulash bilan bogliq bоlgan katta harajatlarga olib keldi. Boshqa tomondan, buyumlar internet konsepsiyasining rivojlanishi regional va global miqyosda mehnat bozorining transformatsiyasiga olib keladi. Chunki bunda yangi turdagi hizmatchilarga bоlgan talab ortadi hamda jamiyatdagi bir qancha professional, tashkiliy, protsessual va ijtimoiy muammolarni hal qilish zarur bоladi.

Shuning uchun ham IoT rivojlanishiga qarshi bоlganlar ish joylarining qisqarishini, ishsizlar soni kоpayishini, bazi kasblarning yоqolib ketishini va ijtimoiy tengsizlik kuchayichini asosiy sabablar tariqasida keltiradilar. Buyumlar internetining jamiyat hayotiga bоlgan tasirini quyidagi raqamlardan ham yaqqol kоrib chiqish mumkin: IoT konsepsiyasining informatsion va telekommunikatsion sohaga tasiri 33%, professional hizmatlarga tasiri 15%, mediaindustriyaga va oyinkulgi industriyasiga tasiri 14%, istemol sektoriga tasiri esa 14% bоlar ekan. Eng kam tasir esa energetikaga bоlishi (4%) ham bashorat qilingan.

Buyumlar internetining eng ijobiy tasiri arxitektura va dizaynga, eng salbiy tasiri esa sotuv menejerlariga, ofis menejerlarga va administrativ sohaga bоlishi kutilayapti. Ammo bunda yana bir qancha savollar paydo bоladi talim tizimi bu sohadagi malakali mutahassislarni tayyorlashga qodirmi, ishdan bоshagan kadrlarni nima qilish kerak, ularni qanday qilib qayta tayyorlash mumkin, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash dasturlari qanday bоlishi lozim. IoT korxona va tashkilotlarning malumot yigish, tahlil qilish va saqlash kabi ishlariga ketadigan harajatlarni ancha kamaytiradi, chunki barcha malumotlar datchiklar yordamida yigiladi, qayta ishlanadi va foydalanuvchiga yetkaziladi. Tashkilotni boshqarish tizimida IoT nazorat samaradorligini oshiradi: barcha malumotlar smartfon qurilmalari va gadjetlari vositasida barcha ishchi-hizmatchilarga tezkor yetkaziladi. Ammo bunda boshqa bir savol ham paydo bоladi bunday total nazorat sharoitida hodimlar uchun ishlash qanchalik qulay bоladi.

Bunday sharoit hodimlarga bоlgan ruhiy bosim kompaniya va ishchilar orasidagi оzaro ishonchning yoqolishiga, befarqlikning оsishiga, mehnat munosabatlarida tushunmovchilklarga va shaxslararo munosabatlarning chigallashiga olib kelishi mumkin. Bu nafaqat ofisda va ishlab chiqarishda ishlaydiganlarga, balki virtual ish joylarida ishlovchilarga va frilanserlarga ham tegishi bоlishi mumkin, chunki ular ham IoT tufayli nazorat ostiga tushib qoladilar. Yana shuni ham takidlash lozimki, buyumlar internetining rivojlanishi boshqa turdagi texnologiyalar bilan birgalikda insonning оzini va dunyoqarashini ham оzgartirishga olib keladi. Inson ishtirokisiz muloqot qiladigan, turli xildagi malumotlarni yigadigan va bir biriga uzata oladigan hamda yagona tarmoqqa birlashgan buyumlarning barcha sohalarga kirib kelishi insonning jamiyatdagi roli, uning uchun qadrli bоlgan tushunchalarning hamda uni ruhiyatini оzgartirib yuboradi.

Shaxsiy kоrinishdagi malumotlarning katta miqdorda yigilishi insonning hayotini qulaylashtiradi, informatsiya va hizmatlarni tezkor olishga imkon beradi. Tijorat kompaniyalari esa bundan foydalangan xolda haridorlarning talab va istaklarini tоliqroq qondirishga harakat qiladilar. Bu esa shaxsiy malumotlarning himoyasi muammosini keltirib chiqaradi. Shu tufayli butun dunyo hamjamiyati rivojlanayotgan innovatsion texnologiyalar hamda insonning shaxsiy hayotini himoya qilish bilan bogliq bоlgan masalalarni hal qilshga harakat qilayaptilar. Bunday masalalarni hal qilishning usullaridan biri mediasketizm (raqamli sabr qilish) ni tashviq qilishdir. YAni inson bunda yangi innovatsion texnologiyalar va elektron tijorat vositalaridan qanday foydalanishni оz hoxishiga kоra tanlab olishi mumkin bоladi.

Shuni juda yaxshi tushunish kerakki, buyumlar interneit va texnologizatsiyaning boshqa konsetsiyalarini tоxtatish mumkin emas, bizda faqat proaktiv rejalashtirish, yangi texnologiyalarning imoniyatlarini amalga oshira oladigan uskuna va mexanizmlarni yaratish va shu orqali mamlakat kompaniyalari raqobatbardoshligini oshirish uchun qandaydir vaqt intervali bor xolos. IoT Security Foundation ishlab chiqaruvchilardan mustaqil bolgan halqaro tashkilot bоlib, u bilimlar, ilgor tajribalar va takliflar bilan almashinish masalalari bilan shugullanadi. Unda bir qancha malumotnomalar bоlib, ularning biri IoT ning havfsizligini taminlash asoslari deb nomlanadi. Ularning fikricha, IoT internet evolyusiyasidagi yangi bosqich hisoblanadi. Shu texnologiya tufayli mahsulot va hizmatlarning narxlari ancha kamaydi va natijada bozorga yangi turdagi tovarlar kirib keldi. Buyumlar internet yangi mobil qurilmalar, gadjetlar, uskunalar, jarayonlarga ulangan datchiklar va intellectual oyinchoqlar tufayli borgan sari kengayib bormoqda. Shuning uchun agarda kerakli va yetarli himoya vositalari bоlmasa, kоngilochar internet (internet of treats) osonlik bilan tahdidlar interneti (internet of threats) ga aylanib qolishi mumkin.

2.3. Buyumlar interneti texnologiyalari.

Identifikatsiya qilish vositalari. Malumotlar tarmoqlariga ulanish vositalari bilan taminlanmagan jismoniy dunyo obektlarining buyumlar internetiga jalb etilishi ushbu obektlarni (narsalar) identifikatsiyalash texnologiyalaridan foydalanishni talab qiladi. RFID texnologiyasi konsepsiyaning paydo bоlishiga turtki bоlgan bоlsa-da, avtomatik identifikatsiya qilish uchun ishlatiladigan barcha vositalar bunday texnologiyalar sifatida ishlatilishi mumkin: optik jihatdan tanib olinadigan identifikatorlar (shtrix kodlari, Data Matrix, QR kodlari), real vaqtda joylashuvni aniqlash vositalari. Buyumlar internetining har tomonlama tarqalishi bilan obyekt identifikatorlarining оziga xosligini taminlash muhim ahamiyatga ega, bu esa оz navbatida standartlashtirishni talab qiladi.

2.3-rasm. Data Matrix, QR kodlar kоrinishi

Bevosita Internet tarmoqlariga ulangan obektlar uchun ananaviy identifikator tarmoq adapterining MAC manzili bоlib, u sizga ulanish darajasida qurilmani aniqlash imkonini beradi, shu bilan birga mavjud manzillar diapazoni deyarli tugamaydi (MAC-48 da 248 manzil). Bunday qurilmalar uchun kengroq identifikatsiya qilish imkoniyatlari IPv6 protokoli bilan taminlanadi, u Yer aholisiga kamida 300 million qurilmani unikal tarmoq qatlami manzillari bilan taminlaydi.

Оlchash vositalari. Оlchash vositalari tashqi muhit haqidagi malumotlarni mashina оqiy oladigan malumotlarga aylantirishni taminlovchi va shu orqali hisoblash muhitini mazmunli malumotlar bilan tоldirishni taminlovchi Buyumlar Internetida alohida оrin tutadi. Elementar datchiklardan (masalan, harorat, bosim, yoruglik), istemolni оlchash asboblaridan (masalan, aqlli hisoblagichlar) murakkab integratsiyalashgan оlchash tizimlarigacha bоlgan keng turdagi оlchov asboblari qоllanadi. Buyumlar interneti konsepsiyasi doirasida оlchash vositalarini tarmoqda (masalan, simsiz sensor tarmoqlari, оlchash komplekslari) birlashtirish muhim ahamiyatga ega, buning natijasida mashinadan mashinaga оzaro taʼsir qilish tizimlarini qurish mumkin.

2.4-rasm. Оlchash vositalari

Aloqa vositalari. Mumkin bоlgan ma]lumotlarni uzatish texnologiyalari spektri simsiz va simli tarmoqlarning barcha mumkin bоlgan vositalarini qamrab oladi.

Simsiz ma]lumotlarni uzatish uchun past tezlikda samaradorlik, nosozliklarga chidamlilik, moslashuvchanlik va оzini оzi tashkil qilish imkoniyati kabi fazilatlar buyumlar internetini yaratishda ayniqsa muhim rol оynaydi. Ushbu quvvatga asosiy qiziqish IEEE 802.15.4 standarti bоlib, u energiya tejaydigan shaxsiy tarmoqlarni tashkil qilish uchun jismoniy qatlam va kirishni boshqarishni belgilaydi va ZigBee, Wirelesshart, MiWi, 6LoWPAN, LPWAN kabi protokollar uchun asos hisoblanadi.

2.4. Buyumlar internetida foydalaniladigan ilovalar.

Istemolchi ilovalari. IoT qurilmalari soni ortib bormoqda, jumladan, ulangan transport vositalari, uy avtomatizatsiyasi, aqlli kiyim-kechak, ulangan sogliqni saqlash va masofadan nazorat qilish imkoniyatiga ega jihozlar.

Aqlli uy. IoT qurilmalari uyni avtomatlashtirishning keng konsepsiyasining bir qismi bоlib, yoritish, isitish va konditsioner, media tizimlari va xavfsizlik tizimlari va video kuzatuv tizimlarini оz ichiga olishi mumkin. Uzoq muddatli imtiyozlar yoruglik va elektronikani avtomatik ravishda оchirish yoki uy aholisini foydalanish tоgrisida xabardor qilish orqali energiya tejashni оz ichiga olishi mumkin.

Aqlli uy yoki avtomatlashtirilgan uy aqlli qurilmalar va jihozlarni boshqaradigan platforma yoki markazlarga asoslangan bоlishi mumkin. Masalan, Apple HomeKitʼ dan foydalanib, ishlab chiqaruvchilar iPhone va Apple Watch kabi iOS qurilmalaridagi ilova yordamida uy mahsulotlari va aksessuarlarini boshqarishi mumkin.

2.5-rasm. Apple HomeKit vositalari

Bu maxsus dastur yoki Siri kabi mahalliy iOS ilovalari bоlishi mumkin. Buni Lenovo Smart Home Essentials misolida kоrsatish mumkin. Shuningdek, Amazon Echo, Google Home, Apple HomePod va Samsung SmartThings Hub kabi turli xil aqlli uy mahsulotlarini ulash uchun mustaqil platformalar sifatida taqdim etiladigan maxsus aqlli uy markazlari mavjud. Tijorat tizimlaridan tashqari, kоplab nodavlat ochiq manba ekotizimlari mavjud, jumladan, Home Assistant, OpenHAB va Domoticz.

2.6-rasm. Lenovo Smart Home Essentials vositalari

Keksalarga gamxоrlik qilish. Aqlli uyning asosiy ilovalaridan biri nogironlar va qariyalarga yordam berishdir. Ushbu uy tizimlari egasining оziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun yordamchi texnologiyalardan foydalanadi. Ovozli boshqaruv kоrish va harakatchanlik nuqsonlari bоlgan foydalanuvchilarga yordam berishi mumkin, shu bilan birga umumiy murojaat qilish tizimlari eshitish qobiliyati zaif foydalanuvchilar tomonidan kiyiladigan koxlear implantlarga bevosita ulanishi mumkin. Ular, shuningdek, qоshimcha xavfsizlik funksiyalari bilan jihozlanishi mumkin. Bu xususiyatlar yiqilish yoki tutilish kabi tibbiy favqulodda vaziyatlarni kuzatuvchi sensorlarni оz ichiga olishi mumkin. Shu tarzda qоllanadigan aqlli uy texnologiyasi foydalanuvchilarga kоproq erkinlik va hayot sifatini oshirishi mumkin.

Tibbiyot va sogliqni saqlash. IoT qurilmalari sogliqni masofadan monitoring qilish va favqulodda ogohlantirish tizimlarini taminlash uchun ishlatilishi mumkin. Ushbu salomatlik monitoringi asboblari qon bosimi va yurak urish tezligi monitorlaridan tortib, yurak stimulyatori, Fitbit elektron bilaguzuklari yoki ilgor eshitish apparatlari kabi maxsus implantlarni kuzatishga qodir ilgor qurilmalargacha bоlishi mumkin. Bazi shifoxonalar band bоlgan vaqtni va bemor qachon turishga harakat qilayotganini aniqlay oladigan aqlli tоshaklarni joriy qilishni boshladi.

2018-yildan boshlab IoMT nafaqat klinik laboratoriya sanoatida, balki sogliqni saqlash va tibbiy sugurtada ham qоllandi. Sogliqni saqlash sohasidagi IoMT hozirda shifokorlar, bemorlar va bemorlarga gamxоrlik qiluvchilar, hamshiralar, oilalar va boshqalarga imkon beradi. Bundan tashqari, IoT-ga asoslangan tizimlar bemorga yоnaltirilgan bоlib, bemorning tibbiy sharoitlariga nisbatan moslashuvchanlikni taminlaydi. Sugurta sanoatidagi IoMT eng yaxshi va yangi turdagi dinamik malumotlarga kirishni taminlaydi. Bunga mijozlar xattiharakatlarini kuzatish uchun biosensorlar, taqiladigan qurilmalar, ulangan tibbiy qurilmalar va mobil ilovalar kabi sensorga asoslangan yechimlar kiradi. Bu aniqroq anderrayting va yangi narxlash modellariga olib kelishi mumkin.

Sogliqni saqlashda buyumlar internetini qоllash surunkali kasalliklarni davolashda, shuningdek, kasalliklarning oldini olish va nazorat qilishda asosiy rol оynaydi. Kuchli simsiz yechimlarni ulash orqali masofadan turib monitoring qilish mumkin. Ulanish amaliyotchilarga bemor maʼlumotlarini tоplash va sogliqni saqlash maʼlumotlarini tahlil qilish uchun murakkab algoritmlarni qоllash imkonini beradi.

Transport. Buyumlar Interneti turli transport tizimlarida aloqa, boshqaruv va axborotni qayta ishlashni birlashtirishga yordam beradi. Transport tizimining ushbu komponentlari оrtasidagi dinamik оzaro tasir transport vositalari оrtasida va ichida aloqa, aqlli harakatni boshqarish, aqlli tоxtash joyi, elektron tоlov tizimlari, logistika va parkni boshqarish, transport vositalarini boshqarish, xavfsizlik va yoʻl bоylab yordam imkonini beradi.

Qishloq xоjaligi. Qishloq xоjaligida kоplab IoT ilovalari mavjud, masalan, harorat, yogingarchilik, namlik, shamol tezligi, zararkunandalar va tuproq tarkibi haqida malumot tоplash mumkin. Bu malumotlardan dehqonchilik amaliyotini avtomatlashtirish, sifat va miqdorni yaxshilash bоyicha asosli qarorlar qabul qilish, xavf va isrofgarchilikni minimallashtirish hamda ekinlarni boshqarish uchun zarur bоlgan harakatlarni kamaytirish uchun foydalanish mumkin. Misol uchun, endi fermerlar tuproq harorati va namligini uzoqdan kuzatishi va hatto IoT malumotlarini aniq оgitlash dasturlariga qоllashi mumkin. Umumiy maqsad shundan iboratki, sensor malumotlari fermerning оz xоjaligi haqidagi bilimi va sezgi bilan birgalikda fermer xоjaligi unumdorligini oshirish hamda xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi.

Biotibbiyot muhandisligi (BIM) yoki tibbiyot muhandisligi muhandislik tamoyillari va dizayn tushunchalarini tibbiyot va biologiyaga sogliqni saqlash maqsadlarida (masalan, diagnostika yoki terapevtik) qоllashdir. BIM, shuningdek, ananaviy ravishda sogliqni saqlashni davolashni, jumladan diagnostika, monitoring va terapiyani rivojlantirish uchun mantiqiy fanlardir. Shuningdek, biotibbiyot muhandisi sohasiga tegishli sanoat standartlariga rioya qilgan holda shifoxonalarda mavjud tibbiy asbob-uskunalarni boshqarish kiradi. Bu xaridlar, muntazam sinovlar, profilaktik xizmat kоrsatish va asbob-uskunalar bоyicha tavsiyalar berishni оz ichiga oladi, bu rol biotibbiyot uskunalari bоyicha mutaxassis yoki klinik muhandislik.

Biotibbiyot muhandisligi boshqa kоplab muhandislik sohalariga qaraganda yaqinda оz tadqiqoti sifatida paydo bоldi. Bunday evolyusiya allaqachon tashkil etilgan sohalar orasidagi fanlararo ixtisoslikdan оz-оzidan bir soha hisoblanishiga yangi soha оtish sifatida keng tarqalgan.

Biotibbiyot muhandisligidagi ishlarning aksariyati keng doiradagi kichik sohalarni qamrab olgan tadqiqot va ishlanmalardan iborat (pastga qarang). Taniqli biotibbiyot muhandisligi ilovalari orasida biomos keluvchi protezlar, turli diagnostika va terapevtik tibbiy asboblar, klinik jihozlardan mikro-implantlargacha, MRI (Magnetic resonance imaging) va EKG kabi keng tarqalgan tasvirlash uskunalari, regenerativ tоqimalarning оsishi, farmatsevtik preparatlar va terapevtik biologik.

3.2. Bioinformatika va biotibbiy optika

Bioinformatika - bu biologik malumotlarni tushunish uchun usullar va dasturiy vositalarni ishlab chiqadigan fanlararo soha. Bioinformatikaning fanlararo sohasi sifatida bioinformatika biologik malumotlarni tahlil qilish va sharhlash uchun informatika, statistika, matematika va muhandislikni birlashtiradi.

Bioinformatika оz metodologiyasining bir qismi sifatida kompyuter dasturlashdan foydalanadigan biologik tadqiqotlar tоplami uchun atama, shuningdek, ayniqsa genomika sohasida qayta-qayta qоllaniladigan maxsus tahlil atamalar ga havola hisoblanadi. Bioinformatikadan keng tarqalgan foydalanish nomzod genlar va nukleotidlarni (SNPs) aniqlashni оz ichiga oladi. Kоpincha bunday identifikatsiya kasallikning genetik asoslarini, оziga xos moslashuvlarni, kerakli xususiyatlarni (ayniqsa, qishloq xоjaligi turlarida) yoki populyatsiyalar оrtasidagi farqlarni yaxshiroq tushunish maqsadida amalga oshiriladi. Kamroq rasmiy tarzda, bioinformatika nuklein kislotasi va oqsil ketma-ketligidagi tashkiliy tamoyillarni ham tushunishga harakat qiladi.

Biomaterial - bu tirik tizimlar bilan оzaro tasir qiladigan har qanday modda, sirt yoki konstruksiY. Fan sifatida biomateriallar taxminan ellik yoshda. Biyomateriallarni оrganish biomateriallar fani yoki biomateriallar muhandisligi deb ataladi. U оz tarixi davomida barqaror va kuchli оsishni boshdan kechirdi, kоplab kompaniyalar yangi mahsulotlarni ishlab chiqish uchun katta miqdorda mablag sarfladilar. Biomateriallar fani tibbiyot, biologiya, kimyo, tоqimalar muhandisligi va materialshunoslik elementlarini оz ichiga oladi.

Biotibbiyot optikasi biologik tоqimalar va yoruglikning оzaro tasirini оrganish uchun fizika, muhandislik va biologiya tamoyillarini birlashtirib, undan sezish, tasvirlash va davolashda qanday foydalanish mumkinligini оrganadi. U optik tasvirlash, mikroskopiya, oftalmoskopiya, spektroskopiya va terapiyani оz ichiga olgan keng kоlamli ilovalarga ega. Biomedikal optika texnikasi va texnologiyalariga misollar orasida optik kogerent tomografiya (optical coherence tomography - OCT), floresan mikroskopiya, konfokal mikroskopiya va fotodinamik terapiya (photodynamic therapy PDT) kiradi. Masalan, OCT yoruglikdan foydalanib, kоzning tоr pardasi yoki yurakdagi koronar arteriyalar kabi ichki tuzilmalarning yuqori aniqlikdagi uch оlchamli tasvirlarini yaratadi. Floresan mikroskopiyasi maxsus molekulalarni lyuminessent bоyoqlar bilan belgilash va ularni yoruglik yordamida vizualizatsiya qilish, biologik jarayonlar va kasallik mexanizmlari haqida tushuncha berishni оz ichiga oladi. Sоnggi paytlarda adaptiv optika biologik tоqimalarda buzilishlarni tоgirlash orqali tasvirlashda yordam beradi, bu esa yuqori aniqlikdagi tasvirni olish imkonini beradi va lazer jarrohligi va retinal tasvirlash kabi protseduralarning aniqligini oshiradi.

3.3. Tibbiyet informatikasini amaliy masalalari

Statistika malumotlarni qayta ishlash. Sog odamning tibbiy -biologik malumotlari kuydagi guruxlarga bоlinishi mumkin:

1.         Sonli malumotlar parametrlar: odamning buyi, qonidagi biologik moddalar, badan xarorati, bemorlarni soni, patsiyentning yeshi.

2.         Belgilanuvchi, aniq baxolanmaydigan malumotlar: ogriq darajasi, bemorning yuzini rangi, patsiyentning kayfiyati.

3.         Odamning tanasini оlchovlarining statik tasvirlari: rentgen tasviri, tomogramma tasviri, magnit-rezonans tasviri (uzi).

4.         Odamning tanasini оlchovlarining dinamik kоrsatgichlari: qоl xarakati, qon tomirlarga yuborilgan moddalar xarakati.

Shifokorlarni kompyuterda saqlaydigan malumotlar bazalari:

-       bemorlarni kasallik tarixlari;

-       dori-darmon ruyxatlari;

-       malumotnomalar;

-       ilmiy-tadqiqot ishlarni natijalara;

-       boshqarishka tegishli malumotlar (xisobotlar).

Taxlil va diagnostika. Bemorning davolash paytidagi kоrsatgichlari, operatsiyadan keyingi axvoli, ogir jaroxotdan keyingi davolanish natijalari bular xammasi umumiylashtiriladi va taxlil qilinadi. Davolash jarayenini оrganish paytda elektrokardiogramma, qon bosimi elektroensefalogramma, puls, boshqa kоrsatgichlardan foydalaniladi.

Shifokorlarni оrgatish va malakasini oshirish. Bunda asosan kompyuterdan foydalanish, amaliy dasturlarni ishga tushirish, kerakli malumotlarni tayerlash va adres buyicha jоnatish, qabul qilinayetgan bemorlarni ruyxatini tuzish kabi ishlarni yesh shifokorlaga оrgatish, kompyuterdan unumli foydalanishni оrgatish.

Tibbiyetdagi xizmat kоrsatishni boshqarish.

Bularni qatoriga ofis tibbiyet tizimidagi masalalar kiradi:

-             shifokorlarni ishlash jadvali;

-             kasallik ruyxatlarni olib borish;

-             bemorlarni ruyixatini olib borish;

-             asbob-uskunalarni ruyixatini olib borish; - joriy xarajatlarni nazorati;

-             tоlovlarni nazorati.

Laboratoriyalarda olib boradigan tadqiqotlar (natijalari va xisobotlar).

Diagnostika va qaror qabul qilish. Bular asosan matematik usullarni qоllash bilan bajariladigan tadqiqotlar.

1.         Sonli usullar asosidagi algoritmlar (ixtimollar nazariyasi, signallarga raqamli ishlov berish, qaror qabul qilish nazariyasi).

2.         Mantiqiy modellar asosidagi algoritmlar( Bul algebrasi, statistik taxlil, timsollarni taxlili, funksional taxlili).

3.         Suniy intellekt algoritmlari (neyron tarmoqlari, ekspert tizimlari).

Ilmiy izlanishlarning maqsadi bomorlarning davolanishida uchraydigan faktlar, belgilar, konunlar asasida bilimlar bazasini yaratish va undan unumli foydalanish.

Apparat-dasturiy komplekslar (ADK) tibbiyet soxasida asosiy axborot tizimiga aylangan. Ular bemor bilan tugridan-tugri boglangan bоlib real vaqt rejimida ish olib boradilar. Ularni tarkibida kompyuter texnikasidan tashqari tibbiyet uskunalar, monitor vositalari, aloqa vositalari, qоshimcha texnika vositalari mavjud.

 

ADK bajariladigan vazifalariga qarab kuyidagi sinflarga bоlinadi:

-                     ixtisoslashtirilgan tizimlar (kardiograflar, UZI-apparatlar);

-                     kоp maqsadli tizimlar (kompyuter tomogorafiyasi);

-                     kompleks tizimlar (kardiologiya, xirurgiya, terapiya tizimlari).

Keltirilgan rasmda ultrazvuk diagnostika kompleksi keltirilgan. Uni tarkibida ultrazvuk оlchagichi, оlchalgan parametrlarni raqamli kоrinishga оtqazish va qоlga kiritgan malumotlarni sonogramma kоrinishga keltirish.

Amaliy maslalarni yechish tomondan ADK turli sinflarga bоlinish mumkin:

-                     bemorning axvolining nazorat qiluvchi komplekslar,

-                     davolanish jarayenining monitoring qiluvchi tizimlar, - laboratoriyada diagnostik qiluvchi vositalar,

-                     suniy azolarni оrnatish tizimlari.

Bunday tizimlar yerdamida kuyidagi tadqiqotlarni bajarish mumkin:

-                     qonni yurgizish organlarini tekshirish,

-                     nafas olish azolarni оrganish,

-                     inson miyasini va asab tizimini tekshirish,

-                     kоrish va eshitish azolarni оrganish, - rentgenologiya izlanishlarni оtqazish, - ultrazvuk diagnostikani amalga oshirish.

Funksional diagnostikani asosiy vazifilari bemorni tanasidagi оzgarishlani nazorat qilish, xolatini aniqlash va davolash natijalarni taxlil qilish.

Kardiologiyada funksional diagnostika.

Bu soxada asosiy masalalar inforkt kasalini oldini olish, yurak xolatini nazorat qilish. Yurakni xolati elektrokardiogramma (EKG) orqali aniqlanadi.

Elektrokardiografiya signallari (yurak xarakatini impulslari R,T,P).

Nevrologiyadagi funksional diagnostika.

Nevrologiya soxasidagi ulchash parametri elektroensefalogramma (EEG). Tadqiqot оtkazish vaqtda bosh miyadagi potensiallarni оlchash yerdamida bor patologiyalar aniqlanadi (оsimta, epilepsiya).

Elektromiogramma (EMG) - bu kompyuter yerdamida patsiyentning mushaklarni xolatini aniqlashga yerdam beruvchi signallar. Bu soxada asosiy izlanishlar sportchilar, invalidlar va jaroxatlangan shaxslarni suyaklari va mushaklarini xolatini aniqlashga bagishlanadi.

Nafas olish funksiyasini aniqlash. Bu soxadagi izlanishlar spirometriya yerdamida amalga oshiriladi, оpka-nafas yоllari axvoli tekshiriladi, оpka kasallarni davolash yоllari aniqlanadi.

Qon aylanishining funksional diagnostikasi. Qon aylanishdagi оlchamlar reografiya deb aytaladi. Bunda qon tomirlardagi bosimlarni aniqlash tomirning qarshiligini оlchash bilan xal qilinadi. Reografiya оlchash obyektlari: bosh miya, yurak va оpka, jigar va barmoqlardagi qon tomirlari.

Kompyuter vositalar yerdamida funksional diagnostikani aniqligini va tezkorligini oshirish mumkin. Bu yerda asosan signallarga raqamli ishlov berish fanidan foydalanish mumkin. Signal sifatida EKG, EEG, EMG va RG-lar kоrinishi mumkin.

Tibbiy asbob quyidagi hollarda foydalanish uchun mоljallangan:

         kasallik yoki boshqa holatlarning tashxisi

         kasallikni davolash, yumshatish, davolash yoki oldini olishda.

Bazi misollar: yurak stimulyatori , infuzion nasoslar , yurak-оpka apparati , dializ apparatlari, suniy organlar , implantlar , suniy oyoqqоllar , tuzatuvchi linzalar , koxlear implantlar , kоz protezlari , yuz protezlari , somato protezlari va tish implantlari .

Stereolitografiya jismoniy obyektlarni yaratishda qоllaniladigan tibbiy modellashtirishning amaliy namunasidir. Davolash, bemorlarni kuzatish, murakkab kasalliklar uchun yangi qurilmalarni tadqiq qilish va ishlab chiqishda qоllaniladi.

Tibbiy asboblar (AQShda) quyidagicha tartibga solinadi va tasniflanadi:

         I sinf qurilmalari foydalanuvchiga minimal zarar etkazish potensialiga ega va odatda II yoki III sinf qurilmalariga qaraganda dizayn jihatidan soddaroqdir. Ushbu toifadagi qurilmalarga tilni bosuvchi vositalar, choyshablar, elastik bandajlar, tekshiruv qоlqoplari va qоlda ishlangan jarrohlik asboblari va boshqa shunga оxshash umumiy jihozlar kiradi.

         II toifadagi qurilmalar I toifadagi qurilmalarning umumiy boshqaruviga qоshimcha ravishda maxsus nazoratga bоysunadi. Maxsus nazoratlar maxsus etiketka talablari, majburiy ishlash standartlari va bozordan keyingi kuzatuvni оz ichiga olishi mumkin. Ushbu sinfdagi qurilmalar odatda invaziv bоlmagan va rentgen apparatlari, PACS, quvvatli nogironlar aravachalari, infuzion nasoslar va jarrohlik pardalarni оz ichiga oladi.

         III toifadagi qurilmalar odatda I toifadagi umumiy boshqaruv vositalaridan tashqari, qurilma xavfsizligi va samaradorligini taminlash uchun bozordan oldin maqullash (PMA) yoki bozordan oldin ogohlantirish (510k) talab qiladi. Masalan, yurak klapanlarini almashtirish, son va tizza bоgimlari implantlari , silikon gel bilan tоldirilgan kоkrak implantlari, implantatsiya qilingan serebellar stimulyatorlar, implantatsiya qilinadigan yurak stimulyatori impuls generatorlari va endosseous (suyak ichidagi) implantlar.

Tibbiy / biotibbiyot tasvirlash tibbiy asboblarning asosiy segmentidir. Bu soha klinisenlarga kоzga kоrinmaydigan narsalarni (masalan, ularning kattaligi va/yoki joylashuvi tufayli) tоgridan-tоgri yoki bilvosita kоrish imkonini berish bilan bogliq. Bu ultratovush, magnitlanish, radiologiya va boshqa vositalardan foydalanishni оz ichiga olishi mumkin.

Shu bilan bir qatorda, navigatsiya bilan boshqariladigan uskunalar yelektromagnit kuzatuv texnologiyasidan foydalanadi, masalan, miyaga oziqlantiruvchi naychani joylashtirish tizimlari. Misol uchun, ENvizion Medical's ENvue enteral oziqlantirish naychasini joylashtirish uchun elektromagnit navigatsiya tizimi. Tizim tashqi maydon generatori va bir nechta EM passiv datchiklardan foydalanadi, bu esa displeyni bemorning tanasi konturiga moslashtirish va oziqlantirish trubkasi uchining joylashuvi va yоnalishini real vaqt rejimida kоrish imkonini beradi, bu esa tibbiyot xodimlariga gastrointestinal tract da tоgri joylashishini taminlashga yordam beradi.

Tasvirlash texnologiyalari kоpincha tibbiy diagnostika uchun zarur bоlib, odatda shifoxonada topiladigan eng murakkab uskunalar, jumladan:

floroskopiya, magnit-rezonans tomografiya (magnetic resonance imaging MRI), yadroviy tibbiyot, pozitron emissiya tomografiyasi (positron emission tomography PET), positron emission tomography (PET) skanerlari, proyeksion rentgenografiya X-nurlari va kompyuter tomografiyasi, tomografiya, ultratovush, optikmikroskopiya va elektron mikroskopiya.

Implant - bu yetishmayotgan biologik tuzilmaning оrnini bosuvchi va uning vazifasini bajaradigan tibbiy asbobning bir turi (transplantatsiya qilingan biotibbiy tоqimalarni kоrsatadigan transplantatsiya bilan solishtirganda). Tana bilan aloqa qiladigan implantlar yuzasi eng funksionalligiga qarab titanium, silikon yoki apatit kabi biomedikal materialdan tayyorlanishi mumkin. Bazi hollarda implantlar elektronikani оz ichiga oladi, masalan, suniy yurak stimulyatori va koxlear implantlar. Bazi implantlar bioaktivdir, masalan, teri ostiga dori vositalarini implantatsiya qilinadigan tabletkalar yoki dori-darmonli stentlar shaklida yuborish.

 

Bionika. Suniy tana qismlarini almashtirish bionikaning kоplab ilovalaridan biridir. Inson tanasi tizimlarining xususiyatlari va funksiyalarini murakkab va chuqur оrganish bilan bogliq holda, bionika bazi muhandislik muammolarini hal qilish uchun qоllanilishi mumkin. Kоzlar, quloqlar va boshqa organlarning turli funksiyalari va jarayonlarini sinchkovlik bilan оrganish takomillashtirilgan kameralar, televizorlar, radio uzatgichlar va qabul qiluvchilar va boshqa kоplab vositalarga yоl ochdi.

Biomedikal sensorlar. Sоnggi yillarda mikrotоlqinli texnologiyaga asoslangan biomedikal sensorlar kоproq etiborga sazovor bоldi. Kasalliklarni tashxislash va monitoring qilishda maxsus maqsadlarda turli xil sensorlar ishlab chiqarilishi mumkin, masalan, mikrotоlqinli sensorlar pastki ekstremitalarning shikastlanishini kuzatish uchun rentgen nuriga qоshimcha usul sifatida ishlatilishi mumkin. Sensor diyelektrik xossalarini kuzatib boradi va shu tariqa teri ostidagi tоqimalarning (suyak, mushak, yog va boshqalar) оzgarishini sezishi mumkin, shuning uchun shifo jarayoni davomida turli vaqtlarda оlchaganida, travma bitishi bilan sensorning javobi оzgaradi.

Klinik muhandislik - bu shifoxonalarda yoki boshqa klinik sharoitlarda tibbiy asbob-uskunalar va texnologiyalarni joriy etish bilan shugullanadigan biotibbiyot muhandisligi bоlimi .Klinik muhandislarning asosiy rollari, texnologik mahsulotlarni/xizmatlarni tanlash va ularni amalga oshirishni moddiy-texnik jihatdan boshqarish, tekshiruvlar/auditlar bоyicha davlat nazorat organlari bilan ishlash va boshqa shifoxona xodimlari (masalan, shifokorlar, mamurlar, IT va boshqalar) uchun texnologik maslahatchilar sifatida xizmat qilish. .

Klinik muhandislar, shuningdek, tibbiy asbob ishlab chiqaruvchilarga klinik tajribalar asosida dizaynni istiqbolli takomillashtirish bоyicha maslahat beradilar va ular bilan hamkorlik qiladilar, shuningdek, xarid qilish tartibini mos ravishda yоnaltirish uchun sanatning rivojlanishini kuzatib boradilar.

Reabilitatsiya muhandisligi - bu nogironlar duch keladigan muammolarni hal qilish uchun texnologik yechimlarni loyihalash, ishlab chiqish, moslashtirish, sinovdan оtkazish, baholash, qоllash va tarqatish uchun muhandislik fanlarini tizimli qоllash. Reabilitatsiya muhandisligi orqali kоrib chiqiladigan funksional sohalar harakatchanlik, aloqa, eshitish, kоrish va idrokni, shuningdek, bandlik, mustaqil hayot, talim va jamiyatga integratsiyalashuv bilan bogliq faoliyatni оz ichiga olishi mumkin.

Bazi reabilitatsiya muhandislari reabilitatsiya muhandisligi bоyicha magistr darajasiga ega bоlsa-da, odatda biotibbiyot muhandisligining kichik mutaxassisligi bоlsa, kоpchilik reabilitatsiya muhandislari biotibbiyot muhandisligi, mashinasozlik yoki elektrotexnika bоyicha bakalavriat yoki magistr darajasiga ega. Portugaliya universiteti reabilitatsiya muhandisligi va foydalanish imkoniyati bоyicha bakalavriat va magistr darajasini beradi. Buyuk Britaniyada reabilitatsiya muhandisi bоlish malakasini Koventri universiteti, Sogliqni saqlash dizayn va texnologiya instituti kabi Universitet bakalavr darajasi kursi orqali olish mumkin.

Nogironlar uchun reabilitatsiya jarayoni kоpincha оz foydalanuvchilarini jamiyat, savdo va dam olishning asosiy oqimiga qоshishga yordam beradigan Yurish vositalari kabi yordamchi qurilmalarni loyihalashni оz ichiga oladi.

 

Sоnggi оn yilliklarda bemorlarga qurilmalardan kelib chiqqan kоplab hodisalarga javob berish uchun tartibga solish masalalari doimiy ravishda oshirildi. Masalan, 2008 yildan 2011 yilgacha AQShda FDA I toifasiga kiruvchi tibbiy asboblarni 119 marta chaqirib oldi. mahsulotdan foydalanish yoki unga tasir qilish salomatlik uchun jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi yoki оlimga olib kelishi ehtimoli.

Standart tibbiy asbob-uskunalarni boshqarishning keng kоlamli elementlarini оz ichiga oladi, jumladan, xarid qilish, qabul qilish sinovlari, texnik xizmat kоrsatish (yelektr xavfsizligi va profilaktik xizmat kоrsatish sinovlari) va foydalanishdan chiqarish.

Inson va kompyuterning оzaro tasiri (Human computer interaction-HCI) - bu odamlar (foydalanuvchilar) va kompyuterlar оrtasidagi interfeyslarga qaratilgan kompyuter texnologiyalarini loyihalash va ishlatish bоyicha tadqiqotlar. HCI tadqiqotchilari odamlarning kompyuterlar bilan оzaro tasir qilish usullarini va odamlarga kompyuterlar bilan yangi usullarda оzaro tasir оtkazish imkonini beruvchi dizayn texnologiyalarini kuzatadilar. Inson va kompyuter оrtasidagi оzaro aloqani taminlaydigan qurilma "Inson-kompyuter interfeysi (HCI)" deb nomlanadi.

Tadqiqot sohasi sifatida inson va kompyuterning оzaro tasiri kompyuter fanlari, xulq-atvor fanlari, dizayn, media tadqiqotlari va boshqa bir qancha talim sohalari chorrahasida joylashgan. Ushbu atama Stuart K. Card, Allen Newell, and Thomas P. Moran Moran tomonidan 1983 yilda chop yetilgan The Psychology of

HumanComputer Interaction kitobida ommalashgan. Birinchi marta malum bоlgan foydalanish 1975 yilda Carlisle tomonidan amalga oshirilgan. Bu atama, maxsus va cheklangan foydalanishga yega bоlgan boshqa vositalardan farqli оlaroq, kompyuterlar kоpincha foydalanuvchi va kompyuter оrtasidagi ochiq muloqotni оz ichiga olgan kоp maqsadlarga yega yekanligini bildirish uchun mоljallangan. Muloqot tushunchasi inson va kompyuterning оzaro tasirini inson va inson оzaro tasiriga оxshatadi: bu sohadagi nazariy mulohazalar uchun juda muhim bоlgan analogiY.

Odamlar kompyuterlar bilan kоp jihatdan оzaro aloqada bоlishadi va ikkalasi оrtasidagi interfeys bu оzaro tasirni osonlashtirish uchun juda muhimdir. Shuningdek, bazida odam-mashina оzaro tasiri (humanmachine interaction - HMI), odam-mashina оzaro tasiri (man-machine interaction - MMI) yoki kompyuter-inson оzaro tasiri (computer-human interaction - CHI) deb ataladi. Ish stoli ilovalari, internet-brauzerlar, portativ kompyuterlar va kompyuter kiosklari bugungi kunda keng tarqalgan foydalanuvchi grafik interfeyslaridan (graphical user interfaces - GUI) foydalanadi. Ovozli foydalanuvchi interfeyslari (Voice user interfaces - VUI) nutqni aniqlash va sintez qilish tizimlari uchun ishlatiladi va paydo bоlayotgan multimodal va grafik foydalanuvchi interfeyslari odamlarga оziga xos belgilar agentlari bilan aloqa qilish imkonini beradi. Boshqa interfeys paradigmalari bilan erishib bоlmaydigan tarzda. Inson va kompyuter оzaro tasiri sohasidagi оsish оzaro tasir sifatining oshishiga olib keldi va natijada kоplab yangi tadqiqot yоnalishlari paydo bоldi. Oddiy interfeyslarni loyihalash оrniga, turli tadqiqot tarmoqlari birmodallikka nisbatan multimodallik tushunchalariga, buyruq va harakatga asoslangan aqlli adaptiv interfeyslarga va passiv interfeyslarga nisbatan faol interfeyslarga etibor qaratadi.

Kompyuter monitori mashina va foydalanuvchi оrtasida vizual interfeysni taminlaydi (4.1-rasm).

Hisoblash mashinalari assotsiatsiyasi (Association for Computing Machinery

- ACM) inson va kompyuterning оzaro tasirini "inson foydalanishi uchun interfaol hisoblash tizimlarini loyihalash, baholash va amalga oshirish va ular atrofidagi asosiy hodisalarni оrganish bilan bogliq bоlgan intizom" deb tariflaydi. HCI ning muhim jihati foydalanuvchi qoniqishidir (yoki oxirgi foydalanuvchining hisoblashdan qoniqishi). Unda shunday davom etadi: Hisoblash mashinalari assotsiatsiyasi (Association for Computing Machinery - ACM) inson va kompyuterning оzaro tasirini inson foydalanishi uchun interfaol hisoblash tizimlarini loyihalash, baholash va amalga oshirish va ular atrofidagi asosiy hodisalarni оrganish bilan bogliq bоlgan intizom deb tariflaydi. HCI ning muhim jihati foydalanuvchi qoniqishidir (yoki oxirgi foydalanuvchining hisoblashdan qoniqishi). Unda shunday davom etadi: Inson va kompyuterning оzaro tasiri aloqada inson va mashinani оrganganligi sababli, u mashina va inson tomonidagi bilimlarni qоllab-quvvatlashdan kelib chiqadi. Mashina tomonida kompyuter grafikasi, operatsion tizimlar, dasturlash tillari va ishlab chiqish muhitidagi texnikalar dolzarbdir. Inson tomonida, aloqa nazariyasi, grafik va sanoat dizayn fanlari, tilshunoslik, ijtimoiy fanlar, kognitiv psixologiya, ijtimoiy psixologiya va kompyuter foydalanuvchisi qoniqishi kabi inson omillari tegishli. Va albatta, muhandislik va dizayn usullari dolzarbdir. HCI ning kоp tarmoqli xususiyati tufayli, turli xil kelib chiqishi bоlgan odamlar uning muvaffaqiyatiga hissa qоshadilar.

Notоgri ishlab chiqilgan inson-mashina interfeyslari kоplab kutilmagan muammolarga olib kelishi mumkin. Klassik misol - Three Mile Island avariyasi, yadroviy halokat bоlib, u yerda tergov inson-mashina interfeysi dizayni falokat uchun hech bоlmaganda qisman javobgar degan xulosaga keldi. Xuddi shunday, aviatsiyadagi baxtsiz hodisalar ishlab chiqaruvchilarning nostandart parvoz asboblari yoki gaz kvadranti sxemalaridan foydalanish qarorlari natijasida yuzaga keldi: yangi dizaynlar inson va mashinaning asosiy оzaro tasirida ustun bоlishi taklif qilingan bоlsa ham, uchuvchilar allaqachon "standart" tartibni singdirgan edi. Shunday qilib, kontseptual jihatdan yaxshi goya kutilmagan natijalarga olib keldi.

Inson-kompyuter interfeysini inson va kompyuter оrtasidagi aloqa nuqtasi sifatida tariflash mumkin. Inson va kompyuter оrtasidagi axborot oqimi оzaro tasir doirasi sifatida belgilanadi. Оzaro tasir doirasi bir nechta jihatlarga ega, jumladan:

         Vizual asosli: Vizual asoslangan inson va kompyuter оzaro tasiri, ehtimol, inson va kompyuter оzaro tasiri tadqiqotining eng keng tarqalgan sohasidir.

         Audioga asoslangan: Kompyuter va inson оrtasidagi audioga asoslangan shovqin HCI tizimlarining yana bir muhim sohasidir. Bu soha turli xil audio signallar orqali olingan malumotlar bilan shugullanadi.

         Vazifa muhiti: foydalanuvchiga qоyilgan shartlar va maqsadlar.

         Mashina muhiti: Kompyuter muhiti, masalan, kollej talabasi yotoqxonasidagi noutbukga ulangan.

         Interfeys sohalari: Bir-birining ustiga chiqmaydigan sohalar odamlar va kompyuterlarning оzlari bilan bogliq jarayonlarni оz ichiga oladi, bir-biriga оxshash sohalar esa faqat ularning оzaro tasiri bilan bogliq jarayonlarni оz ichiga oladi.

         Kirish oqimi: Malumotlar oqimi foydalanuvchi kompyuteridan foydalanishni talab qiladigan vazifaga ega bоlganda, vazifa muhitida boshlanadi.

         Chiqish: Mashina muhitida paydo bоladigan malumotlar oqimi.

         Fikr-mulohaza: Interfeys orqali оtadi, ular insondan interfeys orqali kompyuterga va orqaga оtish jarayonlarini baholaydi, tartibga soladi va tasdiqlaydi.

         Fit: Bu kompyuter dizayni, foydalanuvchi va vazifani bajarish uchun zarur bоlgan inson resurslarini optimallashtirish vazifasiga mos keladi.

4.2. Kompyuterlar uchun maqsadlar

Inson va kompyuterning оzaro tasiri odamlarning hisoblash artefaktlari, tizimlari va infratuzilmalaridan foydalanish yoki ishlatmaslik usullarini оrganadi. Ushbu sohadagi kоplab tadqiqotlar kompyuter interfeyslarining qulayligini yaxshilash orqali inson va kompyuter оzaro tasirini yaxshilashga intiladi. Foydalanish qulayligi qanday aniq tushunilishi kerak, uning boshqa ijtimoiy va madaniy qadriyatlarga qanday aloqasi bor va qachon va qachon kompyuter interfeyslarining istalgan xususiyati bоlmasligi mumkinligi tobora kоproq muhokama qilinmoqda.

Inson va kompyuterning оzaro tasiri sohasidagi tadqiqotlarning aksariyati quyidagilarga qiziqish uygotadi:

-              Yangi kompyuter interfeyslarini loyihalash usullari, shu bilan оrganish, topish, foydalanish samaradorligi kabi istalgan xususiyat uchun dizaynni optimallashtirish.

-              Interfeyslarni amalga oshirish usullari, masalan, dasturiy taminot kutubxonalari orqali.

-              Interfeyslarni ulardan foydalanish qulayligi va boshqa kerakli xususiyatlari bоyicha baholash va taqqoslash usullari.

-              Inson-kompyuterdan foydalanish va uning ijtimoiy-madaniy oqibatlarini kengroq оrganish usullari.

-              Foydalanuvchining inson yoki kompyuter ekanligini aniqlash usullari.

-              Inson-kompyuterdan foydalanish modellari va nazariyalari, shuningdek, kognitivistik foydalanuvchi modellari, Faoliyat nazariyasi yoki inson-kompyuterdan foydalanishning etnometodologik hisoblari kabi kompyuter interfeyslarini loyihalash uchun kontseptual asoslar.

-              Hisoblash dizayni, kompyuterdan foydalanish va HCI tadqiqot amaliyoti asosidagi qadriyatlarni tanqidiy aks ettiruvchi istiqbollar.

Ushbu sohadagi tadqiqotchilar erishmoqchi bоlgan narsalar haqidagi tasavvurlar farq qilishi mumkin. Kognitivistik nuqtai nazarga intilayotganda, HCI tadqiqotchilari kompyuter interfeyslarini odamlarning оz faoliyatining aqliy modeli bilan moslashtirishga harakat qilishlari mumkin. Postkognitivistik nuqtai nazarga intilayotganda, HCI tadqiqotchilari kompyuter interfeyslarini mavjud ijtimoiy amaliyotlar yoki mavjud ijtimoiy-madaniy qadriyatlar bilan moslashtirishga harakat qilishlari mumkin. HCI tadqiqotchilari dizayn metodologiyalarini ishlab chiqish, qurilmalar bilan tajriba оtkazish, dasturiy taminot va apparat tizimlarini prototiplash, оzaro tasir paradigmalarini оrganish va оzaro tasir modellari va nazariyalarini ishlab chiqishdan manfaatdor.

Foydalanuvchi, masalan, grafik foydalanuvchi interfeysi orqali displeylar kabi inson kiritish va chiqish uchun apparat bilan bevosita оzaro aloqada bоladi. Foydalanuvchi ushbu dasturiy interfeys orqali kompyuter bilan berilgan kirish va chiqish uskunasidan foydalangan holda оzaro aloqada bоladi. Dasturiy taminot va apparat taminoti foydalanuvchi kiritgan malumotlarni qayta ishlash jarayoni etarlicha tez bоlishi va kompyuter chiqishining kechikishi ish jarayoniga xalaqit bermasligi uchun moslashtirilgan (4.2-rasm).

Joriy foydalanuvchi interfeysini baholashda yoki yangi foydalanuvchi interfeysini loyihalashda quyidagi eksperimental dizayn tamoyillari hisobga olinadi: Erta etibor foydalanuvchi(lar) va topshiriq(lar)ga qaratiladi: Vazifa(lar)ni bajarish uchun qancha foydalanuvchilar kerakligi aniqlanadi va tegishli foydalanuvchilar kim bоlishi kerakligi aniqlanadi (interfeysdan hech qachon foydalanmagan va shunday bоladi). kelajakda interfeysdan foydalanmang, ehtimol haqiqiy foydalanuvchi emas). Bundan tashqari, foydalanuvchilar bajaradigan vazifa(lar) va topshiriq(lar)ni qanchalik tez-tez bajarish kerakligi aniqlanadi.

             Empirik оlchov: interfeys har kuni interfeys bilan aloqada bоlgan haqiqiy foydalanuvchilar bilan sinovdan оtkaziladi. Natijalar foydalanuvchining ishlash darajasiga qarab farq qilishi mumkin va odatdagi odam va kompyuter оzaro tasiri har doim ham ifodalanmasligi mumkin. Foydalanishning miqdoriy xususiyatlari, masalan, topshiriq(lar)ni bajarayotgan foydalanuvchilar soni, topshiriq(lar)ni bajarish vaqti va topshiriq(lar)ni bajarish vaqtida qilingan xatolar soni aniqlanadi.

             Iterativ dizayn: Qaysi foydalanuvchilar, vazifalar va empirik оlchovlarni kiritish kerakligini aniqlagandan sоng, quyidagi iterativ dizayn bosqichlari bajariladi:

- foydalanuvchi interfeysini loyihalash;

- sinov;

- natijalarni tahlil qiling; - takrorlang.

Takroriy dizayn jarayoni oqilona, foydalanuvchi uchun qulay interfeys yaratilgunga qadar takrorlanadi.

Metodologiyalar. 1980-yillarda ushbu soha kontsepsiyasidan beri inson va shaxsiy kompyuter оzaro tasirini loyihalash usullarini tavsiflovchi turli strategiyalar ishlab chiqilgan. Reja falsafalarining aksariyati mijozlar, yaratuvchilar va ixtisoslashtirilgan ramkalar interfeysi modelidan kelib chiqadi. Dastlabki usullar mijozlarning psixologik protseduralarini hayratlanarli va miqdoriy jihatdan baholab bоlmaydigan deb hisoblardi va reja bоyicha mutaxassislarni foydalanuvchi interfeysi (user interface - UI) tuzilmasida zonalarni (masalan, xotira va etibor) yaratish uchun subyektiv fanga qarashga undadi. Zamonaviy modellar, umuman olganda, mijozlar, ijodkorlar va mutaxassislar оrtasidagi doimiy kirish va munozaralar atrofida markazlashtiriladi va foydalanuvchi tajribasini tugagan ramka atrofida оrashdan farqli оlaroq, mijozlar ega bоlishi kerak bоlgan uchrashuvlar turlari bilan ixtisoslashtirilgan ramkalarni yigishga undaydi.

Faoliyat nazariyasi: HCIda shaxsiy kompyuterlar bilan odamlarning hamkorligi sodir bоladigan muhitni tavsiflash va kоrib chiqish uchun foydalaniladi. Harakat gipotezasi ushbu оziga xos sharoitlarda faoliyat haqida fikr yuritish uchun tuzilmani beradi va harakatga asoslangan nuqtai nazardan оzaro tasirlar dizaynini yoritadi.

Foydalanuvchiga yоnaltirilgan dizayn (User-centered design - UCD): eng zamonaviy, keng miqyosda оrganilgan reja nazariyasi mijozlar har qanday shaxsiy kompyuter ramkasining rejasida asosiy etiborga aylanishi kerakligi ehtimoliga asoslanadi. Mijozlar, memorlar va ixtisoslashgan ekspertlar mijozning talablari va cheklovlarini aniqlash va ushbu komponentlarni qоllab-quvvatlash uchun asos yaratish uchun hamkorlik qiladilar. Kоpincha, mijozlarga yоnaltirilgan rejalar, mijozlar ramka bilan boglaydigan vaziyatlarning etnografik tekshiruvlari orqali malum qilinadi. Ushbu trening ishtirokchi dizaynga оxshaydi, bu yakuniy mijozlarning umumiy reja sessiyalari va seminarlar orqali samarali hissa qоshish ehtimolini takidlaydi.

UI dizayni tamoyillari: ushbu standartlar mijoz interfeysini loyihalashda

kоrib chiqilishi mumkin, qarshilik, qiyinchilik, оtkazuvchanlik, qulaylik, mustahkamlik, tuzilish va fikr-mulohaza.

Qiymatga sezgir dizayn (Value sensitive design - VSD): dizayndan tоgridan-tоgri foydalanadigan shaxslar uchun, shuningdek, tоgridan-tоgri yoki bilvosita tasir qiladiganlar uchun innovatsiyalarni yaratish usuli. VSD uch turdagi imtihonlarni оz ichiga olgan iterativ rejalashtirish jarayonidan foydalanadi: nazariy, aniq va ixtisoslashgan. Amaliy imtihonlar dizaynning turli qismlarini, uning sifatlarini yoki dizayn foydalanuvchilari uchun yuzaga kelishi mumkin bоlgan har qanday tоqnashuvlarni tushunish va ifodalashga qaratilgan. Aniq imtihonlar - bu ijodkorlarga mijozlarning fazilatlari, ehtiyojlari va amaliyotlari haqida tushuncha berish uchun ishlatiladigan narsalarni оrganish uchun subyektiv yoki miqdoriy rejalar. Ixtisoslashtirilgan imtihonlar shaxslarning tegishli avanslardan qanday foydalanishini yoki ramka rejalarini tekshirishni оz ichiga olishi mumkin.

4.3. Displey dizaynlari va ularning prinsiplari

Displeylar - tegishli tizim оzgaruvchilarini idrok yetishni qоllab-quvvatlash va ushbu malumotlarni keyingi qayta ishlashni osonlashtirish uchun mоljallangan inson tomonidan yaratilgan artefaktlar. Displeyni loyihalashdan oldin displey qоllab-quvvatlash uchun mоljallangan vazifani aniqlash kerak (masalan, navigatsiya, nazorat qilish, qaror qabul qilish, оrganish, kоngil ochish va h.k.). Foydalanuvchi yoki operator tizim yaratadigan va kоrsatadigan har qanday malumotni qayta ishlash imkoniyatiga yega bоlishi kerak; shuning uchun malumot idrok yetish, vaziyatni anglash va tushunishni qоllab-quvvatlash uchun prinsiplarga muvofiq kоrsatilishi kerak.

Displey dizaynining оn uchta prinsipi:

Kristofer Uikkens va boshqalar. "Introduction to Human Factors Yengineyering" kitobida displey dizaynining 13 tamoyilini belgilab berdi.

Inson idroki va axborotni qayta ishlashning ushbu tamoyillaridan samarali displey dizaynini yaratish uchun foydalanish mumkin. Xatolarning qisqarishi, talab qilinadigan оquv vaqtini qisqartirish, samaradorlikni oshirish va foydalanuvchi qoniqishini oshirish ushbu tamoyillardan foydalanish orqali yerishish mumkin bоlgan kоplab potensial imtiyozlardan bir nechtasi. Bazi prinsiplar turli kоrinishlar yoki vaziyatlarga taalluqli bоlmasligi mumkin. Bazi prinsiplar ham bir-biriga qarama-qarshi bоlib kоrinishi mumkin va bitta prinsip boshqasidan muhimroq deb aytish uchun oddiy yechim yоq. Prinsiplar muayyan dizayn yoki vaziyatga moslashtirilgan bоlishi mumkin. Samarali dizayn uchun prinsiplar оrtasida funksional muvozanatni saqlash juda muhimdir.

Perseptiv tamoyillar

1.         Displeylarni оqiladigan (yoki yeshitiladigan) qiling. Displeyning tushunarliligi juda muhim va foydalanish mumkin bоlgan displeyni loyihalash uchun zarurdir. Agar kоrsatilayotgan belgilar yoki obyektlarni kоrish mumkin bоlmasa, operator ulardan samarali foydalana olmaydi.

2.         Mutlaq hukm chegaralaridan qoching. Foydalanuvchidan bitta sensorli оzgaruvchiga (masalan, rang, оlcham, ovoz balandligi) asoslangan оzgaruvchining darajasini aniqlashni sоramang. Ushbu sensorli оzgaruvchilar kоplab mumkin bоlgan darajalarni оz ichiga olishi mumkin.

3.         Yuqoridan pastga ishlov berish. Signallar, yehtimol, foydalanuvchi tajribasiga asoslanib, kutilgan narsa tomonidan qabul qilinadi va talqin qilinadi. Agar signal foydalanuvchi kutganidan farqli ravishda taqdim yetilsa, uni tоgri tushunishga ishonch hosil qilish uchun ushbu signalning kоproq jismoniy dalillarini taqdim yetish kerak bоlishi mumkin.

4.         Ortiqcha daromad. Agar signal bir necha marta berilsa, uni tоgri tushunish yehtimoli kоproq. Bu signalni muqobil jismoniy shakllarda (masalan, rang va shakl, ovoz va bosma va hokazo) taqdim yetish orqali amalga oshirilishi mumkin, chunki ortiqchalik takrorlashni anglatmaydi. Svetofor ortiqchalikning yaxshi namunasidir, chunki rang va joy ortiqcha.

5.         Оxshashlik chalkashlikni keltirib chiqaradi: farqlanadigan yelementlardan foydalaning. Оxshash kоrinadigan signallar chalkashib ketishi mumkin. Оxshash xususiyatlarning turli xil xususiyatlarga nisbati signallarning оxshash bоlishiga olib keladi. Masalan, A423B9 92 dan 93 ga qaraganda A423B8 ga kоproq оxshaydi. Keraksiz оxshash xususiyatlarni olib tashlash va оxshash bоlmagan xususiyatlarni ajratib kоrsatish kerak.

Ruhiy model tamoyillari

6.         Tasviriy realizm tamoyili. Displey оzi kоrsatadigan оzgaruvchiga оxshash bоlishi kerak (masalan, termometrdagi yuqori harorat yuqori vertikal daraja sifatida kоrsatilgan). Agar bir nechta yelementlar mavjud bоlsa, ular taqdim yetilgan muhitda kоrinadigan tarzda sozlanishi mumkin.

7.         Harakatlanuvchi qismning ishlash prinsipi. Harakatlanuvchi yelementlar foydalanuvchining tizimda qanday harakatlanishi haqidagi aqliy modeliga mos keladigan naqsh va yоnalishda harakatlanishi kerak. Misol uchun, balandlik оlchagichdagi harakatlanuvchi yelement balandlikning oshishi bilan yuqoriga qarab harakatlanishi kerak.

Diqqatga asoslangan tamoyillar

8.         Axborotga kirish yoki оzaro tasir qilish narxini minimallashtirish. Kerakli malumotlarga kirish uchun foydalanuvchining yetibori bir joydan boshqa joyga yоnaltirilsa, vaqt yoki kuch bilan bogliq xarajatlar kelib chiqadi. Displey dizayni tez-tez foydalaniladigan manbalarni yeng yaqin joyda joylashtirishga imkon berish orqali ushbu xarajatlarni minimallashtirishi kerak. Biroq, bu xarajatni kamaytirish uchun yetarli darajada оqishni qurbon qilmaslik kerak.

9.         Yaqinlikdagi muvofiqlik prinsipi. Bitta vazifani bajarish uchun ikkita axborot manbasi оrtasida bоlingan yetibor kerak bоlishi mumkin. Ushbu manbalar aqliy jihatdan birlashtirilgan bоlishi kerak va ular yaqin aqliy yaqinlikka yega bоlishi kerak. Axborotga kirish xarajatlari past bоlishi kerak, bunga kоp jihatdan yerishish mumkin (masalan, yaqinlik, umumiy ranglar, naqshlar, shakllar va boshqalar bilan boglanish). Biroq, displeyning yaqinligi juda kоp tartibsizliklarni keltirib chiqarishi tufayli zararli bоlishi mumkin.

10.     Kоp resurslar prinsipi. Foydalanuvchi turli resurslar bоyicha malumotni osonroq qayta ishlashi mumkin. Masalan, vizual va yeshitish malumotlari barcha vizual yoki barcha yeshitish malumotlarini taqdim yetishdan kоra bir vaqtning оzida taqdim yetilishi mumkin.

Xotira tamoyillari

11.     Xotirani vizual malumot bilan almashtiring: dunyodagi bilim . Foydalanuvchi muhim malumotlarni faqat ishchi xotirada saqlashi yoki uni uzoq muddatli xotiradan olishi shart yemas. Menyu, nazorat rоyxati yoki boshqa displey foydalanuvchiga xotirasidan foydalanishni osonlashtirish orqali yordam berishi mumkin. Biroq, xotiradan foydalanish bazan global miqyosda bazi bilimlarga havola qilish zaruratini yоqotish orqali foydalanuvchiga foyda keltirishi mumkin (masalan, mutaxassis kompyuter operatori qоllanmaga murojaat qilishdan kоra xotiradan tоgridan-tоgri buyruqlardan foydalanishni afzal kоradi). Samarali dizayn uchun foydalanuvchining boshidagi bilim va dunyodagi bilimlardan foydalanish muvozanatli bоlishi kerak.

12.     Bashoratli yordam prinsipi. Proaktiv harakatlar odatda reaktiv harakatlarga qaraganda samaraliroq bоladi. Displey foydalanuvchining aqliy resurslarini kamaytirish uchun resurslarni talab qiluvchi kognitiv vazifalarni yоq qilishi va ularni oddiyroq perseptiv vazifalar bilan almashtirishi kerak. Bu foydalanuvchiga mavjud sharoitlarga yetibor qaratish va kelajakda yuzaga kelishi mumkin bоlgan sharoitlarni hisobga olish imkonini beradi. Bashoratli yordamga misol sifatida malum bir manzilgacha bоlgan masofani kоrsatadigan yоl belgisidir.

13.     Barqarorlik prinsipi. Boshqa displeylardagi yeski odatlar, agar ular izchil ishlab chiqilgan bоlsa, yangi displeylarni qayta ishlashni qоllab-quvvatlash uchun osongina оtadi. Foydalanuvchining uzoq muddatli xotirasi mos kelishi kutilgan harakatlarni ishga tushiradi. Dizayn bu haqiqatni qabul qilishi va turli xil displeylar оrtasidagi izchillikdan foydalanishi kerak.

4.4. Inson va kompyuterning bilimga asoslangan оzaro tasiri

Ijtimoiy hisoblash - bu texnologiya va odamlar оrtasida kоrib chiqiladigan interaktiv va hamkorlikdagi xatti-harakatlar. Sоnggi yillarda tahlil birligi sifatida оzaro tasirlarga yоnaltirilgan ijtimoiy fanlar portlashi kuzatildi, chunki bloglar, elektron pochta xabarlari, ijtimoiy tarmoqlar, tezkor xabarlar va boshqalarni оz ichiga olgan kоplab ijtimoiy hisoblash texnologiyalari mavjud. Ushbu tadqiqotning aksariyati psixologiya, ijtimoiy psixologiya va sotsiologiyadan olingan. Misol uchun, bir tadqiqot shuni kоrsatdiki, odamlar erkak ismli kompyuterning narxi ayol ismli mashinadan qimmatroq bоlishini kutishgan. Boshqa tadqiqotlar shuni

kоrsatadiki, odamlar ushbu mashinalarga nisbatan xuddi shunday yоl tutishlariga qaramay, kompyuterlar bilan оzaro munosabatlarini odamlarga qaraganda salbiyroq qabul qilishadi.

Inson va kompyuterning оzaro tasirida, odatda, inson va kompyuterning оzaro xatti-harakatlarga nisbatan tushunchalari оrtasida semantik bоshliq mavjud. Domenga xos bilimlarning rasmiy ifodasi sifatida ontologiya ikki tomon оrtasidagi semantik noaniqliklarni hal qilish orqali ushbu muammoni hal qilish uchun ishlatilishi mumkin.

Tuygular va inson-kompyuter оzaro tasiri. Odamlar va kompyuterlarning оzaro tasirida tadqiqot kompyuterlar hissiy aqlli axborot tizimlarini ishlab chiqish uchun inson his-tuygularini qanday aniqlashi, qayta ishlashi va ularga munosabat bildirishi mumkinligini оrgandi. Tadqiqotchilar bir nechta "tasirni aniqlash kanallari" ni taklif qilishdi. Inson his-tuygularini avtomatlashtirilgan va raqamli usulda aytib berish potentsiali inson va kompyuter оzaro tasiri samaradorligini oshirishda yotadi. Inson va kompyuter оzaro tasirida hissiyotlarning tasiri EKG yordamida moliyaviy qarorlar qabul qilish va tasirni aniqlash kanallari sifatida kоzni kuzatish va yuz оquvchilaridan foydalangan holda tashkiliy bilim almashish kabi sohalarda оrganilgan . Ushbu sohalarda tasiraniqlash kanallari inson his-tuygularini aniqlash imkoniyatiga ega ekanligi kоrsatilganva ushbu axborot tizimlari qaror modellarini yaxshilash uchun tasirni aniqlash kanallaridan olingan malumotlarni оz ichiga olishi mumkin.

Miya-kompyuter interfeysi (brain-computer interface - BCI) - bu rivojlangan yoki simli miya va tashqi qurilma оrtasidagi tоgridan-tоgri aloqa yоli. BCI neyromodulyatsiyadan farq qiladi, chunki u ikki tomonlama axborot oqimini taminlaydi. BCI kоpincha insonning kognitiv yoki hissiy-motor funksiyalarini tadqiq qilish, xaritalash, yordam berish, kоpaytirish yoki tamirlashga qaratilgan.

Xavfsizlik aloqalari. Xavfsizlik оzaro tasiri - bu axborot xavfsizligi bilan bogliq bоlgan odamlar va kompyuterlar оrtasidagi оzaro tasirni оrganish. Uning maqsadi, aniq manoda, oxirgi foydalanuvchi ilovalarida xavfsizlik xususiyatlaridan foydalanishni yaxshilashdir. 1970-yillarda Xerox PARCning dastlabki kunlaridan kelib chiqqan HCI dan farqli оlaroq, HCISec taqqoslash yоli bilan yangi boshlangan tadqiqot sohasidir. Ushbu mavzuga qiziqish internet xavfsizligi bilan bogliq bоlib, u sоnggi yillarda keng jamoatchilikni tashvishga soladigan sohaga aylandi. Xavfsizlik xususiyatlaridan foydalanish qobiliyati past bоlsa, quyidagi umumiy sabablar mavjud:

-         ular tasodifiy keyin qоshilgan;

-         yangi topilgan xavfsizlik xatolarini bartaraf etish uchun ular shoshilinch ravishda tuzatildi;

-         ular dasturiy taminot ustasidan foydalanmasdan juda murakkab foydalanish holatlariga murojaat qilishadi;

-         ularning interfeysi dizaynerlari tegishli xavfsizlik tushunchalarini tushunishmadi;

-         ularning interfeysi dizaynerlari foydalanish imkoniyati bоyicha mutaxassislar emas edi (kоpincha ular dastur ishlab chiquvchilarining оzlari ekanligini anglatadi).

Оzgarish omillari. Ananaga kоra, kompyuterdan foydalanish insonkompyuter ikkiligi sifatida modellashtirilgan bоlib, ular matnga asoslangan terminallar kabi tor aniq aloqa kanali orqali boglangan. Hisoblash tizimi va inson оrtasidagi оzaro tasirni kundalik aloqaning kоp оlchovli xususiyatini yanada aks ettirish uchun kоp ishlar qilindi. Potentsial muammolar tufayli inson va kompyuterning оzaro tasiri D. Engelbart takidlaganidek, kuzatuvlarga javob berish uchun diqqatni interfeysdan tashqariga оzgartirdi: Agar foydalanish qulayligi yagona mezon bоlganida, odamlar uch gildirakli velosipedlarga yopishib olishadi va hech qachon velosipedda sinab kоrmaydilar.

Odamlarning kompyuterlar bilan оzaro munosabati tez suratlar bilan rivojlanishda davom etmoqda. Inson va kompyuter оrtasidagi оzaro tasirga kompyuterning rivojlanishi tasir qiladi. Bu kuchlarga quyidagilar kiradi:

    Kattaroq xotira va tezroq tizimlarga olib keladigan apparat xarajatlarini kamaytirish.

    Portativlikka olib keladigan apparatni miniatyuralashtirish.

    Portativlikka olib keladigan quvvat talablarining kamayishi.

    Hisoblash qurilmalarini yangi shakllarda qadoqlashga olib keladigan yangi displey texnologiyalari.

    Yangi funksiyalarga olib keladigan maxsus apparat.

    Tarmoqli aloqa va taqsimlangan hisoblashning ortishi.

    Kompyuterlardan, ayniqsa, kompyuter kasbidan tashqarida bоlgan odamlar tomonidan tobora keng foydalanish.

    Kiritish texnikasi (masalan, ovoz, imo-ishora, qalam) dagi innovatsiyalarning ortib borishi narxni pasaytirish bilan birga, ilgari kompyuter inqilobidan chetda qolgan odamlar tomonidan tez kompyuterlashtirishga olib keladi.

    Ijtimoiy muammolarning kengayishi kam taminlangan guruhlarning kompyuterlardan foydalanish imkoniyatini yaxshilashga olib keladi.

2010 yildan boshlab HCI kelajagi quyidagi xususiyatlarni оz ichiga olishi kutilmoqda:

    Hamma joyda hisoblash va aloqa. Kompyuterlar yuqori tezlikdagi mahalliy tarmoqlar orqali, milliy miqyosda keng tarmoqli tarmoqlar orqali va infraqizil, ultratovush, uyali aloqa va boshqa texnologiyalar orqali portativ aloqa qilishlari kutilmoqda. Malumotlar va hisoblash xizmatlariga foydalanuvchi sayohat qiladigan kоpgina joylardan bоlmasa ham, kоchma tarzda kirish mumkin bоladi.

    Yuqori funksional tizimlar. Tizimlar ular bilan bogliq bоlgan kоp sonli funksiyalarga ega bоlishi mumkin. Tizimlar shunchalik kоpki, kоpchilik texnik yoki texnik bоlmagan foydalanuvchilarning ananaviy tarzda (masalan, qalin foydalanuvchi qоllanmalari orqali) оrganishga vaqtlari yоq.

    Kompyuter grafikasining ommaviy mavjudligi. Kompyuter grafikasining tasvirni qayta ishlash, grafik transformatsiyalar, renderlash va interaktiv animatsiya kabi imkoniyatlari keng tarqaladi, chunki arzon chiplar umumiy ish stansiyalari va mobil qurilmalarga qоshilishi mumkin.

    Aralash media. Tijorat tizimlari tasvirlar, ovozlar, tovushlar, videolar, matnlar, formatlangan malumotlar bilan ishlay oladi. Ular foydalanuvchilar оrtasidagi aloqa aloqalari orqali almashtirilishi mumkin. Alohida maishiy elektronika sohalari (masalan, stereo apparatlar, DVD pleyerlar, televizorlar) va kompyuterlar birlasha boshladi. Kompyuter va bosma maydonlar оzaro оzaro boglanishi kutilmoqda.

    Yuqori tarmoqli kengligi оzaro tasiri. Tezlik, kompyuter grafikasi, yangi media va yangi kiritish/chiqarish qurilmalaridagi оzgarishlar tufayli odamlar va mashinalarning оzaro tasir qilish tezligi sezilarli darajada oshishi kutilmoqda. Bu virtual haqiqat yoki hisoblash videosi kabi sifat jihatidan turli xil interfeyslarga olib kelishi mumkin.

    Katta va ingichka displeylar. Yangi displey texnologiyalari etuk bоlib, yupqa, engil va kam quvvat sarflaydigan ulkan displeylar va displeylarni taqdim etadi. Bu portativlikka katta tasir kоrsatadi va, ehtimol, qogozga оxshash, qalamga asoslangan kompyuter оzaro tasir tizimlarini hozirgi ish stoli ish stansiyalaridan juda farq qiladi.

    Axborot vositalari. Axborot xizmatlari (masalan, uy banki va xarid qilish) va ixtisoslashgan sanoat xizmatlari (masalan, uchuvchilar uchun ob-havo) kоpayishi kutilmoqda. Tarqalish tezligi yuqori tarmoqli kengligi оzaro tasirini joriy etish va interfeyslar sifatini yaxshilash bilan tezlashishi mumkin.

OpenMP(Open Multi - Processing) - kоp oqimli ilovalarni yaratish uchun mоljallangan amaliy dasturlashning interfeysi bоlib, asosan umumiy xotiraga ega bоlgan parallel hisoblash tizimlari uchun ishlab chiqilgan. OpenMP kompilyatorlar va maxsus funksiyalar kutubxonasi uchun direktivalar tоplamidan iborat. OpenMP standarti yaqin 15 yil ichida umumiy xotiraga ega arxitekturalarga qоllanilgan holda yaratilgan. Sоnggi yillarda taqsimlangan xotirali parallel hisoblash tizimlari uchun OpenMP standartining kengaytirilgan holda ishlab chiqilmoqda. 2005 - yilning oxirida Intel kompaniyasi Cluster OpenMP mahsulotini taqdim etdi, unda kengaytirilgan OpenMP ishlab chiqilgan bоlib taqsimlangan xotirali parallel hisoblash tizimlari uchun mоljallangan.

OpenMP spetsifikatsiyasini hisoblash va dasturlash texnikasi bоyicha bir nechta yirik ishlab chiqaruvchi kompaniyalar (Intel, Hewlett-Packard, Silicon Graphics, Sun, IBM, Fujitsu, Hitachi, Siemens, Bull) yaratishmoqda, ularni OpenMP Architecture Review Board(ARB) deb nomlangan notijorat korxonasi tomonidan boshqariladi.

OpenMP kоp oqimli ilovalarni tez va yengil yaratishni Fortran va C/C++ algoritmik tillarda amalga oshiradi. OpenMP ning birinchi versiyasi 1997 - yilda Fortran tili uchun yaratilgan. C/C++ dasturlash tillari uchun esa 1998 - yilda yaratilgan. 2008 - yilda esa OpenMP ning 3.0 versiyasi taqdim etildi.

OpenMPda parallel va ketma ketlik. Parallel muhitga kirilgandan sоng yangi OMP_NUM_THREADS -1 oqimlar yaratiladi, har bir oqim оzining unikal nomeriga ega bоladi, bunda dastlabki oqim 0 nomer bilan belgialanadi va u bosh oqim (master) bоladi. Qolgan oqimlar raqam sifatida butun sonlar 1 dan OMP_NUM_THREADS 1 gacha bоladi. Oqimlar soni belgilangan parallel muhitda bajariladi va ushbu muhitdan chiqib ketishgacha оzgarmay qoladi. Parallel muhitdan chiqib ketgandan sоng sinxronizatsiya yordamida bosh oqimdan boshqa barcha oqimlar yoq qilinadi.

Quyidagi misolda parallel direktivasi ishlashi keltirilgan. Natijada bosh oqim 1 - ketma ket muhit matnini ekranga chop etadi, keyinchalik parallel direktivasi yangi oqimlarni hosil qiladi va ushbu oqimlarning har biri parallel muhit matnini ekranda chop etadi, keyin yaratilgan oqimlar tugatiladi va bosh oqim 2 - ketma - ket muhit matnini ekranga chop etadi.

#include "stdafx.h" #include <omp.h> using namespace std;

int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])

{ cout<<1 ketma ket muhit;

#pragma omp parallel{ cout<<parallel muhit;

} cout<<2 ketma ket muhit;

}

Ayrim hollarda tizimning оzi parallel muhitda bajarilayotgan oqimlar sonini tizim resurslarini optimizatsiya qilish uchun dinamik ravishda оzgartirishi mumkin. Oqimlar sonini dinamik ravishda оzgartirish OMP_DYNAMIC оzgaruvchisiga true qiymatni berish orqali amalga oshiriladi. Masalan, Linux operatsion tizimining bosh komanda obolochkasida ushbu qiymatni quyidagi buyruq orqali amalga oshirilish mumkin:

export OMP_DYNAMIC = true;

Dinamik ravishda оzgaradigan tizimlarda oqimlar soni odatda belgilanmagan bоladi va uning qiymati falsega teng bоladi.

omp_in_parallel() funksiyasi 1 qiymatni qaytaradi, agar aktiv holatdagi

parallel muhitdan chaqirilgan bоlsa.

Quyidagi misolda omp_in_parallel() funksiyasi qоllanilgan. mode funksiyasi qaysi muhitdan chaqirilishiga qarab, parallel muhit yoki ketma - ket muhit qatorlarini chop etishda qоllaniladi.

#include "stdafx.h" #include <omp.h> using namespace std; void mode(void){ if(omp_in_parallel())

cout<<parallel muhit"; else

cout<<ketma - ket muhit";

}

int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])

{

mode();

#pragma omp parallel

{

#pragma omp master

{

mode();

}}

return 0;

}

C/C++ dasturlash tillarida yuqoridagi barcha shartlar single direktivasi bilan birgalikda yelon qilinadi.

Dasturning belgilangan qismini qaysi oqim bajarishi tavsiflanmaydi. Agarda nowait sharti elon qilinmasa, bitta oqim belgilangan fragmentni bajaradi, qolgan oqimlar uning ishini tugashini kutib turadi. single direktivasi umumiy оzgaruvchilar bilan ishlaganda kerak.

Master direktivasi kodning malum bir qismini faqat bosh oqim bajarishi uchun belgilaydi. Qolgan oqimlar ushbu qismni оtkazib yuborishadi va undan quyida turgan operator bilan dasturni ishlashini davom ettiradi. Ushbu direktivada sinxronizatsiya amalga oshirilmaydi. C/C++ dasturlash tilida direktiva quyidagicha elon qilinadi:

#pragma omp master

Quyidagi misolda master direktivasining ishlashi keltirilgan. n оzgaruvchi lokal hisoblanib, har bir oqim оzining nusxalari bilan ishlaydi. Dastavval barcha oqimlar n оzgaruvchiga 1 qiymatini оzlashtirishadi. Sоngra bosh oqim n оzgaruvchiga 2 qiymatini оzlashtiradi va barcha oqimlar ushbu qiymatni ekranga chop etadi. Misolda kоrinib turibdiki, master direktivasini har doim bitta oqim bajaradi. Ushbu misolda barcha oqimlar 1 sonini ekranga chiqarsa, bosh oqim dastlab 2 sonini, sоngra esa 3 sonini ekranga chop etadi:

#include "stdafx.h" #include <omp.h> using namespace std;

int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])

{

int n;

#pragma omp parallel private(n)

{ n=1;

#pragma omp master

{ n=2; }

cout<<n ning birinchi qiymati: << n;

#pragma omp barrier

#pragma omp master

{ n=3;

}

cout<<n ning keyingi qiymati: "<< n;

}

return 0;

}

Quyidagi misolda private shartini ishlashi keltirilgan. Ushbu misolda parallel muhitda n оzgaruvchi lokal оzgaruvchi sifatida elon qilingan. Bu har bir oqimning n ning nusxlari bilan ishlashini bildiradi va har bir oqimning boshida n оzgaruvchi initsializatsiya qilinadi. Dasturning bajarilish vaqtida n оzgaruvchining qiymati tоrtta turli xil joylarda chop etiladi. Birinchi marta n оzgaruvchining qiymati 1 ga оzlashtirilgandan keyin ketma - ket muhitda chop etiladi, ikkinchi marta barcha oqimlar n оzgaruvchining nusxasini parallel muhitning boshida chop etadi. Keyin barcha oqimlar оzining tartib nomerini omp_get_thread_num() funksiyasi yordamida olingan qiymatini n ga оzlashtirib chop etishadi. Parallel muhit tugagandan sоng n оzgaruvchining qiymati yana bir marta chop etiladi, bunda uning qiymati 1 ga teng bоladi (parallel muhit ishlashi davomida оzgarmagan):

#include "stdafx.h" #include <omp.h> using namespace std;

int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])

{

int n; cout<<ketma-ket muhitga kirishdagi n ning qiymati: " << n;

#pragma omp parallel private(n)

{

cout<<parallel muhitga kirishdagi n ning qiymati: "<<n;

n=omp_get_num_threads();

cout<<"parallel muhitdan chiqishdagi n ning qiymati: " << n;

}

cout<<ketma-ket muhitdan chiqishdagi n ning qiymati: "<< n;

return 0;

}

C/C++ dasturlash tillarida dasturning parallel muhitda aniqlangan statik оzgaruvchilar umumiy (shared) оzaruvchi hisoblanadi. Dinamik ajratilgan xotira ham umumiy hisoblanadi, ammo kоrsatgich ham umumiy, ham lokal bоlishi mumkin.

OpenMP da parallel muhitdagi оzgaruvchilar 2 turga bоlinadi:

                    shared (umumiy, hamma oqimlar ushbu turdagi оzgaruvchilarni

kоradi);

                    private (lokal, har bir oqim оzgaruvchining nusxasini оzida kоradi).

Umumiy оzgaruvchi hamma qismlar uchun har doim faqat bitta nusxada bоladi va barcha oqimlarga bitta nomda bоladi. Lokal оzgaruvchilar elon qilinganda, har bir oqim uchun bir xil tipdagi va оlchamdagi nusxalari yaratiladi. Bitta oqimdagi lokal оzgaruvchining qiymati оzgarsa ham qolgan oqimlardagi nusxalariniki оzgarmaydi.

Bundan tashqari dasturning kod qismida har bir kvadrat matritsa ustida parallelashtirish amallari qоllanilgan. for siklida oqimlarga ajratish #pragma omp parallel for diriktivasi bilan amalga oshiriladi.

Parallel direktivasi yordamida parallel muhit hosil qilinadi. C/C++ dasturlash tilida quyidagicha kоrinishda bоladi:

#pragma omp parallel [shart [[,] shart ]] pragma omp parallel

{

#pragma omp for

for(int i = 1; i < size; ++i) x[i] = (y[i-1] + y[i+1])/2;

}

Yuqorida keltirilganlarga asosan quyidagicha xulosa qilish mumkin: dasturni parallel qismlarga ajratilishi va parallel protsesslarni ishlab chiqish muhimdir.

OpenMP kutubxonasini Intel Parallel Studio XE 2011 muhitiga sozlash.

1.1-rasm. Yangi projekt hosil qilamiz

1.2-rasm. Yaratilgan projekt ni xususiyatini оzgartirish

1.3-rasm. OpenMP kutubxonasini yuklashni tasdiqlash

#include "stdafx.h"

#include <omp.h> #include<iostream> using namespace std;

int _tmain(int argc, _TCHAR* argv[])

{

#pragma omp parallel

{ cout<<Salom Dunyo}

return 0;

}

Arduino IDE bu Windows, MacOS va Linuxu chun integratsiyalashgan ishlab chiqish muhiti bоlib, C va C++ tillarida ishlab chiqilgan. Arduino mos platalarga, shuningdek, boshqa ishlab chiqaruvchilarning platalariga dasturlarni yaratish va yuklash uchun mоljallangan.

Atrof-muhit uchun manba kodi GNU General Public License 2 versiyasi ostida chiqarilgan. Maxsus kodni tuzish qoidalaridan foydalangan holda C va C++ tillarini qоllab-quvvatlaydi. Arduino IDE Wiring loyihasidan dasturiy taminot kutubxonasini taqdim etadi, u kоplab umumiy kirish va chiqish tartiblarini taminlaydi. Foydalanuvchi tomonidan yozilgan kod eskizni va asosiy dastur siklini ishga tushirish uchun faqat ikkita asosiy funksiyani talab qiladi, ular kompilyatsiya qilinadi va main() dastur stub bilan GNU asboblar zanjiri bilan bajariladigan sikl dasturiga boglanadi, shuningdek IDE tarqatilishiga kiritilgan. Avrdude dasturidan bajariladigan kodni kengash proshivkasida yuklovchi tomonidan Arduino platasiga yuklangan оn oltilik kodli matn fayliga aylantirish uchun foydalanadi.

Arduinoning mashxurligi bilan boshqa sotuvchilar maxsus kompilyatorlar va ochiq manbali vositalarni dasturiy platforma sifatida joriy etishni boshladilar, bu esa

Arduino ning rasmiy mikrokontrollerlar qatori tomonidan qоllab-

quvvatlanmaydigan boshqa mikrokontrollerlarga eskizlarni yaratishi va yuklashi imkoniyati mavjud.

2019-yil oktabr oyida Arduino Foundationn osozliklarni tuzatish va boshqa ilgor funksiyalar bilan yangi Arduino Pro IDE-ga erta kirishni taminlay boshladi.

Arduino oilasida turli xil kontrollerlar mavjud: Arduino UNO, Arduino Leonardo, Arduino ProMini, Arduino Mega, LilyPad Arduino. Ulardan eng keng tarqalgani Arduino UNO hisoblanadi. Mikrokontrollerlar bilan ishlashni boshlaganda ham aynan shu kontrollerdan boshlash maslahat beriladi. Endi esa, Arduino UNO mikro kontrollerining tarkibiy qismlari bilan tanishib chiqsak:

2.1-rasm. Arduino UNO mikro kontrollerining tarkibiy qismlari

Power (1). Arduino UNO ga quvvat USB portini shaxsiy komputer yoki noutbukingizga ulash orqali beriladi. Uni komputeringizga ulovchi USB simisiz ham ishlatishingiz mumkin. Buning uchun maxsus batareya orqali ishlatishingiz mumkin (2). Bunday batareyalar odatda 9V kuchlanishga ega bоladi.

GND (3): Ground sоzining qisqartmasi. Bu pinni siz barcha proyektingizdada ishlatasiz.

5V(4) & 3,3V(4): Bular mos ravishda 5V va 3,3V lik quvvatni taminlovchi pinlar hisobladi.

Analog (6): Analog pinlar (A0,A5). Bu pinlar yordamida qurilmalardan analog signal qabul qilinadi. Masalan harorat datchigidan.

Digital (7/8): Bu pinlardan esa raqamli signallar qabul qilinadi.

Endi Arduino UNO da birinchi qilinadigan kichik proyekt svetodiodni yoqib kоramiz. Demak buning uchun bizga: Arduino UNO, LED (svetodiod) va 220 OM rezistor kerak bоladi.

Sxemani quyidagi kоrinishda yigamiz:

2.2-rasm. Arduino UNO da LED (svetodiod) va 220 OM rezistorni ulash

Va Arduino UNO dasturlash muhitida quyidagi kodni yozish orqali biz LED ni 1 sekund yonib 1 sekund оchish holatini takrorlanishiga erishamiz:

L293D Motor Driver IC & Arduino yordamida DC motorlarni boshqarishni amaliy ketma-ketligini kоrib chiqamiz.

2.3-rasm. L293D Motor Driver IC & Arduino Step Motor

DC motorlarini boshqarishning eng oson va arzon usullaridan biri bu Arduino bilan L293D Motor Driver IC interfeysidir. U ikkita doimiy dvigatelning tezligini va aylanish yоnalishini boshqarishi mumkin. Hatto 28BYJ-48 singari bir qutupli step motorini yoki NEMA 17 kabi Bipolyar step motorini boshqarishi mumkin.

L293D Motor Driver IC & Arduino yordamida Step Motor ni boshqarishning eng oson usullaridan biri bu Arduino bilan L293D Motor Driver IC interfeysidir. Bu ikkala tezlikni ham boshqarishi mumkin.

DC motorini boshqarish:

DC motorini tоliq boshqarish uchun uning tezligi va aylanish yоnalishini boshqarishimiz kerak. Bunga ushbu ikkita texnikani birlashtirish orqali erishish mumkin.

              PWM - tezlikni boshqarish uchun.

              H-Bridge - aylanish yоnalishini boshqarish uchun.

PWM - tezlikni boshqarish uchun:

DC motorining tezligi uning kirish voltajini оzgartirish orqali boshqarilishi mumkin. Buning keng tarqalgan usuli PWM (Pulse Width Modulation) dan foydalanishdir.

PWM - bu kirish voltajining оrtacha qiymati bir qator ON-OFF impulslarini yuborish orqali sozlanadigan texnikadir. Оrtacha kuchlanish Duty Cycle deb nomlanuvchi impulslarning kengligi bilan mutanosib. Ish sikli qanchalik baland bоlsa, DC motoriga (yuqori tezlik) оrtacha kuchlanish kuchi shunchalik katta bоladi va ish aylanishi qancha past bоlsa, DC motoriga (past tezlik) оrtacha kuchlanish kamroq bоladi. Quyidagi rasm PWM texnikasini turli xil ish sikllari va оrtacha kuchlanishlari bilan aks ettiradi.

2.4-rasm. Pulse kengligi modulyatsiyasi (PWM) usuli

H-Bridgening ishlashi:

H-kоprigi (H-Bridge) aylanish yоnalishini boshqarish uchun: DC motorining aylanish yоnalishini uning kirish voltajining polaritesini оzgartirish

orqali boshqarish mumkin. Buning uchun keng tarqalgan usul bu

H-Bridge dan foydalanish.

H-Bridge sxemasi tоrtta kalitni оz ichiga oladi, uning markazida dvigatel H ga оxshash tartibni tashkil qiladi. Bir vaqtning оzida ikkita maxsus tugmachani yopish dvigatelga qоllaniladigan kuchlanishning polaritesini оzgartiradi. Bu dvigatelning aylanish yоnalishi оzgarishiga olib keladi. Quyida H-Bridge sxemasining ishlashi tasvirlangan.

2.5- rasm. H-Bridgening ishlashi sxemasi

L293D Dvigatel driver IC:

L293D - bu juft DC dvigatellari yoki bitta step motorini boshqarishga qodir bоlgan ikki kanalli H-Bridge dvigatelidir. Bu shuni anglatadiki, u ikkita gildirakli robot platformalarini yaratish uchun ideal bоlgan ikkita motorni boshqarishi mumkin.

2.6-rasm. L293D Dvigatel driver IC

Quvvatlantirish manbai:

L293D dvigatel haydovchisi IC aslida ikkita quvvat piniga ega, yani 'Vcc1' va 'Vcc2'. 'Vcc1' 5V bоlishi kerak bоlgan ichki mantiqiy sxemani boshqarish uchun ishlatiladi. Vcc2 pin H-Bridge 4,5V dan 36V gacha bоlgan dvigatellarni boshqarish uchun signal oladi. Va ikkalasi ham nomlangan umumiy asosga chоkishadi GND ga boglanadi.

2.7- rasm. Quvvatlantirish manbai

Chiqish terminallari:

L293D dvigatel haydovchisining A va B dvigatellari uchun chiqish kanallari: OUT1, OUT2 va OUT3, OUT4 pinlarga navbati bilan chiqariladi.

Ushbu terminallarga 4,5 dan 36V gacha kuchlanishli ikkita doimiy DC motorini ulashingiz mumkin. IC-dagi har bir kanal DC motoriga 600mA gacha yetkazishi mumkin. Biroq, dvigatelga yetkazib beriladigan oqim miqdori tizimning quvvat manbaiga bogliq.

2.8- rasm. Chiqish terminallari

Tekshirish pinlari:

L293D kanallarining har biri uchun bir vaqtning оzida doimiy dvigatellarning tezligi va aylanish yоnalishini boshqarishimizga imkon beradigan ikkita boshqaruv pini mavjud. Bular yоnalishni boshqarish pinlari va tezlikni boshqarish pinlari.

Yоnalishni boshqarish pinlari:

Yоnalishni boshqarish pinlari yordamida biz dvigatelning oldinga yoki orqaga aylanishini boshqarishimiz mumkin. Ushbu pinlar aslida L293D IC ichidagi H-Bridge sxemasining kalitlarini boshqaradi. IC har bir kanal uchun ikkita yоnalishni boshqarish piniga ega. IN1, IN2 pinlar A dvigatelining aylanish yоnalishini boshqaradi. Dvigatelning aylanish yоnalishini ushbu pinlarga yuqori (5 Volt) yoki LOW (Ground) mantiqlarini qоllash orqali boshqarish mumkin. Quyidagi jadvalda bu qanday amalga oshirilganligi kоrsatilgan.

A diagram of a chip

Description automatically generated

2.9- rasm. Yоnalishni boshqarish pinlari

IN1

IN2

Yоnalish

LOW (0)

LOW (0)

Dvigatel оchirilgan

HIGH (1)

LOW (0)

Oldinga

LOW (0)

HIGH (1)

Orqaga

HIGH (1)

HIGH (1)

Dvigatel оchirilgan

Tezlikni boshqarish pinlari:

Tezlikni boshqarish pinlari, yani ENA va ENB mos ravishda A va B motorlarini yoqish, оchirish va boshqarish tezligini yoqish uchun ishlatiladi. Ushbu pinlarni HIGH tortib olish motorlarni aylantiradi, pastroq tortish ularni tоxtatishga olib keladi. Biroq, PWM yordamida biz aslida motorlarning tezligini boshqarishimiz mumkin.

2.10- rasm. Tezlikni boshqarish pinlari

Arduino UNO bilan ishlaydigan L293D Motor Driver:

Yendi biz IC ni Arduino ga boglashni kоrib оtamiz. Elektr taminotini motorlarga ulashdan boshlaymiz. Bu tajribamizda biz odatda ikkita gildirakli robotlarda uchraydigan DC Gearbox Motors ("TT" dvigatellari deb ham ataladi) dan foydalanamiz. Ular 3 dan 9 V gacha bоlgan quvvatga ega. Shunday qilib, biz tashqi 9V quvvat manbaini Vcc2 piniga ulaymiz.

2.9-rasm. L293D Motor Driver IC-ni DC motors & Arduino bilan ulash

Keyinchalik, L293D ning mantiqiy sxemasi uchun 5 voltni yetkazib berishimiz kerak. Vcc 1 pinini Arduino-da 5V chiqishiga ulanadi.

Endi L293D IC ning kirish va yoqish pinlari (ENA, IN1, IN2, IN3, IN4 va ENB) oltita Arduino raqamli chiqish piniga (9, 8, 7, 5, 4 va 3) ulangan. Arduino chiqish pinlari 9 va 3 ning ikkalasi ham PWM -ga ega ekanligini unutmang.

Nihoyat, bitta dvigatelni OUT1 va OUT2 ga, ikkinchisini esa OUT3 va OUT4 ga ulanadi. Motorni ulanishlarini texnik jihatdan almashtirish mumkin, bu yerda tоgri yoki notоgri yоl yоq. Sоng, quyida kоrsatilgan rasmga оxshash narsaga ega bоlishingiz kerak.

Arduino kodi - DC motorini boshqarish:

Quyidagi kod L293D dvigatel IC yordamida doimiy dvigatelning tezligi va aylanish yоnalishini boshqarish bоyicha tоliq tushuncha beradi va amaliy tajribalar va loyihalar uchun asos bоlib xizmat qilishi mumkin.

// Motor A connections int enA = 9; int in1 = 8; int in2 = 7;

// Motor B connections int enB = 3; int in3 = 5; int in4 = 4;

void setup() {

// Set all the motor control pins to outputs pinMode(enA, OUTPUT); pinMode(enB, OUTPUT);

pinMode(in1, OUTPUT); pinMode(in2, OUTPUT); pinMode(in3, OUTPUT); pinMode(in4, OUTPUT);

// Turn off motors - Initial state digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4, LOW);

} void loop() {

directionControl(); delay(1000); speedControl(); delay(1000);

}

// This function lets you control spinning direction of motors void directionControl() {

// Set motors to maximum speed

// For PWM maximum possible values are 0 to 255 analogWrite(enA, 255); analogWrite(enB, 255);

// Turn on motor A & B digitalWrite(in1, HIGH); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3, HIGH); digitalWrite(in4, LOW); delay(2000);

// Now change motor directions digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2, HIGH); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4, HIGH); delay(2000); // Turn off motors digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4, LOW);

}

// This function lets you control speed of the motors void speedControl() {

// Turn on motors digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2, HIGH); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4, HIGH);

// Accelerate from zero to maximum speed for (int i = 0; i < 256; i++) { analogWrite(enA, i); analogWrite(enB, i); delay(20);

}

// Decelerate from maximum speed to zero for (int i = 255; i >= 0; --i) { analogWrite(enA, i); analogWrite(enB, i); delay(20);

}

// Now turn off motors digitalWrite(in1, LOW); digitalWrite(in2, LOW); digitalWrite(in3, LOW); digitalWrite(in4, LOW);

}

Biotibbiy signallarni qayta ishlash fiziologik signallarni olish va qayta ishlashni va signallardagi timsollarni aniqlash uchun kerakli malumotlarni olishni оz ichiga oladi.

Biotibbiyot signallarining manbalariga miya faoliyati, yurak ritmi, mushaklar harakati va boshqa fiziologik faoliyat kiradi. Elektrokardiogramma (EKG), elektroensefalogramma (EEG), elektromiografiya (EMG) kabi signallarni invaziv bоlmagan holda olish, tashxis qоyish va umumiy salomatlik kоrsatkichlari sifatida foydalanish mumkin.

Biotibbiy signallarni qayta ishlash jarayoni quyidagilarni оz ichiga oladi: - Signal olish

-          Signalni vizuallashtirish va izohlash

-          Shovqinlarni olib tashlash va oldindan ishlov berish

-          Xususiyatlarni chiqarish

Keyin olingan xususiyatlar tasniflash modellariga kiritiladi yoki tоgridantоgri tashxis qоyish uchun ishlatiladi.

MATLAB ushbu ish jarayoni uchun signalni qayta ishlashning kоplab imkoniyatlarini taqdim etadi, ayniqsa signalni oldindan qayta ishlash va xususiyatlarni ajratib olish uchun kerakli dasturiy vositalarga ega.

Signalni olish (Signal Acquisition): MATLAB yordamida siz fiziologik signallarni olish uchun apparat uskunalari bilan interfeys оrnatishingiz mumkin. Masalan, Raspberry Pi va Arduino qоllab-quvvatlash paketlari bilan ushbu sensorlardan malumotlarni tоplash uchun foydalanish mumkin. EDF, Excel va MAT fayllari kabi fayllarda saqlangan signallarga ham olishingiz va ularni tahlil qilishingiz mumkin.

% Excel fayldan malumotlarni оqish

filename = 'mexample.xlsx'; sheet = 1; xlRange = 'B2:C3';

subsetA = xlsread(filename, sheet, xlRange)

% json fayldan malumotlarni оqish

fileName = 'filename.json'; fid = fopen(fileName); % faylni ochish raw = fread(fid,inf); % kontentni оqish str = char(raw'); % transformatlash fclose(fid); % faylni yopish

data = jsondecode(str); % faylni yopish

Signalni vizualizatsiya qilish va izohlash (Signal Visualization and Annotation): MATLAB hech qanday kod yozmasdan vaqt, chastota va vaqt chastotasi asosida signallarni tahlil qilish va vizuallashtirishga yordam beradigan оrnatilgan ilovalarni taqdim etadi. Ushbu imkoniyatlar signallar tarkibidagi malumotlarni yaxshilash uchun qanday oldindan ishlov berish usullaridan foydalanishingiz mumkinligini tushunishga yordam beradi.

3.1-rasm. MATLAB da Signal Analyzer ilovasi yordamida EKG signalini vaqt, chastota va vaqt chastotasi oraligida tahlil qilish.

Shuningdek, biotibbiyot signallariga izoh qоshishingiz va Signal Labeler ilovasi yordamida ularni mashinani оqitish va chuqur оqitish kabi quyi oqimlarga tayyorlashingiz mumkin. Signallarni chоqqilarni va оtish nuqtalarini topadigan algoritmlar yordamida namunalash mumkin.

Shovqinlarni olib tashlash va signallarni filtrlash (Artifact Removal and Signal Filtering): Biotibbiy signallar kоpincha shovqin yoki signallarning tahlilini buzishi mumkin bоlgan kiruvchi xalaqitlarni оz ichiga oladi. Masalan, EKG signallarini оlchashda nafas olish va yurish kabi harakatlar kiruvchi komponentlarni qоshishi mumkin. Biotibbiy signallarni qayta ishlashning asosiy muammolaridan biri signallarning оtkir xususiyatlarini saqlab qolgan holda keraksiz xalaqitlarni olib tashlashdir. Xalaqitlarni olib tashlashning eng mashhur usullari raqamli filtrlash, moslashuvchan filtrlash, mustaqil komponent tahlili va rekursiv eng kichik kvadratdir. Oldindan ishlov berish usullarining kombinatsiyasi alohida texnikaning cheklovlarini hal qilish uchun ham ishlatilishi mumkin.

3.2-rasm. Signalni oldindan qayta ishlash uchun ishlatiladigan raqamli

filtr

Signalni qayta ishlash bilan xususiyatni ajratib olish (Feature Extraction with Signal Processing): Xususiyatlarni chiqarish qоlda yoki avtomatik ravishda amalga oshirilishi mumkin. AR modellashtirish, Fure tahlili va spektral baholash kabi signallarni qayta ishlash usullari signallarning asosiy xususiyatlarini qоlda hisoblash uchun ishlatilishi mumkin. Qisqa vaqtli Fure transformatsiyasi (short-time Fourier transform STFT) kabi vaqt chastotasi оzgarishi mashinalarni оqitish va chuqur оqitish modellarida оqitish malumotlari uchun signal namoyishi sifatida ishlatilishi mumkin. Tоlqinlarning tarqalishi kabi avtomatik xususiyatni ajratib olish usullari оlchamni kamaytirish va muhim xususiyatlarni olish uchun ishlatilishi mumkin. Ushbu xususiyatlar tоgridan-tоgri tashxis qоyish yoki mashinani оqitish va chuqur оqitish tasniflagichlariga kirish sifatida ishlatilishi mumkin.

Amaliy bajarish uchun vazifalar.

1.     Matlab dasturlash paketini оrnatin.

2.     Excel formatida biosignallar malumotini Matlab da оqib olin.

3.     Biosignallarni Matlab da vizuallashtrish jarayonlarini amalga oshiring.

Adabiyot va internet saytlar:

1.     Matlab: A Practical Introduction to Programming and Problem Solving 3rd Edition. Stormy Attaway.

2.     https://www.mathworks.com/discovery/biomedical-signal-processing.html


 

KОCHMA MASHGULOT Kompyuter injiniringi yоnalishida olib borilayotgan loyihalar (6 soat)

Kоchma mashgulotning maqsadi TATU Texnologiyalar transferi, inkubatsiya va akseleratsiya bоlimi оquv laboratoriyasida olib borilayotgan loyihalar misolida imkoniyatlarini namoyish etish.

Nazariy qism

Mashinali oqish suniy intellekt sohasidagi perspektiv yonalishlaridan biri bolib hisoblanadi. Mashinali oqish usullari murakkab masalalarga ega soxalar yani korinishlarni tanish, nutqni tanish, prognoz qilish, anomaliyalarni ajratish, avtonom mashinalar, malumotlardagi qonuniyatlarni aniqlash, tibbiyot diagnostikasi, malumotlar klassifikatsiyasi, mareting, matnni tanish kabi sohalarda qollanilib kelmoqda. Mashinali oqish bu shunday dastur bolib u biror qarorni qabul qilishi uchun oqish imkoniyatiga ega. Dastur oqishi borasida uning qabul qiladigan qarorlarining aniqligi ortib boradi. Bugungi kunda mashinali oqish har xil tipdagi masalalarni yechishda qollanilib kelmoqda, masalan, klassifikatsiya, regressiya, klasterizatsiya kabi masalalar. Mashinali oqishni amalga oshirish uchun bir qancha instrumental qurollar ishlab chiqilgan bolib shulardan biri bu scikit-learn kutubxonasi. Scikit-learn yoki sklearn bu mashinali oqish dasturlari uchun moljallangan Python dasturlash tilidagi kutubxona. Kutubxonadagi mashinali oqish algoritmlari baholovchi korinishida yigilgan. Natijada algoritmlarning qanday ishlashi, matematika tafsilotlari dasturlovchiga korinmaydi.

Asosan mashinali oqish ikki turga ajralgan, oqituvchi yordamida va oqituvchisiz oqitish. Oqituvchi yordamida mashinali oqish klassifikatsiya va regressiyaga ajraladi. Model qator va ustunlardan iborat malumotlar toplamida oqishni amalga oshiradi. Har bir qator malumot nuqtasi bolib, har bir ustun bu nuqtaning biror bir xarakteristikasini belgilab beradi. Oqituvchi yordamida mashinali oqishda har bir malumot nuqtasi maqsadli metka bilan boglanadi. Aynan shu maqsadli metka yangi malumotlarda modelning prognoz qiluvchi qiymatini bildiradi.

Ishni bajarish tartibi:

Maktablar datasetini yaratib olamiz. Bunda maktablarni quyidagi uchta sinf booyicha sinflashtiramiz: umumiy orta talim maktablari, ixtisoslashtirilgan davlat umumtalim maktablari va prezident maktablari. Datasetning beshta xususiyatlari sifatida esa quyidagilarni olamiz: oquvchilarning bilim darajasi, oquvchilar soni, ortacha test sinovlari natijasi, bitiruvchilarning OTM ga kirish korsatkichi va oqituvchilarning ortacha ish staji.

Yuqoridagilarni dastur kodi quyidagicha keltiramiz:

import pandas as pd

dataset = pd.read_excel('Maktablar.xlsx') print(dataset)

print('* LoK - Level of knowledge, NoS - Number of students, TR - Test

results, ES - Entrance score, LoS - Length of service') Natija:

0

LoK

3.81

NoS 1111

Avg. TR

85.4

Univ.

ES 57

Avg. LoS

3.9

Classification 0

1

3.97

1209

92.4

61

10.5

0

2

4.05

942

106.9

62

4.8

0

3

3.91

969

104.4

64

4.1

0

4

4.13

913

126.4

68

6.9

0

5

3.87

1117

91.4

60

11.3

0

6

3.93

1216

97.7

59

8.2

0

7

4.08

882

123.9

69

3.4

0

8

4.01

869

116.6

61

8.7

0

9

4.03

916

120.8

65

7.9

0

10

3.88

1044

87.2

58

9.6

0

11

3.92

1245

86.1

55

5.2

0

12

4.01

1021

108 . 9

63

9.4

0

13

4.17

889

124.6

70

6.5

0

14

4.21

705

135.2

76

12.7

1

15

4.33

739

141.1

77

13.5

1

16

4.25

682

139.6

74

14.2

1

17

4.17

706

132.3

72

10.1

1

18

4.43

741

146.2

78

9.7

1

19

4.38

685

134.2

73

8.9

1

20

4.22

725

133.4

71

9.9

1

21

4.41

764

143.4

79

12.3

1

22

4.45

852

150.4

81

13.4

1

Hosil qilingan datasetimizning birinchi ikkita xususiyatini, yani bilim darajasi va oquvchilar sonini olib, matplotlib kutubxonasidan foydalangan holda grafik tasvirlaymiz:

from matplotlib import pyplot as plt

X=dataset.values[:,:2] Y=dataset.values[:,-1] plt.figure(figsize=(8,6))

plt.scatter(*X[Y==0].T, s=50, alpha=1, label='Umumiy o\'rta ta\'lim

maktablari', color='r') plt.scatter(*X[Y==1].T, s=50, alpha=1, label='lxtisoslashtirilgan davlat

umumta\'lim maktablari', color='g') plt.scatter(*X[Y==2].T, s=50, alpha=1, label='Prezident maktablari',

color='b')

plt.xlabel('Bilim darajasi') plt.ylabel('O\'quvchilar soni') plt.legend() plt.show() Natija:

Maktab oquvchilari bilim darajasining oquvchilar soniga boglanish grafigi

Yaratgan datasetimizni modelni oqitish uchun 90% va testlash uchun 10% nisbatda bolaklarga ajratib olamiz:

from tensorflow.keras.utils import to_categorical from sklearn.model_selection import train_test_split

X_train=dataset.values[:,:-1] Y_train=to_categorical(Y).astype(int)

x_train, x_test, y_train, y_test = train_test_split(X_train, Y_train,

test_size=0.1)

Keras kutubxonasidan foydalanib, masalaga mos neyron tarmoq arxitekturasini quramiz:

from keras.models import Sequential from keras.layers import Dense

from tensorflow.keras.optimizers import Adam,SGD

model = Sequential() model.add(Dense(5, input_shape=(5,), activation='relu', name='fc1')) model.add(Dense(3, activation='softmax', name='output')) print('Neyron tarmoq arxitekturasi:') print(model.summary()) Natija:

Model: "sequential"

Layer (type) Output Shape Param #

=================================================================

fc1 (Dense)

(None, 5)

30

output (Dense)

(None, 3)

18

Total params: 48

Trainable params: 48

Non-trainable params: 0

None

Neyron tarmoqni oqitish parametrlari (oqish qadami - Ir, oqitishlar soni - epoch) ni tanlaymiz:

optimizer = Adam(lr=0.1)

model.compile(optimizer, loss='categorical_crossentropy',

metrics=['accuracy'])

history = model.fit(x_train, y_train, verbose=1, batch_size=5, epochs=200)

Natija:

Epoch 1/200

 

8/8 [==============================] - 1s 4ms/step - loss: 137.5132 accuracy: 0.4167 Epoch 2/200

-

8/8 [==============================] - 0s 3ms/step - loss: 47.9106 accuracy:

0.6111

Epoch 3/200

-

Neyron tarmoqning oqitish natijalarini grafik tasvirlaymiz:

plt.figure(figsize=(12,4)) plt.subplot(121)

plt.plot(history.history['accuracy']) plt.title('Model accuracy') plt.ylabel('Accuracy') plt.xlabel('Epoch') plt.grid()

plt.subplot(122)

plt.plot(history.history['loss']) plt.title('Model loss') plt.ylabel('Loss')

plt.xlabel('Epoch') plt.grid() plt.show()

2-rasm. Neyron tarmoqning oqitish natijalarini grafik tasviri

Orgatuvchi tanlama uchun model aniqligini hisoblaymiz:

results = model.evaluate(x_train, y_train)

print('Train to\'plam uchun yakuniy loss xatoligi:

{:5f}'.format(results[0]))

print('Train to\'plam uchun yakuniy aniqlik (accuracy):

{:5f}'.format(results[1]))

Test toplam uchun model aniqligini hisoblaymiz:

results = model.evaluate(x_test, y_test)

print('Test to\'plam uchun yakuniy loss xatoligi:

{:5f}'.format(results[0]))

print('Test to\'plam uchun yakuniy aniqlik (accuracy):

{:5f}'.format(results[1]))

Ushbu amaliy ishni bajarish jarayonida tensorflow, keras va numpy kutubxonalarini foydalanib, ular yordamida neyron tarmoq arxitekturasini qurish boyicha bilim va konikmaga hosil qilinadi.

SUBSTITUTE

(ALMASHTIRISH)

Nima bilan almashtirish mumkin?

COMBINE

(BIRLASHTIRISH)

Nimalarni birlashtirish mumkin?

ADAPT

(MOSLASHTIRISH)

Nimaga moclashtirish mumkin?

MODIFY

(MODIFIKATSIYA)

Qanday yaxshilashim mumkin? (ortiqcha ishlangan, yetmayapti)

PUT TO OTHER USES

(BOSHQA

SOHALARDA

QОLLASH)

Nima оzgarishi mumkin? (malumotni shakli, belgilar, rang va boshqalar)

ELEMINATE

(QISQARTIRISH)

Yana qanday holda qоllash mumkin?

REARRANGE/REVER

SE (TARTIBINI

ОZGARTIRISH)

Nimani qayta tiklash mumkin? (Buyurtmani оzgartirish, komponentlarni almashtirish)

 

Tushuncha оzbek tilida

Tushunchaning оzbek tilidagi sharhi

Tushuncha ingliz tilida

Mashinali оqitish

asosiy modellar asosida murakkab prognozlarni olish uchun statistik

tahlil yoki mashinani оrganish

asosida qurilgan modellardan

foydalanish

Machine learning

Neyron tarmoqlar

tarmoq tahlili, optimallashtirish, shu jumladan genetik algoritmlar

Artificial Neural Networks

Simulyatsiya

jarayonlarni aslida qanday

borishini tasvirlaydigan modellarni yaratishga imkon beradigan usul

Simulation

Imitatsion modellashtirish

malumotlar olingan topologik, geometrik va geografik

malumotlardan foydalangan holda

metodlar klassi

Spatial analysis

Vizuallashtirish

natijalarni olish uchun ham,

keyinchalik tahlil qilish uchun manba malumotlari sifatida foydalanish uchun interfaol

xususiyatlar va animatsiyalardan

foydalangan holda chizmalar, diagrammalar kоrinishidagi malumotlarni taqdim etish.

Visualization

Virtual reallik

Texnik vositalar bilan yaratilgan dunyo, odamga uning sezgilari orqali: kоrish, eshitish, teginish va boshqalar.

The virtual reality

Virtual reallik tizimlari

ananaviy kompyuter tizimlariga

tоliq taqqoslanadigan qurilmalar barcha beshta sezgi organlariga

tasir kоrsatib, virtual muhit bilan оzaro aloqani taqlid qiladi

Virtual reality systems

Tоliq VR

virtual dunyoni sodda tarzda

simulyatsiya qilish, ularga yuqori darajadagi tafsilotlar.

Full Immersive VR Technology

Tоliqsiz VR

rasm, tovush va boshqaruvchi bilan ekranda uzatiladigan simulyatsiyalar, afzal keng ekranga

VR technology without immersion

 

qaratilgan

 

Treking tizimlari

ular kоzlar оquvchilarining

harakatlarini kuzatib borishadi va har bir daqiqada bir odamning

qayerga qarayotganini aniqlashga

imkon berishadi, shuningdek ularni

virtual dunyoda takrorlash uchun odamning tana harakatlarini

kuzatib borish

tracking systems

Bugungi kunda fan va talim tobora kuchliroq tarzda jamiyatning ishlab chiqaruvchi kuchiga aylanmoqda. Sababi oxirgi yillarda ilmiy hamjamiyatning inson kapitali nazariyasiga bolgan qiziqishi kuchaydi. Buning boisi raqobatbardosh inson kapitalini shakllantirish uning avvalo har bir mamlakat ozida talim, shu jumladan oliy talim sifatini oshirishi lozim. Fan va talim har qanday davlatning qudrati ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy resursi hisoblanadi. Faqat eng yangi zamonaviy texnologiyalarni rivojlantirish hamda yuqori darajada ilm talab mahsulot yaratibgina iqtisodiyotni yuksaltirishga erishish mumkin.

Davlatning ijtimoiy funksiyalari kengayishi sababli oxirgi 50-60 yilda ommaviy talim global trendga aylandi. Bu holat aholining keng qatlamiga nisbatan talim olish imkoniyati paydo bolganligi bois elitar talim olish ommaviyga aylandi.

Katta yigirmatalik mamlakatlarida oliy talimga ega bolgan insonlar ulushi -

40 foizga yaqinlashib qoldi, masalan, Rossiya, Kanada, Yaponiya va Janubiy Koreyada - 55 foizdan oshdi. Talimni raqamlashtirish mazkur jarayonni yanada tezlashtirmoqda. Yaqin 50-100 yilda butun dunyoda navbatdagi talimni rivojlantirish drayveri bolib qanaqa goya maydonga kelishi kun tartibida turibdi.

Masalan, orta asrlarda texnologiyalarning almashinuvi 100 yilda bir marta roy bergan bolsa, keyinchalik texnologiyalar va bilimlarning yangilanish davri(sikli) 5020 yilga tushdi, bugungi kunda esa 3-5 yilni, bazi tarmoqlarda esa undan ham qisqa. Natijada bugun oqishga kirgan talabaning olgan bilimlari biturgunga qadar oz qiymatini yoqotishi mumkin.

Insoniyatning, jamiyatning oliy talimga bolgan ehtiyoji ozgarish dinamikasi quyidagicha:

-   antik jamiyat-0,01%;

-   industrialgacha jamiyat-0,05%;

-   industrial jamiyat-3%; - postindustrial jamiyat-20%; - bilimlar iqtisodiyoti-60%.

Bozorlar globazatsiyasi texnologiya va innovatsiyalarning tezlashgan kengayishini keltirib chiqarmoqda. Yangi kasblar eskilarining orniga kelmoqda. Ishlab chiqarish va xizmat korsatish sohasida fan sigimli jarayonlarning osishi bilan har bir kasbdagi kasbiy konikmalar va bilimlarga bolgan talablar oshib bormoqda.

Yevropa mamlakatlarida qilingan hisob-kitoblar korsatishicha, oquv kunlarining 1 foizga ortishi mehnat unumdorligining 3 foizga osishiga, bunda mehnat unumdorligining 16 foiz atrofida osishi talim hisobiga taminlanadi.

Umumiy manoda oqitish bu jarayon, talim esa ushbu jarayonning natijasi.

Oqitish bu qoidaga kora rasmiy talim bilan, yani maktab(litsey, kollej, OTM va h.klar) bilan bogliq.

Talim - bu qandaydir manoda nafaqat rasmiy, shu bilan birga oilaviy(mustaqil) oqishni ham ozida namoyon etadi.

Talim millatning turmush darajasini aniqlovchi, butun jamiyatning sifatini shakllantiruvchi muhim omil.

Fan - inson faoliyatining ijtimoiy tabiatiga xos bolgan maxsus shakllardan biri sifatida madaniyatning muhim bir qismi hisoblandi.

Malumki, talim va fan bir-biri bilan ozaro bogliqlikda rivojlanishi etiborga olgan holda tlimning fanga tasiri oliy talimda ilmiy kadrlarni tayyorlash va yoshlarda ilmiy faoliyat va olim maqomi togrisidagi tasavvurlarni shakllantirish ifodalansa, fanning talimga tasirini fanning asoslarini maktab predmetlari doirasida organish hamda universitetlarni ilmiy markazlarga aylantirish sifatida ifodalash mumkin.

Oxirgi yillarda oqitish sifatidan talim sifatiga otish goyasi ilgari surilmoqda.

Uni quyidagi korinishda ifodalash mumkin:

Innovatsiya istemolchilar uchun yangi qadriyatlar bolib, u avvalo istemolchilar talablariga va xohishlariga javob berishi lozim.

1.1-rasm. Oqitish sifatidan talim sifatiga otish

Innovatsiya maqsadga yonaltirilgan tashkiliy ozgarishlarni izlashga yonaltirilgan bolib, yani tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyati garovi hisoblanadi.

Innovatsiya amalga oshirilishi natijasida quyidagilar roy beradi:

-         inson resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish;

-         moliyaviy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish; - ishbilarmonlik jarayonlarini boshqarish samaradorligini oshirish; - mahsulot va xizmatlar raqobatbardoshligini oshirish.

Innovatsiyalarning turlariga quyidagilarni kiritish mumkin:

-         texnologik;

-         mahsulotni;

-         boshqaruv marketingli; - ijtimoiy.

Kopchilik ixtiro bilan innovatsiya tushunchalarini bir xil manoni anglatadi deb oylashadi. Lekin amalda ular orasida ancha farq bolib ular orasidagi farq quyidagi 1.2-rasmda keltirilgan.

A group of white rectangular objects with black text

Description automatically generated with medium confidence

1.2-rasm. Ixtiro tushunchasining Innovatsiya tushunchasidan farqi

Shuningdek, bazi bir insonlar innovatsiyani ham ixtiro kabi asosan texnika sohasida, yani texnik, tabiiy va aniq fanlar sohasida boladi degan notogri tasavvurga ega bolishadi. Ammo gumanitar fanlarda innovatsiyalar bu birinchi navbatda yangi ijtimoiy amaliyot shakllanadigan innovatsion tafakkurning paydo bolishi uchun baza hisoblanadi. Uning yordamida yangi ijtimoiy amaliyot shakllanadi. Gumanitar fanlarda innovatsion loyihalarga misol qilib yollarda bolalar travmatizmi, vaqtidan oldin tugilgan bolalarga yordam korsatish, qobiliyatli bolalarga xorijiy tilni orgatish jarayonini takomillashtirish va shu kabi boshqa mavzularni keltirish mumkin.

Innovatsiyasiz ilm bolmaydi, lekin innovatsiyani joriy etish istiqboli hamisha ham aniq bolmagan murakkab jarayon hisoblanadi.

Zamonaviy innovatsion iqtisodiyot xizmatlar va texnologiyalarning ustunligini tavsiflaydi. Bandlarning butun xizmatlar sohasiga va xususan, axborotlar sohasiga otkazilishi yuqori darajada industrlashgan jamiyatning vujudga kelishida iqtisodiy rivojlanish darajasiga, aholi turmush darajasi, iqtisodiy osish sifati, dinamikasi va turiga tasir korsatadaigan uzluksiz tarkibiy siljishlarning maqsadidan dalolat beradi.

1.2. Zamonaviy talimning global trendlari

Hozirgi davrda talim rivojlanishidagi global trendlar tasirida oliy maktab tizimini faol transformatsiyalash(qayta tuzish) jarayoni roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobat sharoitida dunyo universitetlari oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy vazifalar paydo bolmoqda. Ular nafaqat oquv va ilmiy ishda, balki innovatsiyalarni yaratish, iqtisodiy osishga tasir qilish, jahonning asosiy muammolarini hal qilish sohasida ham raqobatlashishlari lozim.

Yuqoridagilarga asoslangan holda bugungi kunda jahonning yetakchi universitetlarining asosiy strategik rivojlanish yonalishlari - strategik xujjatlarida, rivojlanish dasturlarida, modelli qarorlarida oz aksini topgan holda ishlab chiqilmoqda.

Ular orasidagi bir muncha muhim yonalishlar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:

Talimning globallashuvi. Oxirgi on yilliklarda talim butun dunyoda iqtisodiy, siyosiy, madaniy integratsiya va unifikatsiya kengaytirish jarayoni vazifasini bajarmoqda. Natijada rivojlangan mamlakatlarda talimda globallashuv, lokalizatsiya va individual yondashuv paradigmasiga otish boyicha xatti-harkatlar va tashabbuslar kuchaydi.

Talimning demokratlashuvi oxirgi on yilliklarda bosqichma-bosqich kengayib borayotgan va bugungi kunda raqamli inqilobga aylanib borayotgan talim texnologiyasi, talim rivojlanishining yeakchi trendiga aylandi.

Talimning ommaviylashuvi (TO)-oxirgi yarim asrda davlatlarning ijtimoiy funksiyalari kengayishi bilan global trendga aylandi va natijada talim elita va omaviyga aylandi. IHTT mamlakatlarining maktab talimiga ega bolgan aholi ulushi

90 % foiz atrofida. IHTT mamlakatlari statistik malumotlariga kora talimga sarflangan investitsiyalar hajmi umumiy YaIMdan ortacha 6,3% tashkil etadi. Bunda investitsiyadan individual qaytim pasaymayapti, Jahon bankining malumotlariga kora u bir oquv yiliga (oxirgi 50 yilda talimning barcha darajalari boyicha va tadqiq etilgan mamlakatlar boyicha ortacha)-9 foiz atrofida.

Talim texnologiyasi - dastlab axborot, endilikda raqamli texnologiyalar talim landshafti va konfiguratsiyasini tubdan ozgartirgan holda talimda yangi mazmunmohiyatning paydo bolishiga olib keldi. Oxirgi bir necha yilda ekspertlar innovatsiyalar oqimi bilan tezlashtirishayotgan prinsipial yangi talim onaynloyihalar paydo boldi. MOOC(ochiq ommaviy onlayn kurslar) fenomeni, Garvard MIT va Berkli-EdX, Udacity yoki Coursera va boshqalar. Paydo bolgani 7 yil bolganda 2018 yilga kelib ochiq ommaviy onlayn kurslar 900 ta universitetlarni va butun dunyodan 101 million foydalanuvchilarni qamrab oldi.

Inson kapitalining iqtisodiy osishning asosiy omili sifatida rivojlanishida talimning yoshdagi ahamiyati. Inson kapitali(IK) ozida insonga daromad va boshqa foydali samaralarni yaratish imkonini beruvchi bilimlar, konikma va malakalarni namoyon etgan holda otgan asrning ozidayoq iqtisodiyot va jamiyatning rivojlanishida muhim omil hisoblanardi. Unga investitsiya kiritish hisobiga yuqori iqtisodiy osish suratlariga (yiliga 3-4 % va undan yuqori) erishish mumkin. Bu oz navbatida har qanday mamlakatning global raqobatchilikdagi pozitsiyasini mustahkamlashdagi zaruriy shart hisoblanadi. IKning sifati birinchi navbatda talim tizimi orqali shakllanadi. Bugungi kunda IK rivojlanayotgan mamlakatlar milliy boyligining yarmidan koprogini va rivojangan mamlakatlarda esa, 70-80 % dan koprogini tashkil etmoqda.

Jahon banki tomonidan(92ta mamlakatda) inson kapitali milliy boylikda 67 foizni, rivojlangan davlatlarda 75 foizni tashkil etgan.

1.3-rasm. Inson kapitalining tortta bazaviy(asosiy) qobiliyatlari

Uzluksiz va umr davomida talim olish. Talimdagi umum jahon tendensiyalari orasida uzluksiz talim (umr davomida talim olish)ning tezda rivojlanayotganligini ajratib korsatish mumkin. Talim bugungi kunda va uzoq mudatli istiqbolda inson rivojlanishining barcha davrlarida, yani uni tugilishidan to umrining oxirigacha qollab-quvvatlashni ijtimoiy rasmiylashtirish tavsifiga ega boldi. Buning zarurligi nafaqat texnik va texnologik va informatsion taraqqiyot jarayonining tezlashishi bilan, balki ijtimoiy-iqtisodiy va demografik rivojlanishi bilan ham izohlanadi. Shu sababli dinamik ozgarayotgan jamiyatda uzluksiz talim uning rivojlanishining ajralmas omili bolmoqda. Uzluksiz va umr davomida talim olish trendga aylanmoqda.

Talantlar uchun raqobatchilikning kuchayishi. Global masshtabda talim muassalari, korporatsiyalar va butun mamlakatlar uchun talantlar uchun jahon urushi raqobatchilikning asosiy drayveri va ustuvorligiga aylanmoqda. Butun dunyoda osib borayotgan internatsiyallashuv ham maktab oquvchilari, ham universitetlar talimi uchun bir xil tavsifga ega. Masalan, Shveysariyaning kopgina maktablarida ushbu mamlakat fuqarosi bolgan oquvchilar ulushi- 30 %dan oshmaydi. Bu hukumat vakillarini ona tilida talim sifatini qollab-quvvatlash boyicha maxsus chora-tadbirlar ishlab chiqishga majbur etmoqda. Shunga oxshash vaziyat maktab talimida lider deb tan olingan va boshqa mamlakatlardan koplab oquvchilarni qabul qiladigan Buyukbritaniyada ham kuzatilmoqda. Oliy talimga keladigan bolsak, oz mamlakatidan tashqarida talim oluvchi talabalar soni butun dunyoda 2010 yilda 4 mln kishidan ortgan bolsa, eng konservativ baholash boyicha bashorat qilinganda 2025 yilga kelganda ular soni 8 mln.ga yetadi.

1.3. Jahonning yetakchi universitetlari strategik rivojlanishining asosiy yonalishlari

Bugungi kunda global trendlar tasiri ostida talim rivojlanishi oliy maktabning faol transformatsiyalashuv jarayonini bilan roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobatchilik sharoitida universitetlar oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy masalalar turibdi. Ular nafaqat talim va ilmiy ishlarda, balki innovatsiyalarni yaratish, iqtisodiy osishga tasir etish, jahondagi muhim muammolarni hal qilish sohasida ham raqobat qilishga majbur bolishmoqda.

Shunga mos tarzda, jahonning yetakchi universitetlari strategik xujjatlarida, rivojlanish dasturlarida, modelli qarorlarida oz aksini topgan strategik rivojlanishning asosiy yonalaishlari belgilab olinmoqda.

Masalan 2018 yilda AQSh universitetlarda federal ilmiy-tadqiqotlar uchun 71 milliard dollardan koproq mablag sarflangan. 2018 yilda taxminan 2,94 milliard daromad ilmiy kashfiyotlarni bozorga, shuningdek, texnologiyalarni uzatish sifatida litsenziyalashtirishdan olingan. AQShda startaplar soni 20 yil ichida, yani 1998 yildagi 306 tadan 2018 yilda 1098 taga yetgan. Buni doimiy ravishda texnologiyalarni dastlabki bosqichlarida startarlar orqali inkubatsiyalash borasidagi universitetlarning xatti-harkatlari bilan asoslash mumkin.

Yunikorlar (unicorn ingl. yagonashoh) bu - bozor qiymati bahosi 1 mlrd dollardan oshadigan startap. Ekspertlar baholashlaricha dunyoning eng zor 63 ta tadbirkorlari - yunikorlar asoschilari oqigan eng mashhur joy - Steford universiteti hisoblanadi.

Bu borada bir muncha ahamiyatli bolganlari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:

Universitetni bitkoinlarda moliyalashtirish. Kiprning Nikosin universiteti 2013 yilda talim uchun tolovni kriptovalyutada qabul qilgan birinchi talim muassasasi boldi. Universitet moliyaviy direktori Xristos Vlaxosning fikricha jahonning bank tarmogi rivojlanmagan mintaqalarida moliyaviy xizmatlarni kengaytirishni yengillashtirishga imkon beradi.

Rivojlangan mamlakatlarning universitetlari fondlariga kopincha begaraz yordam shaklidagi mablaglar kelib tushadi. Va bular hisobiga talim va ilmiy tadqiqot faoliyati moliyalashtiriladi. Shuningdek, raqamli aktivlar investitsiyalar sifatida foydalaniladi. Bu boradagi eng yirik fond Garvard universitetiga taalluqli bolib uning qiymati 40 mlrd dollardan ortadi. Yel universiteti fondi 30 mlrd dollardan ortiqroqni, Michigan universitetiniki 12,5 mlrd dollar atrofida, Braunovskiyniki esa, 4,7 mlrd dollardan oshadi. Taxminan har bir fond kriptovalyutaga umumiy aktivlardan foiz ulushini kiritishgan.

Universitetlar onlayn-dasturlarni boshqarish bozorining osishi. Onlayntalimni boshqarish sohasida autsorsing. OPM (Online Program Management) modeli. Universitetlarning onlayn-dastur va kurslarining osishi, texnologiyalarni joriy etishning osishi, mobil uskunalar sonining ortishi kelajakda kutilayotgan onlayndasturlarni boshqarish bozori osishini ragbatlantirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Borgan sari universitetlar OPM biznes-modelidan foydalanishni kuchaytirib boradi.

Onlayn-dasturlarni boshqarishning jahon bozori 2019 yilda 3.916 mln. AQSh dollarini tashkil etgan holda 2020-2027 yillar davomida ortacha yiligi 15,4 % osish suratiga ega bolib, 2027 yilga borganda 11.986 mln. AQSh dollariga yetadi. Jahonning yetakchi universitetlarining strategik vazifalari va ilgor amaliyoti oliy talimning global va milliy darajalarda rivojlanishining asosiy yonalishlarini aniqlashga imkon beradi.

Jamiyat kelajagi - bu bilimlar va innovatsiyalar jamiyati. Zamonaviy universitetning bosh funksiyasi innovatorlarni tayyorlash. Tadbirkorlikning muhim shakli fan, talim va madaniyat integratsiyasi asosidagi bilimga asoslangan tadbirkorlik hisoblanadi. Shu bois bugungi kunda intellektual tadbirkor konsepsiyasi yaratilmoqda.

Yuqori sifatli talim xizmatlariga zamonaviy sharoitda faqatgina professoroqituvchilarning nafaqat talim jarayonidagi balki ilmiy, maslahat va innovatsion faoliyatdagi faol ishtiroklari hisobiga erishiladi. Bizda fanning fundamental va amaliy tadqiqotlarga bolinishi tushunchasi ildiz otgan holda sof fan ning tadbirkorlik faoliyati imkoniyatlari deyarli mavjud bolmagan.

1.4. Ozbekistonda ilm-fanni rivojlantirish yolidagi muammolar va ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yonalishlari

Ilm-fan har qanday davlatni rivojlanishga yetaklovchi asosiy kuch hisoblanadi. Bugungi kunda Ozbekistonda 30 mingdan kop shaxslar ilmiy tadqiqot ishlari bilan shugullanadi, ularning 27 mingdan ortigi oliy malumotga ega.

2021           yilda mamlakat budjetidan faqat innovatsion rivojlanish va novatorlik goyalarini qollab-quvvatlash, obektlarni loyihalashtirish, qurish (rekonstruksiya qilish) va jihozlash uchun 239 milliard somdan oshiq mablag ajratildi.

2022           yilda bu korsatkich 671 milliard somdan ortiqni yoki Davlat budjeti xarajatlarining 0,39 foizini tashkil etishi kutilmoqda.

Otgan 4-5 yil davomida 28 ta ilmiy tashkilot va 4 ta innovatsion texnopark ochildi. Olimlarning maoshi uch baravar kopaydi. Sohada moddiy-texnika bazasini yangilashga katta mablaglar sarflandi. 28 ta ilmiy-tadqiqot muassasasi va 4 ta davlat muzeyini oz ichiga olgan Oz.FAning faoliyati takomillashtirildi.

2017 yilda Ozbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligiga asos solindi (2023 yilning yanvardan Oliy va ortma maxsus talim vazirligi bilan birgalikda

Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirliga aylatirildi).

Vazirlikning bevosita komagi bilan 2018 2021 yillarda 342 ta ilmiy ishlanma tijoratlashtirildi. Natijada 151,2 milliard somlik mahsulotlar ishlab chiqarildi, 128,7 milliard somligi sotildi.

Ilm-fan va innovatsiyalarni davlat tomonidan qollab-quvvatlash tizimini takomillashtirishning huquqiy asoslari yaratildi. Jumladan, 2018 2021 yillarda ilmiy-innovatsion faoliyat sohasida 2 ta qonun, Prezidentning 5 ta Farmoni va 26 ta qarori, Vazirlar Mahkamasining 35 ta qarori va 7 ta farmoyishi qabul qilindi.

ILM-FAN VA TALIMNING UZVIY BOGLIQLIGI:

1.4-rasm. Ilm-fan va talimning ozaro bogliqligi

Sohada erishilgan yutuqlarga qaramay, hali hal qilinishi kerak bolgan bir qator muammolar mavjud. Ayniqsa, globallashuv va raqamlashtirish davrida aynan innovatsion yondashuv mamlakat muvaffaqiyatiga zamin yaratadi. Bunday yondashuvni faqat ilm-fan yutuqlari tufayli qollash mumkin, shuning uchun ilm-fan taraqqiyoti davlatning innovatsion rivojlanishining muhim tarkibiy qismidir.

Ozbekiston Respublikasida ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning ustuvor yonalishlari milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligi hamda samaradorligiga erishish, mehnat unumdorligini oshirish, yangi tarmoqlarni yaratish, aholi turmush darajasi, ilm-fan va talim tizimlarini sifat jihatidan yuksaltirib borish bilan bogliq muammolarning ilmiy yechimini taminlash maqsadida ishlab chiqiladi.

Ilm-fan muammolari iqtisodiy osishga, aholi turmush darajasini yaxshilashga, ijtimoiy sohaning dolzarb muammolarini hal qilishga bevosita tasir etadi. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 oktabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan Ilmfanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida mazkur yonalishni rivojlantirish yolidagi 19 ta muammo alohida belgilandi:

birinchidan, iqtisodiyotning real sektori korxonalarining ilm-fanga etibori yuqori emasligi. Yurtimiz olimlarining texnologik ishlanmalari va ilmiy-tadqiqotlari natijalarini amaliyotga tatbiq etishga tarmoqlar tomonidan qiziqishning pastligi. ikkinchidan, innovatsion infratuzilmaning alohida elementlari

(innovatsion jamgarmalar, texnologiyalarni joriy etish markazlari, muhandislik laboratoriyalari, texnoparklar va boshqalar) ortasida iqtisodiy hamkorlikning rivojlanmaganligi.

uchinchidan, kichik innovatsion tadbirkorlik va ilmiy hajmdor mahsulotlar ishlab chiqarishning rivojlanmaganligi.

         Ilm-fan va ishlab chiqarishning uzviy bogliqligi

         tadbirkorlik subektlari huzurida tegishli yonalishlarda ilmiy tashkilotlarning faoliyatini yolga qoyish, ilmiy faoliyat yuritayotgan xorijiy hamkorlar bilan izchil va samarali hamkorlikni yolga qoyish

         ishlab chiqarish tarmoqlari va tadbirkorlik subektlaridan innovatsion mahsulotlar va xizmatlarga buyurtmalar olish

         innovatsion infratuzilmani (texnologiya parklari, texnologiyalarni tarqatish (texnologiyalar transferi) markazlari, innovatsion klasterlar, venchur jamgarmalari, biznes-inkubatorlar va boshqalarni) rivojlantirish

         xususiy ilmiy tashkilotlar faoliyatini yolga qoyish

         innovatsion tadbirkorlikni qollab-quvvatlash

         soliq imtiyozlarini qollash orqali taminlanadi

innovatsion mahsulotlar va xizmatlarni yaratish hamda qollash uchun qulay muhitni shakllantirish;

innovatsiyalarni joriy etishdan manfaatdorlikning tashkiliyhuquqiy tizimini takomillashtirib borish

;

tadbirkorlik subektlari huzurida tegishli yonalishlarda ilmiy tashkilotlarning faoliyatini yolga qoyish, ilmiy faoliyat yuritayotgan xorijiy hamkorlar bilan izchil va samarali hamkorlikni yolga qoyish;

ishlab chiqarish tarmoqlari va tadbirkorlik subektlaridan

innovatsion mahsulotlar va xizmatlarga buyurtmalar olish;

innovatsion infratuzilmani (texnologiya parklari, texnologiyalarni tarqatish (texnologiyalar transferi) markazlari, innovatsion

klasterlar, venchur jamgarmalari, biznes-inkubatorlar va boshqalarni) rivojlantirish;

xususiy ilmiy tashkilotlar faoliyatini yolga qoyish;

innovatsion tadbirkorlikni qollab-quvvatlash;

soliq imtiyozlarini qollash orqali taminlanadi.

1.5-rasm. Ilm-fan va ishlab chiqarishning uzviy bogliqligi

tortinchidan, ilmiy tashkilotlarda ilm-fanni tashkil qilish, ilmiy ishlar xarajatlarini prognozlashtirish va natijalarning iqtisodiy tahlilini olib borish tizimi toliq yolga qoyilmaganligi. ITlarning rahbariyati asosan ilm-fan namoyandalaridan iborat bolib, ular IT natijalarini tijoratlashtirish, tashkilot resurs bazasi va infratuzilmasini yangilab borish, ishlanmalarni ragbatlantirish kabi sohalarda yetarli konikmalarga ega emas; beshinchidan, ilmiy salohiyatni rivojlantirishga xususiy sektorni jalb etish ishlari faol emasligi. Ilm-fanga xususiy sektor mablaglarini jalb qilish yangi texnologiyalar va ilmiy hajmdor mahsulotlarni yaratish hamda ishlab chiqarishga joriy etish, bozorlarda raqobatbardoshlikka erishish va uni saqlab qolishning asosiy omili;

oltinchidan, ilmiy-tadqiqot otkazadigan jamoalar, akademiklar va

tadqiqotchilar ortacha yoshining kattaligi. Ilmiy tashkilotlarda faoliyat korsatayotgan ilmiy darajali tadqiqotchilarning ortacha yoshi 51 yoshni tashkil etayotganligi yoshlarni ilm-fanga jalb etish ishlarini jadallashtirish hamda ilmiy-tadqiqotlar suratlarini oshirishni talab etadi; yettinchidan, aholi soniga nisbatan olimlar sonining kamligi. Hozirda 1 mln aholi soniga ortacha 950 nafar ilmiy xodim togri kelmoqda. Yoshlarni ilm-fanga jalb etish ishlarining sust tashkil etilganligi, fan va talim tizimi ortasida integratsiya darajasi past bolganligi, olimlar mehnatining moddiy, ijtimoiy va manaviy jihatdan yetarli darajada qollab-quvvatlanmaganligi buning asosiy sabablaridandir; sakkizinchidan, ilmiy-tadqiqot natijalariga mahalliy va xorijiy patentlar olish darajasi pastligi. 2014 2018 yillarda Davlat budjeti mablaglari hisobidan moliyalashtirilgan amaliy va innovatsion loyihalar natijalariga kora ilmiy tashkilotlar va oliy talim muassasalari tomonidan jami 700 ta ixtiro patentlashtirilgan bolib, bunda xorijiy patentlarning ulushi 1 foizga teng. Olingan patentlarni xorijiy davlatlarda royxatdan otkazish ishlarini togri va samarali tashkillashtirish zarur; toqqizinchidan, intellektual faoliyat natijalarini xojalik aylanmasiga kiritishning iqtisodiy va huquqiy mexanizmlari rivojlanmaganligi. Olimlar tomonidan intellektual mulk uchun olingan patentlar bozori mavjud emas. Xojalik yurituvchi subektlarning intellektual faoliyat natijalarini joriy etishga bolgan manfaatdorligi yuqori darajada emas; oninchidan, ilm-fan va ilmiy faoliyatga moliyaviy resurlarning yetarli darajada yonaltirilmayotganligi. Hozirgi kunda ilm-fan va ilmiy faoliyatga yonaltirilayotgan mablag mamlakat yalpi ichki mahsulotining atigi 0,2 foizini tashkil qiladi va ushbu korsatkich qator rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar tomonidan ilm-fanga yonaltirilayotgan mablaglarga nisbatan kamdir; on birinchidan, ilmiy tashkilotlar va oliy talim muassasalari ortasidagi aloqalarning sustligi, talim, fan va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasi taminlanmaganligi. Ilmiy tashkilotlarning ilmiy faoliyatini mamlakat ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirish istiqbollarini hisobga olgan holda tashkil etish payti keldi; on ikkinchidan, ilmiy-tadqiqot ishlari natijalarini tijoratlashtirish darajasining yuqori emasligi. Bu esa ilmiy tashkilotlar va ular tomonidan tashkil etilgan innovatsion korxonalarga investitsiya va bank krediti mablaglarining jalb qilish imkoniyatini bermaydi; on uchinchidan, oliy talimdan keyingi talim, kvota tizimi va ilmiy daraja berishda attestatsiya jarayonlari jahon tajribasi bilan uygunlashtirilmaganligi. Ushbu yonalishlardagi byurokratik tosiqlar oqibatida yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash talab darajada emas;

on tortinchidan, ilmiy tashkilotlarning asosan poytaxt atrofida markazlashganligi va hududlarda zamonaviy ilmiy laboratoriyalarning mavjud emasligi. Deyarli 90 foiz ilmiy-tadqiqot laboratoriyalari Toshkent shahrida shakllanganligi hududlarda ilmiy-tadqiqot faoliyatini zamon talablari darajasida amalga oshirishni chegaralab qoymoqda; on beshinchidan, ilmiy bazani texnologik jihatdan jihozlash darajasining yuqori emasligi. Ilm-fanni texnologik jihatdan modernizatsiya qilish, ilmiy tashkilotlar va oliy talim muassasalarini zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlash darajasi past, ilm-fanning texnologik bazasi holatini tahlil qilish va uni muntazam yangilab borish tizimi toliq shakllanmagan;

on oltinchidan, ilmiy tashkilotlar ortasida raqobatning rivojlanmaganligi, ularning milliy reytingi va yillik baholab borish tizimi toliq joriy etilmaganligi. Aksariyat ilmiy tashkilotlar fan yonalishlarida monopolist sifatida faoliyat yuritadi, ilm-fan yonalishlarida raqobatchi sifatida namoyon bola olmayapti; on yettinchidan, mustaqil ilmiy ekspertlar jamoasining shakllanmaganligi. Ilmiy loyihalar muhokamasi jarayonida mahalliy olimlar jamoasidan iborat ilmiytexnik kengashlardagi manfaatlar toqnashuvi loyihalarga berilayotgan

xulosalarning xolisligi va sifatiga salbiy tasir qilmoqda;

on sakkizinchidan, ilm-fandagi yutuqlarning yetarli darajada targib qilinmasligi. Yangi texnologiyalar va mahsulotlarni sotish mumkin bolgan bozorlar haqida, shuningdek xususiy investorlar va kredit tashkilotlari uchun yuqori daromadga ega kapital kiritiladigan obektlar togrisidagi malumotlar kam targib qilinadi; on toqqizinchidan, olimlarning jahonning nufuzli malumotlar bazalarida indeksatsiyadan otgan yuqori impakt faktorli jahon jurnallarida maqolalar chop etish darajasining pastligi. Hozirda WEB of Science, SCOPUS kabi malumotlar bazasida indeksatsiya qilinadigan xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar orasida

Ozbekistonning yalpi ulushi 0,1 foizga yaqin. Oz ichiga 5 mingdan ortiq nashriyotlarning 22 ming nomdagi ilmiy jurnallarini olgan Scopus malumotlar bazasi asosida SJR (ScimagoJournal&CountryRank) resursining tahlillariga kora,

Ozbekiston bitta maqolaga havolalar korsatkichi boyicha jahonning 239 davlati ortasida 220-orinni egallab (6,52), mamlakatimizning H-index korsatkichi 86 ni tashkil etmoqda.

Ozbekiston Respublikasida ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasining asosiy yonalishlari:

-        ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasida davlat-xususiy sheriklikni qollab-quvvatlash;

-        intellektual mulk obektlariga bolgan huquqlarni muhofaza qilish;

-        ilm-fan va ilmiy faoliyat sohasini moliyalashtirishni oqilona oshirib borish.

Shunday qilib, jahon darajasidagi universitetlarning ajralib turadigan

xususiyatlarini tahlil qilish orqali qator oziga xos jihatlarini ajratish mumkin:

-        yuqori malakali professor-oqituvchilar tarkibi;

-        ilmiy tadqiqotlarning yuqori natijalari

-        talim berishning yuqori darajasi;

-        qobiliyatli talabalarning mavjudligi;

-        davlat va nodavlat manbalaridan moliyalashtirish darajasi;

-        akademik erkinlik;

-        OTMlarni boshqarishning aniq belgilangan tuzilmasi; - talab darajasidagi moddiy-texnik baza va boshq.

Yuqoridagilardan kelib chiqib biz ozaro bir-biriga bogliq va ozaro bir-birini toldiruvchi uchta omillarni ajratib korsatishimiz mumkin:

-        talantlarning yuqori darajadagi birlashuvi;

-        resurslarning yetarliligi;

-        OTMlarni boshqarish tuzilmasi.

Jahon darajasidagi universitetlarni samarali yaratish yollari quyidagicha bolishi mumkin:

-        takomillashtirish (goliblarni saralash) uchun mavjud salohiyatga ega kop sonli bolmagan faoliyat yurituvchi universitetlarni hukumat modernizatsiyalashi mumkin(PF5748 boyicha 2 ta universitetlar TOP-500 va 8 tasi TOP-1000 talikka kirish);

-        hukumat faoliyat yuritayotgan bir qator OTMlarni birlashtirish va ularni yangi universitetga (gibrid formulasi) transformatsiyalashga harakat qilishi mumkin;

-        huqumat noldan (toza varaq yondashuvi) jahon darajasidagi yangi universitetni yaratadi.

Masalan, uchinchi yonalishlar yigindisi sifatida respublikamizda innovatsion talim dasturlari boyicha yetakchi xorijiy OTMlar bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan yangi Ozbekiston universitetini misol qilishimiz mumkin.

Postindustiral jamiyatda nafaqat intizomli ijrochilar, balki ijodkorlar koproq talab etiladi. Asosiy hal qiluvchi rolni mustaqil oqishga va bilimlarni uzluksiz yaratishga qodir bolgan yuqori malakali ishchi kuchi oynaydi.

Zamonaviy dunyoda talim rivojlanishining quyidagi tendensiyalari mavjud:

1.    Umumiy talim davri davomiyligining ortishi.

2.    Uzluksiz talimning (butun umr davomida) zarurligi.

3.    Talimni individuallashtirish.

4.    Metodologik bilimlar va analitik konikmalar ahamiyatining ortishi. Yuqoridagi mazkur tendensiyalar jahon rivojlanishida yetakchilik qiladigan mamlakatlar misolida bu aniq oz aksini topmoqda. Oxirgi yillarda jahon rivojlanishining tan olingan yetakchisi shubhasiz AQSh hisoblanadi. AQShda oliy talimni rivojlantirish davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalaridan eng muhimlaridan biri sanaladi. Umumiy davlat sarf-xarajatlarini qisqartirishlarga qaramasdan, bunda ilm-fanni va texnologiyani, talim va ishchi kuchini qayta tayyorlashga investitsiyalar kiritish doimiy ravishda amalga oshirilmoqda. Zamonaviy bozor iqtisodiyotining ijtimoiy infratuzilmasi rivojlandi. Mamlakatda oliy talimning turli xil shakllari mavjud. AQSh oliy talimining oziga xos xususiyatlaridan biri bu umumiy talim beradigan talim muassasalari sonining kopligi. Shu sababadna bunday talim muassasalarida talabalarga texnik profilga(boshqa soz bilan aytganda, talabalarda xohlagan tarzda xohlagan yonalishda mutaxassislik olish imkoniyati mavjud) yaqin bolgan aniq mutaxassisliklarni olish taklif etiladi. Shuningdek oliy muhandislik talimini beradigan muassasalar ham mavjud.

Universitet (nem. Universitã²¼/i>, oz navbatida lat. universitas sozidan kelib chiqib - yaxlitlik, umumiylik) - fundamental va kopgina amaliy fanlar boyicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy talim muassasasi. Odatda, unda ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshiriladi. Kopgina zamonaviy universitetlar oquv-amaliy kompleks sifatida faoliyat yuritishadi. Universitetlar oz tarkibiga ilmiy bilimni tashkil etuvchi turli bilimlar yigindisini namoyon etadigan bir nechta fakultetlarni birlashtiradi.

Tadqiqot universiteti goyasi (muallifi bolib nemis olimi V.Fon Gumbold hisoblanadi) - universitetda yuqori malakali (elita) ilmiy kadrlarni universitet olimlari tomonidan olib boriladigan intensiv ilmiy ishlarga jalb etish (ularni talim jarayonidayoq) orqali tayyorlash jarayoniga moljal olish.

Vilgelm fon Gumbold tomonidan yozilgan talim berish va tadqiqot funksiyalari klassik universitetning tashrif qogozi bolib qoldi. Talim funksiyasi oldindan yangi bilimlarni berish va ozlashtirish bolgan. Universitet uchun haqiqiy bilimni olishning oziga xos usuli universitet professorlari tomonidan talablarni ilmga jalb etish orqali erishiladigan tadqiqot faoliyati hisoblangan.

Ananaviy universitetlarning vazifalari bolib oquv faoliyati (yangi oquv predmetlarining paydo bolish, talimning innovatsion usullarining rivojlanishi) , ilmiy faoliyat (yangi bilimlarni generatsiyalash; individual va fanlararodan guruhli tadqiqotlarga otish) bolgan bolsa, tadbirkorlik universititetiga transformatsiyalashuvi natijasida universitetlar bolinmalarida olingan ilmiy natijalarni tijoratlashtirish (patentlashtirish, litsenziyalashtirish, kichik innovatsion kompaniyalarni yaratish va boshq.) ham qoshiladi.

Zamonaviy-tadbirkorlik universitetlarning talim berish funksiyasiga taalluqli bolgan muhim missiyalariga quyidagilarni kiritish mumkin:

tafakkur qilishning yangi usullarini shakllantirish; akademik muhitni yaratish; talim xizmatlarini yaratish; butun dunyo boyicha bilimlarni tarqatish.

Tadbirkorlik universiteti faoliyatining muhim yonalishi bolib quyidagi konsalting turlari hisoblandi: amaliy tadqiqotlar; tarmoq va ichki tahlil; tadbirkorlarni ular rivojlanishining turli bosqichlarda maslahat berish.

Maslahat loyihalarini amalga oshirishda aniqlangan yangi yonalishlarni institutsionallashtiruv uchun tadqiqot markazlari va kompetensiya markazlari yaratiladi. Tadbirkorlik universiteti boshqa universitetlar uchun metodik yordam korsatgan holda yangi biznes - goyalarni va biznes-jarayonlar inkubatori hisoblanadi.

Olib borilgan organishlarga asosan klassik talimni tadbirkorlikka transformatsiyalash va bu borada milliy modelni shakllantirish quyidagi holatlar orqali roy beradi:

mamlakat iqtisodiyotining innovatsion rivojlanish modeliga otishi;

talim sohasida moliyalashtirish manbalarining qisqarishi; talim xizmatlarining ichki va tashqi bozorlardagi raqobatchiligining osishi; raqobatbardosh bitiruvchilar tayyorlashda universitetlar biznes davlat fuqarolik jamiyati zanjiri ishtirokchilari orasidagi javobgarlik balansini aniqlashning zarurligi;

biznes-hamjamiyatning jahon mehnat bozorida raqobatlashishga tayyor

mutaxassislarni tayyorlashga bolgan talabining oshishi; zamonaviy universitetlar tijoratlashtirishlari mumkin va shart bolgan egallangan

bilimlarning roli va tabiatining qayta korib chiqilishi; qayd etish, uzatish, bilimlarni yaratish va amaliy konikmalarni shakllantirishga qodir bolgan raqamli texnologiyalar va telekommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi; boshqarilishi zarur bolgan talimning nomoddiy investitsion aktivlarga aylanishi; talim oluvchining oz-ozini rivojlantirishga motivatsiyalangan, qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish uchun masuliyatlarni oziga olishga tayyor va ambitsion maqsadlarni oz oldiga qoyishga qodir bolgan yangi turining paydo bolishi, qadriyatlardagi ozgarishlar; mamlakatda roy berayotgan vaziyatlar sababli bitiruvchilardan yangi kompetensiyalarni, OTMlardan esa mutaxassislarni tayyorlashning yangi shakllari talab etilishi.

Klassik talimni tadbirkorlikka transformatsiyalash va milliy modelni shakllantirish masalalarining dolzarbligiga qaramasdan, ushbu jarayonga tosqinlik qiluvchi quyidagi qator muammolar borligini takidlab otish lozim:

OTM - biznes davlat fuqarolik jamiyati ozaro munosabatlari tizimida balanslashgan javobgarlik; tadbirkorlik tafakkuri;

OTMning moliyaviy va akademik mustaqilligi; tadbirkorlik talimiga fanlararo yondashuv; tadbirkorlik talimiga kompetentlik yondashuvi; talim oluvchilarda tadbirkorlik faolligini ragbatlantiruvchi innovatsion talim

mahsulotlarini joriy etish;

tijoratlashtirish va transfer boyicha talabalar va POT uchun axborot va

maslahatchilik xizmatlaridan foydalanish imkoniyati; tadbirkorlik universitetlarni moliyaviy qollab-quvvatlash mexanizmlarining

samaradorligi;

OTMda tadbirkorlik madaniyati shakllantirish va rivojlantirish va h.k.lar.

Universitetlarda innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirishning muhim dastaklaridan biri - bu biznes-inkubatorlar hisoblanadi. Biznes inkubatorlar ozida tadbirkorlikni tashkiliy, metodik, texnologik, infratuzilmaviy, moliyaviy jihatdan qollab-quvvatlashning samarali shaklini namoyon etadi. Biznes - inkubatorlarning asosiy maqsadi - aniq(konkret) tovar(xizmat)ni emas, balki xojalik subektini rivojlantirish hisoblandi.

Biznes-inkubatorlarning rivojlanishida yetakchi rolni universitetlar oynaydi: biznes-inkubatorlar yoki universitet komplekslari bazasida tashkil etiladi yoki universitetlar biznes-inkubator loyihalarida tashkiliy, texnologik va metodik jihatdan ishtirok etishadi.

Oxirgi yillarda biznes-inubatsiya uchun bir muncha ustuvor va istiqbolli soha bolib xizmat korsatish sohasi hisoblanadi. Biznes-inkubatorlarga umumqabul qilingan yondashuvlarga asosan kichik innovatsion korxonalarning dastlabki bosqichida rivojlanishiga yordam berish uchun tashkil etiladi

Biznes-inkubatorlar turli tasischilar va turli tamoyillar, shu jumladan, tijorat asosida tuzilishi mumkin bolganligi bilan aksariyat holatlarda quyidagi sxema asosida faoliyat yuritishadi:

-biznes-inkubatorning asosiy tasischisi sifatida universitet chiqadi;

-biznes inkubator universitet xodimlari va talabalarining intelektual faoliyati natijalarini tijoratlashtiruvchi spin-off kompaniyasini tashkil etishga yordam berish maqsadida tuziladi;

-biznes-inkubatorning tashkiliy-huquqiy shakli-notijorat hamkorlik.

Tadbirkorlik universiteti faoliyati samaradorligida asosiy muhim omil bu tadbirkorlik ekotizimi hisoblanadi.

Tadbirkorlik ekotizimi deganda, tadbirkorlik jarayonlarining tadbirkorlik muhiti doirasida vositachilik va boshqaruvni amalga oshirish uchun rasmiy va norasmiy birlashishlari, tadbirkorlik tashkilotlari (firmalar, venchur kompaniyalar, biznes-angellar/xususiy venchur investorlar, banklar), muassasalar (universitetlar, moliyaviy organlar, davlat organlari)ning ozaro bir-birlari bilan ozaro aloqalari yigindisi tushuniladi.

Tadbirkorlik ekotizimida OTMda tadbirkorlikning rivojlanishiga tasir etuvchi uchta asosiy omillarni ajratib korsatish mumkin:

-               tadbirkorlik faoliyatida usiz uzoq muddatli muvaffaqiyat bolmaydigan innovatsiyalarning rivojlanishi;

-               nafaqat oz turmush darajasini oshirish, balki shahar, mintaqa, mamlakat iqtisodiyotining samarali rivojlanish masalalarini hal etadigan sivilizatsiyalashgan tadbirkorlar qatlamini shakllantiruvchi integrativ tadbirkorlik madaniyatini yaratish;

-               tadbirkorlikni qollab-quvvatlash uchun oz(xususiy) investitsion fondlarini yaratish hisobiga barqaror moliyalashtirishni taminlash.

Bunda tadbirkorlik OTMlar tomonidan foyda olishning qisqa muddatli imkoniyati sifatida emas, balki talabalar, oqituvchilar va bitiruvchilarga kiritiladigan uzoq muddatli investitsiyalar sifatida qaraladi.

Tadbirkorlik madaniyati nafaqat, insonning biznesni yuritishda riskni oziga olishga tayyorgarligini, balki uning potensial omadsizliklarni ham qabul qila olish qobiliyatiga egaligini anglatadi.

Kelajak universiteti sifatida, yani bugungi kunda universitet 4.0 bu nafaqat talim, ilm-fan va innovatsiya, koproq darajada - sotsiumning barcha tuzilmalari bilan integratsiyalashuv, inson kapitalining uning butun umri davomidagi rivojlanishi bilan birga borishi.

Universitet 4.0 - bu tadqiqotchilarning, oqituvchilarning, talabalarning, biznes- tashkilotlarning, hokimiyat organlarining, shahar hamjamiyatlarining ijtimoiy va iqtisodiy sarf xarajatlarni pasaytirish va rivojlantirish masalalarini yechishdagi hamkorliklari uchun platforma sifatida faoliyat yurituvchi universitet .

Universitet 4.0 bu bilimlar jamiyatidagi va sotsiomadaniy sohadagi global kommunikatsion bogin.

Kelajak universitetlari rivojlanishini aniqlovi omillar bolib quyidagilar hisoblanadi:

inson hayotining uzoq mehnat faolligi; talimning globallashuvi; fan, yangi texnologiyalar va iqtisodiyot tarmoqlari va boshq. rivojlanishining

tezlashuvi.

Kelajak universiteti sifatidagi universitet 4.0 da talimning xususiyatlari bolib:

yuqori taminlangan aholi guruhlari uchun dunyoning va mamlakatning yetakchi

OTMlarida elit(yuqori) darajadagi offlayn talim sohasini shakllantirish; talimning demokratlashuvi; talimning ommaviylashuvi, onlayn talim imkoniyatlarining ortishi; talimda notenglikning ortishi: onlayn talim bir muncha past sifatda, offlayn

talim aholining boy qatlamlari uchun yuqori sifatli talim; ● talim shakllarining sinxronizatsiyalashuvi aralash formatdagi (onlayn+oflayn)

talimni amalga oshirish; xususiy talim kompaniyalarining barqaror osishi (masalan, Ed Tech, Skill box); ingliz tilidagi dasturlar sonining ortishi va h.k.lar.

Demak, jamiyat rivojlanishining turli xil fazalariga mos keladigan universitetlarning tortta avlodlari tavsiflari quyidagicha: industrialgacha Universitet 1.0; industrial Universitet 2.0; postindustrial Universitet 3.0; kognitiv Universitet

4.0.

Universitetlarning bir avlodidan boshqa avlodiga otishlar faoliyat shakllari, anglash va tafakkur qilish, dunyo ahvoli, institutsional shakllar va h.k.larni bartaraf etish tasavvur etish kengaytirish sxemasi yordamida tahlil qilinadi. Bugungi kunda universitetlarda roy berayoyotgan ozgarishlar fazali transformatsiyalashuv mantigida postindustrial otishning aylanuvchi aspekti sifatida izohlanadi. Universitetning kognitiv fazasiuniversitet 4.0 ning oziga xosliklari muhokama qilinmoqda.

2.2. OTMning raqobatbardoshligini tashkil etish tizimi

Bugungi kunda iqtisodiyot boshqa tarmoqlarida bolgani kabi talim sohasida faoliyat yuritadigan tashkilotlarning raqobatbardoshligi taminlash va uni oshirib borish muhim vazifalaradan sanaladi.

Globallashuv va keskin raqobatchilik sharoitida faoliyat yuritayotgan OTM oz raqobatbardoshligi taminlay olmasa talim xizmatlari sohasida oz faoliyatini davom etttirishi amri mahol bolishi aniq bolib bormoqda (bizda bu holat ozining shakllanishining dastlabki bosqichlarida xolos).

Raqobatdardoshlikning umumqabul qilingan tushunchasi obektning qobiliyati yoki oziga xosligining oz muhitidagi oziga oxshagan boshqa obektlardan zorligini anglatadi. Raqobatbardoshlik tovarlar, korxonalar, tarmoqlar, xodimlar orasida bolishi mumkin. Turli obektlarning raqobatbardoshligi deyilganda turlicha ahamiyatlar etiborga olinadi.

Zamonaviy bozorda talim xizmatlari har qanday tovar kabi kuchli raqobatchilik sharoitida amalga oshiriladi. Va bu oz navbatida OTMlardan oz raqobatchilik ustuvorliklarini paydo qilishlarini, bozorda ozining mustaqhkam ornini egallashlarlari uchun xatti-harkatlar qilish zaruriyati keltirib chiqaradi.

Reytinglar tahlili boyicha OTMlar raqobatbardoshlik korsatkichlariga quyidagi korsatkichlarni kiritish mumkin:

-                 ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalarning ozaro nisbati;

-                 universitetning bitta xodimiga togri keladigan havolalar soni;

-                 xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi;

-                 ishlab chiqarish (innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad;

-                 universitetning 1 talaba yoki 1 ta oqituvchiga hisoblaganda togri keladigan umumiy daromadi.

OTMlar raqobatchiligi boyicha koplab tadqiqotlar olib borilgan bolib, olib borilgan tadqiqotlar boyicha quyidagicha umumlashtirishni amalga oshirish mumkin (2.1-rasm):

2.1-rasm. OTM raqobatbardoshligini asosiy tashkil etuvchilar 1970 yilning boshlarida AQShda Karnegi Fondi tomonidan yaratilgan komissiya tomonidan AQSh oliy talim muassasalari klassifikatsiyasi (Mazkur klassifikatsiya bugungi kunda Kanada va Buyukbritaniya tadqiqot universitetlari uchun asosiysi hisoblanadi) ishlab chiqilgan. Tadqiqot universitetlari faoliyatining muhim korsatkichlaridan biri bu jahon universitetlari reytingida egallagan yetakchi orni hisoblanadi. Mazkur korsatkich aniq (konkret) reytingning kamchiliklariga qaramasdan OTMning integral darajasi va salohiyatini korsatadi.

OTMning raqobatbardoshligini baholash mezonlari ish bilan bandlik samaradorligi va OTMning xalqaro faoliyati

Mezonlar

Mezon ostilari

1

Ish bilan

samaradorligi

bandlik

1.            Bitiruvchilar ishlaydigan kompaniyalar(mamlakat va xorijiy

kompaniyalar) royxati

2.            OTM bitiruvchilarining ish haqi darajasi

3.            Oqish davrida amaliyot otash imkoniyatlari

4.OTM kanallari boyicha ishga joylashgan bitiruvchilar ulushi

5. Ozi ishga joylashgan bitiruvchilar ulushi

6.Ilmiy faoliyatni davom ettirgan bitiruvchilar ulushi

7.Keyinchalik ishda qolish imkoni beruvchi amaliyot bazalari soni

2

OTMning xalqaro

faoliyati

1.            Almashinuv dasturlari boyicha talim oluvchi talabalar soni

2.            OTM POT ning xorijiy olimlar bilan hamkorlikdagi nashrlari soni

3.            Xorijdan maruzalar oqishga taklif etilgan professorlar soni

4.            OTM POT uchun xalqaro stajirovkalar soni

5.            OTMdagi xorijiy talabalar soni

OTMning raqobatbardoshligini tashkil etish tizimida quyidagilarni ajratish mumkin:

-                 infratuzilma darajasi;

-                 oquv jarayonining axborot-uslubiy taminlanganligi;

-                 professor-oqituvchilar tarkibining tuzilishi va sifatiy tarkibi;

-                 ish bilan bandlik samaradorligi;

-                 talabalar ilmiy faoliyati;

-                 OTMda talabalar bilan oqishdan tashqari ishlashi;

-                 xalqaro faoliyati;

-                 inklyuziv talim(imkoniyati cheklangan shaxslarning talim olish imkoniyati) va b.

2.3. Xalqaro reyting turlari va ularning indikatorlari

Oxirgi yillarda mamlakat va jahonda alohida OTMlar raqobatbardoshligining muhim korsatkichlari va talim tizimi rivojlanishi darajasi indikatori bolib halqaro talim reytinglari hisoblanadi.

Jahonda birinchi marta universitetlar reytingi US News & World Report jurnali tomonidan 1983 yilda nashr etildi. Keyinchalik otgan asrning 80-90 yillarida bir nechta xorijiy jurnallar tomonidan nashr ettirilgan reytinglar universitetlarni mustaqil baholash yondashuvlarini aniqlashtirishga va bu oz navbatida XXI asrning boshida universitetlar va ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini nisbiy baholashning butun industriyasiga olib kelishi natijasida ushbu baholashlar nafaqat OAV tomonidan, balki maxsus tadqiqot laboratoriyalari tomonidan ham amalga oshiriladigan boldi.

2003 yilda Shanxay (Shanghai Jiao Tong University) universitetining oliy talim instituti (Institute of Higher Education) dunyoning 500 ta yetakchi universitetlari-

ARWU-500 royxatini elon qildi va har yili yangilab boradi.

QS World University Rankings (ingl. universitetlarning dunyo reytingi QS) har yili Quacquarelli Symonds (QS) tomonidan elon qiladigan universitetlar reytingi. Oldin reyting Times Higher Education QS World University Rankings sifatida tanilgan bolib 2004 yildan 2009 yilgacha Times Higher Education (THE) jurnali bilan ozlarining xalqaro reyting jadvallarini elon qilish uchun hamkorlikda ishlagan. Keyinchalik ular har biri ozining xususiy versiyalarini elon qilishgan. QS mavjud metodologiyasini qollashga qaror qilgan bolsa, THE esa ozining reytinglarini yaratish uchun yangi metodologiyani qabul qilgan.

QS tizimi oz ichiga jahon universitetlarini 51 ta turlicha predmetlar va beshta predmet sohalari boyicha baholovchi umumiy va predmetli reytinglarni oladi.

QS reytingi dunyoning universitetlar reytingini aniqlovchi eng nufuzli 3 ta Academic Ranking of World Universities -Jahon universitetlarining akademik reytingi-Shanxay reytingi va Times Higher Education World University Rankings bilan bir qatorda qaraladi. Shunga qaramasdan uni subektiv korsatkichlar va

reputatsion sorovlarga yillar boyicha ota bogliqlik tendensiyasi kuzatilayotganligi uchun tanqid qilishadi.

Quacquarelli Symond(QS)

 

 

Indikatorlar

Salmogi

1

Akademik reputatsiya(academic reputation)

40 %

2

Ish beruvchi reputatsiyasi(employer reputation)

10 %

3

Universitet xodimlari ilmiy ishlarining sitatalanganligi(citations per faculty)

20 %

4

Universitet talabalari nisbati(faculty student ratio)

20 %

5

Xorijiy talabalar bilan nisbati(proportion of international students)

5 %

6

Xorijiy oqituvchilar nisbati(Proportion of International faculty)

5 %

QS reytingining ustuvorliklari

Reytingning turli-tumanligi. QS eng zor universitetlar umumiy royxatidan tashqari shuningdek, kopgina injeneriya, tabiiy fanlar va boshqalar boyicha predmetli reytinglar mavjud. Shuningdek, mintaqaviy osiyo, arab, lotinamerika, rivojlanayotgan va boshqa mamlakatlar universitetlari boyicha reytinglar.

QS reytingining kamchiliklari

Obektivlikning yetarli emasligi. Reytingga eng kop 50 foiz tasir etadigani - bu fokus-guruhlarga asoslangan universitet reputatsiyasi.

Bu hamiyashayam talim sifatining ishonchli korsatkichi emas.

Bu reytingda kamdan-kam holatlarda yosh universitetlar joy olishadi. Sababi muassasa oziga yetarlicha nom olishga ulgurmagan bolsa QS reytingida yuqori pozitsiyani egallashning deyarli iloji yoq.

QS reytingi mezonlarini baholash(yuqoridagi jadval)da talim sifati bilan yaqindan aloqada bolgani 2-mezon ish beruvchilar reputatsiyasi bolsa, eng munozaralisi 1 indikator akademik reputatsiya hisoblanadi, sababi u fan namoyondalari fikrlari asosida tuzilib subektiv tavsifga ega bolgan tarzda, reytingga katta ishonch bilan qarashga salbiy tasir etadi.

Academic Ranking of World Universities (ARWU)

ARWU (Academic Ranking of World Universities) - Shanxay universiteti reytingi.

Uning asosiy fokusi tadqiqotlar sifati va soni, shuningdek, OTMlarning ilmiy infratuzilmasi.

Baholash mezonlari quyidagilardan iborat:

-   Bitiruvchilari, talabalari va oqituvchilari orasida Nobel laureatlari yoki Filds(ingl. Fields Medal-4 yilda 1 marta xalqaro matematiklar konferensiyasida 40 yoshgacha ( yoki taqdirlashacha ) bolgan 2, 3 yoki 4 ta yosh matematik olimlarga beriladigan) mukofoti sovrindorlarining mavjudligi; - ishlari havola(sitata) qilinadigan tadqiqotchilarning borligi;

-   tabiiy va texnik fanlar sohasidagi nashrlar;

-   Science Citation Index-Expanded (SCIE) va Social Science Citation Index (SSCI) da indeksatsiyalanadigan ilmiy ishlar soni;

-   universitet xodimlari soniga nisbatan oldingi korsatkichlar natijalarining yigindisi.

Shanghai Ranking TOP 500 reytingi

 

 

 

Indikatorlar

Salmogi

1

Bitiruvchilar orasida nobel mukofoti laureatlari, shuningdek, mukofotlar va medallar sovrindorlari mavjudligi va soni

10 %

 

 

 

2

Oqituvchilar orasida nobel mukofoti laureatlari, shuningdek, mukofotlar va medallar sovrindorlari mavjudligi va soni

20 %

3

Olimlarning 20 ta asosiy fanlar kategoriyalari boyicha sitatalanganligi

20 %

4

Ilmiy-tadqiqotlar, natijalar Nature da nashr ettirilganlarning mavjudligi

20 %

5

Tabiiy-ilmiy va ijtimoiy fanlar boyicha nashrlar(Science Citation Index-expanded, Social

Science Citation Index)

20 %

6

OTM akademik darajasining uning kolamiga nisbatan proporsiyasi

10 %

ARWU reytingining ustuvorliklari

Barcha narsa fan uchun. Reyting birinchi navbatda ilmiy sohada oz karerasini rejalashtirayotgan talabalar uchun qiziqarli

ARWU reytingning kamchiliklari

Taminlangan universitetlar uchun ustuvorlik. Tadqiqot sifatida asosan budjet tasir etadi. Har bir OTMda ham ozida zamonaviy ilgor laboratoriyalar va oqituvchilari orasida Nobel mukofotiga ega xodimlarga ega bolish imkoniyati mavjud emas. Bundan tashqari reyting talim berish sifati va talabalar uchun sharoitlarni baholamaydi.

Shanxay reytingi jahon hamjamiyatida bir muncha tanqid qilinadigan reyting tizimi hisoblanadi, sababi bunda kop sonli nobel laureatlariga maruzalarni olib borish uchun oldin mukofotga ega bolgan fan namoyondalarini taklif etish yoli orqali ham erishish mumkin, ammo ushbu indikator hisobiga talim muassasining reytingi oshadi, natijada boshqa indikatorlar ham munozaralari bolib qoladi.

Times Higher Education(THE) World University Ranking reytingi

Umumiy

ulushi

Indikatorlar

Salmogi

2,5 %

Iqtisodiy faollik/ Innovatsiyalar

Tadqiqotlar, sanoatdan kelgan daromadlar

2,5 %

7,5

Xalqaro prognoz

Xalqaro va ichki personal nisbati

2,5 %

Xalqaro va mamlakat talabalari nisbati

2,5 %

Xalqaro hammualliflar bilan nashr ettirilgan ishlar ulushi

2,5 %

30 %

Talim oquv muhiti

Reputatsiya(sorovnoma)

15 %

Doktorlik darajasiga egalarning professor-oqituvchilar tarkibiga nisbatani

6 %

Professor-oqituvchilar tarkibiga nisbatan magistrantlarning nisbati

4,5 %

Bakalavrlik darajalarining doktorlik darajalariga nisbati

2,25 %

Bitta akademik xodim daromadi

2,25 %

30 %

Tadqiqot: hajmi, daromad va reputatsiya

Reputatsiya(sorov)

18 %

Tadqiqot daromadi(kolami)

6 %

Ilmiy xodimlar tomonidan nashr ettirilgan maqolalar

6 %

Nashr ettirilgan ilmiy ishlarning umumiy soniga nisbatan tadqiqotdan kelgan daromadlar nisbati

Salomogi yoq

30 %

Ilmiy tadqiqot va nashrlarning sitatalanganligi

30 %

THE reytingi ustuvorliklari

Metodologiyasi QS ga nisbatan ancha obektiv. Unda katta akaga nisbatan korsatkichlari koproq bolib, bu borada ularga ustuvor darajada koproq obektivlik haqidagi miqdoriy korsatkichlar tasir etishi haqida gapirish mumkin. Reputatsiyani THE ham hisobga oladi, lekin faqat alohida reytingda.

Tadqiqotlarga fokus olish. Reyting koproq tadqiqot ishlariga etibor qaratganligi bois unga magistrlar va doktorantlarda talab yuqori. Shuningdek, texnik va tabiiy-ilmiy mutaxassisliklarda plyusi bor.

THE reytingning kamchiliklari

Ingliz tilidagi mamlakatlar uchun ustuvorlik yuqori. Reyting faqat ingliz tilidagi ilmiy nashrlarni tahlil qiladi. Bundan aksariyat uchinchi mamalatlarning

OTMlari oz ulushini yoqotishadi.

Aniq fanlardagi ustuvorlik. Reyting aniq fanlar sohasidagi tadqiqotlarni, gumanitarlarga nisbatan yuqori baholashini bir necha bor elon qilgan.

THE reytingi aniqlashda quyidagi universitetlar qatnasha olmaydi: yuqori kurs talabalarini oqitishmaydiganlar, tor mutaxassisliklar tayyorlaydigan, besh yil ichida 1000 ta ilmiy ishlar, shu jumladan bir yilda 200 tadan kam nashr ettirganlar.

Reyting mezonlari bir muncha kamroq darajada munozarali bolib, mantiqiy tarkibdan iborat bolgan holda korsatkichlar salmogi talim muassasi faoliyati natijalarini aks ettiradi: talim, tadqiqot, ishlanmalar, sanoat yutuqlari, innovatsiyalar.

Reytinglar tahlili boyicha OTMlar raqobatbardoshlik korsatkichlariga quyidagi korsatkichlarni kiritish mumkin:

-                   ilmiy-pedagogik xodimlar va talabalar nisbati;

-                   universitetning bitta xodimiga togri keladigan havolalar soni;

-                   xorijiy xodimlar va xorijiy talabalar ulushi;

-                   ishlab chiqarish(innovatsion) faoliyatdan keladigan daromad;

-                   universitetning 1 talaba yoki 1 ta oqituvchiga hisoblaganda togri keladigan umumiy daromadi.

Hozirgi davrda talim rivojlanishidagi global trendlar tasirida oliy maktab tizimini faol transformatsiyalash(qayta tuzish) jarayoni roy bermoqda. Jahon talim makonida osib borayotgan raqobat sharoitida dunyo universitetlari oldida oldingi davrlarga nisbatan ancha jiddiy vazifalar paydo bolmoqda. Ular nafaqat oquv va

ilmiy ishda, balki innovatsiyalarni yaratish, iqtisodiy osishga tasir qilish, jahonning asosiy muammolarini hal qilish sohasida ham raqobatlashishlari lozim. Bunda milliy innovatsion tizim muhim ahamiyat kasb etadi.

Innovatsion tizim malum bir mamlakatga xos obektiv omillari - innovatsion faollikning uzoq muddatli yonalishlari determinatlari va evolyusiya tezligi sifatidagi tabiiy boyliklar va mehnat resurslarining mavjudligi, davlat institutlarining tarixiy rivojlanishining oziga xosliklarini hisobga olgan tarzda shakllanadi.

Innovatsion tizimning asosiy elementlari sifatida quyidagi elementlarni kiritish mumkin:

-   bilimlar generatsiyasi;

-   talim va kasbiy tayyorgarlik;

-   mahsulot ishlab chiqish va xizmatlar korsatish;

-   innovatsion infratuzilma;

-   moliyaviy taminot(keyingi slayddagi rasm).

Milliy innovatsion tizim faoliyatining bozor iqtisodiyoti shart-sharoitlarini hisobga olgan holda yaratilishi bois ilm-fan sigimli mahsulotlar va xizmatlar bozorini milliy innovatsion tizimning bitta tizim osti sifatida qarash mumkin.

Innovatsiyalarning mahsulodorligiga tasir etadigan omillar tahlili muhim amaliy ahamiyat kasb etgan holda ular innovatsiyalarni bir muncha samarali qollash yoki aksincha ularning tasirini yoqotuvchi sifatida ijobiy va salbiy holatlarni aniqlashga yordam beradi.

Turli xildagi omillarning qanchalik sinchkovlikda aniqlanganligi va organilganligi amalda mavjud bolgan yoki endigiga yaratilgan innovatsion tizimning samaradorligiga bogliq boladi, shuningdek, bu eng zor natijaga erishish uchun jarayonni modernizatsiyalash imkonini beradi.

Masalan, rus tadqiqotchisi S.R.Yagolkovskiy innovatsion jarayonni kengaytirish jarayonida kolamlikning kengayishi tashqi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va boshqa vositalar, shuningdek rivojlanishning ichki mantigi bilan ozaro xatti-harakatlarga olib keladi. Muallif omillar ikkita turini ajratadi: tashqi va ichki.

Birinchi kategoriyaga u quyidagi parametrlar va shakllarni kiritgan:

1.   Yangi talablar va bozor konyunkturasi ozgarishlari;

2.   Resursli ragbatlantirish yoki innovatsion faollikning chegaralanishi;

3.   Siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy ustuvorliklar;

4.   Texnologik rivojlanishga bolgan zaruriy talablar.

Ikkinchi kategoriya (ichki) omillarga quyidagilar taalluqli:

1.           Innovatsion jarayonning yetilishi.

2.           Innovatsion faoliyat subektlarining faolligiga olib keladigan innovatsion jarayondagi qarama-qarshiliklar, kelishmovchiliklar, muammolari sohalarning mavjudligi.

3.           Innovatsion jarayonning tizimliligi nafaqat innovatsion jarayon komponentlarining bir-birlariga bogliqligiga, balki real dunyoning innovatsion jarayon komponentlariga tasiriga ham bogliq.

4.           Innovatsion jarayonning texnologik tarkib topuvchisining sinalgan va aniqlangan holda amal qilishi uning doimiy ravishda amalga oshirilishga olib keladi.

Bu borada tadqiqotlar tahlili boyicha omillarni ikki turga yani, ragbatlantiruvchi va tosuvchilarga bolish mumkin. Keyinchalik ularni PEST-tahlil yordamida ularning togridan-togri OTM innovatsion faolligiga tasir etishlarini aniqlash mumkin. OTM innovatsion mahsuldorligiga tasir etuvchi tashqi jihatlar sifatida ularni siyosiy (Political), iqtisodiy (Economics), ijtimoiy (Social), texnologik

(Technological) omillarga bolinadi.

Innovatsion jarayonga salbiy tasir etuvchi siyosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   jahon hamjamiyatida aksariyat innovatsion mahsulotlar turlari uchun mahalliy bozor hajmining kamligi;

-                   davlatning tadbirkorlik sektori bilan ozaro hamkorlik qilishning samarali va ishonchli mexanizmining yoqligi;

-                   innovatsion infratuzilmalar normativ bazasining rivojlanmaganligi;

-                   innovatsion faollikni ragbatlantirish uchun soliq imtiyozi va subsidiyalar sonining kamligi va h.k.lar.

Innovatsion jarayonlarni ragbatlantiruvchi (ijobiy tasir etuvchi) siyosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   davlat tomonidan investitsiyalarni jalb etishni taminlovchi shart-sharoitlarni yaratish;

-                   milliy va mintaqaviy innovatsion siyosatni shakllantirish va amalga oshirish;

-                   globalizatsiya va xaqaro mehnat taqsimoti;

-                   davlat tomonidan soliq imtiyozlari va subsidiyalarning berilishi;

-                   hududlar rivojlanishining ustuvor yonalishlariga mos innovatsion loyihalarni maqsadli moliyalashtirish.

Innovatsion jarayon rivojlanishiga salbiy tasir etuvchi iqtisodiy omillarga quyidagilar taalluqli bolishi mumkin:

-                   resurslarning yetishmasligi;

-                   yangi mahsulotga past tolov qobiliyatli talab;

-                   qarz mablaglarini olishdagi murakkabliklar;

-                   aksariyat korxonalar moliyaviy ahvolining yomonligi;

-                   moliyalashtirish manbalarini izlashdagi qiyinchiliklar;

-                   mablaglarning yetishmasligi va sifatli rejalashtirishning yoqligi; - sotish bozorining yoqligi va inflyatsiyaning osishi va h.k.lar.

Innovatsion jarayon rivojlanishiga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) iqtisodiy omillarga quyidagilar taalluqli bolishi mumkin:

-                   resurslarning, zaxiralarning mavjudligi;

-                   aksariyat korxonalar holatining barqarorligi;

-                   innovatsion infratuzilmaning mavjudligi;

-                   innovatsion jarayonlarning davlat tomonidan qollab-quvvatlanishi;

-                   venchur kapitalni jalb etish imkoniyatlari;

-                   sotuv tizimini kengaytirish;

-                   umumiy faoliyatga zarar yetkazmagan tarzda innovatsion faoliyatga ketadigan sarf-xarajatlarni kamaytirish tizimini ishlab chiqish va h.klar.

Innovatsion jarayonga salbiy tasir etuvchi ishlab chiqarish-texnologik omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   ilmiy-texnik va moddiy bazaning yuqori darajada rivojlanmaganligi;

-                   zaxira quvvatlarining yetishmasligi;

-                   innovatsion salohiyatning pastligi;

-                   imkoniyatlardan ratsional(oqilona) foydalanmaslik;

-                   texnika va texnologiyalarning eskirganligi;

-                   zamonaviy texnologiyalar haqidagi malumotlarning yoqligi va h.k.lar.

Innovatsion jarayonga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) ishlab chiqarish-texnologik omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarning mavjudligi;

-                   eskirgan jizohlarni tamirlash va(yoki) almashtirish;

-                   ilgor texnikalarni va ishlab chiqarish texnologiyalarni qollash;

-                   ishlab chiqarish jarayonlari egiluvchanligining oshishi;

-                   ishlab chiqarish quvvatlarining osishi;

-                   ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning va boshqarishning ilgor usullarini qollash;

-                   mehnat shart-sharoitlarini yaxshilash va h.k.lar.

Innovatsion jarayonga salbiy tasir etuvchi ijtimoiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   eski va yangi dunyoqarashlarning qarama-qarshiliklari;

-                   katta yoshdagilar va yoshlar dunyoqarashlari orasidagi tafovutlar;

-                   innovatsiyalarni qabul qilishdagi demografik(yoshdagi) farqlar;

-                   innovatsiya bilan ishlaydigan xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirishning zarurligi;

-                   vaqt omili;

-                   psixologiya asoslangan ekologik tosiqlar va h.k.lar.

Innovatsion jarayonga ijobiy tasir etuvchi (ragbatlantiruvchi) ijtimoiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                   innovatsion ilgarilashni amalga oshirishga bolgan tayyorgarlik;

-                   yangilikka intilish;

-                   vatanparvarlik;

-                   rahbariyatning manfaatdorligi;

-                   innovatsion maqsadlarning belgilanishi va h.k.lar

Universitet(OTM)lar innovatsion faoliyati rivojlanishining PEST-tahlili

Siyosiy omillar(P)

Iqtisodiy omillar(E)

 

Noqulay geosiyosiy vaziyat.

Internatsionallashuvning osishi.

Innovatsion faoliyatni qollabquvvatlovchi institutlar.

Innovatsion faollikni resursli ragbatlantirish yoki chegaralash.

OTMlarning tadbirkorlik subektlari bilan ishonchli va samarali ozaro hamkorlik mexanizmlari.

Innovatsion infratuzilmaning meyoriyhuquqiy bazasi.

Innovatsion faolikkni ragbatlantirish boyicha soliq imtiyozlari va subsidiyalarning mavjudligi yoki aksi. Ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyatga investitsiyalarni jalb etish mexanizmlari.

Yuqori darajadagi maqomga ega bolish. OTMlar korsatkichlariga davlat tomonidan qoyiladigan talablar.

Pul-kredit siyosati sohasidagi yonalishlarning ozgarishi.

Davlat tomonidan innovatsion jarayonlarni amalga oshirishning ragbatlantirilishi.

Universitet tomonidan budjetdan tashqari mablaglarni jalb etish zaurligi.

Mehnat bozori tuzilmasining ozgarishi.

Mehnat bozorida xodimlarning raqobatlashuvi Mamlakat universitetlari orasida innovatsion loyihalarni amalga oshirish sohasidagi raqobatchilikning yuqori darajasi.

Korxonalarda moliviy mablaglarning yetishmasligi.

Moliyaviy jarayonlar aniq-ravshanligining zarurligi.

Yangiliklarni joriy etishning kop sarf-xarajat talab etishi.

Innovatsiyalarni moliyalashtirish manbalarini topishdagi murakabliklar.

Inflyatsiyaning osishi.

Ijtimoiy-madaniy omillar(S)

Texnologik innovatsiyalar (T)

Oliy talim rolining ortishi.

Universitet ilmiy-texnik ishlanmalari tizimida madaniyatning rivojlanishi.

Amalga oshiriladigan loyihalar sifatiga quyiladigan talablar.

Innovatsiyalarni qabul qilishda demografik(yoshdagi) farqlanishlar.

Aholining yangiliklarga bolgan fikr-mulohazalari.

Ekologik muhit.

Ilmiy-texnik taraqqiyot.

Raqamli paradigmaga otish.

Jarayonlarni avtomatlashtirish.

Innovatsion faoliyatning ilmiy-talim salohiyati.

Universitet rivojlanishi uchun zaruriy texnologik vositalar va texnik vositalarni doimiy yangilashga bolgan ehtiyoj.

Innovatsion salohiyat holati (yuqori yoki past).

Zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish holati.

Ishlab chiqarish quvvatlari.

Aholida innovatsiyalarga bolgan xohish-istaklar, vatanparvarlik tuygusi.

Bitiruvchilarni tayyorlash sifatining oshishi.

Universit - mintaqaning elita muassasi.

Mehnat shart-sharoitlarining ozgarishi. Raqobatchilikdagi asosiy ustuvorlik vaqtinchalik xarajatlarni qisqartirish.

-

Xulosa sifatida shuni alohida takidlab otish zarurki, innovatsiyaning mahsuldorligiga turli xildagi juda katta miqdordagi omillar tasir qiladi. Yuqorida keltirilgan omillarni alohida guruhlarga ajratish mumkin. Ammo muhimi omillar ham tashqaridan yonaltirilgan, yani tashqi va ham infratuzilmaning aniq bir ishtrokchisining ichida ham shakllanishi mumkin.

Qanday omillar innovatsiyalarni ishlab chiqish jarayoniga tasir etishi mumkinligini aniqlash jarayonning ozini takomillashtirish maqsadida kamchiliklarni izlashga imkon bergan holda innovatsion faoliyat doirasida muhim hisoblanadi. Topshiriq

Sizdan ozingiz faoliyat yuritayotgan OTM misolida uning innovatsion mahsuldorligiga tasir etuvchi tashqi jihatlar sifatidagi siyosiy (Political), iqtisodiy (Economics), ijtimoiy (Social), texnologik (Technological) omillarni aniqlashingiz, yaxni PEST-tahlilini amalga oshirshingiz soraladi.

Universitet(OTM) innovatsion faoliyati rivojlanishining PEST-tahlili

Iqtisodiy

+

-

 

 

Ijtimoiy-madaniy (sotsium)

+

-

 

 

Texnologiya va innovatsiya

+

-

 

 

Mavzu:2

OTMLARDA TALIM, ILMIY VA INNOVATSION FAOLIYATNI

RIVOJLANTIRISH, ILMIY TADQIQOT NATIJALARNI TIJORATLASHTIRISH (4 soat)

2-Amaliy topshiriq

Tijoratlashtirish manfaatlari nuqtai nazaridan zamonaviy OTMda innovatsiyalarni boshqarishning SWOT-tahlili(2 soat)

Kuchli raqobatchilik, tez ozgaruvchan sharoitida zamonaviy universitet rahbariyati diqqat etiborini nafaqat, amaldagi ishlarning ichki holatiga, balki ular atrofida roy berayotgan ozgarishlarga ulgurishi, ilgarilashi va malum darajada ularga tasir etishi uchun imkon beradigan uzoq muddatli rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishga qaratadi. Qayd etilgan holatlarni OTM(universitet)ni boshqarishga strategik yondashuv asosida amalga oshirish mumkin.

Strategik rejalashtirishni amalga oshirishda universitet ustuvorligi:

       OTMning rivojlanish yonalishini aniqlash - mamuriyat xatti-harakatlariga zaruriy hamohanglik va hamkorlikda xatti-harakat qilish imkoniyatini beradi;

       kelajakning noaniqligi oshib borayotgan bir vaqtda ularning oz pozitsiyasi togriligini anglash va universitet xodimlariga ishonch berish qobiliyati;

       mazkur talim muassasasining oziga xosligini shakllantirish;

       OTM hamjamiyati birdamligi, yangi resurslarni jalb etish, OTMning turli javhalardagi raqobatbardoshligini oshirish.

OTMda strategik rejalashtirish amalga oshirilishining muhim tavsiflaridan biri - bu tashqi muhitning noaniqligi va yirik oyinchilarning yoki raqobatchilarning

OTM xatti-harakatlariga bolgan javoblari.

Ichki boshqaruv mexanizmi sifatida OTM rivojlanishini strategik rejalashtirish, odatda OTMning barcha faoliyat turlarini, shu jumladan, talim, tarbiya, ilmiy-tadqiqot, innovatsion, xalqaro, shuningdek, OTMning kompleks oziga xos qirralarini qamrab oladi.


Oliy talim muassasalari yonalishlarining ozgarishi

OTMda strategik rejalashtirish usullari:

SWOT - tahlil

Portfel strategiyasini ishlab chiqish (raqobatchilik strategiyasi; optimallashtirish strategiyasi; integratsion strategiya)

Strategik rejalashtirish doirasida ichki muhitni tahlil etishning mashhur usullaridan biri bu SWOT- tahlili deb nomlanadi(ozbekchada KOIT).

Bu yerda,S tashkilotning kuchli tomonlari, W uning ojiz tomonlari, O bizning tashkilotimiz uchun tashqi muhit yaratadigan qulay imkoniyatlar va uning kutilayotgan ozgarishlari, T- tashkilot uchun ushbu muhit keltirib chiqaradigan tahdidlar, xavflar, risklardir.

Ushbu vaziyatda tahlilning mazmuni va kolami u amalga oshiriladigan vazifaning kolamiga juda qattiq bogliq boladi. Faraz qilaylik, ushbu vazifa - OTMda tizimli ozgarishlarning imkoniyatlarini umumiy baholash - yetarlicha katta(murakkab) va mavhum(abstrakt).

Topshiriq

Har bir darajadagi rahbar ozida oliy talim muassasasini yaxlit bir tizim sifatida tasavvur etishi va uning ichki tomonlarini va asosan uning barcha komponentlarining amal qilishini anglashi lozim. Shunday qilib, ichki muhit bu talim jarayoni ishtirokchilarining va ularning funksional ozaro aloqalari jarayonida talim muassasasining maqsadlarini amalga oshiradigan komponentlar yigindisidir. Tijoratlashtirish manfaatlari nuqtai nazaridan zamonaviy OTMda innovatsiyalarni boshqarishning SWOT-tahlili

Kuchli tomonlari(S)

davlat tomonidan talablarning kuchayishi; OTMlarning faol ilmiy-tadqiqot faoliyati; tadbirkorlik faoliyatiga talabning ortishi; laboratoriyalarda zamonaviy jihozlarning

avjudligi;

yuqori malakali professor-oqituvchilar rkibi(POT)ning mavjudligi;

Ojiz tomonlari (W)

OTMlar marketing

oliyatining pastligi;

OTMarning tadbirkorlik

bektlari bilan aloqalarining sustligi;

innovatsiyalar, shu jumladan

lqaro bozorda yuqori raqobatchilik;

 

OTM rahbariyatining innovatsion oliyatni rivojlantirishdan manfaatdorligi;

OTMning innovatsion rivojlanishi uchun novatsion jarayon(imkoniyatlarni tadqiq sh, goyalarni generatsiyalash, goyalarni gari surish, goyalarni amalda qollash joratlashtirish)ning ustuvor yonalish atida belgilanganligi va uni samarali tashkil shning yolga qoyilganligi;

xodimlar oylik maoshlarining

sbatan yuqoriligi;

ilmiy-pedagog kadrlar(IPK) ish

aroitlarining qulayligi;

kadrlar zaxirasini shakllantirish va

llab-quvvatlash;

barcha darajalarda malaka oshirish

mkoniyatlarining yuqoriligi va boshq.

OTM tarkibida xalqaro

rajadagi laboratoriyalarning yoqligi;

ishlanmalarni qonuniy

smiylashtirishdagi murakkabliklar;

olimlarda innovatsion

oliyatni amalga oshirish uchun zaruriy lim va konikmalarning yetishmasligi;

ilmiy-tadqiqot va venchur

fratuzilmasining yetishmasligi;

universitet rahbariyatining novatsion rivojlanish modeliga tishni xohlamasliklari;

ichki muhitda

qobatchilikning mavjud emasligi;

xodimlarda malaka oshirishga

lgan moyillikning pastligi;

xorijiy tilni bilishning pastligi; ilmiy muammolarni yechish

rayonida IPK va talabalarda ishtirok sh motivatsiyasining yoqligi.

Imkoniyatlar (O)

OTMlar marketing faolligining

tishi;

OTMlarning tadbirkorlik (davlat-

susiy sherikchiligi, klasterlar, texnoparklar novatsion tarmoqlar va h.k.lar) bilan tegratsiyasining kuchayishi;

moddiy va manaviy

gbatlantirish orqali yetakchi professorlar,

Tahdilar(T)

OTMlarning innovatsiyalarni

oratlashtirishdan manfaatdor emasligi;

korxonalarning OTMlardagi novatsiyalardan manfaatdor masliklari;

infratuzilmaning talab

rajasida emasligi;

ilgor oquv va ilmiy jarayonni

shkil etishdagi yuqori sarf xarajatlar;

xodimlarni iqtidorli yoshlarga

urabbiylik qilish amaliyotini joriy etish.

yetakchi xorijiy OTMlarning taniqli

imlarini hamkorlikda ilmiy-tadqiqotlar olib rishga jalb etish;

hudud iqtisodiyotini va innovatsion

uhitni rivojlantirishning startegik zifalarini hal etish uchun ilmiy va talim uassaslari, sanoat kompaniyalari bilan tegratsiyalashuv;

investorlarni OTMda amalga

hirilayotgan ilmiy-tadqiqotlarga jalb etish;

ilmiy-innovatsion faoliyatni

oratlashtirish imkoniyatlarini baholashga shqi ekpertlarni jalb etish va.h.k.lar.

potensial yosh olimlarni ilmiy-

novatsion jarayonga qabul qilish atining pastligi;

yosh olimlar, iqtidorli abalarning ilmiy va innovatsion

yyorgarligining pastligi;

yosh olimlarning innovatsion oliyat bilan shugullanishlari rasidagi motivatsiyasining pastligi;

hokimiyat organlari va

ahalliy biznes vakillari tomonidan TMlardagi innovatsion faoliyatni

llab-quvvatlamaslik;

universitet moliyaviy

volining yomonligi (oylik maoshlarga da kop sarf-xarajatlar) va h.klar.

miy

Yuqoridagi jadvalga qarab oz talim muassasangizning muammoli(dolzarb) vaziyatiga etiborni qaratgan holda, uning kuchli va ojiz tomonlarini, imkoniyatlari va unga bolishi mumkin bolgan tahdidlarni aniqlangan va ularni quyida keltirilgan jadval grafalariga yozing.

Keyinchalik OTM tashqi muhiti tahlilining barcha omillarining ijobiy tomonlaridan foydalangan holda ular orasidan OTM rivojlanishining salbiy tomonlarini bartaraf etishga qodir imkoniyatlarni tanlang.

Oxshash tarzda tashqi muhitning barcha salbiy tomonlari ustida ishlang, talim muassasasining kuchli tomonlari rivojlanishiga tosqinlik qiluvchi tahdidlarni aniqlang.

Quyidagi jadvaldagi mos grafalarni toldiring.

Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish boyicha OTMning ichki muhiti tahlili

Kuchli tomonlar

Ojiz tomonlar

Imkoniyatlar

Tahdidlar

OTMning Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi ichki muhiti tahlili topshirigi tahlilining birinchi natijalari olingandan keyin, ular bilan quyidagilarni aniqlash maqsadida keyingi ishlarni amalga oshirish lozim:

-               TU modeli asosida OTMning Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi mavjud qaysi kuchli tomonlarini yanada kuchaytirish mumkin va buning uchun nima qilish kerak?

-               TU modeli asosida OTMning Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi qanday ojiz tomonlarini yoqotish mumkin, kelgusida ularga yol qoymaslik, ularning tasirini kamaytirish, ornini qoplash va aynan qanday qilib?

-               TU modeli asosida OTMga Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi tashqi qulay tasirlarni kuchaytirish uchun nimalar qilish kerak, ularni oz vaqtida aniqlash va ulardan OTM manfaati yolida qanday foydalanish mumkin?

-               TU modeli asosida OTM Talim, ilm-fan va innovatsion xizmat(mahsulot)larni tijoratlashtirish borasidagi tashqi xavflar, tahdidlar va risklarga qanday qilib qarshi turish mumkin?

Ushbu tadbirlarni amalga oshirish uchun OTM rahbari bajarish muddatlarini va istalayotgan natijani aniq aniqlagan holda buyruq bilan ishchi guruhi tuzadi.

3-amaliy topshiriq

Universitet 3.0 modelida professor - oqituvchilar faoliyatini tashkil etish:

Amaliyotchi professorlar (PoP,Professor of Practice) modeli (2 soat)

Zamonaviy davrda tadbirkorlik universitetlarida faoliyat yurituvchi-professor oqituvchilardan faqatgina talabalarga sifatli dars mashgulotlarini otish emas, balki shu bilan birga talim va ilmiy-innovatsion faoliyati natijalarini tijoratlashtirishlari talab etiladi. Yani professor-oqituvchilar faqatgina talim berishmasdan ilmiy tadqiqot va amaliyot bilan ham imperativ shugullanishlari talab etiladi. Bu oz navbatida tadbirkorlik universitetida faoliyat yurituvchi professor-oqituvchining tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanishi lozimligini anglatadi.

OTMlarda quyidagi yonalishlarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish mumkin:

-                        talim xizmatlarini korsatish;

-                        buyurtma boyicha tadqiqot va ishlanmalarni bajarish;

-                        ilmiy grantlar boyicha fundamental tadqiqotlarni bajarish;

-                        loyiha ishlarini (amaliy, innovatsion) bajarish;

-                        litsenziyalarni sotish;

-                        OTM ishtirokida korxonalar yaratish;

-                        ilmiy tadbirkorlik (OTM ishlanmalarini korxonalar orqali sotish)ni yolga qoyish;

-                        yoshlar tadbirkorligi amalga oshirish (mas.startaplar).

Zamonaviy TUda Amaliyotchi professorlar (PoP,Professor of Practice) modeli shaklangan bolib ushbu modelning asosiy goyasi - universitetga yuqori texnologiyaga asoslangan firmalarni yaratgan xodimlarni jalb etish hisoblanadi.

Firma malum bir darajadagi muvaffaqiyatga erishganidan song uning asoschisi ozi faoliyat yuritayotgan ishga boshqa menejerlarni taklif etish imkoniyati va uning ozida boshqa ishlar uchun bosh vaqti paydo boladi. Tadqiqotlarning korsatishicha, agarda tadqiqotchi-oqituvchi oz firmasini yaratsa aksariyat hollarda u universitetga qaytadi. Ammo u qaytganda, boshqacha tarzda bir muncha keng fikrlay boshlashi mumkin. Agarda tadqiqotchi ilmiy-tadqiqot markazini va tadqiqot guruhlari ishini tashkil etsa, u tadbirkor sifatida namoyon bolishi va universitetning boshqa xodimlari uchun ornak sifatida xizmat qilishi ham mumkin boladi.

Amaliyotchi professorlar (professor-of-practice, PoP) - annaviy RoR modelining talimdan tadqiqotga rivojlanish PoP turlariga quyidagilarni kiritish mumkin:

-                        togri yonaltirilgan harakatlar: universitetlardan tadbirkorlar korxonada 0,5 stavkada (qisman-orindosh band) ishlashadigan;

-                        teskari yonaltirilgan harakatlar: biznesdan (PhD) tadbirkorlar universitetda 0,5 stavkada (qisman-orindosh band) ishlashadigan;

-                        universitet xodimlari va talabalari uchun tadbirkorlik modeli: yirik kolamli loyihalarning rivojlanishi, biznes bilan aloqalarni kuchaytirish, universitet doirasida universitet tadbirkorligini saqlash;

-                        universitetlar va korxonalar ortasida yetarlicha darajadagi samarali siklni amalga oshirish.

Shuningdek, TUda amaliyotchi tadqiqotchilar (researcher-of-practice, RoP) shakli ham rivojlangan bolib, universitet faoliyatining talim va tadbirkorlik aloqalari quyidagicha amalga oshishi mumkin: talim tuzilmasida 0,5 stavkada (biznes-maktablar, muhandislik/injenerlik fakultetlari, tibbiyot institutlari va h.k.lar).

transfer texnologiyalar ofislarida, inkubatorlarda, ilmiy parklarda 0,5 stavkada.

kichik ilmiy xodimlar RoR rahbarligida bolishadi. gipoteza: odatdagi xodimlarga qaraganda bir muncha samarali ish: ilhomlanishning ikkita manbasi (nazariya va amaliyot).

RoR + RoP: kompaniyalar va universitetlar, shuningdek, fan va biznes ortasida uzluksiz torsimon ozaro xatti-harakatlar.

3-Topshiriq

Faraz qilaylik bayon etilayotgan vaziyat keng yonalishda kadrlar tayyorlayotgan klassik universitetda roy bermoqda. Universitet oz ichiga 10 dan ortiq fakultetlar va

40 dan ortiq turli talim yonalishlari va mutaxasisslar boyicha kadr tayyorlovchi kafedralarni oladi.

2018 yilda OTM rahbariyati tomonidan innovatsion rivojlanishga, aynan olganda esa ishlanmalarni kelgusida tijoratlashtirish maqsadida OTM ning tadqiqotchilik funksiyalarini kuchaytirishga qaratilgan universitetni rivojlantirishning yangi strategiyasi tasdiqlandi. Universitetda mazkur strategiyani qabul qilish vaqtida otgan yillar davomida innovatsion infratuzilma elementlari shakllantirildi:

OTM ning biznes-inkubatori (25 ta ish joyi yaratilgan kovorking markazi) tashkil etilgan maydon ajratildi, innovatsion rivojlanish boyicha ilmiy ishlar va innovatsiyalar boyicha prorektor(ilmiy ishlar orniga), tijoratlashtirish bolimi boshligi lavozimlari paydo boldi, bir qator tadqiqotchilik laboratoriyalari texnik jihozlash uchun yonaltirilgan qoshimcha moliyalashtirishga ega boldi, laboratoriya jihozlaridan jamoaviy foydalanish markazi ochildi.

Mazkur ozgarishlar OTM ning, talabalarning va ilmiy jamoaning faoliyatida aks etdi. Talabalar innovatsiyalar rivojlanishining ham nazariy jihatlari, ham innovaison rivojlanishning amaliyoti bilan qiziqa boshladilar. Biznes-inkubator faoliyatiga bogliq holda universitet bazasida bir nechta kichik innovatsion korxona (KIK) lar ochildi, lekin ular kerakli tarzda rivojlana olmadilar, bir qator kompaniyalar ishlagani bilan lekin hali foyda keltirmayaptilar, bazi firmalar esa OTM dagi mavjud murakkab byurokratik tizim ortidan oz kompaniyalarini universitetdan tashqarida tashkil etdilar va tijorat faoliyatini mustaqil ravishda olib bormoqdalar. Taqdim etilayotgan xizmatlar nuqtai-nazaridan biznes-inkubator tanlab olingan jamoalarga ish orinlarini tekinga berish bilan cheklanib qolmoqda.

OTM ning ilmiy-tadqiqotchilar tarkibi bu kiritilgan yangiliklarga skeptik munosabat bildirdi. Laboratoriyalarning texnik modernizatsiyalanishi ishtiyoqlilik ruhi bilan qabul qilindi, lekin davlat granti boyicha ilmiy loyihalar olish, iqtiboslilik indekslarini oshirish va sanoat vakillari bilan kelishuvlar miqdori boyicha kiritilgan KPI mezonlari salbiy aks-sado berdi. Xodimlar hisobot tayyorlash ishlari kopayib ketganligidan shikoyat qila boshladilar. OTM da songgi besh yilda bor-yogi 8 ta patent qolga kiritilgan, lekin ularning hech qaysi biri tijoriy jihatdan amalga oshirish bosqichiga yetib bora olmadi.

Amalda OTMning professor-oqituvichlar tarkibiga mazkur yangiliklar unchalik ham katta tasir korsatmadi. Metodik materiallar qayta ishlab chiqildi, yangi marzalar va taqdimotlar ishlab chiqildi, amaliyotchilarni jalb etish bilan otiladigan mashgulotlar ragbatlantirila boshlandi.

Universitetda muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan tashabbuslardan biri bolib tor yonalishdagi mutaxassis-kadrlarni tayyorlash, ilmiy-tadqiqotlarni amalga oshirish va laboratoriya jihozlaridan jamoaviy foydalanish markaziga kirish imkoniyatlarini qolga kiritish maqsadida hududdagi yirik sanoat korxonalar komagida tayanch kafedralarning tashkil etilishi hisoblanadi.

Jamoaviy foydalanish markazi biznes-hamjamiyat vakillarini jalb qilish sohasidagi ijobiy ishlarni namoyon qiladi. Mazkur yutuq oz faoliyatida biznesyondashuvlardan foydalanayotgan markaz jamoasiga tegishlidir: bunda jamoa tegishli yonalishlardagi hududiy anjumanlarda markaz faoliyatini olga surish, hudud va mamlakat miqyosidagi kompaniyalar bilan ishlash, ilmiy ishlanmalar uchun grantli tanlovlar va xalqaro tenderlarda ishtirok etish kabilardan foydalanadi.

Erishilgan yutuqlarga qaramasdan, universitetda moliyaviy masalalarni hal qilish haligacha juda sekin bormoqda. Barcha zaruriy hujjatlarning imzolanishi bir necha oylarga chozilib, bu sanoat vakillari bilan hamkorlikni rivojlantirish jarayonlariga salbiy tasir qilmoqda.

Universitetda rektorning oz ornida qolishi OTM ning kelgusi rivojlanish istiqbollari yuzasidan munozaralar bilan bogliq ravishda xodimlar orasida rektor faoliyatidan norozilik va uni qollab-quvvatlamaslik (bevosita va bilvosita) holatlarini keltirib chiqardi, bu universitetning innovatsion rivojlanishini jiddiy holda sekinlashtirdi, biroq innovatsion rivojlantirish maqsadida ilmiy ishlar va innovatsiyalar boyicha yangi prorektor tayinlanishi bilan vaziyat vaqtincha meyorga keldi, xodimlar va mamuriyat Siz taklif etadigan OTM ni innovatsion rivojlantirishning yangi strategiyasiga katta umid bildirishdi.

OTMning asosiy xodimlari bilan Sizlarning dastlabki yigilishingizda koplab goyalar va takliflar ortaga tashlangan edi, bunda jumladan, prototiplashtirish markazini ochish; patent-huquqiy markazni tashkil etish; biznes vakillarini jalb etgan holda tarmoq anjumanlarini yanada koproq miqdorda otkazish; innovatsion loyihalarni qollab-quvvatlashga moljallangan umummilliy tanlovlar va umumdavlat dasturlarida ishtirok etish; universitet va hududiy texnopark ortasida hamkorlik kelishuvini imzolash kabilar bildirib otilgan edi.

Shuningdek, OTM dagi joriy vaziyatning dastlabki diagnostikalanishi otkazilib, bu bir qator hal qilinmagan muammolar mavjudligiga qaramasdan, universitetda tadbirkorlik ruhi shakllana boshladi, vazirlik va hududiy mamuriyat tomonidan munosabatlarning ijobiy tomonga ozgarishi sezilmoqda (universitetingizni turli yonalishlardagi muammolar boyicha hududiy anjumanlar, davra suhbatlari va seminarlarni otkazish joyi sifatida jalb qila boshladilar), biznes-hamjamiyat ham OTM ni teng huquqli hamkor sifatida qabul qila boshladi.

Eng asosiy joriy muammolardan biri bolib shu narsa hisoblanadiki, bunga kora universitetning asosiy kuchlari va resurslari innovatsion infratuzilmaning turli xil elementlarini tashkil etishga yonaltirilgan bolib, ular keyinchalik bir-biri bilan aloqa qilmasdan, mustaqil va alohida tarzda faoliyat yuritadilar. Shuningdek, innovatsion infratuzilmaning yangidan tashkil etilgan elementlarini boshqara oladigan mutaxassislarning yetishmovchiligi kuchli darajada sezilmoqda.

Yangidan tashkil etilgan bolinmalardagi pozitsiyalarni asosan OTM da ishlayotgan xodimlar qoshimcha yuklama sifatida egalladilar. Ularning kopchiligida sanoat sohasidagi ish tajribalari yoq. Buning natijasida OTM ning infratuzilmaviy bolinmalaridagi joriy faoliyat strategiyada belgilab olingan holatdan sezilarli darajada farq qiladi.

Sizning oldingizda xuddi universitetning innovatsion siyosati boyicha endigina saylangan prorektor sifatida universitetni yaqin 5 yil ichida innovatsion rivojlantirish boyicha optimal strategiyani ishlab chiqish vazifasi turibdi.

Asosiy vazifalar qatorida ITTKI (ilmiy-tadqiqotchilik va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari)ga yangi buyurtmalar hisobiga OTM ning budjetdan tashqari moliyalashtiriligi hajmini oshirish, mintaqadagi yirik va orta kompaniyalar bilan hamkorlikda ish olib borish uchun OTM ning jozibadorligini oshirish, OTM bazasida tashkil etilgan samarali faoliyat yuritayotgan kichik innovatsion korxonalarning sonini oshirish kabilar korsatib otiladi.

1-vazifa

Bir haftadan song Siz OTM ning innovatsion infratuzilmasini rivojlantirish boyicha oz strategiyangizni OTM kengashi va rektor oldida taqdim etishingiz lozim. 2-vazifa

OTM ning innovatsion ekotizimi keysi boyicha muhokama qilish uchun savol va topshiriqlar

1.                Innovatsion infratuzilmani tariflab bering va uning shakllantirilishi nima uchun zarurligini tushuntiring.

2.                Keysda innovatsion muhitni shakllantirishda qaysi muammolar korib otilgan?

3.                Keysda korsatib otilgan OTM bazasida tashkil etilgan tashkilotlar innovatsion infratuzilmaning qaysi tipiga mansub?

4.                Keysda korsatib otilgan innovatsion infratuzilmaning asosiy elementlari (texnopark, biznes-inkubator, texnologiyalar transferi markazi, jamoaviy foydalanish markazi)ga tarif bering. Innovatsion muhitni rivojlantirishda ularning roli qanday?

5.                Innovatsion muhitni rivojlantirishda davlat qanday rol oynaydi?

6.                Qanday umummilliy dasturlar innovatsion muhitni rivojlantirishga yordam beradi?

4-amaliy topshiriq Professor-oqituvchilarning tadqiqotchi sifatidagi nashr faolligini rivojlantirish istiqbollari(2 soat)

Oliy talim muassasida ishlash hammaga ham togri kelavermaydi. Sababi buning uchun oziga xos malum bir moyillik va xarakter qirralariga ega bolish lozim.

Kommunikabellik. Faoliyat yuritish nafaqat muloqot qilishni, balki turli xil insonlar bilan munosabatlar ornatish, ularga yol topishni talab etadi.

Taktiklik(mulohazalik).Malum bir vaziyatlarni tushunish va ozini bosiqlik bilan namoyon qilishi lozim boladi.

Sabr. U insonlar bilan bolgan munosabatlarda hamda ilmiy ishda ham talab etiladi.

Oz ishiga sodiqlik.

OTMda muvaffaqiyatli kareraning manbalaridan biri bu ishga bolgan sadoqat, sababi oqituvchi doimiy ravishda mustaqil talim bilan shugullanishi, yangi goyalar topishi uchun ijodiy tafakkurga ega bolmogi lozim.

Asosiysi bu masuliyat va mehnatsevarlik. Bunday ish salmoqli kuchni va vaqtni talab etadi.

Mazkur talablar hamishayam talab etilmasada, baribir zarur boladigan talablarni ajaratib korsatishimiz mumkin. Demak OTM profesor-oqituvchisi quyidagilarga ega bolishi lozim:

-         stressga chiqamli;

-         kommunikabel;

-         kuzatuvchi; - sabrli.

TUda faoliyat yuritadigan professor-oqituvchilarning funksiyalari anaviy

OTMlardagi professor-oqituvchilarnikidan farq etadi va ularni quyidagicha ifodalash mumkin:

Bugungi kunda dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida OTMlar reytingida munosib orin olish uchun kurashlar roy bermoqda. Bunda asosiy yadroni albatta ularda faoliyat yuritishayotgan professor-oqituvchilar hisoblanadi. OTMlarning dunyo reytingiga kirishi borasida tasir etuvchi asosiy omillarga quyidagilarni kiritish mumkin:

-         ilmiy tadqiqotlar;

-         hammualliflik;

-         patentlar;

-         maqolalar; - iqtiboslar.

Masalan, bugungi kunda respublikamiz OTMlari professor-oqituvchilari oldida turgan eng muhim vazifalardan biri - bu Scopus, Web of Science yoki yuqori impakt faktorli (IF) jurnallarda maqola chop etish hisoblanadi.

Ushbu jurnallarda chop etilgan maqolalar sifati muhim ahamiyat kasb etib ularni aniqlash mezonlari mavjud.

Masalan, kvartil (chorak) Q bu ilmiy jurnallarning sitatalanganlik darajasini, yani jurnalga ilmiy hamjamiyat tomonidan bolgan talabni aks ettiruvchi bibliometrik korsatkichlarni aniqlovchi kategoriya. Ranjirlashtirish natijasida jurnal tortta kvartildan biriga tushadi: Q1 (eng yuqori) dan Q4 (eng pastgacha).

Kvartil malumotlar jadvali (yoki uning qismini)ni kuzatuvlarning taxminan teng miqdorini oz ichiga oluvchi tortta guruhlarga boladi. Umumiy hajm tortta teng bolgan qismlarga bolinadi: 25%, 50%, 75% 100%.

Protsentil protsent chegarasi, yani jami korsatkichlarning protsent(foiz)li ahamiyati ushbu chegaraga teng yoki undan kam. Masalan, korsatkichlarning 90 % ahamiyati 90 protsentildan pastda boladi, korsatkichlarning 10% ahamiyati esa, 10 protsentildan pastda boladi

Protsentil bu jurnalning fan (predmet) kategoriyasidagi pozitsiyasi. Jurnal protsentili scopus.com resurs bazasi boyicha aniqlanadi. Ranjirlashtirish natijasida har bir jurnal malum bir fan (predmet) kategoriyasi boyicha 0 (eng past) dan 100 (eng yuqori) gacha protsentilga ega bolishi mumkin.

Tor fan doirasidagi jurnallar kamayib borish korsatkichiga mos ravishda ranjirlanadi:

-               Journal Citation Reports (JCR) impakt-faktori Web of Science bazasi malumotlari uchun 12 500 atrofidagi jurnallarda indeksatsiyalanadi;

-               SCIMago Journal Rank (SJR) Scopus bazasi malumotlari uchun 21 000 atrofidagi jurnallarda indeksatsiyalanadi.

Olingan royxatlar 4 ta teng qismlarga bolinadi. Ranjirlashtirish natijasida har bir jurnal tortta kvartildan bittasiga togri keladi: Q1 (bir muncha nufuzli xorijiy jurnallarga taalluqli bolgan eng yuqori) dan Q4 (eng past) gacha.

Kvartil tizimi jurnal darajasiningg fan(predmet)ga taalluqligidan qatiy nazar uning sifatini obektiv baholash imkonini beradi.

Protsentil qanday holatda jurnalda hisobga olinmaydi?

Scopusda protsentil quyidagi vaziyatlarda hisob-kitob qilinmaydi:

-               jurnal Scopus bazasiga qabul qilinganligiga 3 yil tolmagan bolsa. Ushbu holatda hammasi tushunarli, sababi hisob-kitob qilish uchun malumotlar yetarli emas;

-               ilmiy jurnalni Scopus dan chiqarib tashlashgan bolsa.

Boshqa barcha holatlarda bunday korsatkichni hisob-kitob qilish muammosi yoq.

Bir muncha nufuzli jurnallar odatga kora, birinchi ikki Q1 va Q2 kvartillarga taalluqli bolishadi. Jurnal kvartilini aniqlash uchun quyidagi korsatkichlardan foydalaniladi: Web of Science (WoS) malumotlari bazasidagi 12500 atrofidagi jurnallar uchun - impakt-faktor Journal Citation Reports (JCR)dan, va Scopus malumotlari bazasidagi 21000 atrofidagi jurnallar, shu jumladan WoSda indeksiyalanuvchi aksariyat jurnallar uchun - SCIMago Journal Rank (SJR).

CiteScore boyicha protsentil analog (oxshash) ilmiy soha reytingida jurnalning tutgan orni (pozitsiyasi)ni aks ettiruvchi korsatkich bolib, jurnallarni turli xil ilmiy sohalardagilar bilan taqqoslash imkonini beradi.

Bugungi kunda faqatgina yuqori nufuzli ilmiy jurnallarda oz ilmiy ishlarini nashr ettiradiganlargina ozini olim deb hisoblashi mumkin. Agarda ekspertning bunday jurnallarda maqolalari bolmasa uni haqiqiy olim deb hisoblab bolmaydi. Nima uchun?

Ilmiy jurnallar tahririyati u yoki bu fan sohasidagi mutaxassislarning termasi hisoblanadi. Agarda sizning materiallingizda ilmiy usullar notogri qollanilgan va muhim ilmiy natijalar yoq bolsa, tahririyat azolari sizning maqolangizni otkazishmaydi. Bunday filtr noilmiy, noaniq ishlarni va foydasiz tadqiqotlarni otkazmaslikka yordam beradi.

Bu nazariyada, lekin hayotda esa barchasi boshqacharoq. Masalan iqtisodiyot boyicha jurnallarni qopol tarzda 3 ta guruhga bolish mumkin.

1.TOP(eng zor)

Taqrizchilar - oz sohasidagi eng mashhur olimlar. Ular Sizning maqolalaringizni ozlari oqishadi va taqriz yozishadi. Kopincha taqrizchi maqola muallifini, muallif esa taqrizchini bilmaydi. noxolislik bolmasligi, maqolalar jurnal talablariga mos kelmasligi uchun 80-90 foiz qaytariladi. Masalan, maqolani jonatgandan keyin ham nashr ettirishga qadar bir necha yillar ketishi mumkin. Agarda maqolani qabul qilishsa, ancha payt taqrizchining talabalariga javob berishingizga togri keladi. Bunday jurnallarning yiliga 4 ta sonida har birida 10 ta atrofida maqolalar nashr ettiriladi.

Masalan, iqtisodiyot sohasidagi top jurnallar umumiy jurnallar soniga nisbatan 5 foiz atrofida boladi xolos. Aynan shunday jurnallarda fanni rivojlantiradigan iqtisodchilar oz maqolarini nashr ettirishadi.

2.Orta darajadagilar

Bular ilmiy jurnalning eng kop tarqalgan turi hisoblanib. Bunday jurnallarda oz maqolangizga taqrizni kormaysiz. Taqrizchi uni togridan-togri tahririyatga yuboradi yoki umuman yozmaydi. Shunga qaramasdan, togridan-togri saviyasi past maqolalar bunday jurnallarga kamroq keladi. Sababi mazkur jurnallarga maqolalar asosan fan doktori va fan namzodlari/PhDlardan tushadi. Agarda siz talaba yoki aspirant/tayanch doktorant bolsangiz ilmiy rahbar taqrizi yoki uning tahririyatga telefon qilishi kerak boladi. Bunday jurnallar yiliga 4-6 sonda va har birida 15-20 ta atrofidagi moqolalar nashr ettiriladi.

Bu guruh jurnallari eng keng bolib, deyarli top (eng zor) atrofidagi tekin nashr va tahriri bilan ham pullik jurnallar hisoblanadi. Bunday jurnallarda agar sizning maqolangiz ularning talablariga ozmi-kopmi javob bersa va pul tolaydigan bolsangiz 2 oylar atrofida nashr ettirilishi mumkin.

3. Axlat(musor) jurnallar

Bunday jurnallar siz nima yuborgan bolsangiz deyarli hammasini nashr ettirishadi, asosiysi - pulini tolagan bolsangiz bolgani. Bu yerda taqriz qilish yoq, bir oyda top jurnallarda bir yilda chiqqanidan koproq maqolalar nashr ettiriladi.

Jurnalning maqsadi - pul topish. Fan haqida hech qanaqa gap bolishi mumkin emas.

Demak, muammo nimada? Ozingizni ilmiy jurnalda maqola chiqarishi lozim bolgan tayanch doktorant yoki oqituvchi orniga qoying. Agarda siz grantlar va homiylik pullariga yashayotgan professional olimlar jamoasida ishlamasangiz yaxshi jurnallarda nashr ettirish boyicha sizda deyarli imkon yoq.

Ammo, siz albatta material yigishga va nazariya ishlab chiqishga yarim yil va yana yarim yil maqola yozishga sarflashingiz mumkin. Zor jurnalga uni jonatib undan salbiy javob olish ehtimolligingiz juda yuqori. Eng yaxshi holatda uni ijobiy baholashlari va taqrizchilar bilan kurashishingiz oqibatida 1-2 yilda nashr ettirishingiz ham mumkin. Va ikki yil otib siz jurnalni qolingizga olib otirishingiz mumkin, lekin bunda chontagingizdagi pul kopaymaydi (Bizda buning oldini olish uchun VM1030 qarori mavjud).

Firibgar yoki axlat jurnallar nima?

Iqtisodchilar: agar talab bolsa, taklif ham boladi, deyishadi. Biroq Scopus, Web of Science yoki yuqori impakt faktorli (IF) jurnallarda maqola chop etish oson emas.

Sababi talablar va tolovlar yuqori darajada. Bepul jurnallar bolgan taqdirda ham, retsenzent(taqrizchi)lar chigirigidan otish juda qiyin.

Bu esa maqolalar bozorida oziga xos xizmatlarning paydo bolishiga olib keldi. Faqat tolovini qilish kerak, xolos. Maqola standartlarga muvofiq tahrir qilinadi, havolalar apparati bilan taminlanadi, tarjima qilinadi. Ayrim xizmatlarda mavzuni berishning ozi yetarli. Ammo maqola uchun tolovdan tashqari, jurnalning oziga ham tolashingiz kerak.

Maqola yozish boyicha umumiy tavsiyalar:

Maqola yozish uchun oldindan vaqtni rejalashtiring.

Ozingiz uchun eng qulay bolgan vaqtdan foydalaning.Asosan oz shaxsiy sozlaringizni qollang.Ozingizga taalluqli bolmagan dalil va goyalarning manbalarini hamisha korsating.Maqolani jurnalga jonatishdan oldin bir necha marotaba oqib chiqing. Maqolangizni boshqa olimlarga oqishga bering, ularning taqrizlarini oling.Hamisha kutubxona (ARM)chilarga murojaat qilishdan uyalmang: ular eng zor zamonaviy resurslar haqidagi bilimlarga ega va hamisha sizga yordam berishdan xursand bolishadi.

1-vazifa

Yuqorida keltirilgan (3-amaliy topshiriqda) keys asosida universitetning innovatsion infratuzilmasini rivojlantirishning joriy holati yoritib beriladi, OTM faoliyatining, turli xil ishtirokchilar va ularning ozgarishlarga bolgan munosabatlarining turli masalalari korib chiqiladi. Lekin hamma ham innovatsion muhit shakllanishini ijobiy qabul qilmaydi. Keysdagi ichki va tashqi muhitning asosiy ishtirokchilarini belgilang.

2-vazifa

Keysda innovatsion infratuzilma elementlari nafaqat bir-birlari bilan, balki potensial buyurtmachilar bilan ham uzilib qolgan holda faoliyat yuritmoqdalar.

Viloyat(shahar)dagi yirik va orta korxonalar bilan hamkorlikda ishlash uchun OTM ning jozibadorligini oshirishga yordam beradigan, shuningdek, OTM ichida ozaro harakatlarni uchaytirishga olib keladigan dastaklarni taklif eting. Oylab koring, bu dastaklardan qaysi birini eng kam hajmdagi moliyaviy qoyilmalar (investitsiyalar) bilan joriy qilish mumkin?

3-vazifa

Yangi saylangan prorektor oldida turgan vazifalardan biri mavjud biznesinkubator faoliyati samaradorligini oshirishdir. Bu biznes-inkubator universitetni rivojlantirishning global maqsadlari nuqtai-nazaridan oz faoliyati samaradorligini oshirish uchun yana qanday qoshimcha servis xizmatlarini korsata boshlashi mumkin?

5-amaliy topshiriq

Bugungi kunda respublikamizda ananaviy OTM(Universitet 1.0)dan Universitet 3.0 ga asoslangan modelga otish borasidagi muammolardan qaysi birlarini Siz eng muhimlari deb hisoblaysiz? .

Quyidagi jadvalda keltirilgan savollarga javob bering (oz fikringizni asoslagan holda) va ularni muhimligi boyicha ketma-ketlikda raqamlab chiqing. Shuningdek, jadvalning muammolar ustunidagi - bosh joylarni toldiring(1-jadval).

1-jadval OTM(Universitet 1.0)dan Universitet 3.0 ga asoslangan modelga otish

(transformatsiyalash)borasidagi muammolar

Muammo

(Ha, yoq yoki

qisman)

Muhimligi

ozgarishlarni amalga oshirish uchun jamoani shakllantirish(tuzish).

 

 

tashkilot (OTM)da roy berayotgan ozgarishlarni organish, tahlil etish va vaziyatni anglash.

ushbu ozgarishlar va vazifalarning tavsifini, ularni boshqarish boyicha ozgarishlarni amalga oshirish zarurligini tushuntirish va asoslash.

asosiy xodimlar tomonidan bilimlarning egallanishi va yetkazilishi.

ozgarishlarni muvaffaqiyatli tatbiq etish yolidagi tosiqlarni aniqlash.

natijaga erishish uchun ozgarishlar mazmun-mohiyati, qarorlar va hatti-harakatlar yonalishlari boyicha asosiy xodimlar orasida konsensus(kelishuvga) erishish

 

 

 

 

tanlangan strategiyaga mos keluvchi ozgarishlarni amalga oshirish

 

 

OTMlarni Universitet 3.0 modeli asosida boshqarish borasidagi turli muammolar:

-

-

Boshqa muammolar:

-

-

ESLATMA

1.      Ozgarishlar(transformatsiyalash)ni boshqarish tamoyili: tashkilotlar emas, balki odamlar ozgaradi. Barcha ozgarishlar tushunarli bolishi va ular bilan barcha ishtirokchilar kelishgan bolishi lozim.

2.      Har qanday yangilikni amalga oshirganda, xodimlar uchun ushbu yangiliklar jalb etuvchi va nafi tegadigani bolmasa, ular tomonidan qollab-quvatlamasligini etiborga olish lozim boladi.

3.      Tosiqlarni chegaralanganlik bilan adashtirmaslik kerak. Chegaralanganlik bu xalaqit qiladigan narsa emas, balki nimaningdir yetishmasligidir. Tashkilotga chegaralanganlikni 100 foizga qollash imkoniyatini bermaydigan hamma narsalarni, bazan boshqaruvdagi chegaralanganlik deb atashadi.

4.      Kopgina ozgarishlarni amalga oshirishda har bir modelning maqbul keladigan qismlarini qoshish yoli bilan ozgarishlarni boshqarish usullarining barcha qirralaridan foydalaniladi.

Vazifa

Yuqorida keltirib otilgan muammolarni Siz faoliyat korsatayotgan oliy talim muassasida har bir quyidagi yonalishlar boyicha hal etish borasidagi choratadbirlarini ishlab chiqing:

1.OTMda talim sifatini oshirish.

2. OTM va biznesning ozaro aloqalarini rivojlantirish.

3. Ingliz tilida dars beruvchi professor-oqituvchilarni jalb qilish(salmogini oshirish) borasida.

4. Xorijiy professor-oqituvchilarni jalb etish.

5. Xorijiy talabalarni jalb etish.

6. Xalqaro hamkorlikda ilmiy tadqiqotlar(hamkorlikda grantlar bajarish, ilmiy maqolalar, monografiya, darslik, oquv qollanma h.k.larni nashr ettirish)ni amalga oshirish.

7. OTMlar va hududlarning ozaro xatti-harakatlarini (hamkorliklarini) rivojlantirish.

8. Ilmiy-tadqiqot natijalarini va innovatsion yechimlarni tijoratlashtirish hajmini keskin oshirish.

9. Universitetning boshqaruv tizimini isloh etish.

Oliy talimning normativ huquqiy asoslari modulining 1-mavzusini yoritishga moljallangan rejadagi Oliy talim tizimini tartibga soluvchi normativhuquqiy hujjatlar tushunchasi. Normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasi va turlari. Normativ-huquqiy hujjatlarga qoyilgan talablar Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi(30.04.2023). Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi Qonuni(23.09.2020). Talim jarayoni ishtirokchilarining ijtimoiy ximoya qilish masalalari. Oliy talimni boshqarishda Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining vakolatlari. Maxsus vakolatli davlat organlarining vakolatlari. Maxalliy davlat xokimiyati organlarining vakolatlari. Talim togrisidagi qonun xujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik. Maruza jarayonida mavzuga doir muammoli masalalar yuzasidan savol-javoblar otkaziladi, prezintatsiya qilinadi va qiyosiy tahlil qilinadi, muammoli masalalar boyicha tarqatma materiallardan foydalaniladi.

Maruza natijasida tinglovchi:

maruza yuzasidan yangi tegishli tushuncha, bilim, konikma va

tajribaga ega bolish imkoniyatiga ega boladi;

maruza boyicha tegishli misollar va masalalar ustida ishlash, oz munosabatini bildirish, tegishli moddiy va protsessual qonun normalarini qollay olish konikmasiga ega boladi;

oz javobini asoslash, tanqidiy fikrlash, opponentni eshitish konikma va qobiliyatini shakllantirishga erishiladi;

Prezintatsiya orali tasavvur, mushohada va qiyosiy tahlil qilish imkoniyatiga ega boladi.

1.MAVZU BOYICHA DARS OLI B BORISH METODIKASI:

   Maruzani otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan axborotkommunikativ va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi nazarda tutiladi;

   Maruza mavzusining dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar mazmuni haqida tushuncha beriladi;

   Mavzuga oid milliy va xalqaro normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va

tahlil qilinadi;

   Reja asosida slaydlar yordamida Oliy tlim jarayonlarini tashkil etishning qonunchilik normalarini huquqiy tartibi tushuntiriladi;

   Qonunchilik hujjatlari organiladi va tahlil qilinadi;

   Munozarali (nazariy) savollar ortaga tashlanadi va ularga baho beriladi; Muammoli masalalar tarqatiladi va ularning yechimi eshitiladi;

   Zaruriyat tugilganda, masala va savollar uyga topshiriq sifatida beriladi;

   Asosiy tushunchalar, savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun yasaladi.

3. TAYANCH TUSHUNCHALAR:

Oliy talim Oliy talim bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori malakali kadrlar tayyorlanishini taminlaydi.

Oliy talimdan keyingi talimni oliy talim va ilmiy tashkilotlarda olish mumkin.

Bakalavriat oliy talim yonalishlaridan biri boyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va konikmalar beradigan, oqish davomiyligi kamida uch yil bolgan tayanch oliy talimdir.

Boshlangich talim umumiy orta talim olish uchun zarur bolgan savodxonlik, bilim va konikma asoslarini shakllantirishga qaratilgandir. Maktabning birinchi sinfiga bolalar olti-yetti yoshidan qabul qilinadi.

Davlat akkreditatsiyasi - davlat talim muassasalari va tashkilotlari, shuningdek nodavlat talim tashkilotlari (bundan buyon matnda talim tashkilotlari deb yuritiladi) faoliyatining davlat talim standartlari va davlat talim talablariga hamda oquv dasturlariga muvofiqligining davlat tomonidan etirof etilishi hamda ularning bitiruvchilariga malumot togrisidagi hujjatlarni topshirish huquqining taqdim etilishidan iborat jarayon.

Davlat talim muassasasi - davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan davlat mulki bolgan mol-mulk negizida tashkil etilgan, davlat talim standartlariga va davlat talim talablariga muvofiq talim beradigan muassasa.

Davlat talim standartlari - davlat tomonidan talimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui.

Davlat talim talablari - talimning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shart-sharoitlariga, shuningdek talim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qoyiladigan majburiy talablar.

Dual talim talim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va konikmalarni olishga qaratilgan bolib, ularning nazariy qismi talim tashkiloti negizida, amaliy qismi esa talim oluvchining ish joyida amalga oshiriladi.

Inklyuziv talim alohida talim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha talim oluvchilar uchun talim tashkilotlarida talim olishga bolgan teng imkoniyatlarni taminlashga qaratilgan.

Islohot (fr. reforme, lot.-reformare, ing.reform, rus, reforma-yangilanish, yaxshilash, ozgarish, tuzatish, qayta qurishlar, davlatning muhim ishlaridagi ozgarishlar. Islohat biror sohada turli ravishda otkaziladigan ozgartirishdir (Yuridik ensiklopediya. T., Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. 2001 y. 202-bet.).

Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash kasb bilimlari va konikmalarini chuqurlashtirish hamda yangilashni taminlaydi.

Kodeks (lot. Sodex - qonunlar toplami) ijtimoiy munosabatlarning muayyan sohasini tartibga soluvchi, ustuvor huquq normalarini ozida mujassamlashtirgan va tizimlashtirilgan huquqiy akt - qonun bolib, unda huquq tarmogining barcha normalari mantiqan mutanosiblashtiriladi (masalan, fuqarolik kodeksi, oila kodeksi, jinoyat kodeksi va b.).

Konstitutsiya - (lotin. conctitutio - ornatish, tuzilish) moddiy manoda avvalo inson va fuqaro huquqlari va erkinliklarini elon qiluvchi va kafolatlovchi, shuningdek ijtimoiy tuzum, boshqaruv shakli va davlat tuzilishi, hokimiyat markaziy va mahalliy organlarini tashkil etish asoslarini, ularning vakolatlari va ozaro munosabatlarini, davlat ramzlari va poytaxtini belgilaydigan qonun hujjati, hujjatlar yoki konstitutsiyaviy odatlar majmui.

Konstitutsiyaviy qonun normativ-huquqiy hujjatlar tizimida ozining yuridik kuchi va ahamiyatiga kora konstitutsiyadan keyin turadigan qonun shakli. Konstitutsiyaviy qonunlar konstitutsiyada korsatilgan masalalar yuzasidan qabul qilinadi.

Magistratura aniq mutaxassislik boyicha bakalavriat negizida kamida ikki yil davom etadigan oliy talimdir.

Magistratura tegishli bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boyicha oqish davomiyligi kamida bir yil bolgan oliy talimdir.

Maktabgacha talim va tarbiya bolalarni oqitish va tarbiyalashga, ularni intellektual, manaviy-axloqiy, etik, estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga, shuningdek bolalarni umumiy orta talimga tayyorlashga qaratilgan talim turidir

Malaka - shaxsning kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan, malumot togrisidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va konikmalar darajasi.

Modul tarbiyalash, oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari) qismlarining majmuasi.

Mutaxassislik - malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.

Nodavlat talim tashkiloti - davlat talim standartlari, davlat talim talablari va oquv dasturlariga muvofiq talim xizmatlari korsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini beradigan litsenziya asosida yoki xabardor qilish tartibida talim xizmatlari korsatuvchi yuridik shaxs.

Normativ-huquqiy hujjat tushunchasi-normativ-huquqiy hujjat

qonunchilikka muvofiq qabul qilingan, umummajburiy davlat korsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjatdir.

Normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasi qonunda belgilangan shaklda qabul qilingan, umummajburiy davlat korsatmalari sifatida qonun hujjatlari normalarini belgilash, ozgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjat normativ-huquqiy hujjat deb hisoblanadi.

Professional talim egallanadigan kasb va mutaxassislik boyicha quyidagi darajalarni oz ichiga oladi:

Tarbiya - aniq maqsadli hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama kamol toptirishga, ularning ongini, manaviy-axloqiy qadriyatlar va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon.

Talim - talim oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy konikmalar berishga, shuningdek ularning umumtalim va kasbiy bilim, malaka hamda konikmalarini shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon.

Talim kampusi - yagona hududda birlashtirilgan oquv binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, talim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini oz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat bolgan, oquv jarayoni, manaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini taminlaydigan talim-tarbiya muhiti.

Talim tashkilotlari attestatsiyasi - talim tashkilotlarining faoliyatini baholash, davlat talim standartlari va davlat talim talablari hamda oquv dasturlariga muvofiq kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash boyicha davlat nazoratining asosiy shakli.

Talim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari - talim oluvchilar, voyaga yetmagan talim oluvchilarning ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning vakillari.

Umumiy orta va orta maxsus talim umumtalim oquv dasturlarini, zarur bilim, malaka hamda konikmalarni ozlashtirishga qaratilgan.

Farmoyish vakolatli davlat organlari yoki mansabdor shaxslar tomonidan kechiktirib bolmaydigan va tezda bajarilishi lozim bolgan masalalar boyicha qabul qilinadigan normativ hujjat.

Farmon Ozbekiston Respublikasi davlat boshligi tomonidan turmushda, hayotda, xalq xojaligida, iqtisodiyotda, talimda, ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda juda katta ozgarishlarga olib keladigan ota muhim masalalarni tartibga solish va mustahkamlash yuzasidan Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadigan normativ hujjat.

Eksternat tartibidagi talim olish oquv dasturlarini mustaqil ravishda ozlashtirishni oz ichiga olib, uning yakunlari boyicha talim oluvchilardan davlat talim muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan otishni talab etadi.

4. MARUZANING ASOSIY MASALALARI:

Oliy talim tizimini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar deganda (tushunchasi) ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, talim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida talim sifatini yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida qonunchilikka muvofiq qabul qilingan, umummajburiy davlat korsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjatlar yigindisidir.

Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasida Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonunning yangi tahririni qabul qilish hamda shu orqali sohada qonuniylikni taminlashning eng samarali mexanizmlarini yaratish, qabul qilinayotgan normativhuquqiy hujjatlarning qonunlarga, sotsial-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy islohotlar ehtiyojiga mos bolishini taminlash zarurligi har tomonlama asoslab berilgan. Otgan davrda ana shu talablar asosida Qonun yangi tahrirda Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi qonuni (20.04.2021) qabul qilingan.

Ushbu Qonunning mazmun-mohiyatini, unga kiritilgan ozgartish va qoshimchalarni jamoatchilikka yetkazish, norma ijodkorligi faoliyatida vujudga keladigan muammolarga yechim topish, shu boyicha tegishli tavsiyalar ishlab chiqish masalalari alohida axamiyatga ega. Yangi tahrirdagi Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonun oldingisidan hajmi va mazmuni jihatidan ham tubdan farq qiladi. Unga nafaqat yangi moddalar kiritilgan, balki bugungi kun talablari asosida koplab qoidalar bilan toldirildi va boyitildi. Ayni chogda normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqish jarayoniga bolgan talab kuchaytirildi. Xususan, normativhuquqiy hujjat loyihasini tayyorlashda ishlab chiquvchiga qonun hujjatlarining holatini, ijtimoiy munosabatlarning muayyan sohasini huquqiy jihatdan tartibga solishga salbiy tasir korsatayotgan nuqson hamda ziddiyatlarni aniqlash majburiyati yuklatilmoqda. Qonun ijodkorligi jarayonida ushbu hujjat qator normalar bilan toldirildi. Normativ-huquqiy hujjat loyihasi yuzasidan xalqaro hujjatlar va chet mamlakatlar qonun hujjatlarini puxta organish orqali tahliliy hamda qiyosiy jadvallar va tegishli xalqaro tajribani Ozbekiston Respublikasi sharoitida qollash maqbulligi togrisidagi normalar shular jumlasidandir.

Normativ-huquqiy hujjatlarning turlari aniqlashtirildi. Unga kora, Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlari, Oliy Majlis palatalari qarorlari, Prezident farmonlari, qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarining buyruqlari, qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari qarorlari normativ-huquqiy hujjatlar hisoblanadi.

Qonunda yana bir yangi jihati shundaki, unga normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashni rejalashtirish, tayyorlash tartibi va ularni ekspertizadan otkazishga bagishlangan alohida bob kiritildi. Unda normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qiluvchi organlar qonun hujjatlari normalarini takomillashtirish maqsadida bunday hujjat loyihalarini tayyorlashning rejalarini ishlab chiqishi hamda tasdiqlashi mumkinligi togrisidagi qoidalar oz ifodasini topgan.

Umuman, normativ-huquqiy hujjatlarni uch asos yuridik kuchi, amal qilish sohasi va ularni nashr etuvchi subyektlar boyicha tasniflash maqsadga muvofiq. Yuridik kuchi boyicha oliy yuridik kuchga ega bolgan qonun hujjatlari hamda qonunlarga asoslangan va ularga zid kelmaydigan hujjatlar qonunosti hujjatlari alohida ajratib korsatiladi. Qonunlardan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi.

Normativ-huquqiy hujjatlarni nashr etuvchi (qabul qiluvchi) subyektlar boyicha. Ular referendum, davlat hokimiyati organlari, Prezident, boshqaruv organlari, davlat va nodavlat tashkilotlari mansabdor shaxslarining hujjatlariga bolinadi. Qonun hujjatlari davlat hokimiyati va boshqaruvning yuqori organlari tomonidan nashr etilgan normativ-huquqiy hujjatlar yigindisi, toplamidir.

Shu orinda kopincha istisnosiz barcha normativ hujjatlar, shu jumladan, idoraviy hamda hokimiyat mahalliy organlari hujjatlarini ham qonun hujjatlariga aloqador deb hisoblashlarini qayd etib otish joiz.

Qonun sozini kopincha davlat majburlov kuchi bilan taminlanadigan umummajburiy qoidani belgilash uchun qollashadi.

Biroq qatiy yuridik manoda qonun alohida, faqat ozigagina xos bolgan belgialomatlarga ega huquqiy hujjatdir.

Bu belgi-alomatlar nimalardan iborat?

Birinchidan, qonun davlat hokimiyati maxsus faoliyatining mahsuli sifatida yaratiladi. Shuning uchun ham qonun Ozbekiston oliy davlat vakillik organi Oliy Majlis hujjati hisoblanadi. Butun aholi vakillari qabul qiladigan qonunlar eng kop darajada xalq manfaatlarini ifodalashi bois birlamchi mohiyatga ega hujjatlar bolib, qonunlarning butun tizimi uchun asos ekanligi shundan kelib chiqadi.

Ikkinchidan, qonunlar eng muhim ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi. Qonunlar va eng avvalo, Konstitutsiya vositasida konstitutsiyaviy tuzum asoslari, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklari, davlat tuzilishi, davlat hokimiyati hamda boshqaruv funksiyalari va hokazolar mustahkamlanadi. Talim va ijtimoiy hayotning boshqa muhim yonalishlari qonunlar bilan belgilanadi. Hozirgi vaqtda respublikamizda qonunning roli ortib bormoqda. Ulug bobokalonimiz Amir Temur Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik boladi degan sozlarni tarix sahifalariga zarhal harflar bilan yozdirgan edi.

Uchinchidan, qonunlar maxsus tartibda qabul qilingan hujjatlar bolib, oliy yuridik kuchga ega. Qonunlarni qabul qilish tartibi Konstitutsiya va oliy vakillik organlari reglamentlari bilan belgilanadi.

Qonunlarning oliy yuridik kuchi davlatdagi boshqa barcha normativ hujjatlar qonunlar asosida, ularga muvofiq ravishda chiqarilishi va bu qonunlarga zid kelishi mumkin emasligida ifodalanadi. Qonun maxsus tartib asosida qonun chiqaruvchi hokimiyat organi tomonidan qabul qilinadigan, eng muhim ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan hamda oliy yuridik kuchga ega bolgan normativ-huquqiy hujjatdir.

Ozbekiston Respublikasida qabul qilinayotgan qonunlarni quyidagi turlarga bolish mumkin:

Ahamiyati va yuridik kuchi boyicha konstitutsiyaviy, joriy va oddiy qonunlar turlari farqlanadi. Konstitutsiyaviy qonunlar davlat va jamiyat qurilishining tub asoslarini, shaxs va tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab beradi. Bular, shuningdek, amaldagi Konstitutsiyaga ozgartirish va qoshimchalar kirituvchi qonunlardir. Konstitutsiyaviy qonunlar asosida normativ-huquqiy hujjatlar butun tizimi tarkib topadi va aniqlashtiriladi. Konstitutsiya boshqa normativ-huquqiy hujjatlar, shu jumladan, qonunlarga nisbatan oliy yuridik kuchga ega.

Boshqa barcha qonunlar oddiy qonunlar bolib, ular deputatlarning kopchiligi ovoz bergan taqdirda, qabul qilingan hisoblanadi. Qonunlar yana tartibga solish kolami va obyekti boyicha ham farqlanadi. Umumiy qonunlar (masalan, kodekslar) ijtimoiy munosabatlarning butun bir sohasiga bagishlanadi. Maxsus qonunlar (masalan, Talim togrisidagi Qonun) ijtimoiy munosabatlarning ancha tor doirasini tartibga solishga xizmat qiladi.

Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi undan kozda tutilgan yuridik oqibatlar natijasidir. Normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi, yani uning umri uch mezon bilan zamon, makon va shaxslar doirasi bilan belgilanadi.

1)        A. Normativ-huquqiy hujjatning zamonda amal qilishi. U normativ-huquqiy hujjatning kuchga kirgan vaqtidan to oz kuchini yoqotguncha bolgan vaqt mobaynida davom etadi.

2)        Normativ-huquqiy hujjat kuchga kirishining (amalga kiritilishining) quyidagi tartibi mavjud:

3)        hujjatning kuchga kirish vaqti kopincha unga tegishli hujjatda kuchga kiritish haqidagi qarorda korsatiladi;

4)        normativ-huquqiy hujjat elon qilingan kunidan kuchga kiradi;

5)        normativ-huquqiy hujjat bosqichma-bosqich kuchga kiritiladi. Bunda mazkur bosqichlar yo muddatlar bilan yoki muayyan sharoitlarning yuzaga kelishi bilan bogliq boladi;

6)        normativ-huquqiy hujjat qabul qilingan vaqtidan boshlab kuchga kiradi, bu haqda shu hujjatning ozida, shuningdek, uni kuchga kiritish haqidagi qarorda aytilishi mumkin;

7)        normativ-huquqiy hujjat imzolangan vaqtidan boshlab kuchga kiradi, bu haqda shu hujjatning ozida aytilgan boladi. Mazkur tartib Prezident, Vazirlar Mahkamasi hujjatlari uchun xosdir. Masalan, Respublikamiz Prezidentining kopchilik farmonlari Ushbu Farmon imzo qoyilgan vaqtdan boshlab kuchga kiradi, degan band bilan yakunlanadi.

Normativ-huquqiy hujjat quyidagi tartibda oz kuchini yoqotadi: qabul qilingan muddati tugashi bilan; nazarda tutib qabul qilingan sharoit ozgarganda (masalan, yangi tahrirdagi Konstitutsiya 2023 yili (30 aprel) qabul qilinishi bilan eski tahrirdagi Ozbekiston Konstitutsiyasi oz kuchini yoqotdi); ushbu hujjatning boshqa bir hujjat bilan bekor qilinishi natijasida.

B. Normativ-huquqiy hujjatning makonda amal qilishi. Davlat suverenitetiga muvofiq, normativ-huquqiy hujjatlar, mamlakatimiz havo boshligini ham qoshib hisoblaganda, uning butun hududida amal qiladi. Umuman, dengiz, daryo, havo va kosmik kemalar (stansiyalar) davlat hududiga tenglashtiriladi.

V. Normativ-huquqiy hujjatlarning shaxslar (shaxslar doirasi) boyicha amal qilishi. Ozbekiston Respublikasining umumiy xususiyatga ega normativ-huquqiy hujjatlari respublikamizda istiqomat qiluvchi barcha shaxslar davlatimiz fuqarolari, muhojirlar va fuqaroligi bolmagan shaxslarga daxldordir.

Maxsus normativ-huquqiy hujjatlar faqat muayyan fuqarolarga nisbatangina amal qiladi. Masalan, harbiy qonunlar faqat harbiy xizmatchilargagina tegishlidir.

Ayni paytda davlatimiz normativ-huquqiy hujjatlari chet ellardagi fuqarolarimiz uchun ham amal qiladi. Chunonchi, chet elda jinoyat sodir qilgan Ozbekiston fuqarosi bizning qonunlarimiz boyicha javob beradi. Bu tamoyil fuqaro hozir bolgan mamlakat qonunlari oldida uning masuliyatini istisno etmaydi, albatta.

Diplomatik daxlsizlik huquqiga ega bolgan shaxslar Ozbekiston normativhuquqiy hujjatlari amal qilish doirasiga kirmaydilar (va shunga binoan yuridik javobgarlikka ham tortilmaydilar). Bular vakolatxonalar rahbarlari va vakolatxona diplomatik jamoasi azolari, xalqaro muzokaralar, uchrashuvlar va anjumanlar delegatsiyalari rahbarlari va azolaridir.

Bunday shaxslarning huquqiy maqomlari xalqaro huquq normalari bilan belgilanadi.

Ushbu Qonunning asosiy vazifalari normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasini, turlarini, ozaro nisbatini aniqlashdan, normativ-huquqiy hujjatlarni tayyorlash tartibiga va ularning mazmuniga qoyiladigan asosiy talablarni belgilashdan, shuningdek ularning ijrosi tashkil etilishini taminlashdan iborat.

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar insonning shani, qadr-qimmati, huquq va erkinliklari bundan buyon barcha sohalarda ustuvor ahamiyat kasb etishini qatiy qoidaga aylantirish, bir soz bilan aytganda, Inson qadri uchun goyasini hamda bugungi islohotlarning bosh tamoyili bolgan Inson jamiyat davlat degan yondashuvni yangi tahrirdagi Konstitutsiya loyihasining mazmunmohiyatiga chuqur singdirilgan. Ozbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Konstitutsiyaviy komissiya azolari bilan uchrashuvdagi nutqida Bosh maqsadimiz har bir yurtdoshimiz ushbu hujjatni mening Konstitutsiyam deb faxrlanadigan mukammal darajaga olib chiqishdir, deb takidlagan edi.

Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Yangi tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda qabul qilingan, OzR 01.05.2023 y. ORQ-837-son

Konstitutsiyaviy Qonuniga muvofiq tasdiqlangan)ning 44, 50, 51, 57, 77, 79, 115moddalarida talimga oid normalar belgilangan.

Shu manoda, referendumga chiqarilishidan oldin loyiha misli korilmagan hajmda jamoatchilikning keng qatlamlari tomonidan sinchkovlik bilan muhokamadan otkazilganligi, buning natijasida 220 mingdan ortiq takliflar kelib tushganligi, yangi tahrirdagi Konstitutsiya tom manoda xalq Konstitutsiyasi ekanligidan dalolat beradi.

Ijtimoiy davlat har bir inson uchun farovon turmush darajasi, xususan, sifatli talim, kafolatli tibbiy xizmat, munosib mehnat sharoiti va adolatli ish haqi, pensiya va nafaqalar, ijtimoiy yordam va xizmatlar tizimi yaratilgan, uy-joyli bolish sharoiti mavjud bolgan, ijtimoiy tafovutlar yumshatilgan, muvozanatlashgan, hech bir fuqaro oz muammolari bilan yolgiz qolmaydigan adolatli davlatdir.

Ozbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2022 yil 20 iyunda

Konstitutsiyaviy komissiya azolari bilan uchrashuvda Asosiy qonunimizda Ozbekiston ijtimoiy davlat degan tamoyilni mustahkamlashni taklif etaman. Chunki inson qadri tushunchasi ijtimoiy davlat tushunchasi bilan chambarchas bogliqdir. Ushbu goyaning tub negizida ham avvalo inson qadrini uluglash, insonga xizmat qilishdek olijanob maqsad mujassamdir, deb takidlagan edi.

Shu bois yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 1-moddasida Ozbekiston ijtimoiy davlat tamoyili mustahkamlanmoqda.

Konstitutsiyada davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari билан bogliq normalar 3 barobarga kopaytirilib, ijtimoiy davlat modelini amalga oshirish mexanizmlari belgilanmoqda.

Birinchidan, Konstitutsiyamizda aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand toifalarini uy-joy bilan taminlash boyicha davlatning majburiyatlari, mehnatga haq tolashning eng kam miqdorini belgilashda insonning munosib yashashini taminlash hisobga olinishi alohida belgilanmoqda.

Ikkinchidan, davlat fuqarolarning bandligini taminlash, ishsizlikdan himoya qilish, kambagallikni qisqartirish boyicha majburiyatlari Konstitutsiya normasi darajasida mustahkamlanmoqda.

Uchinchidan, fuqarolarning kafolatlangan tibbiy yordamga bolgan huquqlari belgilanmoqda va davlatning talimning barcha shakllariga gamxorlik qilishi, inklyuziv talimni taminlashi, oqituvchining maqomiga oid normalar mustahkamlanmoqda.

Tortinchidan, ijtimoiy davlatning asosiy vazifasi sifatida barcha uchun teng imkoniyatlar, oilalar, bolalar, ayollar, qariyalar, nogironligi bolgan shaxslarni har tomonlama qollab-quvvatlashga oid yangi qoidalar ornatilmoqda. Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining ijtimoiy davlat tamoyilini amalga oshirishga qaratilgan yangi vazifa va vakolatlari belgilanmoqda. Umuman olganda, yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz loyihasida davlatning ijtimoiy majburiyatlari uch baravardan ortiqqa kopaymoqda.

Ijtimoiy davlat prinsiplari Germaniya, Fransiya, Ispaniya, Xorvatiya, Turkiya va boshqa bir qator davlatlar konstitutsiyalarida mustahkamlangan.

Ozbekistonni ijtimoiy davlat deb belgilash talim, sogliqni saqlash, ijtimoiy xizmatlar va jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni yumshatish, ayniqsa, ijtimoiy himoyalanmagan yoki ehtiyojmand qatlamni qollab-quvvatlash orqali ularga munosib turmush sharoitini yaratishga xizmat qiladi.

Yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida fuqarolarning talim olish huquqi bilan bogliq quyidagi mazmundagi normalar mustahkamlanmoqda:

birinchidan, davlat maktabgacha talim va tarbiyani rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratadi, degan norma belgilanmoqda. Bunda davlat yangi bogchalarni qurish, mavjudlarini tamirlash, shu jumladan davlat, davlat-xususiy sheriklik va xususiy bogchalarni kopaytirish, yangi bogchalarni tashkil etishga imtiyozlar va subsidiyalar berish, pirovardida bolalarni maktabgacha talim bilan qamrab olishni yuz foizga yetkazish choralarini koradi; ikkinchidan, umumiy orta talimning majburiyligi belgilanmoqda. Bu degani maktab yoshidagi har qanday bola albatta maktabda oqishi shart hamda bunga tosqinlik qilishga hech kimning, hatto ota-onalarning haqqi yoq. Ushbu majburiyat talim oluvchiga ham, talim tashkilotiga ham birdek masuliyat yuklaydi;

uchinchidan, maktabgacha talim va tarbiya, umumiy orta talim davlat nazoratidadir, degan norma ornatilmoqda. Oldin faqatgina maktab ishlari davlat nazoratida edi, endilikda esa maktabgacha talim ham davlat nazoratiga otkazilmoqda. Natijada bogcha va maktablarda bolalarning xavfsizligi va salomatligi, sanitariya-gigiyena talablariga rioya etilishi, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan tarbiya, talimning yuqori sifati va mazmundorligi taminlanadi; tortinchidan, talim tashkilotlarida alohida talim ehtiyojlariga ega bolgan bolalar uchun inklyuziv talim va tarbiya taminlanadi, деган insonparvar norma bilan toldirilmoqda. Unga kora, jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bolgan bolalar uchun talim tashkilotlarida inklyuziv talim tashkil etiladi. Bu shunday nuqsonlarga ega bolalarimizning yakkalanib qolmasligi, jamiyatning tolaqonli azosi sifatida shakllanishi va kamol topishi uchun juda muhim; beshinchidan, davlat uzluksiz talim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va hnodavlat talim tashkilotlari rivojlanishini taminlaydi, deb mustahkamlanmoqda. Bu esa maktabgacha talimtarbiyadan to oliy talimgacha hamda boshqa talim turlarini, shuningdek, talimning kunduzgi, sirtqi, kechki, masofaviy, oilada talim olish, mustaqil talim olish, inklyuziv talim va hokazo shakllarini tashkil etish va faoliyat yuritishiga imkoniyat yaratadi.

Talimga oid qoidalar inson huquqlariga oid koplab xalqaro hujjatlarda hamda Germaniya, Portugaliya, Bolgariya, Urugvay kabi davlatlarning konstitutsiyalarida ham belgilab qoyilgan.

Talim har qanday mamlakatda inson kapitali- ni rivojlantirish orqali barqaror taraqqiyotni ta- minlaydigan muhim omil- dir. Shu bois yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 50-moddasida davlat va nodavlat talim tashkilotlari rivojlanishini tamin- lash boyicha davlatning majburiyatini belgilovchi norma mustahkamlanmoqda.

Talim tashkilotlarini, ayniqsa, nodavlat yoki xususiy bogcha, maktab, universitetlar va boshqa talim tashkilotlarini tashkil etish, faoliyat yuritishi va rivojlanishi uchun davlatning doimiy, har tomonlama qollovi muhim orin tutadi. Ijtimoiy davlatda davlatning asosiy funksiyalaridan biri aholining umumiy ilmiy va marifiylik darajasini oshirishga qaratiladi. Bunda talim tashkilotlarining yetarli bolishi hamda talim sifati muhim ahamiyatga ega. Shu manoda davlat talim tashkilotlarini rivojlanishi uchun qanchalik sharoit yaratsa, nodavlat talim tashkilotlarini ham tashkil etish va faoliyat yuritishi uchun undan kam bolmagan tashkiliy, huquqiy sharoitlarni yaratish, moddiy komak korsatishi shart. Shu bois xususiy talim tashkilotlariga keng imtiyoz va preferensiyalar taqdim etilib, ushbu soha rivojlantirilmoqda.

Buni quyidagilarda korish mumkin: 2016 yilda 5211 ta maktabgacha talim tashkiloti faoliyat yuritgan bolsa, bugungi kunda 6598 ta davlat hamda 22 mingdan ziyod turli shakllardagi nodavlat maktabgacha talim tashkilotlari faoliyat korsatmoqda.

2016 yilda 9719 ta umumtalim tashkilotlari faoliyat korsatgan bolsa, hozirda ularning soni 10296 taga yetdi. 2016 yilda 21 ta nodavlat umumtalim tashkilotlari faoliyat yuritgan bolsa, 2022 yilda ular 334 taga kopaydi.

2016 yilda 77 ta oliy talim tashkiloti faoliyat yuritgan bolsa, 2023 yilga kelib ularning soni 210 dan oshdi. Nodavlat talimni rivojlantirishga oid qoidalar Finlyandiya, Vengriya, Koreya Respublikasi kabi davlatlarning konstitutsiyalarida ham belgilab qoyilgan.

Ushbu yangi norma davlat tomonidan nafaqat davlat, shu bilan birga, nodavlat bogchalar, maktablar, oliy talim tashkilotlarini tashkil etish, faoliyat yuritishiga sharoit yaratish va kafolatlash kabi vazifalarni amalga oshirishni taminlaydi. Muhimi, bolalarni bogchalar bilan qamrov darajasi oshadi, xususiy maktab va universitetlar kopayishi orqali raqobat muhiti vujudga keladi, pirovardida talim olish imkoniyati kengayib, uning sifatini oshirishga erishiladi.

Yangi Ozbekistonda oliy talim tizimi tubdan isloh etilmoqda. Jumladan, xususiy oliy oquv yurtlari ochilmoqda, xorijiy universitetlar filiallari soni ortmoqda, olis hududlarda ham universitet filiallari tashkil etilmoqda, 41 ta davlat oliy oquv yurtlariga akademik va moliyaviy mustaqillik berildi.

Shuningdek, oliygohlarga qabul songgi olti yilda 5 baravarga ortib, talabalar soni 1 millionga yetdi. Qamrov esa 9 foizdan 38 foizga oshdi. Misol uchun, 2016 yilda Ozbekistonda 77 ta oliygoh bolgan bolsa, hozirda ularning soni 210 tani tashkil qilmoqda. Oxirgi olti yilda grantlar soni 2 baravar kopayib, 40 mingtaga yetdi. Shundan, magistratura uchun 5 baravar kopaydi. Oliy talim tizimi xalqaro standartlar asosida faoliyat yuritishi uni mamuriy boshqarishdan tortib oquv-uslubiy va ilmiytadqiqot jarayonini tashkil etishda akademik erkinlikka ega bolishini taqozo etadi. Shu munosabat bilan yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz loyihasining 51-moddasida Oliy talim tashkilotlari qonunga muvofiq akademik erkinlik, ozini ozi boshqarish, tadqiqotlar otkazish va oqitish erkinligi huquqiga ega, degan qoida belgilanmoqda.

Takidlash lozimki, Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasida ham oliy talim muassasalarining akademik va moliyaviy mustaqilligini taminlash oliy talimdagi asosiy yonalishlardan biri sifatida belgilangan.

Akademik erkinlik oz fikrini erkin bildirish huquqining tarkibiy qismi bolib, oliy talim tashkilotlarida talim berish va ilmiy-tadqiqot otkazish erkinligidir.

Ushbu erkinlik oquv jarayonini mustaqil shakllantirish, professoroqituvchilarni dars otish erkinligida, ilmiy-tadqiqot mavzularini mustaqil tanlash va tadqiq etish, uning natijalarini nashr etish va tarqatish, professor-oqituvchilar va ilmiy xodimlar akademik erkinligining cheklanmasligida va boshqalarda namoyon boladi. Ozini ozi boshqarish bu oliy talim tashkilotlarida oquv jarayonini tashkil etish va ilmiy tadqiqotlar otkazish, tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy va faoliyati bilan bogliq boshqa masalalar boyicha qaror qabul qilishdagi mustaqilligi va javobgarligini anglatadi. Konstitutsiyamizga ushbu normaning kiritilishi oliy talim va ilmiytadqiqot faoliyatining rivojlanishiga, professor-oqituvchilar va talabalarning oquv va ilmiy faoliyati mustaqilligini taminlashga, ushbu sohaga tashqi aralashuvni cheklashga xizmat qiladi.

Ozbekiston Respublikasining 23.09.2020 y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni (Qonunchilik palatasi tomonidan 19.05.2020 y. qabul qilingan, Senat tomonidan 07.08.2020 y. maqullangan).

Talim togrisidagi Qonunning maqsadi, talim sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

Talim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:

1)      talim ustuvorligining tan olinishi;

2)      talim olish shaklini tanlash erkinligi;

3)      talim sohasida kamsitishlarga yol qoyilmasligi;

4)      talim olishga doir teng imkoniyatlarning taminlanishi;

5)      talim va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning singdirilganligi;

6)      talim va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyati;

7)      talimning uzluksizligi va izchilligi;

8)      on bir yillik talimning hamda olti yoshdan yetti yoshgacha bolgan bolalarni bir yil davomida umumiy orta talimga tayyorlashning majburiyligi;

9)      davlat talim standartlari va davlat talim talablari doirasida talim olishning hamma uchun ochiqligi;

10)  oquv dasturlarini tanlashga doir yondashuvning yagonaligi va tabaqalashtirilganligi;

11)  insonning butun hayoti davomida talim olishi;

12)  jamiyatda pedagoglarni ijtimoiy himoya qilishning kafolatlanganligi;

13)  talim tizimining dunyoviy xususiyatga egaligi;

14)  bilimlilik, qobiliyatlilik va istedodning ragbatlantirilishi; 15) talim tizimida davlat va jamoat boshqaruvining uygunligi;

16) talim faoliyati sohasidagi ochiqlik va shaffoflik. Bilim olish huquqi:

Jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, etiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qati nazar, har kimga talim olish uchun teng huquqlar kafolatlanadi. Talim olish huquqi:

talim tashkilotlarini rivojlantirish;

talim tashkilotlarida innovatsion faoliyatni qollab-quvvatlash va oquv

dasturlarini innovatsion texnologiyalarni qollagan holda amalga oshirish;

ishlab chiqarishdan ajralgan (kunduzgi) va ajralmagan holda (sirtqi, kechki,

masofaviy) talim olishni tashkil etish; kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; umumiy orta, orta maxsus talimni va boshlangich professional talimni bepul

olish; oilada yoki mustaqil oqish orqali talim olgan fuqarolarga, shuningdek umumiy orta talim olmagan shaxslarga akkreditatsiyadan otgan davlat talim muassasalarida eksternat tartibida attestatsiyadan otish huquqini berish orqali taminlanadi.

Chet ellik fuqarolar Ozbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga va qonunchiligiga muvofiq Ozbekiston Respublikasida talim olishga haqlidir.

Ozbekiston Respublikasida doimiy yashayotgan fuqaroligi bolmagan shaxslar talim olish uchun Ozbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega. Talim tizimi: davlat talim standartlarini, davlat talim talablarini, oquv rejalari va oquv

dasturlarini; davlat talim standartlarini, davlat talim talablari va oquv dasturlarini amalga

oshiruvchi talim tashkilotlarini; talim sifatini baholashni amalga oshiruvchi tashkilotlarni;

talim tizimining faoliyat korsatishi va rivojlanishini taminlash uchun zarur

bolgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi ilmiy-pedagogik muassasalarni; talim sohasidagi davlat boshqaruvi organlarini, shuningdek ularning tasarrufidagi tashkilotlarni oz ichiga oladi. Talim tizimi yagona va uzluksizdir.

Talim turlari quyidagilardan iborat: 1) maktabgacha talim va tarbiya;

2)    umumiy orta va orta maxsus talim;

3)    professional talim;

4)    oliy talim;

5)    oliy talimdan keyingi talim;

6)    kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish; 7) maktabdan tashqari talim.

Maktabgacha talim va tarbiya bolalarni oqitish va tarbiyalashga, ularni intellektual, manaviy-axloqiy, etik, estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga, shuningdek bolalarni umumiy orta talimga tayyorlashga qaratilgan talim turidir.

Maktabgacha talim va tarbiya olti yoshdan yetti yoshgacha bolgan bolalarni boshlangich talimga bir yillik majburiy tayyorlashni ham nazarda tutadi.

Umumiy orta va orta maxsus talim umumtalim oquv dasturlarini, zarur bilim, malaka hamda konikmalarni ozlashtirishga qaratilgan.

Umumiy orta talim (I-XI sinflar) bosqichlari quyidagilardan iborat:

boshlangich talim (I-IV sinflar); tayanch orta talim (V-IX sinflar); orta talim (X-XI sinflar).

Umumiy orta talim tashkilotining birinchi sinfiga bolalar ular yetti yoshga toladigan yilda qabul qilinadi.

Boshlangich talim talim oluvchilarda umumiy orta talimni davom ettirish uchun zarur bolgan savodxonlik, bilim, malaka va konikmalar asoslarini shakllantirishga qaratilgan.

Tayanch orta talim oquv dasturiga muvofiq talim oluvchilarga bilim, malaka va konikmalarning zaruriy hajmini beradi, ularda mustaqil fikrlash va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantiradi.

Tayanch orta talim doirasida (VII sinfdan song) talim oluvchilarda kasblar boyicha birlamchi bilim va konikmalarni shakllantirish uchun ularni professional tashxislash va kasb-hunarga yonaltirish boyicha choralar amalga oshiriladi.

Orta talim oquv dasturiga muvofiq talim oluvchilar tomonidan zarur bilim, malaka va konikmalar ozlashtirilishini, shuningdek talimning keyingi turi tanlanishini hamda yuqori malaka talab qilinmaydigan kasblar egallanishini taminlaydi.

Professional tashxislash va kasb-hunarga yonaltirish, shuningdek talim oluvchilarni yuqori malaka talab qilinmaydigan kasblarga tayyorlash tartibi qonunchilikda belgilanadi.

Umumiy orta talim umumiy orta talim tashkilotlarida uzluksiz tarzda, majburiy bolgan on bir yil davomida amalga oshiriladi.

Orta maxsus talim akademik litseylarda toqqiz yillik tayanch orta talim asosida ikki yil mobaynida amalga oshiriladi va talim oluvchilarning intellektual qobiliyatlarining jadal rivojlanishini, shuningdek chuqur, tabaqalashtirilgan, kasbxunarga va shaxsga yonaltirilgan talim olishini taminlaydi.

Nodavlat talim tashkilotlarida umumiy orta va orta maxsus talim tolovshartnoma asosida amalga oshirilishi mumkin.

Iqtidorli va istedodli bolalarning qobiliyatini rivojlantirish uchun Prezident, ijod va boshqa ixtisoslashtirilgan maktablar, shuningdek maktab-internatlar tashkil etilishi mumkin.

Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bolgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj bolgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan talim muassasalarida, umumiy orta va orta maxsus talim tashkilotlarida inklyuziv shaklda yoki uy sharoitlarida yakka tartibda talim oladi.

Umumiy orta talim tashkilotlarining sinflarida (guruhlarida) talim oluvchilar soni ottiz besh nafardan oshmasligi kerak.

Professional talim egallanadigan kasb va mutaxassislik boyicha quyidagi darajalarni oz ichiga oladi: boshlangich professional talim; orta professional talim; orta maxsus professional talim.

Boshlangich professional talim kasb-hunar maktablarida IX sinf bitiruvchilari negizida bepul asosda kunduzgi talim shakli boyicha umumtalim fanlarining va mutaxassislik fanlarining ikki yillik integratsiyalashgan dasturlari asosida amalga oshiriladi.

Orta professional talim kollejlarda davlat buyurtmasi yoki tolov-shartnoma asosida kasblar hamda mutaxassisliklarning murakkabligidan kelib chiqqan holda, davomiyligi ikki yilgacha bolgan kunduzgi, kechki va sirtqi talim shakllari boyicha umumiy orta, orta maxsus talim hamda boshlangich professional talim negizida amalga oshiriladi.

Orta maxsus professional talim texnikumlarda umumiy orta, orta maxsus, boshlangich professional va orta professional talim negizida davlat buyurtmasi yoki tolov-shartnoma asosida kasblar hamda mutaxassisliklarning murakkabligidan kelib chiqqan holda, davomiyligi kamida ikki yil bolgan kunduzgi, kechki va sirtqi talim shakllari boyicha amalga oshiriladi.

Kasb-hunar maktablari, kollejlar va texnikumlar talim oluvchilarning ozi tanlagan kasbga va mutaxassislikka ega bolishini taminlaydi.

Fuqarolar shartnoma asosida ikkinchi va undan keyingi professional talimni olish huquqiga ega.

Oliy talim bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori malakali kadrlar tayyorlanishini taminlaydi.

Oliy malumotli kadrlarni tayyorlash oliy talim tashkilotlarida (universitetlar, akademiyalar, institutlar, oliy maktablar) amalga oshiriladi. Umumiy orta (on bir yillik talim), orta maxsus (toqqiz yillik tayanch orta va ikki yillik orta maxsus talim), boshlangich professional talim (toqqiz yillik tayanch orta va ikki yillik boshlangich professional talim) olgan shaxslar, shuningdek ushbu Qonun kuchga kirguniga qadar orta maxsus, kasb-hunar talimi (toqqiz yillik umumiy orta va uch yillik orta maxsus, kasb-hunar talimi) olgan shaxslar oliy malumot olish huquqiga ega.

Oliy talim ikki bosqichga - bakalavriat va magistratura bosqichiga ega.

Bakalavriat oliy talim yonalishlaridan biri boyicha chuqurlashtirilgan bilim, malaka va konikmalar beradigan, oqish davomiyligi kamida uch yil bolgan tayanch oliy talimdir.

Magistratura tegishli bakalavriat negizidagi aniq mutaxassislik boyicha oqish davomiyligi kamida bir yil bolgan oliy talimdir.

Magistratura mutaxassisliklarining va ularga muvofiq bolgan bakalavriat talim yonalishlarining royxati talim sohasidagi vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.

Fuqarolar shartnoma asosida ikkinchi va undan keyingi oliy malumotni olish huquqiga ega. Oliy talimdan keyingi talimni oliy talim va ilmiy tashkilotlarda olish mumkin. Oliy talimdan keyingi talim doktorlik dissertatsiyasini tayyorlash va himoya qilish maqsadida mutaxassislikni chuqur organishni va ilmiy izlanishlar olib borishni nazarda tutadigan tayanch doktorantura, doktorantura va mustaqil izlanuvchanlik asosida ilmiy darajaga ega ilmiy va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlashni taminlaydi.

Tayanch doktorantura falsafa doktori (Doctor of Philosophy (PhD) ilmiy darajasiga davogar izlanuvchilar uchun ishlab chiqarishdan ajralgan holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli hisoblanadi.

Doktorantura fan doktori (Doctor of Science (DSc) ilmiy darajasiga davogar izlanuvchilar uchun ishlab chiqarishdan ajralgan holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli hisoblanadi.

Mustaqil izlanuvchilik falsafa doktori (Doctor of Philosophy (PhD) yoki fan doktori (Doctor of Science (DSc) ilmiy darajalariga davogar izlanuvchilar uchun ishlab chiqarishdan ajralmagan holda tashkil etiladigan oliy malakali ilmiy va ilmiypedagog kadrlar ixtisosligi boyicha oliy talimdan keyingi talim shakli hisoblanadi.

Ilmiy va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash, ilmiy darajalar va ilmiy unvonlar berish tartibi, shuningdek harbiy, tibbiyot va boshqa talim tashkilotlarida oliy talimdan keyingi talim olish xususiyatlari qonunchilikda belgilanadi.

Oliy talimdan keyingi talimning davom etish muddati qonunchilikda belgilanadi.

Kadrlarni qayta tayyorlash tayanch mutaxassisliklar va kasblarga muvofiq bolgan yonalishlar boyicha faoliyatni amalga oshirish uchun qoshimcha kasbiy bilim, malaka va konikmalarning zarur hajmi egallanishini taminlaydi.

Kadrlar malakasini oshirish kasbiy bilim, malaka va konikmalarning chuqurlashtirilishi hamda yangilab borilishini taminlaydi, kadrlarning toifasi, darajasi, razryadi va lavozimi oshishiga xizmat qiladi.

Kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish shakllari va muddatlari tegishli davlat talim talablari bilan belgilanadi.

Bolalarning ehtiyojlarini qanoatlantirish, bosh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, shuningdek tijorat tashkilotlari madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport yonalishidagi maktabdan tashqari talim tashkilotlarini tashkil etishi mumkin.

Maktabdan tashqari talim bolalarga uzluksiz talim berishning tarkibiy qismi sifatida ularning istedodi va qobiliyatini rivojlantirishga, manaviy ehtiyojlarini qanoatlantirishga qaratilgan.

Maktabdan tashqari talim tashkilotlari jumlasiga bolalar, osmirlar ijodiyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari, Barkamol avlod bolalar maktablari, bolalarosmirlar sport maktablari, bolalar musiqa va sanat maktablari, studiyalar, axborotkutubxona hamda soglomlashtirish muassasalari kiradi.

Maktabdan tashqari talim berish tartibi talim sohasidagi vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.

5. TINGLOVCHILINING TAYYORGARLIGIGA QOYILADIGAN

TALABLAR (Uyga vazifa)

1.     Oliy talimning normativ-huquqiy hujjatlari va ularning mazmun-mohiyatini bilish;

2.     Oliy talim davlat talim standarti, kadrlar tayyorlash tegishli talim yonalishi boyicha davlat talim standarti, shuningdek, oqitilayotgan fan boyicha oquv rejalari va fan dasturlari mazmuni, ahamiyatini tushunish;

3.     Oliy talim pedagog kadrlarining kasbiy tayyorgarligiga qoyiladigan malaka talablarini bilish;

4.     Oliy talimning normativ-huquqiy hujjatlarini tahlil qilish va tegishli xulosalarni shakllantirish;

5.     Normativ-huquqiy hujjatlar asosida pedagogik faoliyat va oquv-tarbiya jarayonlarini tashkil eta olish;

MUSTAQIL TAYYORLANISH UCHUN MASALALAR:

1-masala

Oliy talim jarayonlarini tashkil etishning qonunchilik normalari oz faoliyat sohangizdan kelib chiqqan holda tizimli tahlil qiling?

Ozbekiston Respublikasi Talim togrisidagi qonunni tahlil qiling (yangi va eski tahriri)?

Asosiy yutuqlar nimalardan iborat?

Mavjud muammolar?

Muammolarni bartaraf etish mexanizmi?

1.

2.

2-masala

Toshkent shahrida joylashgan OTMlardan birida 2021-2022 oquv yilining birinchi semestri boyicha yakuniy nazorat sinovlarining otkazilishi oquv jarayoni grafigiga asosan 2021 yilning 19 yanvaridan 31 yanvarigacha belgilangan edi?

Ammo OTM mamuriyatining buyrugi bilan yakuniy nazorat sinovlarini otkazish muddati bir xafta oldinga surildi, yani, 2021 yilning 19 yanvaridan 25 yanvarigacha deb ozgartirildi. Barcha kurslarda yakuniy nazoratlar fan boyicha oxirgi darsda yozma otkazildi va professor-oqituvchilar tomonidan 2021 yilning 24 yanvar kunigacha tekshirilib yakuniy qaydnoma va talabalarning sinov daftarchalariga rasmiylashtirib berildi.

OTMda 2021 yilning 26 yanvaridan boshlab oquv yilining ikkinchi semestri boyicha oquv jarayoni boshlandi.

Akademik qarzdor talabalarga esa 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha qayta ozlashtirish va topshirish uchun OTM rektorining buyrugi bilan muddat berildi. Ushbu buyruqda OTM professor-oqituvchilariga 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha akadem qarzdor talabalardan joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni qayta olish va tegishli xujjatlarga rasmiylashtirish majburiyati belgilab qoyildi.

OTM rektorining buyrugi bilan 2021 yilning 31 yanvarigacha akadem qarzlarni ozlashtirgan barcha talabalarga ornatilgan tartibda stipendiyalar rasmiylashtirildi. Ushbu yuqorida korsatilgan masalani tahlil qiling?

6. MUSTAQIL OQISH UCHUN ADABIYOTLAR:

1.     Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Yangi tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda qabul qilingan, OzR 01.05.2023 y. ORQ-837-son Konstitutsiyaviy Qonuniga muvofiq tasdiqlangan)

2.     Ozbekiston Respublikasining 20.04.2021 y. ORQ-682-son Normativhuquqiy hujjatlar togrisidagi Qonuni (Qonunchilik palatasi tomonidan

Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Yangi tahriri, OzR 30.04.2023 y. referendumda qabul qilingan, OzR 01.05.2023 y. ORQ-837-son

Konstitutsiyaviy Qonuniga muvofiq tasdiqlangan)24.11.2020 y. qabul qilingan,

Senat tomonidan 18.12.2020 y. maqullangan)

3.     Ozbekiston Respublikasining 23.09.2020 y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni (Qonunchilik palatasi tomonidan 19.05.2020 y. qabul qilingan, Senat tomonidan 07.08.2020 y. maqullangan)

4.     Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 24.12.2021 y. PQ-61-son Davlat oliy talim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari

togrisidagi Qarori

5.     Oliy va orta maxsus talim vazirining 30.11.2021 y. 44-2021-son Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilar tarkibining oquv yuklamasi hamda oquvuslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarini belgilash qoidalarini tasdiqlash togrisidagi buyruqqa ozgartirishlar kiritish haqidagi Buyrugi (AV tomonidan 22.12.2021 y. 3076-1-son bilan royxatga olingan)

6.     Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 23.09.2019 y. 797-son Oliy talim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisida"gi Qarori

7.     Oliy talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II).-Т.: Tafkkur-Buston, 2013/ 576 б.

8.     Oliy talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II): -Т.: Tafkkur-Buston, 2013/ 512 б.

9.     Topildiyev V.R. Talim va tarbiya jarayonlarini tashkil etishning meyoriy huquqiy asoslari.-T.: OzMU nashryoti 2015

Nazorat savollari:

1.     Talim sohasidagi asosiy prinsiplar nimalardan iborat ?

2.     Konstitutsiyada Ozbekistonni ijtimoiy davlat, deb belgilashning ahamiyati nimada?

3.     Konstitutsiyamizda alohida talim ehtiyojlariga ega bolgan bolalarning talim olishga bolgan huquqini taminlashga doir norma belgilanishining ahamiyati nimada?

4.     Oliy talim tashkilotlariga qonunga muvofiq berilayotgan akademik erkinlik hamda ozini ozi boshqarish huquqlarining mazmun-mohiyati nimadan iborat?

5.     Fuqarolarning talim olish huquqini kafolatlashga qaratilgan yangi normalarning mohiyati nimadan iborat?

6.     Talim tizimi yagona va uzluksizdir, uning mohiyati nimada?

7.     Davlat va nodavlat talim tashkilotlarining rivojlantirilishini taminlashga oid normani kiritish zaruriyati nimadan iborat?

8.     Oliy talim pedagog kadrlarining kasbiy tayyorgarligiga qoyiladigan malaka talablari nimalardan iborat?

9.     Oliy malumotli kadrlarni tayyorlashning mohiyati nimada?

10. Oliy talimga oid normativ-huquqiy hujjatlarining mohiyati nimada?

11. Inklyuziv talimning mohiyati?

12. Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi qonuni va uning mohiyati?

13. Normativ-huquqiy hujjatlarning turlari va uning mohiyati nimada?

14. Javobgarlik va jazo tizmi nimalardan iborat?

2- MARUZA. OLIY TALIM SOHASIGA OID QONUNOSTI HUJJATLARI VA ULARNING TURLARI.

Maruzaning asosiy maqsadi:

1. Oliy talimning normativ huquqiy asoslari modulining 2-mavzusini yoritishga moljallangan rejadagi Oliy talim sohasiga oid qonunosti hujjatlari va ularning turlari. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi togrisidagi 2023 yil 11 sentabrdagi Farmoni. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy talim tizimiga oid farmonlari va qarorlari: Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv mustaqilligini taminlash boyicha qoshimcha chora-tadbirlar. Davlat oliy talim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari. Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Oliy talim tizimiga oid qarorlari: Magistratura togrisidagi nizom. Oliy talim muassasalariga oqishga qabul qilish, talabalar oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi. Oliy talim muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi) va kechki (smenali) talimni tashkil etish tartibi. Oliy talim muassasalarida talim jarayonini tashkil etish. Oliy talim muassasalarida ikkinchi va undan keyingi oliy talimni olish. Oliy talim tashkilotlarida masofaviy talim shaklini joriy masalalar boyicha tarqatma materiallardan foydalaniladi.

Maruza natijasida tinglovchi:

maruza yuzasidan yangi tegishli tushuncha, bilim, konikma va tajribaga ega bolish imkoniyatiga ega boladi;

maruza boyicha tegishli misollar va masalalar ustida ishlash, oz munosabatini bildirish, tegishli moddiy va protsessual qonun normalarini qollay olish konikmasiga ega boladi;

oz javobini asoslash, tanqidiy fikrlash, opponentni eshitish konikma va qobiliyatini shakllantirishga erishiladi;

Prezintatsiya orali tasavvur, mushohada va qiyosiy tahlil qilish imkoniyatiga ega boladi.

2.MAVZU BOYICHA DARS OLIB BORISH METODIKASI:

     Maruzani otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan axborotkommunikativ va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi nazarda tutiladi;

     Maruza mavzusining dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar mazmuni haqida tushuncha beriladi;

     Mavzuga oid milliy va xalqaro normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va tahlil qilinadi;

     Reja asosida slaydlar yordamida qonunosti normalarini huquqiy tartibi tushuntiriladi;

     Qonunosti hujjatlari organiladi va tahlil qilinadi;

     Munozarali (nazariy) savollar ortaga tashlanadi va ularga baho beriladi; Muammoli masalalar tarqatiladi va ularning yechimi eshitiladi;

     Zaruriyat tugilganda, masala va savollar uyga topshiriq sifatida beriladi;

     Asosiy tushunchalar, savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun yasaladi.

TAYANCH TUSHUNCHALAR:

Malaka - shaxsning kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan, malumot togrisidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va konikmalar darajasi.

Malaka amaliyoti oquv jarayonining nazariy bilimlarini mustahkamlash, amaliy konikma hosil qilish, oquv rejalari va oquv dasturlarning malum (yakuniy) qismidagi mavzu boyicha materiallar toplash uchun otkaziladigan bir qismi.

Malaka talablari oliy talim tegishli bosqichi bitiruvchisining bilim, konikma va kompetensiyalariga qoyiladigan talablar;

Modul - tarbiyalash, oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari) qismlarining majmuasi.

Mutaxassislik - malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.

Oliy malumot haqida davlat hujjati (diplom) akkreditatsiyadan otgan oliy talim muassasalari bitiruvchilariga beriladigan va ularning oliy talimning oquv rejalari va oquv dasturlarini bajarganliklarini tasdiqlovchi davlat namunasidagi hujjat. Hujjat uzluksiz talimning keyingi bosqichlarida oqishni davom ettirish yoki olingan akademik darajaga muvofiq ishlash huquqini beradi.

Oliy talim muassasasi akkreditatsiyasi oliy talim muassasasi faoliyati darajasini davlat talim standartlarining mezon va talablariga javob berishi hamda bitiruvchilar oliy talim togrisidagi hujjatlarni berish huquqining davlat tomonidan etirof etilishi.

Oliy talim muassasasi attestatsiyasi davlat talim standartlariga muvofiq oliy talim muassasasi faoliyatini baholash va kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash boyicha davlat nazoratining asosiy shakli.

Oliy talimning bakalavriat yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari klassifikatori Ozbekiston Respublikasining axborotlarni kodlash va tasniflash yagona tizimining (KTYAT) tarkibiy qismidir. Mazkur davlat standarti Ozbekiston Respublikasining Talim togrisida Qonuni, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash togrisidagi Farmoni va Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 5 yanvardagi 5-son Uzluksiz talim tizimi uchun davlat talim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish togrisidagi qarorlariga muvofiq ishlab chiqilgan.

Tajriba orttirish (ishlab chiqarishda, ilmiy-tadqiqot muassasasida, xorijda tajriba orttirish) magistratura mutaxassisligi boyicha maqsadli kasbiy talim oquv reja va oquv dasturlarini ozlashtirish, magistratura talabalarida ilmiytadqiqot kompetensiyalarni shakllantirish maqsadida talimni fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyasini rivojlantirish yoli orqali magistrlarni eng yangi ilmiy-texnik rivojlanishdagi yutuqlar hamda iqtisod, fan, mudofaa, texnika, madaniyat va sogliqni saqlash va boshqa tarmoqlardagi zamonaviy texnika va texnologiyalar bazasida ilmiy tadqiqot olib borishi.

Talim sifatini nazorat qilish - oqitish mazmuni va natijalarining davlat talim standartlari talablariga muvofiqligini tekshirish.

Talim sifatini nazorat qilish oqitish mazmuni va natijalarining davlat talim standartlari talablariga muvofiqligini tekshirish.

Talim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari - talim oluvchilar, voyaga yetmagan talim oluvchilarning ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning vakillari.

Oqitish sifatini nazorat qilish - talabaning bilim saviyasini tekshirish va uning oquv dasturini ozlashtirish darajasini aniqlash.

Oqitishning meyoriy muddati - talim oluvchilar tomonidan oquv rejalari va fanlar dasturi ozlashtirilishi uchun belgilangan muddat.

Oquv dasturi talim mazmunini belgilovchi oquv fanining asosiy mavzulari, mazmuni, ozlashtirilishining eng maqbul usullari, axborot manbalari korsatilgan hujjat.

Oquv yili oliy talim muassasasida bir talim kursini yakunlashga moljallangan oquv faoliyati davri. Oquv yili ikki kalendar yil bilan belgilanadi, masalan, 2021/2022 oquv yili.

Oquv reja oliy talimning muayyan bakalavriat talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi boyicha oquv faoliyati turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni organishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini talim davrining toliq muddati uchun belgilaydigan hujjat.

Oquv semestri oliy talim muassasasida oquv yilining yarmini tashkil etuvchi ozaro boglangan fanlarning malum majmuini ozlashtirishga moljallangan va ular boyicha yakuniy nazorat bilan tugallanadigan qismi. Ayrim hollarda oquv semestri oquv yilining uchdan bir qismini tashkil etishi mumkin.

Oquv fani talim jarayonida muayyan talim yonalishi va mutaxassisliklar boyicha ozlashtirilishi zarur bolgan tegishli ilmiy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, ijtimoiy sohalardan saralab olingan bilim va konikmalar tizimi.

Oquv fanlari bloki - oquv rejalari va fanlar dasturlarining kadrlar tayyorlash jarayonida aniq maqsad va vazifalarga erishish uchun muayyan bilim sohasi yoki faoliyatning ozlashtirilishini taminlaydigan oquv fanlarini birlashtiruvchi tarkibiy qismi.

Oquv yuklama oquv dasturlarni ozlashtirish uchun zarur bolgan akademik soatlar hajmi.

Farmoyish vakolatli davlat organlari yoki mansabdor shaxslar tomonidan kechiktirib bolmaydigan va tezda bajarilishi lozim bolgan masalalar boyicha qabul qilinadigan normativ hujjat.

Farmon Ozbekiston Respublikasi davlat boshligi tomonidan turmushda, hayotda, xalq xojaligida, iqtisodiyotda, talimda, ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda juda katta ozgarishlarga olib keladigan ota muhim masalalarni tartibga solish va mustahkamlash yuzasidan Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadigan normativ hujjat.

Eksternat tartibidagi talim olish oquv dasturlarini mustaqil ravishda ozlashtirishni oz ichiga olib, uning yakunlari boyicha talim oluvchilardan davlat talim muassasalarida yakuniy va davlat attestatsiyalaridan otishni talab etadi. Yuridik kuchi boyicha oliy yuridik kuchga ega bolgan qonun hujjatlari hamda qonunlarga asoslangan va ularga zid kelmaydigan hujjatlar qonunosti hujjatlari alohida ajratib korsatiladi. Qonunlardan tashqari, mutlaq barcha normativ hujjatlar qonunosti hujjatlari hisoblanadi.

Yakuniy davlat attestatsiyasi - bakalavr yoki magistr darajasiga qoyiladigan malaka talablariga muvofiq holda, malum talab va tartibotlar vositasida bitiruvchi tomonidan oliy talim oquv reja va dasturlarining bajarilishi sifatini baholash.

Yakuniy davlat attestatsiyasi bakalavr yoki magistr akademik darajasiga qoyiladigan malaka talablariga muvofiq holda, malum talab va tartib asosida (fanlar boyicha davlat attestatsiyasi, bitiruv malakaviy ishi yoki magistrlik dissertatsiyasi himoyasi) bitiruvchi tomonidan oliy talim oquv reja va oquv dasturlarining ozlashtirish darajasi hamda sifatini baholash jarayoni.

2.MARUZANING ASOSIY MASALALARI:

Oliy talim sohasiga oid qonunosti normativ huquqiy hujjatlar haqida soz ketganda, qonun osti normativ huquqiy hujjatlar ozi nima eganligini takidlash lozim. Ozbekiston Respublikasining Normativ-huquqiy hujjatlar togrisidagi Qonunda rasman mustahkamlab qoyilganidek, Ozbekiston Respublikasida barcha qonunchilik hujjatlari ikki xil korinishda namoyon boladi:

1) Qonunlar 2) Qonun osti hujjatlari

Ozbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlarining ikkinchi turi bu qonun osti hujjatlaridir. Qonun asosida tashkil etilgan hamda unga zid bolmagan vakolatli organlarning huquq ijodkorligi hujjatlari qonun osti hujjatlari hisoblanadi. Masalan,

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

Qonunosti hujjatlari tushunchasi ularning hammasi uchun umumiy va xosdir. Shuning uchun normativ farmoyishlarni qabul qiluvchi (chiqaruvchi) organlarga bogliq ravishda qonunosti hujjatlarining quyidagi turlarini ajratib korsatish odatga aylangan.

Ozbekiston Respublikasining Prezidenti Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hamda ularni ijro etish uchun farmonlari va qarorlari tarzida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.

Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari, Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qarorlar tarzida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.

Vazirliklar, davlat qomitalari va idoralar oz vakolati doirasida buyruqlar hamda qarorlar tarzida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.

Vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari

Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari, Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlari asosida hamda ularni ijro etish uchun qabul qilinadi.

Buyruqlar vazirlar tomonidan yoki idora nomidan qarorlar qabul qilish yakka tartibda amalga oshiriladigan idoralar rahbarlari tomonidan qabul qilinadi.

Qarorlar davlat qomitalari tomonidan yoki idora nomidan qarorlar qabul qilishni mazkur idoraning kollegial organi amalga oshiradigan idoralar tomonidan qabul qilinadi.

Vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari boshqa vazirliklar, davlat qomitalari yoki idoralar bilan kelishilgan holda qabul qilinishi mumkin.

Vazirliklar, davlat qomitalari va idoralar tomonidan qoshma qarorlar tarzida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinishi mumkin.

Vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning tarkibiy bolinmalari hamda hududiy organlari normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilishga haqli emas.

Demak, yuqoridagi korsatilgan davlat hokimiyati organlari talim-tarbiya jarayonlarini tashkil etishning qonun osti normativ huquqiy hujjatlarin qabul qilish huquqiga ega hisoblanadi.

Prezident hujjatlari. Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga binoan, Ozbekiston Respublikasining Prezidenti Konstitutsiyaga va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan respublikaning butun hududida majburiy kuchga ega bolgan farmonlar va qarorlar chiqaradi. Konstitutsiya Prezidentdan qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan farmonlar chiqarishni talab qilmaydi. Aslida Prezidentga oz farmonlari bilan qonun darajasidagi normalarni ornatish huquqi beriladi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tomonidan Oliy talim tizimini yanada takomillashtirish uchun bir qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.

2023 yil 30 aprelda otkazilgan referendumda umumxalq ovoz berish orqali

Ozbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi qabul qilinganligi Yangi Ozbekistonni barpo etishning konstitutsiyaviy asoslarini mustahkamlashga xizmat qildi.

Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaga muvofiq otkazilgan prezidentlik saylovi yana bir bor jamiyatimizning siyosiy yetukligi, Yangi Ozbekistonni barpo etish yolida amalga oshirilayotgan islohotlarni xalqimiz toliq qollab-quvvatlaganidan dalolat bermoqda.

Shu bilan birga, yangilangan konstitutsiyaviy-huquqiy sharoitlarda mamlakatimiz taraqqiyotining asosiy yonalishlarini takomillashtirish va amalga oshirilayotgan keng kolamli islohotlarni yangi bosqichga olib chiqish talab etilmoqda.

Xalqimizning erkin va farovon, qudratli Yangi Ozbekistonni barpo etish boyicha xohish-irodasini royobga chiqarish, har bir fuqaroga oz salohiyatini rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlarni yaratish, soglom, bilimli va manaviy barkamol avlodni tarbiyalash, global ishlab chiqarishning muhim boginiga aylangan kuchli iqtisodiyotni shakllantirish, adolat, qonun ustuvorligi, xavfsizlik va barqarorlikni kafolatli taminlash maqsadida, Yangi Ozbekiston taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab chiqilgan Ozbekiston 2030 strategiyasi tasdiqlandi(Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi togrisidagi 2023 yil 11 sentabrdagi Farmoni).

Strategiya Germaniya, Fransiya, Koreya tajribalari asosida yangi usulda ishlab chiqilgan bolib, uning maqsadlari va samaradorlik korsatkichlari aholi tomonidan oson qabul qilib, tushunish uchun qulay shaklda bayon etilgan

HAR BIR INSONGA OZ SALOHIYATINI ROYOBGA CHIQARISHI UCHUN MUNOSIB SHAROITLARNI YARATISH

Talim tizimi islohotlari

1. Maktabgacha talim tizimini yangi bosqichga olib chiqish hamda bolalarning toliq qamrovini taminlash.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Bolalarni maktabgacha talim va tayyorlov guruhlari bilan toliq qamrab olish.

Davlat maktabgacha talim tashkilotlarini 100 foiz kompyuter sinfi bilan taminlash orqali tarbiyalanuvchilarda boshlangich kompyuter savodxonligi konikmalarini shakllantirish.

100 foiz maktabgacha talim tashkilotlarini toza ichimlik suv va zamonaviy sanitariya-gigiyena infratuzilmasi bilan taminlash.

2. Umumiy orta talim tizimida Talim uchun qulay muhit dasturini amalga oshirish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

Olis va chekka hududlarda joylashgan 715 ta umumiy orta talim muassasalari oquvchilari uchun bepul avtobuslarni yolga qoyish.

Umumiy orta talim muassasalarini toza ichimlik suv va zamonaviy sanitariyagigiyena infratuzilmasi bilan toliq taminlash. 3. Umumiy orta talim tizimini yangi bosqichga olib chiqish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

700 ga yaqin nomdagi yangi darsliklar, mashq daftarlari, pedagoglar uchun metodik qollanmalar va mobil ilovalar yaratish.

Yangi avlod darsliklari asosida planshetlar uchun 1 000 ta multimedia dasturlarini yaratish.

Talim tashkilotlariga har yili 500 nafar til egalari bolgan xorijiy mutaxassislarni jalb etish.

Barcha umumiy orta talim muassasalarida kasb-hunarlarga orgatish kurslarini joriy etish.

Prezident maktablari va ixtisoslashtirilgan maktablarning talim metodikasini barcha umumiy orta talim muassasalarining oquv jarayonlariga жорий qilish.

4. Pedagog kadrlar maqomini oshirish, ularning bilimi va malakasini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

1 000 nafar tarbiyachi va oqituvchilarni xorijiy mamlakatlarga malaka oshirish va stajirovkaga yuborish.

Maktabgacha talim tashkilotlari va umumiy orta talim muassasalari pedagog xodimlarining ortacha ish haqini 2 barobar oshirish.

500 ming nafar maktabgacha talim tashkilotlari va umumiy orta talim muassasalari xodimlarining malakasini uzluksiz oshirish.

Ehtiyoj yuqori bolgan yonalishlar va olis hududlardagi abituriyentlar uchun pedagogik talim yonalishlari boyicha kadrlarni toliq davlat granti asosida tayyorlash tizimini joriy qilish.

5. Umumiy orta talimni rivojlantirish uchun xususiy sektorni keng jalb qilish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Nodavlat umumiy orta talim tashkilotlari sonini 1 000 taga yetkazish.

Kelgusi besh yilda nodavlat umumiy orta talim tashkilotlari faoliyatini yolga qoyish uchun 1 trillion som miqdorida imtiyozli kreditlar ajratish.

2024 yildan boshlab har yili davlat-xususiy sheriklik asosida kamida 100 tadan umumiy orta talim muassasalari qurilishi boyicha shartnomalar tuzish.

Nodavlat umumiy orta talim tashkilotlarida tahsil olayotgan oquvchilar ulushini 3 barobarga oshirish.

Davlat-xususiy sheriklik asosida va xalqaro moliya institutlaridan jalb qilinadigan mablaglar hisobidan 2 milliard dollarlik umumiy orta talim tashkilotlari tarmogini kengaytirish loyihalarini amalga oshirish.

6. Professional talim tizimini rivojlantirish orqali oquvchilarni zamonaviy bilim va konikmalarga orgatish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

700 ta professional talim muassasalarida talim sifatini oshirish va moddiytexnika bazasini takomillashtirish.

14 ta hududiy professional tayyorgarlik markazlarini tashkil etish, malaka toifasiga ega bolgan pedagog kadrlar ulushini 50 foizga, masofaviy ёки аралаш shakllarda tashkil etiladigan malaka oshirish kurslari ulushini 30 foizga yetkazish. Orta bogin mutaxassislarini tayyorlashda davlat grantini axborot texnologiyalari, qurilish, transport va logistika yonalishlarida 100 foizga yetkazish.

7. Oliy talim bilan qamrovni kengaytirish, oliy malumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Yoshlarni oliy talim bilan qamrab olish darajasini kamida 50 foizga yetkazish. Umumiy orta talim tashkilotlarini oliy malumotli pedagog kadrlar bilan toliq taminlash.

30 ta oliy talim muassasasining talim dasturlarini xalqaro akkreditatsiyadan otkazish.

Top-500ga kiradigan xorijiy universitetlar bilan hamkorlikda kamida 50 ta qoshma talim dasturi asosida ikki diplomli tizimni joriy etish.

10 ta oliy talim muassasasini dunyoning eng nufuzli Top-1 000oliy talim tashkilotlari reytingiga kiritishga erishish.

Oliy talim muassasalarida ilmiy tadqiqotlar natijadorligini oshirish va ilmiy salohiyatni 70 foizga yetkazish.

8. Oliy talim muassasalari tashkiliy-boshqaruv faoliyatini takomillashtirish, ularning moddiy-texnik taminotini mustahkamlash.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari 5 ta oliy talim muassasasini milliy tadqiqot oliygohlariga aylantirish.

Qoshimcha 120 ming orinli oquv binolari hamda 150 ming orinli talabalar turar joylarini qurish.

Kutubxonalarni kamida 1 million ta zamonaviy adabiyotlar bilan toldirish va kutubxona fondini toliq raqamlashtirish.

9. Fundamental tadqiqotlarni zamon talablaridan kelib chiqib yangi yonalishlar bilan boyitish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Fundamental tadqiqotlarni amalga oshirish uchun 3 trillion som mablag ajratish. Fundamental tadqiqot yonalishi boyicha 8 ta yetakchi xorijiy ilmiy maktablar bilan hamkorlikni yolga qoyish.

Til va adabiyot, tarix, arxeologiya, madaniyat va sanat yonalishlaridagi ilmiy dasturlar uchun 2 trillion som ajratish.

10.Iqtisodiyotning eng tez osib borayotgan yonalishlarida amaliy tadqiqotlarni kuchaytirish, korxona oliygoh ilmiy tashkilot klaster tizimini joriy etish.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari Amaliy tadqiqotlarga Davlat budjetidan 4 trillion som mablag yonaltirish.

Iqtisodiyot tarmoqlarining drayver yonalishlarida 850 turdagi innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish.

Amaliy tadqiqotlar natijalari asosida 2,5 mingdan ziyod yangi ilmiy ishlanmalar yaratish.

Transport va logistika, qishloq xojaligida hosildorlik, energetika, biotexnologiya, geologiya va metallni qayta ishlash, mashinasozlik va elektronika yonalishlarida 8 ta ilmiy ishlab-chiqarish klasterini tashkil etish.

11. Yosh tadqiqotchilarning ulushini oshirish, ularning ilmiy izlanishlarini qollab-quvvatlash.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

40 yoshgacha bolgan tadqiqotchilarning ulushini kamida 60 foizga yetkazish, ilmiy tashkilot xodimlarining ish haqini ortacha 2 barobarga oshirish.

Ilmiy, amaliy, innovatsion va startap loyihalarni moliyalashtirish boyicha yillik tanlovlar sonini 20 taga yetkazish.

Stajyor-tadqiqotchilik, tayanch doktorantura, doktorantura hamda maqsadli doktorantura kvotalari sonini 5 200 taga yetkazish.

12. Barcha yonalishlarda innovatsion faoliyatni keng joriy etish, ilmiy tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qollab-quvvatlash.

2030 yilgacha erishiladigan maqsadlarning samaradorlik korsatkichlari

Ozbekiston Global Innovatsion Indeksda Top-50 talik mamlakatlar royxatiga kirishini taminlash.

Har bir million aholiga togri keladigan tadqiqotchilar sonini 2 ming nafarga yetkazish.

Ichki va tashqi bozorlarda tijoratlashtirish natijasida yaratiladigan yangi innovatsion ishlanmalar sonini 2 baravarga oshirish.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy talim muassasalari rahbar va pedagog kadrlarining uzluksiz malakasini oshirish tizimini joriy etish togrisida 2019 yil 27 avgustdagi PF-5789-son Farmoniga kora, Songgi yillarda oliy talim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarining (keyingi orinlarda rahbar va pedagog kadrlar) kasbiy bilim, malaka va konikmalarini rivojlantirishga keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslari oquv jarayoniga oqitishning zamonaviy shakl va texnologiyalari, jumladan masofaviy talim, vebinar texnologiyalari, avtomatlashgan monitoring, elektron portfolio axborot tizimlari joriy etilmoqda.

Shu bilan birga, rahbar va pedagog kadrlar malakasini oshirishning amaldagi tartibi samarasi past bolganligi, kop resurs sarflashni talab etayotgani hamda zamonaviy talablarga javob bermayotganligi, ushbu jarayonga innovatsion yondashuvlarni joriy etishni hamda kadrlarning kasbiy kompetentligini doimiy rivojlantirish mexanizmlarini qollashni talab etmoqda.

Rahbar va pedagog kadrlarning malakasini oshirish tizimini yangi bosqichga kotarish, ularning kasbiy malakasini oshirishning zamonaviy shakllarini hamda ilmiy va ilmiy-pedagogik faoliyat natijalarini inobatga oladigan tabaqalashtirilgan va muqobil uzluksiz malaka oshirish tizimini amaliyotga keng joriy etish maqsadida, rahbar va pedagog kadrlarning uzluksiz malakasini oshirish tizimining asosiy vazifalari etib belgilangan:

1)                      rahbar va pedagog kadrlarning kasbiy bilimi, konikmalari va mahoratini uzluksiz yangilab borish mexanizmlarini joriy etish, zamonaviy talablarga muvofiq oliy talim sifatini taminlash uchun zarur darajada kasbiy tayyorgarlikni oshirish;

2)                      malaka oshirishning bevosita va kasbiy faoliyatga aloqador bilvosita shakllarini variativ va bir-birini toldirish tamoyillari asosida amaliyotga joriy etishini taminlash va monitoring olib borish;

3)                      rahbar va pedagog kadrlarning ilmiy-pedagogik salohiyatidan kelib chiqib ularning kasbiy ehtiyojlarni qanoatlantirishga yonaltirilgan uzluksiz malaka oshirishning shakllarini mustaqil tanlash va ozlashtirish imkoniyatini yaratish;

4)                      rahbar va pedagog kadrlarning kasbiy mahoratini muntazam oshirish asosida ularning ilmiy va amaliy tadqiqotlar, texnologik taraqqiyot hamda oqitilayotgan fanlar boyicha innovatsiyalar, shuningdek oquv jarayonini tashkil etishning zamonaviy uslublari sohalaridagi konikmalarini rivojlantirish;

5)                      yuqori samarali zamonaviy talim va innovatsion texnologiyalar, ilgor xorijiy tajribani keng joriy etgan holda rahbar va pedagog kadrlarning malakasini oshirish boyicha malaka talablari, oquv rejalari va dasturlarini doimiy yangilab borish, ularning faoliyatini zarur darajada tashkil etish va samaradorligini taminlash; 6) rahbar va pedagog kadrlarda Internet jahon axborot tarmogi, multimedia tizimlari va masofadan oqitish usullaridan foydalangan holda, ilgor pedagogika, axborot-kommunikatsiya va innovatsion texnologiyalarni egallash va ularni oquv jarayoniga faol tatbiq etish konikmalarini rivojlantirish;

7) rahbar va pedagog kadrlarning chet tilini amaliy ozlashtirish darajasini oshirish, oz kasbiy mahoratini, pedagogik va ilmiy faoliyati samaradorligini muttasil oshirib borish imkoniyatlarini yaratish.

-        Rahbar va pedagog kadrlarning uzluksiz malaka oshirishi:

-        mutaxassislik boyicha mustaqil malaka oshirish;

-        muqobil malaka oshirish;

-        talim dasturlari asosida ixtisoslashtirilgan qayta tayyorlash va malaka oshirish muassasalarida bevosita oqish shakllarini oz ichiga oladi. Bunda, rahbar va pedagog kadrlarga ularning kasbiy, oquv-metodik va ilmiypedagogik faoliyati natijalaridan kelib chiqib, muqobil malaka oshirish yoki talim dasturlari asosida oqish shakllarini tanlash imkoniyati beriladi.

Ozbekiston Respublikasida oliy talimni tizimli isloh qilishning ustuvor yonalishlarini belgilash, zamonaviy bilim va yuksak manaviy-axloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga kotarish, oliy talimni modernizatsiya qilish, ilgor talim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 08.10.2019 y. PF-5847-son Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash togrisidagi Farmoni qabul qilingan.

Ozbekiston Respublikasi Oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi oliy talim tizimini ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, talim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida talim sifatini yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida, shuningdek Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 iyuldagi PQ-4391-son Oliy va orta maxsus talim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari togrisidagi qarori ijrosi yuzasidan ishlab chiqilgan.

Konsepsiya Ozbekiston Respublikasida oliy talimni rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yonalishlari, vazifalari, orta va uzoq muddatli istiqboldagi bosqichlarini belgilaydi hamda sohaga oid dasturlar va kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun asos boladi.

Unda quyidagilar nazarda tutilgan(qisqacha):

oliy talim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat va nodavlat oliy talim muassasalari faoliyatini tashkil etish asosida oliy talim bilan qamrov darajasini 50 foizdan oshirish, sohada soglom raqobat muhitini yaratish; Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini mamlakatimiz oliy talim muassasalarining flagmaniga aylantirish; respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasini xalqaro etirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga, shu jumladan, Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga kiritish; oliy talim muassasalarida oquv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul

tizimiga otkazish; xalqaro tajribalardan kelib chiqib, oliy talimning ilgor standartlarini joriy etish,

jumladan, oquv dasturlarida nazariy bilim olishga yonaltirilgan talimdan amaliy konikmalarni shakllantirishga yonaltirilgan talim tizimiga bosqichma-bosqich otish; oliy talim mazmunini sifat jihatidan yangi bosqichga kotarish, ijtimoiy soha va

iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib hissa qoshadigan, mehnat bozorida oz ornini topa oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini yolga qoyish; oliy talim muassasalarining akademik mustaqilligini taminlash;

oliy talim muassasalarida talim, fan, innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar

natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bogliqligini nazarda tutuvchi Universitet 3.0 konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish(Uchinchi avlod universiteti, yoki Universitet 3.0, esa fan-talim bilan bir qatorda innovatsiya va ilmiy-tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyati bilan ham shugullanadi); xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablaglar hisobiga oliy talim muassasalarida texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi, startap, akselerator markazlarini tashkil etish hamda ularni tegishli tarmoq, soha va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tadqiq qiluvchi va prognozlashtiruvchi ilmiy-amaliy muassasalar darajasiga olib chiqish; oliy talim muassasalari professor-oqituvchilari, ilmiy izlanuvchilari, doktorantlari, bakalavriat va magistratura talabalarining yuqori impakt-faktorga ega nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar chop etishi, maqolalarga iqtiboslik korsatkichlari oshishi, shuningdek, respublika ilmiy jurnallarini xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazasiga bosqichma-bosqich kiritilishini taminlash;

Ozbekiston oliy talim tizimini Markaziy Osiyoda xalqaro talim dasturlarini amalga oshiruvchi xabga aylantirish; oliy talimning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xorijiy talim va ilm-fan

texnologiyalarini jalb etish; talaba-yoshlar talim-tarbiyasi uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni oz ichiga olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq etish; oliy talim muassasalarining infratuzilmasi va moddiy-texnik bazasini, shu jumladan, xalqaro moliya institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb qilish hisobiga yaxshilash, ularni bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish tizimiga otkazish va moliyaviy barqarorligini taminlash;

talimning ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan ozaro

manfaatli hamkorligini yolga qoyish; aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, shu jumladan, imkoniyati cheklangan shaxslarning oliy talim bilan qamrov darajasini oshirish, ular uchun infratuzilmaga oid sharoitlarni yaxshilash.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida belgilangan vazifalar ijrosini izchil taminlash, shuningdek, oliy talim muassasalarining mustaqilligini kengaytirish, ular faoliyatida davlat mamuriy boshqaruvini keskin kamaytirish hamda shu orqali ozgaruvchan mehnat bozori talablariga javob bera oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlovchi davlat oliy talim muassasalarini shakllantirish maqsadida, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 24.12.2021 y. PQ-60-son Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv mustaqilligini taminlash boyicha qoshimcha chora-tadbirlar togrisidagi qarori qabul qilingan.

2022/2023 oquv yilidan boshlab moliyaviy mustaqillik berilgan davlat oliy talim muassasalariga quyidagi qoshimcha vakolatlar berilsin:

a) akademik mustaqillik sohasida: oquv rejalari, oquv dasturlari, malaka talablarini kasbiy standartlar asosida tasdiqlash, talim tilini hamda talim yonalishlari va mutaxassisliklari xususiyatlarini inobatga olgan holda talim olish shaklini belgilash; bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari uchun oqish

davomiyligi muddatlarini belgilash; doktoranturada tolov-kontrakt asosida oqish qiymatini belgilash, budjetdan tashqari mablaglar hisobidan grant ajratish orqali doktoranturaga tanlov asosida kvotaga qoshimcha ravishda qabul qilish; doktorant va mustaqil izlanuvchilarga ilmiy rahbarlik qilish tartibini tasdiqlash; magistratura bosqichida talimning sirtqi, masofaviy va kechki shakllarini joriy etish, talim yonalishlari va mutaxassisliklar boyicha qosh malakalar, shu jumladan amaliy malakalar berish tizimini joriy qilish; ozaro kelishuvlar asosida oliy talim muassasalari bilan akademik mobillikni

amalga oshirish; oliy talim muassasasi va uning tuzilmasidagi talim muassasalari uchun oz grifi

asosida darsliklar hamda boshqa oquv va ilmiy adabiyotlarni yaratish va nashr etish; talim sifatini ichki nazorat qilish mexanizmlarini belgilash va joriy etish; b) tashkiliy-boshqaruvdagi mustaqillik sohasida:

faoliyatining asosiy yonalishi talim, ilm-fan, uning natijalarini joriy etish hamda

tijoratlashtirish bilan bogliq bolgan, davlat budjeti mablaglari hisobidan moliyalashtirilmaydigan tarkibiy tuzilmalar, tijorat va notijorat tashkilotlarni tashkil etish;

oliy talim muassasalari uchun belgilangan normativlardan qati nazar

muassasaning tuzilmasini tasdiqlash va shtat birliklari sonini belgilash; mehnat bozoridagi ehtiyojdan kelib chiqib, yangi talim yonalishlari va mutaxassisliklarni ochish, amaldagi talim yonalishlari hamda mutaxassisliklarni tugatish;

pedagog va boshqa xodimlarni ishga qabul qilish, ishdan ozod etish va ichki

rotatsiyasiga oid tartibni belgilash; xorijiy davlat fuqarolarini tolov-kontrakt asosida oqishga qabul qilish va

masofaviy talim olish shaklida oqitishni tashkil etish.

Nazarda tutilgan vakolatlar oliy talim muassasalari tomonidan qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq mustaqil ravishda amalga oshiriladi.

Talim togrisidagi Ozbekiston Respublikasi qonunlariga, Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash va attestatsiyadan otkazish tizimini yanada takomillashtirish togrisida 2012 yil 24 iyuldagi PF-4456-son Farmoniga, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimida magistratura faoliyatini yanada takomillashtirish, uning samaradorligini oshirish chora-tadbirlari togrisida 2007 yil

10 sentabrdagi 190-son qaroriga muvofiq hamda oliy talim muassasalarida magistrlar tayyorlash samaradorligini oshirish maqsadida Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 02.03.2015 y. 36-son Magistratura togrisidagi nizomni tasdiqlash haqidagi Qarori qabul qilingan.

Magistratura faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini oshirish, kadrlar tayyorlash sifati va ularning raqobatbardoshligini kuchaytirish maqsadida ishlab chiqilgan hamda oliy talim muassasalarida magistrlar tayyorlashning asosiy qoidalari va tartibini, umumqabul qilingan xalqaro standartlarga binoan magistrlik dissertatsiyasi mazmuni va sifatiga qoyiladigan mezonlar va talablarni belgilaydi.

Magistratura togrisidagi nizomning amal qilishi:

Ozbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasi, Ozbekiston Respublikasi Bankmoliya akademiyasi hamda Ozbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambagallikni qisqartirish vazirligi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabiga; Ozbekiston Respublikasi hududida oz faoliyatini yuritayotgan, ornatilgan tartibda faoliyati xususiyatlari inobatga olinib, magistrlar tayyorlashni amalga oshirayotgan xalqaro va xorijiy oliy talim muassasalariga tatbiq etilmaydi.

Toshkent davlat yuridik universitetining magistraturasiga qabul qilish va oqitish tartibi Ozbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan belgilanadi

Talim togrisidagi Ozbekiston Respublikasi Qonunida belgilangan vazifalar hamda talim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarga muvofiq oliy talim muassasalariga oqishga qabul qilish, talabalar oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi va qoidalarini takomillashtirish maqsadida Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 20.06.2017 y. 393-son Oliy talim muassasalariga oqishga qabul qilish, talabalar oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi togrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqidagi Qarori qabul qilingan.

Unga kora, Oliy talim muassasalarining bakalavriatiga talabalarni oqishga qabul qilish tartibi togrisida nizom;

Oliy talim muassasalarining magistraturasiga oqishga qabul qilish tartibi togrisida nizom;

Oliy talim muassasalari talabalari oqishini kochirish, qayta tiklash va oqishdan chetlashtirish tartibi togrisida nizomlar tasdiqlangan.

Oliy talim muassasalarining bakalavriatiga talabalarni oqishga qabul qilish tartibi togrisida nizom oliy harbiy hamda harbiylashtirilgan talim muassasalariga va Ozbekistonda faoliyat olib borayotgan xorijiy oliy talim muassasalari hamda ularning filiallariga tatbiq etilmaydi.

Oliy talim muassasalari qabulni Ozbekiston Respublikasi Prezidentining yoki Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan davlat grantlari va tolovkontrakt asosida qabul kvotalariga muvofiq amalga oshiradilar.

Oliy talim muassasalarining kunduzgi, sirtqi, maxsus sirtqi va kechki (smenali) talim shakllariga talabalarni qabul qilish Ozbekiston Respublikasi talim muassasalariga oqishga qabul qilish boyicha Davlat komissiyasi (keyingi orinlarda

Davlat komissiyasi deb ataladi) tomonidan kirish imtihonlari (test sinovlari, kasbiy

(ijodiy) imtihon, yozma imtihon) natijalariga kora toplangan ballarning reyting tizimi boyicha amalga oshiriladi.

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining yoki Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan tolov-kontrakt asosida qabul kvotalari doirasida hamda qabul kvotalaridan tashqari abituriyentlarni oqishga qabul qilish Davlat komissiyasi tomonidan mazkur Nizomda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Oliy talim muassasalariga qabul barcha uchun (ham grantlar, ham tolovkontrakt boyicha) teng huquqlilik, yagona qabul qoidalari va yagona tanlov asosida amalga oshirilib, test sinovlarida eng yuqori ball toplagan abituriyentlarning davlat grantlari boyicha birinchi navbatda qabul qilinish huquqi taminlanadi. Qolgan abituriyentlar test ballari reytingi asosida belgilangan tolov-kontrakt kvotalari doirasida qabul qilinish huquqiga egadirlar.

Tanlov har bir oliy talim muassasasi boyicha talim yonalishlari, oqitish tillari va shakllariga kora alohida otkaziladi. Ayrim yonalishlar boyicha hududlar kesimida maqsadli qabul kvotalari tasdiqlangan taqdirda, tanlov har bir hudud boyicha alohida otkaziladi.

Abituriyentlarga oliy talim muassasalarining uchtagacha bakalavriat talim yonalishida tanlovda ishtirok etish huquqi beriladi.

Nogironligi bolgan shaxslar alohida ajratilgan kvotalar doirasida, tanlangan bakalavriat talim yonalishlari boyicha tanlovda ishtirok etadi.

Ozbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safida muddatli harbiy xizmatni otab, harbiy qism qomondonligining tavsiyanomalariga ega bolgan abituriyentlar, Ozbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibiga kiruvchi vazirliklar va idoralarning xizmatdagi ofitserlari, kontrakt boyicha xizmat qilayotgan serjantlar va oddiy askarlar tarkibidagi harbiy xizmatchilarining hamda Milliy gvardiyaning xizmatdagi xodimlarining farzandlari ular uchun alohida ajratilgan kvotalar doirasida tanlovda qatnashib, yetarli ball toplagan taqdirda tanlangan birinchi bakalavriat talim yonalishiga tavsiya etiladi.

Nogironligi bolgan shaxslar, Ozbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safida muddatli harbiy xizmatni otab, harbiy qism qomondonligining tavsiyanomalariga ega bolganlar va Ozbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibiga kiruvchi vazirliklar va idoralarning xizmatdagi ofitserlari, kontrakt boyicha serjantlar va oddiy askarlar tarkibidagi harbiy xizmatchilarining hamda Milliy gvardiyaning xizmatdagi xodimlarining farzandlari, maqsadli qabul boyicha tanlovda ishtirok etish istagini bildirganlar ular uchun alohida ajratilgan kvotalar doirasida tanlovda qatnashib, oqishga tavsiya etilmagan taqdirda belgilangan tartibda royxatdan otish jarayonida tanlangan bakalavriat talim yonalishlarida umumiy tartibda toplagan ballari bilan tanlovda ishtirok etadi.

Test sinovlarini otkazish Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat test markazi (keyingi orinlarda Davlat test markazi deb ataladi) tomonidan amalga oshiriladi.

Qoraqalpogiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hamda oliy talim muassasalari rektorlari (filial direktorlari) joylarda kirish imtihonlarini (test sinovlari, kasbiy (ijodiy) imtihon, yozma imtihon) otkazish uchun zarur sharoitlarni taminlaydilar.

Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 10.02.2006 y. 20-son

Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi togrisidagi nizomni tasdiqlash haqidagi Qarori (Ozbekiston Respublikasi QT, 2006 y., 2-son, 8-modda) bilan tasdiqlangan Oliy talim muassasalariga pedagog xodimlarni tanlov asosida ishga qabul qilish tartibi togrisidagi Nizomga ozgartirish va qoshimchalar kiritildi(Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 25 avgustdagi 246-son qarori). Unga kora Kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda fan doktori, fan nomzodi ilmiy darajasiga, professor yoki dotsent ilmiy unvoniga, shuningdek tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) ilmiy darajasiga yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga ega bolgan shaxs ishtirok etishi mumkin.

Dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) kafedra mudiri lavozimini egallashga bir besh yillik muddatga qoyiladi.

Bir muddat tamom bolgandan keyin kafedra mudiri lavozimini egallab turgan va fan doktori ilmiy darajasini olmagan dotsent (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalari) faqat istisno hollarda oliy talim muassasasi rektorining taqdimnomasiga binoan va boysunishi boyicha tegishli vazirlik yoki idoraning ruxsati bilan kafedra mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda yana ishtirok etishi mumkin.

Fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga yoki dotsent ilmiy unvoniga ega bolgan aynan bir shaxsning kafedra mudiri lavozimiga tanlovda ketmaket uchinchi muddatga ishtirok etishiga yol qoyilmaydi.

Tillar, jismoniy tarbiya va sport, grafika va chizmachilik, madaniyat va sanat yonalishlari kafedrasi mudiri lavozimini egallash uchun tanlovda ishtirok etishga dotsent ilmiy unvoniga (fan nomzodi, tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning falsafa doktori (Ph.D) yoki unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga) ega bolmagan, biroq kamida 5 yil metodik, ilmiy-pedagogik, ijodiy va tashkiliy faoliyat tajribasiga ega bolgan shaxs qoyilishi mumkin.

Professor lavozimini egallash uchun tanlovda, qoidaga kora, professor ilmiy unvoniga yoki fan doktori yoki fan doktori (Doctor of Science) ilmiy darajasiga, shuningdek tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga ega bolgan shaxs ishtirok etishi mumkin.

Professor lavozimini egallash uchun tanlovda fan nomzodi, falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasiga yoki tegishli mutaxassislik boyicha xorijiy mamlakatlarning unga tenglashtirilgan boshqa ilmiy darajalariga yoki dotsent ilmiy unvoniga ega bolgan shaxs kamida 5 yil ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bolish, ushbu kafedraning talim yonalishlari boyicha darsliklar va oquv qollanmalari muallifi bolish sharti bilan bir muddatga ishtirok etishi mumkin.

Oliy talimning davlat talim standarti asosiy qoidalar Ozbekiston Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining 2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021son boyrugi bilan tasdiqlangan.

Mazkur davlat standarti Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi Qonuni va boshqa qonunchilik hujjatlari, shuningdek YUNESKO (UNESCO) tomonidan joriy qilingan Talimning xalqaro standart klassifikatsiyasi (TXSK 2011) va TXSK: Talim va kasbiy tayyorlash sohalariga (TXSK-S 2013) muvofiq ishlab chiqilgan.

Oliy talimning davlat talim standarti:

-kadrlar tayyorlash sifatiga, talim mazmuniga qoyiladigan umumiy talablarni;

-talim oluvchilar tayyorgarligining zarur va yetarli bilim darajasi hamda oliy talim muassasalari bitiruvchilariga qoyiladigan umumiy malakaviy talablarni;

-oquv yuklamasining hajmini;

-talim muassasalari faoliyati va kadrlar tayyorlash sifatini baholash tartibotlari hamda mexanizmini belgilaydi.

Davlat talim standartlari oquv jarayonini, talim muassasalari faoliyatini, kadrlar, darslik va oquv qollanmalari tayyorlash sifatini baholashni tartibga soluvchi tegishli hujjatlarni (bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari uchun malaka talablari, oquv rejalari, oquv dasturlari va boshqalar) ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi.

Davlat talim standartlari oliy malumotli kadrlar tayyorlashda idoraviy boysunuv va mulkchilik shakllaridan qatiy nazar, Ozbekiston Respublikasining davlat talim standartlari asosida kadrlar tayyorlovchi barcha oliy talim muassasalari uchun majburiydir.

Nodavlat talim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada korsatilgan oquv dasturlari asosida talim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin.

Standartlar toifalari.

Oliy talim standartlari quyidagi toifalarga bolinadi:

-Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan oliy talim standartlari:

-Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy qoidalar; -Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori.

-Oliy talim bakalavriat yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari umumiy orta va orta maxsus, professional talim bilan uzviylik va uzluksizligi taminlangan holda, oliy talimning davlat talim standartlari, bakalavriat talim yonalishlarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki va tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki kiradi.

Talim yonalishlari va mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin. Bakalavriat talim yonalishlari oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.

Bakalavriat talim yonalishlarining talim jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat attestatsiyasi bilan tugallanadi.

Oquv rejalar va oquv dasturlar kredit-modul tizimi asosida ishlab chiqiladi.

Ayrim (zarur) hollarda oquv rejalar va oquv dasturlar reyting (baholash) tizimi asosida ishlab chiqilishi mumkin. Oquv fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan umumiy talablar:

majburiy fanlar bloki fanlarni chuqur ozlashtirilishini taqozo etadi va talim oluvchilarning intellektual salohiyatini boyitish, talim yonalishi va sohaga oid zarur fundamental bilimlar, kasbiy konikma, uquv va kompetensiyalarni shakllantirishi, bitiruvchiga tanlangan yonalish va mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyat bilan shugullanish hamda muayyan magistratura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.

tanlov fanlari bloki bakalavriat yonalishi boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy omillarini hisobga olgan holda kasbiy kompetensiyalari kengayishini taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq kasbiy bilim va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.

Bakalavriat talim yonalishlari malaka amaliyotlariga qoyiladigan umumiy talablar.

Talim oluvchilar kasbiy konikmalarni mukammal egallashi uchun oquv rejalar va muayyan fanlarning oquv dasturlarida oquv (tanishuv), ishlab chiqarish (klinik, ijodiy va boshqa) va bitiruv oldi malaka amaliyotlari nazarda tutilishi shart. Amaliyotlar bakalavriat talim jarayonining majburiy qismi bolib, talabalarning kasbiy tayyorgarligi, amaliy konikmalari va kompetensiyalarini shakllantirishga yonaltiriladi.

Bakalavrlar tayyorlashda malaka amaliyotlari:

oquv (tanishuv) amaliyoti iqtisodiyot tarmoqlari, tegishli tashkilot, muassasa va korxonalar bilan tanishtirish, tabiiy-ilmiy va umumkasbiy fanlar boyicha nazariy bilimlarini mustahkamlashga qaratiladi; ishlab chiqarish amaliyoti umumkasbiy va ixtisoslik fanlaridan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy (ishlab chiqarish) jarayonlari bilan uygunlashtirish, tegishli amaliy konikmalar, kompetensiyalar va malakalarni shakllantirishga qaratiladi; bitiruv oldi amaliyoti ishlab chiqarishda (tegishli soha korxona, tashkilot va muassasalarida) kasbiy konikmalarni yanada mustahkamlash, kasbiy faoliyatga moslashish, bitiruv malakaviy ishni tayyorlash uchun malumot toplash va tizimlashtirishga qaratiladi;

pedagogik amaliyot kasb talimi yonalishlari uchun qollaniladi va

pedagogik mahoratini oshirishga qaratiladi.

Talim yonalishlarining oziga xos xususiyatlariga muvofiq malaka amaliyotlarining boshqa turlari ham qollanilishi mumkin.

Har bir amaliyot turi oquv reja va oquv dasturiga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va real sektorning tegishli ilgor korxona, tashkilot va muassasalari, xorijiy va qoshma korxonalar, ilmiy tashkilotlar, talim, tibbiyot, madaniyat va boshqa muassasalarida, dala sharoitlarida, maxsus tajriba (poligon) obyektlarida va boshqalarda otkaziladi.

Amaliyotlarni tashkil qilish, otkazish va talabalarni baholash mezonlarini belgilash oliy talim muassasalari tomonidan amalga oshiriladi.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari mazmuni oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlashning birlamchi va boshlangich bosqichi sifatida mutaxassislik boyicha chuqur fundamental va amaliy bilimlar berishni nazarda tutgan holda shakllantiriladi.

Oliy talim magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari bakalavriat talim yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari bilan uzviylik va uzluksizligini taminlagan holda oliy talimning davlat talim standartlari, magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki, tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki va ilmiy faoliyat bloki kiradi.

Talim yonalishlari va mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat attestatsiyasi (magistrlik dissertatsiyasining himoyasi) bilan tugallanadi.

Oquv rejaning oquv fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan minimal talablar:

majburiy fanlar bloki ilmiy tadqiqot metodologiyasi, ilmiy izlanish va tahlil, empirik va nazariy tadqiqot usullari, maxsus fanlarni oqitish metodikasi, pedagogik texnologiyalar, talimning zamonaviy usullari, mutaxassislikka doir dolzarb va chuqur ilmiy, metodologik, ilmiy-texnik, texnologik bilim, uquv, konikma va kompetensiyalarni talim oluvchilarda shakllantirishi hamda muayyan doktorantura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.

tanlov fanlari bloki mutaxassislik boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy omillarini hisobga olgan holda ilmiy, pedagogik va kasbiy kompetensiyalarini kengayishini taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq magistr darajasidagi kasbiy bilim va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.

ilmiy faoliyat bloki ilmiy-tadqiqotlar nazariyasi va amaliyoti ozlashtirilishini, talim oluvchilar tomonidan ixtisoslashgan ilmiy va talim muassasalarida muayyan ilmiy-tadqiqot va ilmiy-pedagogik ishlar bajarilishini nazarda tutishi lozim.

Bunda: ilmiy-tadqiqot amaliyoti talim oluvchilar mustaqil tadqiqotchilik faoliyatining amaliy konikmalarini hosil qilishi, ilmiy-tadqiqotlar otkazish, ularning natijalarini tahlil qilish va aks ettirish, zamonaviy axborot bazalarini qollash, ilmiy maqolalar va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlashga doir bilim, uquv va konikmalarni shakllantirishi lozim;

ilmiy-pedagogik amaliyoti zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan, oquv-tarbiya ishlarining interaktiv usullaridan foydalangan holda pedagogik faoliyat mahorati va konikmalarini shakllantirishi, oquv jarayonini ilmiyuslubiy jihatdan taminlashni tashkil etishga doir kompetensiya va konikmalarni hosil qilishi lozim.

Ilmiy-tadqiqot amaliyoti taqozo etganda yakka tartibda ilmiy izlanish va tajriba-sinovlarni otkazish maqsadida tajriba orttirish jarayoni tashkil etiladi. Bunda tajriba orttirish jarayoniga yollangan talim oluvchi oquv jarayoni jadvalini yakka tartibdagi ish rejasi asosida bajarishi kozda tutiladi.

tajriba orttirish talim oluvchilarning ilmiy-tadqiqot olib borishi, nazariy va amaliy bilimlarini chuqurlashtirish, muayyan soha va tarmoqdagi zamonaviy texnika va texnologiyalar bilan tanishishi, amaliy kasbiy va ilmiy-tadqiqot kompetensiyalarini shakllanishi, kasbga samarali moslashuvini taminlashi lozim.

Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha oquv rejalar talim davrining toliq meyoriy muddati uchun (birinchi kursdan yakuniy kursgacha) ishlab chiqiladi va bu davrda ularga ozgartirish kiritish, ularni bekor qilish, orniga boshqa oquv reja ishlab chiqib tatbiq etishga yol qoyilmaydi.

Oliy talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan talablar bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablarida bayon etiladi.

Bakalavrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.

Magistrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot, ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda (tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi lozim.

Bakalavr va magistrlarni tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi) va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi. Talim jarayoni kredit-modul tizimi asosida amalga oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim jarayoni reyting (baholash) tizimi asosida amalga oshirilishi mumkin.

Oquv dasturlarining nazariy va amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi rasmiy hujjatlar beriladi.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom ettirish imkoniyatlari:

bakalavriat talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi boyicha oqishni davom ettirish huquqiga ega. Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun oqishni davom ettirish boyicha magistratura mutaxassisliklarining royxatini oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi belgilaydi; magistratura mutaxassisliklarining bitiruvchilari tayanch doktorantura, doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik institutlarida ilmiy-tadqiqot faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi mumkin.

Oquv yuklamasining hajmi, Bakalavriat - barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.

Reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi haftasiga:

kredit-modul tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 32

akademik soat oraligida; reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 36 akademik soat oraligida belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki) oqish shakli uchun bir haftada odatda besh kun, auditoriya mashgulotlarining eng yuqori hajmi haftasiga 20 soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shaklining kamida 30% etib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun oqishning meyoriy muddati quyidagicha taqsimlanadi:

Oqish muddati*

Haftalar soni

Kreditlar miqdori

Akademik

soatlar miqdori

3 йил

152

180

5 400

4 йил

204

240

7 200

5 йил

256

300

9 000

6 йил

308

360

10 800

 

 

 

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki, sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun kreditlar miqdori kunduzgi oqish shakli kreditlariga mos qilib olinadi.

Oquv davrining umumiy hajmi quyidagicha taqsimlanadi:

Oquv davrlari

Sogliqni saqlash talim sohasidan tashqari barcha talim sohalari uchun, % hisobida*

Sogliqni saqlash talim sohasi uchun, % hisobida

Nazariy va amaliy talim

40 65

50 70

Shu jumladan, auditoriya

(kontaktli) va mustaqil talimning nisbati

40/60 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha

Attestatsiya

6 15

8 15

Tatil**

8 21

10 18

Malaka amaliyoti

6 25

6 20

Bitiruv malakaviy ishi***

2 7

2 5

* Ayrim yonalishlarning oziga xos xususiyatidan kelib chiqib, talim jarayoni

zaruratiga muvofiq Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular uchun mazkur foizlarga ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.

** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga muvofiq.

*** Bitiruv malakaviy ishi tarkibiga uni himoya qilish boyicha Davlat attestatsiyalari ham kiradi.

Barcha talim sohalari uchun nazariy va amaliy talim hajmining kamida 85 % umumkasbiy va ixtisoslik (maxsus) fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi lozim.

Oquv rejalaridagi majburiy va tanlov fanlari bloklarining hajmini talim yonalishining oziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, oquv rejani ishlab chiqaruvchi oliy talim muassasasi belgilaydi.

Bakalavriat talim yonalishlari talim oluvchilarining malaka amaliyotini otash tartibi va bitiruv malakaviy ishini bajarish tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruv organi tomonidan belgilanadi.

Kredit tizimi xalqaro tamoyillariga asoslanib fanlar katalogini tizimlashtirish va maqbullashtirish maqsadida oquv rejalarda kreditlar kurs va semestrlar boyicha taqsimotini quyidagicha belgilash tavsiya etiladi:

Oquv faniga ajratilgan soat*

Fanning bir va ikki semestr davomida otilishiga qarab ajratiladigan kreditlar

1-semestr

2-semestr

120

4

-

180

6

-

240

4

4

300

4

6

360

6

6

* Ushbu taqsimot magistraturaga ham taalluqli.

Magistratura-barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.

Reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlari va ilmiy faoliyatning eng yuqori hajmi haftasiga 36 akademik soat qilib belgilanishi lozim.

Oqishning meyoriy muddati quyidagicha taqsimlanadi:

Oqishning meyoriy muddati*

Haftalar soni

Kreditlar miqdori

Akademik soatlar miqdori

1 yil

50

60

1800

2 yil

100

120

3600

3 yil

152

180

5400

* Kunduzgi oqish shakli tayanch sifatida olinadi.

 

Oqish davrining umumiy hajmi quyidagicha taqsimlanadi:

Oqish davrining tarkibiy qismlari

Sogliqni saqlash talim sohasidan

tashqari barcha

talim sohalari uchun, % hisobida*

Sogliqni saqlash talim sohasi uchun,

% hisobida

Davolash faoliyati bilan tutashgan mutaxassisliklar

Davolash faoliyati bilan tutash bolmagan mutaxassisliklar

Nazariy va amaliy talim

30 55

45 55

30 55

Shu jumladan, auditoriya (kontaktli) va mustaqil talimning nisbati

30/70 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha

Attestatsiya

4 18

4 10

4 10

Tatillar**

6 21

10 20

10 20

Ilmiy faoliyat

30 55

30 40

30 55

* Ayrim yonalishlarning oziga xos xususiyatidan kelib chiqib, talim jarayoni zaruratiga muvofiq Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular uchun mazkur foizlarga ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.

** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga muvofiq.

Ilmiy faoliyat magistratura talim oluvchilarining yakka tartibdagi taqvimiy ish rejasi asosida amalga oshiriladi va quyidagilarga bolinadi:

ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash 60 75 %; ilmiy-pedagogik ish va malaka amaliyoti 25 40 %.

Barcha talim sohalari uchun nazariy va amaliy talim hajmining kamida 95 % umummetodologik va mutaxassislik fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi lozim.

Magistratura mutaxassisliklari talabalarining ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash tartibi va malaka amaliyoti (tajriba orttirish)ni otash tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.

Kadrlar tayyorlash sifati va oliy talim muassasalari faoliyatini baholashbakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari professoroqituvchilari tarkibiga qoyiladigan umumiy talablar.

Bakalavriat oquv rejasi va oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha tayanch malumotga, bilimga, malaka va konikmaga ega bolgan malakali oqituvchilar (magistr yoki diplomli mutaxassislar), fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc), professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga ega bolgan shaxslar, shuningdek tajribaga ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.

Magistratura oquv rejasi va oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc) va professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga (darajalarga) ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.

Kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish quyidagilardan iborat:

ichki nazorat oliy talim muassasasi tomonidan amalga oshiriladi. Ichki

nazorat oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan tegishli ravishda belgilangan reyting (baholash) tizimi hamda kredit-modul tizimi mezonlarga muvofiq ornatilgan tartibda otkaziladi; bitiruvchilarning yakuniy nazorati oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oquv rejalariga muvofiq bakalavriatda oquv fanlari boyicha yakuniy davlat attestatsiyasi va (yoki) bitiruv malakaviy ishi himoyasi, shuningdek magistraturada magistrlik dissertatsiyasining himoyasi shaklida amalga oshiriladi; davlat-jamoatchilik nazorati oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruv organi, jamoat tashkilotlari va kadrlar buyurtmachilari tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi; tashqi nazorat belgilangan tartibda oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli

davlat boshqaruvi organi tomonidan amalga oshiriladi.

2.     TINGLOVCHILINING TAYYORGARLIGIGA QOYILADIGAN

TALABLAR (Uyga vazifa)

6.     Bakalavriat talim yonalishlari, magistratura mutaxassisliklari oquv jarayonini tashkil etish va sifatini taminlash.

7.     Kafedra yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha DTS, oquv rejalari va fan dasturlarini rivojlangan xorijiy mamlakatlarning tajribalari asosida takomillashtirish.

8.     Normativ-huquqiy hujjatlar asosida oquv-tarbiya jarayonlarini tashkil etishning optimal variantlarini ishlab chiqish.

9.     Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimini, reyting nazorat turlarini bilish hamda talabalar bilimini xolisona, adolatli baholash.

10. Faol fuqarolik pozitsiyasi va huquqiy madaniyatga ega bolish.

11. Normativ-huquqiy hujjatlar asosida ilmiy-tadqiqotchilik faoliyatini tashkil etish va rivojlantirish.

3.     MUSTAQIL TAYYORLANISH UCHUN MASALALAR:

1-masala

Toshkent shaxrida joylashgan oliy talim muassasasining Xorijiy filologiya fakulteti Fransuz filologiyasi kafedrasi katta oqituvchisi Gulnoza Axmedova 2016 yilning sentabr oyida farzandi tugilganligi munosabati bilan OTM rektori buyrugiga asosan farzandini 3 yoshgacha parvarishlash tatili (dekreti)ga chiqdi. 2016 yilning sentabr oyida Gulnoza Axmedova dekret tatilidan qaytish uchun OTM mamuriyatiga murojaat etganda OTM kadrlar bolimi boshligi uning familiyasi shtatlar jadvalida yoqligi uchun OTM mamuriyati uni ish bilan taminlay olmasligi togrisida ogoxlantirdi?

Yuqorida berilgan masalalarni tahlil qilishingiz va huquqiy manbalarga asoslangan holda oz fikringizni bayon etishingiz lozim.

2-masala

SIZGA QOYIDAGI MASALALARGA OYDINLIK KIRITISH UCHUN VAZIFA BERILDI.

1)    Agar talaba shartnoma pulini tolashga qiynalsa, Oliy talim muassasasi tomonidan imtiyoz berish nazarda tutiladimi?

2)    Talabalarni turar joylarga joylashtirish qay tarzda amalga oshiriladi?

3)    Taklif (tashabbus) asosida bajariladigan doktorlik dissertatsiyasi mavzui boyicha oliy talim yoki ilmiy-tadqiqot muassasasi kengashi qarori va muvofiqlashtiruvchi kengash hulosasi bir-biridan jiddiy farq qilsa, u holda qanday harakat qilinadi?

4)    Oliy talim muassasasi bakalavriati yoki magistraturasini davlat grantlari asosida tamomlagan bakalavr yoki magistrning yollanma asosida ishlab berish muddati necha yilni tashkil qiladi?

Yuqorida berilgan masalalarni hal qilishingiz va huquqiy manbalarga asoslangan holda oz fikringizni bayon etishingiz lozim.

4. MUSTAQIL OQISH UCHUN ADABIYOTLAR:

1.     Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Ozbekiston 2030 strategiyasi togrisidagi 2023 yil 11 sentabrdagi Farmoni.

2.     Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 03.10.2022 y. 559-son "Oliy talim tashkilotlarida masofaviy talim shaklini joriy etish chora-tadbirlari togrisida"gi Qarori.

3.     Oliy talim tashkilotlarida masofaviy talimni tashkil etish tartibi togrisida Nizom (OzR VM 03.10.2022 y. 559-son qaroriga ilova).

4.     Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 24.09.2021 y. 606-son Ozbekiston Respublikasi oliy talim muassasalarida ikkinchi va undan keyingi oliy talimni olish tartibi togrisidagi nizomni tasdiqlash haqidagi Qarori.

5.     Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.12.2020 y. 824-son Oliy talim muassasalarida talim jarayonini tashkil etish bilan bogliq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari togrisidagi Qarori.

6.     Oliy talim muassasalarida oquv jarayoniga kredit-modul tizimini joriy etish tartibi togrisida Nizom (OzR VM 31.12.2020 y. 824-son qaroriga 1-ilova).

7.     Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21.11.2017 y. 930-son "Oliy talim muassasasida sirtqi (maxsus sirtqi) va kechki (smenali) talimni tashkil etish tartibi togrisidagi nizomlarni tasdiqlash haqida"gi Qarori

8.     Oliy oquv yurtidan keyingi talim tizimini yanada takomillashtirish togrisida

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 16 fevraldagi PF4958-son Farmoni

9.     Oliy talim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish kurslari togrisidagi nizomga ozgartirish va qoshimchalar kiritish haqida Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 27 fevraldagi 103-son qarori

10. Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilar tarkibining oquv, ilmiy-metodik, ilmiy-tadqiqot, tashkiliy metodik, manaviy axloqiy va tarbiyaviy ishlar yuklamasini aniqlash qoidalarini tasdiqlash togrisidagi Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirining buyrugi 19.10.2015 yilda royxatdan otgan, royxat raqami 2720, kuchga kirish sanasi 26.10.2015.OR QHT, 2015 y., 42-son.

11. Ozbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toplami, 2015 y., 33-son.

12. Ozbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toplami, 2015 y., 42-son.

13. Oliy talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II): B.Y.Xodiyev tahriri ostida shakllantirildi; Tuzuvchilar: I.Majidov, B.Raximov, R.Musurmonov,

S.Buzrukxonov, B.Rajabov, R.Rajabboyev, H.Nazarov, Sh.Avezov, B.Qodirov.-

T.: Tafkkur-Buston, 2013/ 576 b.

14. Oliy talim. Meyoriy-huquqiy hujjatlar toplami(II): B.Y.Xodiyev tahriri ostida shakllantirildi; Tuzuvchilar: I.Majidov, B.Raximov, R.Musurmonov,

S.Buzrukxonov, B.Rajabov, R.Rajabboyev, H.Nazarov, Sh.Avezov, B.Qodirov.-

T.: Tafkkur-Buston, 2013/ 512 b.

15. Orindoshlik asosida hamda bir necha kasbda va lavozimda ishlash tartibi togrisidagi Nizomi 18.10.2012 y. 297-sonli Qaror, Oliy oquv yurtidan keyingi talim hamda oliy malakali ilmiy va ilmiy pedagogik kadrlarni tayyorlash attestatsiyadan otkazish tizimini takomillashtirish chora tadbirlari togrisidagi 2012 yil 28 dekabrdagi 365-sonli Qaror.

3-Maruza mavzusi: Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligining buyruqlarining umumiy tavsifi

MARUZANING NATIJALARI:

Maruzaning asosiy maqsadi: Oliy talimning normativ huquqiy asoslari modulining 1-mavzusini yoritishga moljallangan rejadagi Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiya vazirligining talim va tarbiya jarayonlarini tashkil etishga oid buyruqlari. Davlat talim standartlari, talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining Malaka talablari, oquv rejalar, fan dasturlari va ularga qoyiladigan talablar. Oquv yuklamalarini rejalashtirish va ularning bajarilishini nazorat qilish usullari. OTMlarning lokal xujjatlari (Ustav, Ichki tartib qoidalar) masalalar boyicha tarqatma materiallardan foydalaniladi.

Maruza natijasida tinglovchi:

   maruza yuzasidan yangi tegishli tushuncha, bilim, konikma va tajribaga ega bolish imkoniyatiga ega boladi;

   maruza boyicha tegishli misollar va masalalar ustida ishlash, oz munosabatini bildirish, tegishli moddiy va protsessual qonun normalarini qollay olish konikmasiga ega boladi;

   oz javobini asoslash, tanqidiy fikrlash, opponentni eshitish konikma va qobiliyatini shakllantirishga erishiladi;

   Prezintatsiya orali tasavvur, mushohada va qiyosiy tahlil qilish imkoniyatiga ega boladi.

MAVZU BOYICHA DARS OLIB BORISH METODIKASI:

Maruzani otish jarayonida texnologik xaritada korsatilgan axborotkommunikativ va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanilishi nazarda tutiladi;

Maruza mavzusining dolzarbligi, organilganlik darajasi, bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar mazmuni haqida tushuncha beriladi;

Mavzuga oid milliy va xalqaro normativ hujjatlar bilan tanishtiriladi va

tahlil qilinadi;

Reja asosida slaydlar yordamida Oliy tlim jarayonlarini tashkil etishning qonunchilik normalarini huquqiy tartibi tushuntiriladi;

Qonunchilik hujjatlari organiladi va tahlil qilinadi;

Munozarali (nazariy) savollar ortaga tashlanadi va ularga baho beriladi; Muammoli masalalar tarqatiladi va ularning yechimi eshitiladi;

Zaruriyat tugilganda, masala va savollar uyga topshiriq sifatida beriladi;

Asosiy tushunchalar, savol-javoblar umumlashtirilib, maruzaga yakun yasaladi.

3. TAYANCH TUSHUNCHALAR:

Oliy talim Oliy talim bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha yuqori malakali kadrlar tayyorlanishini taminlaydi.

Davlat talim standartlari - davlat tomonidan talimning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui.

Tashkilot - professional talim muassasasi bilan dual talim asosida kadrlar tayyorlash boyicha shartnoma tuzgan yuridik shaxs.

Dual talim dasturi - professional talim muassasasi va tashkilotda talim oluvchining muayyan kasb yoki mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyatini va mehnat vazifalarini bajarishiga qaratilgan davlat talim standarti, oquv rejasi, oquv dastur (modul)lari, oquv va ishlab chiqarish amaliyoti dasturlaridan iborat hujjatlar toplami.

Ish joyi - dual talimda talim oluvchiga tashkilotning ichki tartib-qoidalari, tegishli vazifalari hamda talim dasturlariga muvofiq amaliy konikma va malakalarni egallash uchun belgilangan ish orni.

Oquv-amaliy qism - dual talim dasturiga muvofiq professional talim muassasasida otkaziladigan amaliy mashgulotlar va oquv amaliyoti.

Ustoz - talim jarayonining ishlab chiqarish bilan bogliq amaliy qismini otkazish uchun tashkilot tomonidan oquvchi(lar)ga biriktirilgan masul shaxs.

Shartnoma - tashkilot va professional talim muassasasi hamda tashkilot va oquvchi ortasida dual talimni amalga oshirish uchun tuzilgan hujjat.

Inklyuziv talim - alohida talim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan holda barcha talim oluvchilar uchun talim tashkilotlarida talim olishga bolgan teng imkoniyatlarni taminlagan holda beriladigan talim.

Masofaviy talimni boshqarish tizimi - talim jarayonini rejalashtirish, boshqarish, amalga oshirish va baholashda qollaniladigan dasturiy mahsulot

(elektron talim platformasi).

Masofaviy talim jarayonining ishtirokchilari - talim tashkilotining masofaviy talim shakliga qabul qilingan talabalar, professor-oqituvchilar hamda masofaviy talimning tashkiliy-texnik va metodik taminotini amalga oshirishga masul shaxslar.

Masofaviy talim texnologiyasi - talabalarga oquv materiallarining asosiy hajmini yetkazishni, talaba va professor-oqituvchining ozaro interfaol harakatini taminlab beruvchi, oquv materialini ozlashtirish boyicha mustaqil ishlashi uchun talabaga imkoniyat taqdim etuvchi axborot-kommunikatsiya va oqitish texnologiyalari.

Oquv kontenti - oquv jarayonida talabalarning foydalanishi uchun moljallangan, masofaviy talimni boshqarish axborot tizimiga joylashtirilgan oquv metodik materiallar (oquv rejalari, oquv dasturlari, maruza matnlari, videodarslar, taqdimotlar, topshiriqlar, imtihon materiallari, oquv adabiyotlari).

Oquvchilar - inklyuziv talim va boshlangich tayanch korreksion sinflarda tahsil olayotgan soglom yoki alohida talim ehtiyojlari bolgan bolalar.

Davlat talim talablari - talimning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shart-sharoitlariga, shuningdek talim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qoyiladigan majburiy talablar.

Modul tarbiyalash, oqitishga ornatilgan maqsadlar va natijalarga nisbatan muayyan mantiqiy tugallanganlikka ega bolgan oquv fan (kursi) yoki oquv fanlari (kurslari) qismlarining majmuasi.

Mutaxassislik - malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi.

Professional talim egallanadigan kasb va mutaxassislik boyicha quyidagi darajalarni oz ichiga oladi:

Talim kampusi - yagona hududda birlashtirilgan oquv binolarini, ilmiytadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, talim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini oz ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat bolgan, oquv jarayoni, manaviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini taminlaydigan talim-tarbiya muhiti.

MARUZANING ASOSIY MASALALARI:

Ozbekiston Respublikasi Oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi (2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son Farmoniga) oliy talim tizimini ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, talim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taminlash asosida talim sifatini yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoliyatni samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida, shuningdek Ozbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 iyuldagi PQ-4391-son "Oliy va orta maxsus talim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish choratadbirlari togrisida"gi qarori ijrosi yuzasidan ishlab chiqilgan.

Mamlakatimiz oxirgi yillarda bu borada katta tajriba topladi talim tizimi tubdan ozgarmoqda. Otgan olti yilda maktabgacha talimdagi qamrov 21 foizdan 70 foizga, oliy talimda esa 9 foizdan 38 foizga yetdi. 2030 yilga qadar har bir bolaning bogchaga qatnashi, maktabni bitirayotgan har ikki oquvchining biri esa oliygohda oqishi uchun imkoniyat yaratiladi.

Oliy talim bilan qamrov va talim sifatini taminlash sohasida: oliy talim bilan qamrov darajasi pastligicha qolmoqda;

amaldagi malaka talablari, oquv reja va dasturlari mazmun jihatidan bitiruvchilarda amaliy konikmalarni shakllantirishga yonaltirilmagan, oquv rejalarida nomutaxassislik fanlari ulushi yuqoriligicha qolmoqda; oliy talim muassasalari va kadrlar buyurtmachilari bilan ozaro hamkorlikda kadrlar tayyorlash boyicha ishlar samarali yolga qoyilmagan, ish beruvchilarning oliy talim mazmunini shakllantirishdagi ishtiroki yetarli emas; talabalarda tanqidiy fikrlash, axborotni mustaqil izlash va tahlil qilish

konikmalari shakllantirilmagan; ishlab chiqarish korxonalarida amaliy mashgulotlar samarali tashkil etilmagan, tayyorlanayotgan mutaxassislar malakaviy darajasi mehnat bozorining zamonaviy talablariga yetarlicha javob bermaydi; professor-oqituvchilarning xorijiy tillar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ozlashtirish darajasi pastligi sababli ularning kasbiy mahorati bugungi kun talablaridan ortda qolmoqda;

oquv adabiyotlari yetishmovchiligi saqlanib qolib, mavjudlarining aksariyat

qismi zamon talablariga javob bermaydi, oquv adabiyotlari sifatini yaxshilash, xorijiy adabiyotlardan qoshimcha yoki muqobil oquv adabiyotlari sifatida foydalanish ishlari yetarli darajada tashkil etilmagan; oliy talim muassasalarida fan olimpiadalarini otkazishning shaffof mexanizmlari joriy etilmagan, olimpiadalar goliblari bilan ishlash tizimli ravishda yolga qoyilmagan; iqtidorli yoshlar orasidan oliy talim muassasalariga talabalarni saralab olish

mexanizmlari mavjud emas; pedagog xodimlarning malaka oshirish tizimi samarali tashkil etilmagan, jumladan malaka oshirish muassasalarida oquv mashgulotlari otkazish uchun yuqori malakali professor-oqituvchilar jalb qilinmagan, malaka oshirishga jalb etishda tinglovchilarning salohiyati inobatga olinmaydi; oliy talimda manaviy-axloqiy mazmunni kuchaytirish, yoshlarni milliy qadriyatlarga hurmat, insonparvarlik va yuksak manaviy goyalar asosida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda yot goya va mafkuralarga qarshi immunitetni mustahkamlash borasidagi ishlarni yanada rivojlantirish zarurati mavjud; ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyat sohasida: oliy talim muassasalari ilmiy faoliyati hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy

rivojlantirish istiqbollaridan kelib chiqib tashkil etilmagan, tahlillar asosida innovatsion rivojlanishni prognozlashtirish faoliyati yolga qoyilmagan; innovatsion faoliyat, tadqiqot natijalarini amaliyotga keng joriy etish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish, ilmiy-tadqiqot ishlariga iqtidorli yoshlarni jalb etish natijadorligi yetarli emas, talim, fan va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasi taminlanmagan; oliy talim muassasalarining ilmiy salohiyati atigi 36,4 foizni tashkil etmoqda; ilmiy-tadqiqot ishlari ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlaridagi mavjud

muammolar yechimiga qaratilmagan; songgi yillarda nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalarga

iqtiboslar soni kamaymoqda; ilmiy-tadqiqot ishlari bilan shugullanayotgan professor-oqituvchilar, ilmiy xodimlar va yosh olimlar faoliyatini ragbatlantirishning tasirchan mexanizmlari yaratilmagan;

oliy talim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash

sohasida:

talabalar turar joylari, kutubxona, oquv ustaxonalari, laboratoriyalar, sport soglomlashtirish va ijtimoiy infratuzilma obyektlari quvvatlari mavjud ehtiyojni qanoatlantirmaydi, ularning aksariyat qismida bugungi kun talablariga javob beradigan moddiy-texnik baza shakllantirilmagan; oliy talim muassasalarining zamonaviy oquv va ilmiy laboratoriyalar bilan jihozlanish darajasi yetarli emas, xalqaro standartlarga javob beradigan oquv laboratoriya uskunalarining salmogi atigi 10 foizni tashkil etadi, shu bilan birga oquv jarayoni laboratoriya materiallari (reaktivlar, kimyoviy idish, butlovchi, biologik materiallar va boshqa obyektlar) bilan yetarlicha taminlanmaydi;

oliy talim muassasalari moliyaviy xarajatlarining asosiy qismi ish haqiga sarflanib, oquv va ilmiy laboratoriyalarni yangilashga, bino va inshootlarni tamirlashga yetarlicha mablag yonaltirilmayapti;

oliy talimning jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda raqobatbardoshlikni taminlash sohasida:

respublika oliy talim muassasalari xalqaro etirof etilgan tashkilotlar

reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga, ularning rasmiy veb-saytlari Webometrics xalqaro reytingining 1 000 talik royxatiga kirmagan; talim dasturlari va talabalar bilimini baholash tizimi xalqaro standartlarga

moslashtirilmagan; mavjud talabalar turar joylari hamda ijtimoiy infratuzilma obyektlari xorijiy

talabalar ehtiyojlariga moslashtirilmagan; xorijiy fuqarolarni mamlakatimizda talim olishga keng jalb qilish borasidagi targibot ishlari, jumladan PR-loyihalar (Ozbekiston oliy talim muassasalari kunlarini tashkil qilish, taqdimotlar otkazish va boshqalar) yetarli darajada tashkil qilinmagan, bu borada interaktiv virtual platforma mavjud emas.

Oliy talim tizimini rivojlantirishning strategik maqsadlari hisoblanadi:

mamlakatni modernizatsiya qilish, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan barqaror

rivojlantirish uchun yuqori malakali kadrlar tayyorlash sifatini oshirish, inson kapitalini mehnat bozori talablari asosida rivojlantirish; oliy talim bilan qamrov darajasini oshirish, xalqaro standartlar asosida yuqori malakali, kreativ va tizimli fikrlaydigan, mustaqil qaror qabul qila oladigan kadrlar tayyorlash, ularning intellektual qobiliyatlarini namoyon etishi va manaviy barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun zarur shart-sharoit yaratish; sohada soglom raqobat muhitini shakllantirish, uning jozibadorligini oshirish,

jahon miqyosidagi raqobatbardoshligini taminlash.

Uzoq istiqboldagi maqsadli vazifalardan kelib chiqib, oliy talim tizimini rivojlantirish quyidagi ustuvor yonalishlar asosida amalga oshiriladi:

oliy talim bilan qamrovni kengaytirish, oliy malumotli mutaxassislar tayyorlash

sifatini oshirish; talim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish; oliy talim muassasalarida ilmiy-tadqiqot ishlari natijadorligini oshirish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, ilm-fanning innovatsion infratuzilmasini shakllantirish; manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini oshirish;

yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash jarayoniga kadrlar buyurtmachilarini

faol jalb etish; oliy talim muassasalarining moliyaviy mustaqilligi va barqarorligini taminlash,

moddiy-texnik taminotini mustahkamlash; oliy talim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv faoliyatini

takomillashtirish; korrupsiyaga qarshi kurashish, shaffoflikni taminlashning tasirchan

mexanizmlarini joriy etish; oliy talim tizimining investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda

tanilishi va raqobatbardoshligini taminlash.

Oliy talim bilan qamrovni kengaytirish, oliy malumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

oliy talim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat

va nodavlat oliy talim muassasalari, shuningdek investitsiyalarni jalb qilgan holda nufuzli xorijiy oliy talim muassasalari filiallari faoliyatini tashkil etish orqali oliy talimda raqobat muhitini yaratish; xalqaro standartlar va milliy ananalar uygunligida yuqori malakali, zamonaviy bilim va konikmalarga ega, mustaqil fikrlaydigan, vatanparvar, professional kadrlarni tayyorlovchi, yetakchi talim va ilm-fan markazi - Prezident universitetini tashkil etish;

oliy malumotli mutaxassislar tayyorlashning maqsadli parametrlarini Investitsiya dasturlari, hududiy va tarmoq dasturlari, vasiylik kengashlari talablari, jahon miqyosidagi texnologik ozgarishlarni inobatga olgan holda shakllantirish, talim yonalishlari va mutaxassisliklarini optimallashtirish, bunda STEAM yonalishlarini (aniq fanlar, texnologiya, injiniring, ijodiy sanat va matematika) rivojlantirishga alohida etibor qaratish; oliy talim muassasalarining quvvati, ilmiy salohiyati va boshqa asosiy korsatkichlaridan kelib chiqqan holda tolov-kontrakt asosidagi qabul parametrlarini oliy talim muassasasi tomonidan mustaqil belgilash tizimini bosqichma-bosqich joriy etish; davlat granti asosida kadrlar tayyorlash parametrlarini bosqichma-bosqich oliy

talim muassasalari ortasida tanlov otkazish yoli bilan taqsimlash mexanizmlarini joriy etish; xotin-qizlarning oliy talim olishga bolgan huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish, talim olishda gender tengligi tamoyillari ustuvorligini taminlash, mahallalar, umumtalim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida muntazam ravishda xotin-qizlarni oliy talimga keng jalb qilishga yonaltirilgan keng targibot ishlarini olib borish; talimning uzluksizligiga erishish maqsadida umumiy orta, orta maxsus va oliy

talim dasturlarining uygunligi va izchilligini taminlash; oliy talim muassasalarining oquv rejalarini kredit-modul tizimiga otkazish mexanizmlarini ishlab chiqish va ularni bosqichma-bosqich mazkur tizimga otkazish; individual talim trayektoriyalariga asoslangan, talabalarda kreativ fikrlash, amaliy konikmalarni shakllantirishga qaratilgan oquv rejalar ishlab chiqish orqali talabalar qiziqishlari hamda kadrlar buyurtmachilari ehtiyojlariga muvofiq talim dasturlarini shakllantirish, ularni tasdiqlash boyicha oliy talim muassasalariga bosqichma-bosqich akademik mustaqillik berish; mustaqil talim soatlari ulushini oshirish, talabalarda mustaqil talim olish, tanqidiy va ijodiy fikrlash, tizimli tahlil qilish, tadbirkorlik konikmalarini shakllantirish, oquv jarayonida kompetensiyalarni kuchaytirishga qaratilgan metodika va texnologiyalarni joriy etish, oquv jarayonini amaliy konikmalarni shakllantirishga yonaltirish, bu borada oquv jarayoniga xalqaro talim standartlariga asoslangan ilgor pedagogik texnologiyalar, oquv dasturlari va oquv-uslubiy materiallarni keng joriy etish;

talabalar bilimini baholash tizimi texnologiyalarini takomillashtirib borish va

xolisonaligini taminlash, jumladan baholashning talabalar bilan bevosita aloqasiz shakllarini rivojlantirib borish; fanlarni ozlashtirishda talabalar orasida soglom raqobatni rivojlantirish

mexanizmlarini ishlab chiqish; oquv rejalarida fanlar sonini nomutaxassislik fanlari hisobiga bosqichma-

bosqich kamaytirish hamda tutashlikdagi fanlarni tanlov fanlari royxatiga kiritish; gumanitar va pedagogik yonalishlarda kadrlar tayyorlash sifatiga etiborni

kuchaytirish, pedagogik talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha oquv reja va dasturlarini ilgor xorijiy tajriba asosida qayta korib chiqish va takomillashtirish, mazkur yonalishda tahsil olayotgan talabalarda talim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qollash konikmalarini shakllantirish, pedagogik talim infratuzilmasini yaxshilash, hududlardagi barcha umumtalim maktablariga xorijiy tillarni ozlashtirgan, yuqori malakali professional pedagog kadrlarni yetkazib berish; ilgor xorijiy tajribalar asosida oliy talim muassasalariga yuqori malakali

pedagog kadrlarni maqsadli tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirib borish; oliy talim muassasalarida oquv-uslubiy faoliyat uchun masul bolgan

mutaxassislar malakasini muntazam oshirib borish; talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha xorijiy tillarda oqitiladigan

mutaxassislik fanlari salmogini oshirib borish; magistratura talabalarining yuqori saviyada ilmiy izlanishlar olib borish,

pedagogik faoliyat yuritish, boshqaruv, tanqidiy fikrlash va tizimli tahlil qilish qobiliyatiga ega bolishi uchun mazkur talim bosqichi oquv reja va dasturlarini muntazam takomillashtirib borish; oquv adabiyotlari sifatini yaxshilash, zamonaviy oquv adabiyotlarini yaratish tartibini soddalashtirish, eng yangi xorijiy adabiyotlarni xarid qilish va tarjima qilish ishlarini jadallashtirish, xorijiy adabiyotlardan qoshimcha yoki muqobil oquv adabiyotlari sifatida foydalanishni kengaytirish, kutubxonalar fondlarini muntazam ravishda yangilab borish; tanlov asosida aniqlangan va oquv adabiyotlariga mualliflik qilayotgan professor-oqituvchilarning yillik oquv yuklamasini taqsimlash mexanizmini takomillashtirish, bunda ularning umumiy yillik yuklamalarida oquv adabiyotlarini yaratish uchun ajratilgan vaqtni dars otish yuklamasi vaqti hisobidan oshirishni nazarda tutish; imkoniyati cheklangan talabalarga korsatiladigan talim xizmatlari turlarini kopaytirish va ularning sifatini yaxshilash, talimda inklyuziv jarayonlarni rivojlantirish, adaptiv texnologiyalarni joriy etish; barcha oliy talim muassasalarida dars mashgulotlari boyicha talabalar fikrini organish (feedback) hamda ozaro tashrif (peer review) tizimini rivojlantirish asosida talabalarga talim xizmatlari korsatish sifatini yaxshilab borish;

fan sohalari boyicha professor-oqituvchilarning kasbiy muloqot maydonchalarini yaratish, talim sifatini taminlash jarayoniga talabalarni keng jalb etish hamda "tyutorlik" tashkiliy-metodik yordam tizimini joriy etish orqali

talabalarning mustaqil talim olish faoliyatini rivojlantirish;

xorijiy mamlakatlar tajribasidan kelib chiqib, talaba-yoshlarning akademik

faoliyati, muammolari va turmush tarzi, oquv jarayoni hamda yaratilgan sharoitlar boyicha talabalar fikr-mulohazalarini organish maqsadida ular ortasida har yili respublika miqyosida milliy sorov otkazish; oliy talim muassasalari, qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslarida oquvpedagogik va ilmiy faoliyat yuritish uchun xorijlik yuqori malakali professoroqituvchilar va mutaxassislar, talim va ilm-fan sohasida faoliyat yuritib, salmoqli yutuqlarga erishgan, yurt rivojiga hissa qoshish istagida bolgan xorijdagi vatandoshlarni jalb etish, bu borada ularga akademik va infratuzilmaga oid qulayliklar yaratib berish; yuqori malakali professor-oqituvchilar, olimlarni talim jarayoniga jalb qilishning samarali mexanizmlarini yaratish, muayyan korsatkichlar asosida ularning faoliyatini baholash tizimini rivojlantirish;

oliy talim muassasalarida milliy hamda xalqaro baholash tizimlari

sertifikatlariga ega bolgan, xorijiy tillarni mukammal ozlashtirgan professoroqituvchilar va talabalar ulushini tizimli ravishda oshirib borish;

El-yurt umidi jamgarmasi komagida professor-oqituvchilarni xorijiy mamlakatlarda malaka oshirish, stajirovka otash, magistratura va doktoranturada oqitish orqali ularning kasbiy mahoratini oshirib borish; kop yillik mehnat stajiga ega bolgan amaliyotchi mutaxassislarni talim

jarayoniga keng jalb qilish, professor-oqituvchilarning tegishli soha korxona va tashkilotlarida stajirovka otashini tizimli tashkil etish; ijtimoiy soha va iqtisodiyotning barcha tarmoqlari mutaxassislari uchun uzluksiz malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimlarini joriy etishning meyoriy-huquqiy va oquv-metodik asoslarini takomillashtirib borish, bu borada masofaviy talim imkoniyatlaridan keng foydalanish; oliy talim muassasalarida talabalarning ishdan ajralmagan holda oqishini taminlash maqsadida sirtqi va kechki talim shakllarida kadrlar tayyorlashni rivojlantirish, bunda raqamli texnologiyalarga asoslangan zamonaviy talim texnologiyalarini joriy etish; iqtisodiyotning zamonaviy talablariga muvofiqlikni taminlash maqsadida davlat

talim standartlarini takomillashtirib borish; talabalarning ishlab chiqarish, malakaviy va boshqa turdagi amaliyotlarini

mazmunli tashkil etish uchun uslubiy bazani ishlab chiqish va rivojlantirib borish; respublika oliy talim muassasalariaro ichki akademik mobillik dasturlarini,

ozaro tajriba almashish mexanizmlarini amaliyotga tatbiq etish; xorijiy oliy talim muassasalari bilan hamkorlik doirasida professor-oqituvchilar

va doktorantlar akademik mobilligi dasturlarini rivojlantirish; oliy talim muassasalarida talim sifatini oshirishda ichki nazorat va hisobdorlik

mexanizmlarini takomillashtirish; oliy talim muassasalariga qabul jarayonlarida bitiruvchilarning attestatidagi

ortacha bahoni inobatga olgan holda, talim yonalishlariga mos bolgan fanlardan milliy va xalqaro baholash tizimlari sertifikatlariga ega bolgan abituriyentlarni oliy talim muassasalariga oqishga qabul qilish tajribasini bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etish;

milliy baholash tizimi sertifikatlari taqdim etiladigan fanlar royxatini kengaytirish, bunday xizmatlar korsatadigan davlat va nodavlat muassasalar faoliyatini qollab-quvvatlash; oliy talim muassasalari fan olimpiadalarini otkazish tartibini takomillashtirish, shaffoflikni taminlash, baholash mexanizmlarini xalqaro olimpiada va tanlovlar mezonlariga moslashtirish.

Talim jarayoniga raqamli texnologiyalar va zamonaviy usullarni joriy etish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

raqamli iqtisodiyot uchun yuqori malakali muhandis-texnik kadrlar tayyorlash

tizimini tashkil etish;

zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va talim

texnologiyalarining mustahkam integratsiyasini taminlash, bu borada pedagog kadrlarning kasbiy mahoratini uzluksiz rivojlantirib borish uchun qoshimcha sharoitlar yaratish; talim jarayonlarini raqamli texnologiyalar asosida individuallashtirish, masofaviy talim xizmatlarini rivojlantirish, vebinar, onlayn, "blended learning",

"flipped classroom" texnologiyalarini amaliyotga keng joriy etish; zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida masofaviy talim

dasturlarini tashkil etish; maruza va amaliy mashgulotlar, seminarlarni onlayn kuzatish va ozlashtirish

imkonini beruvchi, shuningdek ularni elektron axborot saqlovchilarga yuklovchi EMINBAR platformasini amaliyotga joriy etish, talim jarayonlarida "bulutli texnologiyalar"dan foydalanish; masofadan turib foydalanish imkonini beruvchi elektron kutubxona tizimini keng joriy etish, talabalarning oliy talim muassasasida oqishni tamomlaganlaridan song kutubxona fondi, axborot bazalaridan foydalanishini yolga qoyish orqali ularning kasbiy malakasini uzluksiz oshirib borish imkoniyatlarini kengaytirish; milliy elektron talim resurslari yaratilishini jadallashtirish, xorijiy elektron talim resurslarini tarjima qilish ishlarini tashkil etish, talim jarayonida elektron resurslar salmogini bosqichma-bosqich oshirib borish, elektron oquv adabiyotlar yaratish, ularni mobil qurilmalarga yuklab olish maqsadida kutubxonalarda QR-kod yordamida elektron resurslar haqidagi axborotlarni joylashtirish tizimini yaratish; oliy talim muassasasining konferensiya materiallari, bitiruv-malakaviy ishlar, magistrlik va doktorlik dissertatsiyalaridan iborat ilmiy-texnik malumotlar elektron bazasini yaratish, kelgusidagi ilmiy-texnik malumotlar yangiligini taminlash maqsadida antiplagiat tizimidan foydalanishni keng joriy etish; talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oziga xosligidan kelib chiqib,

talim jarayonida xalqaro miqyosda keng qollaniladigan zamonaviy dasturiy mahsulotlardan foydalanishni rivojlantirish; oliy talim muassasalaridan olinadigan turli hisobot va malumotlar sonini keskin kamaytirish, ularni tayyorlashning qogoz shaklidan voz kechish, boshqaruv tizimi va oquv jarayonlari, kutubxona va hujjatlar aylanmasini elektronlashtirishni taminlovchi "Elektron universitet" platformasiga bosqichma-bosqich otish, talim jarayoni ishtirokchilari faoliyati samaradorligini monitoring qilishning elektron tizimini joriy etish;

oliy talim muassasalari pedagog xodimlari, bakalavriat, magistratura talabalari va doktorantlariga oid malumotlarni ozida aks ettiruvchi va muntazam yangilanib boruvchi elektron baza (Student Record System) yuritilishini yolga qoyish asosida uning milliy tizimini yaratish; xalqaro moliya tashkilotlari komagida oliy talim sohasidagi oquv-uslubiy,

meyoriy-huquqiy hujjatlar, statistik malumotlar, shuningdek davlat interaktiv xizmatlari korsatishga doir malumotlarni ozida mujassam etgan va muntazam yangilanib turadigan oliy talimning yagona axborot platformasi - "Oliy talim boshqaruvi axborot tizimi"ni ishga tushirish, unda vakant orinlarga otkazilayotgan tanlovlarga oid elonlarni hamda arizalarni onlayn qabul qilish imkoniyatlarini nazarda tutish.

Oliy talim muassasalarida ilmiy-tadqiqot ishlari natijadorligini oshirish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, ilm-fanning innovatsion infratuzilmasini shakllantirish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

oliy talim muassasalarida talim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar

natijalarini tijoratlashtirish uzviy bogliqligini nazarda tutuvchi Universitet 3.0 konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish; xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablaglar hisobiga oliy talim muassasalari tarkibida texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi, startap, akselerator markazlarni tashkil etish hamda ularni tegishli tarmoq, soha va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tadqiq qilish va prognozlashtirish boyicha faoliyat olib borishlarini taminlash; professor-oqituvchilar, ilmiy izlanuvchilar, doktorantlar, magistratura va bakalavriat talabalarini tashkil etiladigan texnoparklarda ilmiy va innovatsion faoliyat olib borishlariga erishish; budjetdan tashqari mablaglar hisobiga startap loyihalari asosida tijoratlashtirish salohiyati yuqori bolgan yangi mahsulotlar va texnika-texnologiyalarni yaratish orqali oliy talim muassasalari huzurida ilmiy-tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish bilan shugullanuvchi spin-off va spin-out korxonalarini tashkil etish, akademik tadbirkorlikni rivojlantirish; xalqaro SsiVal axborot-tahlil tizimi yordamida jahondagi ilmiy-tadqiqot natijalarini tahlil qilib borish asosida ilm-fanning ilgor yutuqlari bilan uygun rivojlanishini taminlash; nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar chop etish faoliyatini qollab-

quvvatlash mexanizmlarini joriy etish; oliy talim muassasalari ilmiy jurnallarining Scopus, ScienceDirect va boshqa xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazalariga bosqichma-bosqich kiritilishini taminlash; fundamental, amaliy va innovatsion ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish, mavjud ilmiy maktablarni saqlab qolish va yangilarini yaratish, ularning kadrlar salohiyatini mustahkamlash, bunda iqtidorli yoshlarning ilm-fanga keng jalb etilishini ragbatlantirish; xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazasiga kiruvchi nufuzli ilmiy nashrlarda maqolalar elon qilish orqali faoliyatining ilmiy natijalari xalqaro darajada tan olinishini belgilovchi korsatkich Xirsh indeksi (h-indeks) yuqori bolgan olimlar, professor-oqituvchilar hamda yosh ilmiy izlanuvchilarni budjetdan tashqari mablaglar hisobidan moddiy ragbatlantirib borish tizimini joriy etish; oliy talim muassasalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar sifatini kotarish, ularni statistik, texnik va boshqa malumotlar bilan taminlash mexanizmlarini yaratish, bu borada tegishli meyoriy-huquqiy hujjatlarni qabul qilish; professor-oqituvchilar tarkibining ilmiy daraja va unvonlarga ega xodimlar

yoshi nuqtai nazaridan optimal nisbatiga erishish; ilmiy-tadqiqot muassasalari olimlarini talim jarayoni va ilmiy rahbarlikka jalb

qilish, magistratura va doktorantura bosqichlaridagi ilmiy ishlarni mazkur ilmiytadqiqot muassasalarida olib borilishi hamda himoya qilinishini taminlash; jahon ilmiy tadqiqotlar bozori tendensiyalaridan kelib chiqib, har bir oliy talim muassasasida (fakultet, kafedra va laboratoriyalar kesimida) ilmiy tadqiqotlarni tor va fanlar tutashligidagi sohalarga ixtisoslashtirish, ularni ishlab chiqarish va hududiy rivojlanish ehtiyojlariga moslashtirish, qiyosiy ustunlikka ega bolgan istiqbolli ilmiy yonalishlarni belgilash, ushbu yonalishlarda yuqori malakali professor-oqituvchilar va talabalar salmogini oshirish;

Toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi Ozbekiston-Yaponiya yoshlar innovatsiya markazi, Toshkent toqimachilik va yengil sanoat instituti huzuridagi

Oquv-amaliy toqimachilik texnoparki hamda Urganch davlat universiteti huzuridagi

Xorazm innovatsion texnoparkining faoliyati samaradorligini oshirish; xalqaro moliya institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb qilish orqali

innovatsion faoliyat infratuzilmasini takomillashtirish maqsadida Hujayra va molekulyar biotexnologiya, Tibbiy genetika, Ekofiziologiya,

Materialshunoslik, Energiya tejovchi texnologiyalar, nazorat-olchov va avtomatlashtirilgan tizimlar, Qurilish materiallari hamda Oziq-ovqat mahsulotlari va texnologiyasi yonalishlari boyicha 7 ta oliy talim muassasalariaro ilmiytadqiqot laboratoriyasini tashkil etish;

Ozbekiston Milliy universiteti huzurida Nanotexnologiyalarni rivojlantirish markazi, Yarimotkazgichlar fizikasi va mikroelektronika ilmiy-tadqiqot instituti, Biofizika va biokimyo instituti, Intellektual dasturiy tizimlar ilmiy-amaliy markazida zamonaviy ilmiy-tadqiqotlar amalga oshirilishini taminlash va rivojlantirib borish; ilm-fan sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, Ozbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining tegishli institutlari hamda nufuzli xorijiy oliy talim va ilmiy tadqiqot muassasalari bilan yetakchi mahalliy oliy talim muassasalarining faol hamkorligini yolga qoyish, bunda mentorlik modelidan keng foydalanish; professor-oqituvchilar tomonidan yuritilishi lozim bolgan turli jurnal va oquv-

uslubiy hujjatlar sonini qatiy qisqartirish orqali ularning ilmiy faoliyatini jadallashtirish; ilmiy-tadqiqot ishlarini ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlaridagi, shu jumladan

hududiy miqyosdagi mavjud muammolarning innovatsion yechimiga qaratish, fanlar tutashligidagi muammolarni keng tadqiq etish; iqtidorli yoshlarni aniqlash, akademik litseylarga jalb qilish, oliy talim muassasalariga saralab olish, chuqurlashtirilgan talim dasturlari asosida oqitish, ularning fan olimpiadalaridagi ishtirokini kengaytirish, ilmiy faoliyatga bolgan qiziqishini oshirish, ustoz-shogird tizimi asosida tegishli sohada yuqori natijalarga erishgan malakali mutaxassislarga biriktirish, bu boradagi malumotlar elektron bazasini yaratish; oliy talim muassasalarining Yoshlar akademiyasi hamda Fan va texnologiyalar boyicha respublika kengashi bilan hamkorligini yolga qoyish va rivojlantirib borish; oliy talim muassasalari ilmiy salohiyatini oshirish, maqsadli doktorantura orqali

ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirish; xorijiy oliy talim muassasalari bilan hamkorlikda qoshma ilmiy daraja

dasturlarini ishlab chiqish; oliy talimdan keyingi talim institutlari faoliyatini xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, ilmiy kengashlar va himoyalar tizimini xalqaro tajribaga muvofiqlashtirish; ilmiy darajalar va unvonlar berish vakolatini bosqichma-bosqich oliy talim

muassasalariga berish; doktoranturaga qabul qilish shartlarini belgilashda oliy talim muassasalariga erkinlik berish, talabgorlarni saralab olishda ularning ilmiy yutuqlariga alohida etibor qaratish; ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengashlar majlislarini hududlardagi oliy talim

muassasalaridan turib onlayn kuzatish platformasini yaratish.

Manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini oshirish Manaviy-marifiy va tarbiyaviy ishlar tasirchanligini oshirish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

talaba-yoshlar talim-tarbiyasi uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni oz ichiga olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq etish, jumladan talaba-yoshlarni madaniyat va sanat, jismoniy tarbiya va sportga jalb qilish, ularning kompyuter va internet texnologiyalaridan foydalanish savodxonligini oshirish, kitobxonlikni keng targib qilish, talaba-qizlarning kasbiy konikmalarini rivojlantirish; oliy talim muassasalarida manaviy-marifiy ishlarni tizimli tashkil etish, bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning samaradorligini oshirish, yoshlarning intellektual salohiyati, tafakkuri va dunyoqarashini yuksaltirish, mafkuraviy immunitetini mustahkamlash, vatanparvarlik, xalq manfaatlari uchun xizmat qilish tuygusi bilan yashaydigan barkamol avlod sifatida tarbiyalashga qaratilgan talaba-yoshlarning manaviy-axloqiy ongini rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish; davlat va jamiyat oldida turgan muhim vazifalarni hal etishda masuliyatni oz zimmasiga olishga qodir, yurtparvar, tashabbuskor, zamonaviy bilim va konikmalarni ozlashtirgan, insoniy fazilatlarga ega yoshlarni professional kasb egasi sifatida tayyorlash, bu borada yangicha yondashuvlarni talab etadigan talim-tarbiya usullaridan foydalanish; oliy talim muassasalarida sportni qadriyat sifatida rivojlantirish, talabalar ortasida soglom turmush tarzini ommalashtirish boyicha chora-tadbirlar ishlab chiqish va amalga oshirish; yoshlarning qonun hujjatlari mazmun-mohiyatidan xabardorligi, huquqiy ongi va madaniyatini rivojlantirish, ularda soglom turmush tarziga rioya etish, inson huquqlari, gender tengligi, tinchlikparvarlik va millatlararo totuvlik, vijdon erkinligi, barcha millat va elatlarning tillari, urf-odatlari va ananalarini hurmat qilish kabi umuminsoniy qadriyatlar bilan birga milliy-axloqiy qadriyatlarni kamol toptirish, ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy faollik, mustahkam fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish; imkoniyati cheklangan talabalarning ijtimoiy moslashuvi uchun keng sharoitlar

yaratish, inklyuzivlik goyalarini targib qilish; yoshlar tarbiyasida ota-onalar, mahallalar va oliy talim muassasalari

hamkorligini tizimli tashkil etish; oliy talim muassasalarida sotsiologik va pedagogik-psixologik xizmat guruhlari ishini takomillashtirib borish, talaba-yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash, oilani mustahkamlash borasidagi targibot ishlarini kuchaytirish; talaba-yoshlarni hunar organish, yangi bilim egallash, oz ustida ishlash, zamonaviy texnologiya yutuqlaridan maqsadli foydalanish, tadbirkorlik konikmalarini shakllantirishga undash orqali ularning bosh vaqtlarini mazmunli otkazish uchun talim muassasalarida shart-sharoitlar yaratish; talaba-yoshlarni turli axborot xurujlari, yot goyalar tasiriga tushib qolishi, ular tomonidan ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etilishi holatlarining oldini olish, Vatanimiz istiqboli yolida birlashtirish maqsadida talim-tarbiyaning tasirchan usullari, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish, manaviymarifiy tadbirlarni tashkil etishda ularning qiziqishini etiborga olish va tashabbuslarini qollab-quvvatlash;

"Maktab - manaviyat va marifat ochogi" konsepsiyasi doirasida oliy talim muassasalarining umumtalim maktablari bilan oquvchi-yoshlarni manaviy-marifiy dunyoqarashini shakllantirish, huquqiy savodxonligini oshirish, kasbga yonaltirish va mustaqil hayotga tayyorlash kabi masalalarda mentorlik modeli asosida hamkorligini rivojlantirish.

Yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash jarayoniga kadrlar buyurtmachilarini faol jalb etish borasida quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oziga xosligidan kelib chiqib, oquv rejalari va dasturlari mazmuni hamda mutaxassislik fanlari boyicha soatlar taqsimotini kadrlar buyurtmachilari bilan hamkorlikda fan va texnologiyalarning songgi yutuqlari asosida shakllantirish; bitiruv-malakaviy ishlar, magistrlik va doktorlik dissertatsiyalari mavzularini iqtisodiyotning real sektori, shuningdek hududiy (viloyat, tuman, shahar, mahalla, hududiy obyekt) muammolardan kelib chiqib shakllantirish hamda mavzularni tor qamrovda chuqur tadqiq qilishga otish; oliy talim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari aloqalarini

mustahkamlash hamda klaster usulida faoliyat yuritishini tashkil etish; ishlab chiqarish rivojlangan hududlar va iqtisodiy zonalarda oliy talim

muassasalari faoliyatini yolga qoyish; talabalarning tegishli soha boyicha ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarda

talim jarayonidan tashqari vaqtda mehnat faoliyati olib borishlariga shart-sharoit yaratish; ilmiy-texnik buyurtma va grantlarni amalga oshirish, ishlab chiqarishda mavjud

muammolarga yangicha yechim topish, tajribali amaliyotchilarni oquv jarayoniga faol jalb qilish, talimda ishlab chiqarish infratuzilmasi va amaliy misollardan keng foydalanish kabi yonalishlarda oliy talim muassasalarining ishlab chiqarish korxonalari, tashkilotlar, ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan ozaro manfaatli hamkorligini taminlash; ishlab chiqarish korxonalarida mutaxassislik kafedralari filiallari, oliy talim muassasalari huzurida ishlab chiqarish korxonalari tarkibiy bolinmalarini, texnoparklar, biznes inkubatorlar, kovorking markazlari faoliyatini tashkil etish, texnologiyalar transferini amalga oshirish orqali talimning ishlab chiqarish bilan samarali hamkorligini ragbatlantirish; pedagog xodimlarning ishlab chiqarish jarayonida malaka oshirish tizimini joriy etish, shuningdek ishlab chiqarishda katta tajribaga ega, biroq ilmiy darajasi bolmagan mutaxassislarni talim jarayoniga, jumladan taklif etilgan va faxriy oqituvchi sifatida jalb etishning tasirchan mexanizmlarini amaliyotga tatbiq etish, bunda ushbu mutaxassislarni muayyan sohadagi stajiga muvofiq tegishli lavozimlarga ishga qabul qilish; ishlab chiqarish korxonalarida dars mashgulotlari va talabalar amaliyotini samarali tashkil etish tartibini takomillashtirish, bunda amaliy konikmalarni tasdiqlovchi sertifikatlar berish tizimini joriy etish; kadrlar buyurtmachilari murojaati asosida oliy talim muassasalari bazasida ishlab chiqarishdan tajribali amaliyotchilarni jalb etish yoli bilan maqsadli talim dasturlari, professional malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslari, treninglar tashkil etish mexanizmlarini yaratish; oliy talim muassasalari tuzilmasini isloh qilish asosida faoliyati talabalar amaliyoti va ishga joylashishiga har tomonlama komaklashish, potensial ish beruvchilar royxatini shakllantirib borish va hamkorlik qilish, shuningdek avvalgi bitiruvchilar salohiyatidan unumli foydalanishga qaratilgan "Karyera markazlari"ni tashkil etish;

oliy talim muassasalari bitiruvchilarining bilim hamda konikmalarini

baholovchi markazlar faoliyatini qollab-quvvatlash; ilmiy tadqiqotlar olib borish, ularning natijalarini tijoratlashtirish kabi masalalarda kadrlar buyurtmachilari, ilmiy-tadqiqot muassasalari va oliy talim muassasalari ortasida ozaro manfaatli hamkorlikni yolga qoyish, biznes inkubatorlar va venchur moliyalashtirish faoliyatini rivojlantirish, mazkur masalalarda tegishli meyoriy-huquqiy hujjatlarni takomillashtirib borish; doktorlik dissertatsiyalari ilmiy natijalarining amaliyotga tezkor joriy etilishini

taminlash, yoshlarning ilmiy faoliyatga qiziqishlarini oshirish va ragbatlantirish, ilmiy faoliyat nufuzini kotarish maqsadida doktorlik (tayanch doktorlik) ilmiy darajasini beradigan binar (ikkitalik) himoyalar tizimini joriy etish; fundamental, amaliy va innovatsion tadqiqotlar tanlovlarida ilmiy natijalarning tijoratlashtirilishi, ularning amaliyotga joriy etilishi muddatidan kelib chiqqan holda grantlar miqdori va davomiyligini belgilash; vasiylik kengashlari tarkibini kadrlar buyurtmachilari, yirik ish beruvchilar, jamoat arboblari va tegishli sohada katta yutuqlarga erishgan tadbirkorlar hisobidan shakllantirish; bitiruvchilar malakasining ishlab chiqarish talablariga mos kelishini aniqlash, kadrlar tayyorlashda yol qoyilayotgan kamchiliklar va ularni bartaraf qilish maqsadida har yili respublika miqyosida kadrlar buyurtmachilari ortasida milliy sorovlar otkazish ananasini yolga qoyish.

Oliy talim muassasalarining moliyaviy mustaqilligi va barqarorligini taminlash, moddiy-texnik taminotini mustahkamlash boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

oliy talim muassasalarini bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish tizimiga otkazish, moliyaviy barqarorlikni taminlash, mehnatga haq tolash tizimini takomillashtirish, moliyalashtirishning samarali va shaffof mexanizmlarini joriy etish; iqtisodiyot tarmoqlarining kadrlarga bolgan ehtiyojlarini inobatga olgan holda, shuningdek istiqbolda oliy talim muassasalarining reytingi va oz xarajatlarini qoplash darajasidan kelib chiqib bakalavriat talim yonalishlari (magistratura mutaxassisliklari) boyicha tolov-kontrakt miqdorlarini mustaqil belgilash tizimiga bosqichma-bosqich otish; oliy talim muassasalarining talim xizmatlari eksporti va qoshimcha xizmatlar

korsatishga doir faoliyatini rivojlantirish; qurilish, rekonstruksiya qilish va kapital tamirlash ishlarini zamon talablari asosida tashkil etish, ushbu jarayonda innovatsion texnologiyalarga asoslangan, resurstejamkor va tez barpo etiladigan konstruksiya va materiallardan foydalanish boyicha ilgor texnologiyalar va muhandislik yechimlarini qollash; oliy talim muassasalarini zamonaviy dasturiy mahsulotlar bilan taminlash, oquv va ilmiy jarayonlarni oquv va laboratoriya uskunalari, shuningdek laboratoriya materiallari (reaktivlar, kimyoviy idish, butlovchi, biologik materiallar va boshqa obyektlar) bilan muntazam ravishda zarur miqdorlarda taminlab borishning samarali mexanizmlarini yaratish; talabalar turar joylari, kutubxona, oquv ustaxonalari, laboratoriyalar, sport

soglomlashtirish va ijtimoiy infratuzilma obyektlariga nisbatan osib borayotgan ehtiyojni oz vaqtida taminlash va zamon talablari asosida ularning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash; imkoniyati cheklangan talabalarga oliy talim muassasalari va talabalar turar joylari binolarida qoshimcha sharoitlar yaratish, ular uchun talim muassasalarini zarur adabiyotlar, metodik qollanmalar bilan taminlash choralarini korish; oliy talim muassasalarida xorijiy fuqarolarning istiqomat qilishi va talim olishi

boyicha qulay shart-sharoitlar yaratish; innovatsion kutubxonalarni tashkil etish, ulardagi kitob fondini yangi avlod

oquv adabiyotlari bilan muntazam boyitish; oliy talim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet bilan uzluksiz taminlash,

talabalarning mustaqil talim olishi uchun infratuzilma imkoniyatlarini kengaytirish; talabalar, oqituvchilar va yosh tadqiqotchilarning elektron talim resurslari, zamonaviy ilmiy adabiyotlarning elektron kataloglari va malumotlar bazalaridan bepul foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish; aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlaridan bolgan talabalarni moddiy

ragbatlantirish va qollab-quvvatlash; oliy talim muassasalarida homiylik va ilmiy-tadqiqot natijalarini tijoratlashtirishdan tushgan, maqsadli kapital va boshqa mablaglar hisobiga moliyalashtiriladigan endaument jamgarmalarini (endowment fund) tashkil etish. Oliy talim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv faoliyatini takomillashtirish

Oliy talim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv faoliyatini takomillashtirish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

a)    kadrlar tayyorlash sifati va kolamini inobatga olgan holda oliy talim muassasalarini quyidagi toifalarga ajratish va ularni rivojlantirish strategiyalarini belgilash:

birinchi toifa - flagman universitetlar (Ozbekiston Milliy universiteti va

Samarqand davlat universiteti); ikkinchi toifa - ilm-fan va innovatsion markaz funksiyasini bajaruvchi hududiy

oliy talim muassasalari; uchinchi toifa - sohalar uchun talim va ilmiy tadqiqotlar boyicha tayanch

muassasalar rolini bajaruvchi tarmoq oliy talim muassasalari;

b)   institut maqomidagi oliy talim muassasalari faoliyati kolamini kengaytirish va institutsional salohiyatini kuchaytirish orqali ularni universitetga aylantirish boyicha chora-tadbirlar korish;

v) oliy talim muassasalarini ularning quvvati, ilmiy salohiyati va boshqa asosiy

korsatkichlaridan kelib chiqib bosqichma-bosqich yiriklashtirib borish;

g) tajriba tariqasida davlat ulushining 51 foizdan kam bolmagan qismini saqlab qolgan holda ayrim davlat oliy talim muassasalarini (oliy harbiy talim muassasalari bundan mustasno) davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, ularda korporativ boshqaruv tamoyillarini joriy etish;

d) oliy talim sohasini rivojlantirish boyicha hujjat loyihalarini ishlab chiqish va muhokama etishda Respublika oliy talim kengashi nufuzi va faolligini oshirish, masuliyatini kuchaytirish, oliy talim muassasalarida jamoatchilik nazoratining zamonaviy mexanizmlarini joriy etish; ye) oliy talim tizimida boshqaruv jarayonlarini axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida optimallashtirish, davlat interaktiv xizmatlari kolamini kengaytirish;

j) oliy talim muassasalarini rivojlantirishda strategik rejalashtirish tamoyillarini

joriy etish, bunda vasiylik kengashlari masuliyati va rolini oshirish;

z) Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Talim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi funksiyalarini xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, bunda talim sifatini baholashning yangi mexanizmlarini joriy etish, kadrlar buyurtmachilari va talabalar ortasida otkazilgan milliy sorov natijalarini chuqur tadqiq qilish orqali muammolarni bartaraf etish, davlat va nodavlat talim muassasalarida talim sifatini tasirchan instrumentlar yordamida nazorat qilib borish, bitiruvchilar sifati va ularning ixtisosligi boyicha ishga joylashish masalalariga etibor qaratish;

i) talim sifatini nazorat qilish va oliy talim muassasalari reytingini yuritishning

nodavlat tizimini yaratish boyicha zarur chora-tadbirlar belgilash;

y) oliy talim muassasalarida ishga qabul qilish va yuqori lavozimlarga tayinlashda oliy talim tizimi rivoji uchun ozining munosib hissasini qoshuvchi kadrlarni tanlash, ularning faoliyati, professional xususiyatlari, soha oldidagi alohida xizmatlarini adolatli va xolisona baholashni nazarda tutuvchi meritokratiya tamoyillarini qollash, rahbarlik lavozimlariga tayinlashda gender tengligi tamoyillariga qatiy rioya qilish;

k)          oliy talim muassasalari rahbarlik lavozimlariga zaxira kadrlarni

shakllantirish, maqsadli oqitish va tayyorlash samaradorligini oshirish;

l)            oliy talim muassasalari rahbar xodimlarini rotatsiya qilish mexanizmini joriy

qilish. Korrupsiyaga qarshi kurashish va shaffoflikni taminlashning tasirchan mexanizmlarini joriy etish

Korrupsiyaga qarshi kurashish va shaffoflikni taminlashning tasirchan mexanizmlarini joriy etish boyicha quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

oliy talim sohasida Korrupsiyasiz soha loyihasini izchil davom ettirish,

korrupsiyaning har qanday korinishiga barham berish; oliy talim muassasalarini tajribali, halol, pok vijdonli, masuliyatli professor-

oqituvchi va xodimlardan shakllantirib, ularning vazifalarini aniq belgilab berish; oliy talim muassasalarining jamiyat oldidagi hisobdorligi va talim sifatini

taminlashdagi masuliyatini oshirish, keng jamoatchilikni shaffoflik va xolislik tamoyillari asosida talim xizmatlari sifati togrisidagi malumotlar bilan xabardor qilib borish; professor-oqituvchilar bilan talabalar ortasidagi byurokratik omillarni bartaraf etish, baholash mezonlaridagi shaffoflikni kuchaytirish, talabalar bilimini baholashda adolatni taminlash; abituriyentlar va magistraturada talim olish uchun talabgorlar hujjatlarini qabul qilish, barcha kasbiy (ijodiy) imtihonlarni otkazish, ularning bilimini baholash, oqishni kochirish yoki qayta tiklash jarayonlarida suiistemolchilik holatlarining oldini olish, bu borada jamoatchilik kengashlarining rolini oshirish, shaffoflikni taminlash; professor-oqituvchilarning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash, ushbu kasb

jozibadorligini taminlash boyicha chora-tadbirlar korish;

Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi hamda oliy talim muassasalari faoliyatining ochiqligini taminlash, fuqarolik jamiyati institutlari bilan aloqalarini mustahkamlash, jamoatchilikka axborot taqdim etishning tezkor va zamonaviy shakllarini joriy etish; malaka oshirish, ilmiy-tadqiqot ishlarini tayyorlash va amaliyotga tatbiq etish, nazorat-monitoring, xodimlarni ishga qabul qilish va lavozimga tayinlash, oliy talim muassasalari faoliyatini organish va tizimdagi boshqa jarayonlarda shaffoflikni taminlash; professor-oqituvchilarning oquv yuklamalarini optimallashtirish, kasbiy faoliyatga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish asosida oliy talim tizimi xodimlarining mehnat unumdorligini oshirish; oliy talim tizimida pedagog kadrlarni ishga qabul qilish, lavozimlarga tanlov otkazishda adolat va ochiqlikni taminlash, oquv yili yakunlari boyicha pedagog kadrlar faoliyatiga baho berish, bu borada jamoatchilik nazoratining yangi va samarali mexanizmlarini amaliyotga joriy etish; oliy talim muassasalarini moliyalashtirishning amaldagi meyoriy-huquqiy

hujjatlariga rioya qilinishi, xarajatlar smetalarini shakllantirish tartibiga amal qilish va ichki moliyaviy taftish ishlarini takomillashtirish, ushbu jarayonda korrupsiyaga oid holatlarni oz vaqtida aniqlash va bartaraf etilishini taminlash;

oliy talim tizimida kadrlar zaxirasini shakllantirish, odob-axloq normalariga rioya etilishini taminlash masalalarini tartibga soluvchi meyoriy-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqish va joriy etish.

Oliy talim tizimining investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda tanilishi va raqobatbardoshligini taminlash Oliy talim tizimining investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, xalqaro miqyosda tanilishi va raqobatbardoshligini taminlash boyicha qoyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:

respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasini xalqaro etirof etilgan

tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga, shu jumladan Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga kiritish boyicha tizimli ishlarni amalga oshirish, bunda mazkur oliy talim muassasalarini davlat tomonidan qollab-quvvatlashning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish; oliy talim muassasalarining Ozbekiston yalpi ichki mahsuloti oshishidagi

ishtirokini va mamlakat ijobiy xalqaro imidjini shakllantirishdagi rolini oshirish; respublika oliy talim tizimini xalqaro talim standartlari bilan uygunlashtirish,

ilgor xorijiy tajribani chuqur organish va tahlil qilish asosida talim dasturlarini jahonda tan olingan xalqaro standartlar talablariga moslashtirish boyicha asoslangan takliflar ishlab chiqish; talim toliq xorijiy tillarda olib boriladigan talim yonalishlari va

mutaxassisliklari, fakultetlar salmogini oshirib borish; xorijiy fuqarolarni oliy talim muassasasi tomonidan belgilanadigan tartibda otkaziladigan suhbat asosida magistratura va doktoranturaga qabul qilish boyicha tegishli meyoriy-huquqiy hujjat qabul qilish; talim xizmatlari eksportini rivojlantirish boyicha xorijiy mamlakatlar bilan talim sohasida hamkorlikni kengaytirish va ularning meyoriy-huquqiy bazasini takomillashtirib borish;

Study in Uzbekistan (Ozbekistonda tahsil ol) loyihasini amalga oshirish, mamlakat talim jozibadorligini targib qiluvchi maxsus veb-portal yaratish va uni barcha oliy talim muassasalari boyicha batafsil va ishonchli malumotlar bilan toldirib borish; talimda brendlar, ilmiy ananalar tizimini yaratish asosida oliy talim va oliy

talim muassasalari imijini shakllantirish strategiyasi boyicha dastur qabul qilish; oliy talim muassasalariaro xalqaro fan olimpiadalarini tashkil etish; xorijiy oliy talim muassasalari bilan hamkorlikda qoshma talim dasturlari

asosida kadrlar tayyorlash faoliyatini kengaytirish, hamkorlikda otkaziladigan ilmiy konferensiyalar va seminarlar sonini kopaytirish, xalqaro ilmiy va talim loyihalarini amalga oshirish; rivojlangan xorijiy davlatlar oliy talim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot markazlari bilan hamkorlikda xalqaro qoshma ilmiy jurnallar, shuningdek talim forumlari, rektorlar konferensiyalari va boshqa anjumanlar tashkil etish;

oliy talim muassasalari rasmiy veb-saytlarini Webometrics tashkiloti reyting tizimida egallagan orinlarini yaxshilab borish, shu jumladan oliy talim muassasalari tomonidan yetakchi tashkilotlar va korxonalarda bitiruvchilarning ishga joylashishi haqidagi malumotlar, talim yonalishlari, magistratura mutaxassisliklari, ilmiytexnik salohiyati, professor-oqituvchilar, infratuzilmasi, erishgan yutuqlari kabi asosiy malumotlarni veb-saytlarda muntazam ravishda elon qilib borish; xorijiy mamlakatlarda mahalliy oliy talim muassasalari filiallarini tashkil etish,

qoshma talim dasturlarini amalga oshirish;

Ozbekiston Respublikasida talim olish uchun xorijiy fuqarolarni jalb etish boyicha mahalliy va xorijiy agentliklar tomonidan konsalting xizmatlari korsatilishining meyoriy-huquqiy asoslarini takomillashtirish; respublika oliy talim tizimining xalqaro imijini yaratishda Ozbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, xorijiy mamlakatlardagi elchixonalar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish, zamonaviy PR-loyihalarni amalga oshirish; oliy talim sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida xalqaro moliya institutlari, yetakchi xalqaro tashkilotlar bilan aloqalarni mustahkamlash, bu borada mamlakat talim tizimi manfaatlariga mos keluvchi innovatsion tashabbuslarni qollab-quvvatlash.

Konsepsiya doirasida belgilangan vazifalarni bajarish orqali Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishda quyidagi natijalarga erishish nazarda tutilmoqda:

oliy talim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, hududlarda davlat va nodavlat oliy talim muassasasalari, shu jumladan nufuzli xorijiy oliy talim muassasalari filiallari faoliyatini tashkil etish asosida oliy talim bilan qamrov darajasining 50 foizdan yuqori bolishi taminlanadi, sohada raqobat muhiti yaratiladi;

Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetini mamlakatimiz oliy talim muassasalarining flagmaniga aylantiriladi; respublikadagi kamida 10 ta oliy talim muassasasi xalqaro etirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Higher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinchi 1 000 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga, shu jumladan Ozbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetining birinchi 500 ta orindagi oliy talim muassasalari royxatiga kirishiga erishiladi; oliy talim muassasalarida oquv jarayoni bosqichma-bosqich kredit-modul

tizimiga otkaziladi; xalqaro tajribalardan kelib chiqib, oliy talimning ilgor standartlari joriy etiladi, jumladan oquv dasturlarida nazariy bilim olishga yonaltirilgan talimdan amaliy konikmalarni shakllantirishga yonaltirilgan talim tizimiga bosqichma-bosqich otiladi; oliy talim mazmuni sifat jihatidan yangi bosqichga kotariladi, ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarining barqaror rivojlanishiga munosib hissa qoshadigan, mehnat bozorida oz ornini topa oladigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimi yolga qoyiladi;

oliy talim muassasalarining akademik mustaqilligi taminlanadi;

oliy talim muassasalarida talim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlar natijalarini tijoratlashtirish faoliyatining uzviy bogliqligini nazarda tutuvchi

Universitet 3.0 konsepsiyasi bosqichma-bosqich joriy etiladi; xorijiy investitsiyalarni keng jalb qilish, pullik xizmatlar kolamini kengaytirish va boshqa budjetdan tashqari mablaglar hisobiga oliy talim muassasalarida texnopark, forsayt, texnologiyalar transferi, startap, akselerator markazlari tashkil etiladi hamda ular tegishli tarmoq, soha va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tadqiq etuvchi va prognozlashtiruvchi ilmiy-amaliy muassasalar darajasiga olib chiqiladi; oliy talim muassasalari professor-oqituvchilari, ilmiy izlanuvchilari, doktorantlari, bakalavriat va magistratura talabalarining yuqori impakt-faktorga ega nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda maqolalar chop etishi, maqolalarga iqtiboslik korsatkichlari oshishi, shuningdek respublika ilmiy jurnallari xalqaro ilmiy-texnik malumotlar bazasiga bosqichma-bosqich kiritilishi taminlanadi;

Ozbekiston oliy talim tizimi Markaziy Osiyoda xalqaro talim dasturlarini amalga oshiruvchi xabga aylantiriladi; oliy talimning investitsiyaviy jozibadorligi oshiriladi, xorijiy talim va ilm-fan

texnologiyalari jalb etiladi; talaba-yoshlar talim-tarbiyasi uchun qoshimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan

kompleks chora-tadbirlarni oz ichiga olgan beshta tashabbus asosida rivojlantiriladi; oliy talim muassasalari infratuzilmasi va moddiy-texnik bazasi, shu jumladan xalqaro moliya institutlarining imtiyozli mablaglarini keng jalb qilish hisobiga yaxshilanadi, ularni bosqichma-bosqich ozini ozi moliyalashtirish tizimiga otkaziladi va moliyaviy barqarorligi taminlanadi; talimning ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy-tadqiqot institutlari bilan ozaro

manfaatli hamkorligi yolga qoyiladi; aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, shu jumladan imkoniyati cheklangan shaxslarning oliy talim bilan qamrov darajasi oshiriladi, ular uchun infratuzilmaga oid sharoitlar yaxshilanadi.

Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilar tarkibining oquv yuklamasi hamda oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarini belgilash Qoidalari (AV tomonidan 08.10.2018 y. 3076-son bilan royxatga olingan Oliy va orta maxsus talim vazirining 10.09.2018 y. 20-2018-son buyrugi bilan tasdiqlangan)

Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilari tarkibi (bundan buyon matnda professor-oqituvchilar deb yuritiladi) mehnatini normalashtirish har oquv yili uchun professor-oqituvchilar va kafedra mudiri tomonidan tuziladigan hamda prorektorlar bilan kelishilgan holda oquv ishlari boyicha prorektor (fakultet dekani) tomonidan tasdiqlanadigan oquv yili boyicha shaxsiy ish rejalariga asoslanadi.

Professor-oqituvchilarning oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasi tarkibiga oquv yuklamasi hamda oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlarining turlari kiritiladi. Ish turlari professor-oqituvchilarning oquv yili boyicha shaxsiy ish rejalarida toliq va aniq aks ettirilishi kerak. Joriy oquv yili yakunida faqat mazkur oquv yili davomida amalga oshirilgan ishlar hisobga olinadi.

Oquv yili davomida bajarilgan qoshimcha ish turlari professoroqituvchilarning yillik shaxsiy ish rejalariga kiritib borilishi mumkin.

Professor-oqituvchilarning shaxsiy ish rejasi tarkibiga kiritiladigan oquv yuklamasi hamda oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari:

toliq shtatda faoliyat korsatayotgan professor-oqituvchilar uchun professor-

oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida; toliq shtatda bolmagan va orindosh sifatida faoliyat korsatayotgan professor-

oqituvchilar uchun ularning stavkalariga muvofiq tarzda professor-oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida; shuningdek, mehnatga haq tolashning soatbay shartlari asosida faoliyat

korsatayotgan professor-oqituvchilarning oquv yuklamasi shakllantiriladi.

Professor-oqituvchilarning oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasining bajarilishi muntazam ravishda kafedra mudiri, har semestr yakunida fakultet dekani, dekan orinbosarlari, fakultet tuzilmasi bolmagan oliy talim muassasalarida oquv bolimi (oquv-uslubiy boshqarma) va tegishli yonalishlar boyicha prorektorlar tomonidan nazorat qilib boriladi.

Professor-oqituvchilarning oquv yuklamasini hisoblash

Professor-oqituvchilarning (madaniyat va sanat yonalishlari oquv mashgulotlarida ishtirok etadigan konsertmeysterlarning) oquv yili boyicha shaxsiy ish rejasiga kiritilgan, uning asosiy qismi bolgan oquv yuklamasining soatlardagi hajmi nazarda tutilgan Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilarining oquv yuklamasi hajmini hisoblashning vaqt meyorlarida belgilangan ish turlaridan kelib chiqib, professor-oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida hisoblanadi.

Professor-oqituvchilarning egallab turgan lavozimlari boyicha oquv yuklamasi hajmi fakultet dekani (kafedra mudiri)ning taklifiga muvofiq oliy talim muassasasining Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.

Oquv yuklamasi boyicha hisoblangan soatlar hajmi oliy talim muassasasining shtat birliklari sonini hamda professor-oqituvchilarning oylik maoshlarini belgilash uchun asos bolmaydi.

Shtat birliklari professor-oqituvchilarning talabalar soniga nisbati boyicha, oylik maoshi esa xarajatlar smetasi boyicha tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida belgilanadi.

Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 11 martdagi 133son qarori bilan tasdiqlangan Ijodiy tatillar berish tartibi hamda boshqa normativhuquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan normalarga muvofiq olib borilayotgan ilmiymetodik va ilmiy-tadqiqot ishlarini ragbatlantirish maqsadida professoroqituvchilarning oquv ishlari yuklamasi hajmi kafedra yigilishining taklifiga asosan oliy talim muassasasi kengashining qarori bilan ozgartirilishi mumkin. Bunda professor-oqituvchilarning tegishli oquv yuklamasining muayyan qismi kafedraning boshqa professor-oqituvchilarining oquv yuklamasiga qoshimcha ravishda taqsimlanadi.

Maruza mashgulotlari ilmiy unvon va ilmiy darajaga ega bolgan professoroqituvchilar tomonidan otkaziladi. Zarur hollarda (maruza mashgulotlari hajmi kop bolganda yoki professor, dotsent va katta oqituvchilar yetarli bolmaganda) oliy talim muassasasi Kengashining qaroriga asosan kamida 3 yillik ilmiy-pedagogik ish stajiga ega bolgan, biroq ilmiy unvon va ilmiy darajasi bolmagan oqituvchilarga bir oquv yilida 250 soatgacha hajmda maruza mashgulotlarini otishga ruxsat beriladi.

Professor-oqituvchilarning oquv (maruza, amaliy (yakka), seminar va laboratoriya) soatlari hajmi 400 soatdan kam bolmasligi tavsiya etiladi. Kafedraga sohaning yetakchi mutaxassislari (akademiklar va professorlar) jalb etilganda, ushbu oquv soatlari hajmiga oliy talim muassasasi Kengashi qaroriga muvofiq ozgartirish kiritish mumkin.

Professor-oqituvchilarning oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va "ustozshogird" ishlarini belgilash. Professor-oqituvchilar faoliyatining oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari boyicha soatlar hajmi hisoblanmaydigan ish turlari mazkur Qoidalarning 2-ilovasida nazarda tutilgan Oliy talim muassasasi professor-oqituvchilarining oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari turlaridan kelib chiqib, professor-oqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida belgilanadi.

Professor-oqituvchilarning oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlari hajmi mazkur ish turlarini bajarish zaruriyatidan kelib chiqib, professoroqituvchilarning lavozimlariga qoyilgan malaka talablari asosida fakultet dekani (kafedra mudiri)ning taklifiga muvofiq oliy talim muassasasi Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.

Professor-oqituvchilarning ilmiy-pedagogik, ijodiy mahoratini uzluksiz oshirib borish, talabalarda chuqur nazariy bilim, amaliy va kasbiy konikmalarni shakllantirish, ilm-fanga bolgan qiziqishni uygotish, ularga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirish, har tomonlama yetuk mutaxassis tayyorlashni nazarda tutgan holda kafedra mudiri oqitishni ilgor pedagogik va kompyuter texnologiyalari, yangi avlod oquv adabiyotlari asosida tashkil etish hamda oquv-uslubiy, ilmiy-tadqiqot va ustoz-shogird ishlar boyicha aniq topshiriqlarni belgilaydi.

Oliy talimning davlat talim standarti asosiy qoidalar Ozbekiston Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining 2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021son boyrugi bilan tasdiqlangan.

Mazkur davlat standarti Ozbekiston Respublikasining Talim togrisidagi Qonuni va boshqa qonunchilik hujjatlari, shuningdek YUNESKO (UNESCO) tomonidan joriy qilingan Talimning xalqaro standart klassifikatsiyasi (TXSK 2011) va TXSK: Talim va kasbiy tayyorlash sohalariga (TXSK-S 2013) muvofiq ishlab chiqilgan.

Oliy talimning davlat talim standarti:

-kadrlar tayyorlash sifatiga, talim mazmuniga qoyiladigan umumiy talablarni;

-talim oluvchilar tayyorgarligining zarur va yetarli bilim darajasi hamda oliy talim muassasalari bitiruvchilariga qoyiladigan umumiy malakaviy talablarni;

-oquv yuklamasining hajmini;

-talim muassasalari faoliyati va kadrlar tayyorlash sifatini baholash tartibotlari hamda mexanizmini belgilaydi.

Davlat talim standartlari oquv jarayonini, talim muassasalari faoliyatini, kadrlar, darslik va oquv qollanmalari tayyorlash sifatini baholashni tartibga soluvchi tegishli hujjatlarni (bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari uchun malaka talablari, oquv rejalari, oquv dasturlari va boshqalar) ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi.

Davlat talim standartlari oliy malumotli kadrlar tayyorlashda idoraviy boysunuv va mulkchilik shakllaridan qatiy nazar, Ozbekiston Respublikasining davlat talim standartlari asosida kadrlar tayyorlovchi barcha oliy talim muassasalari uchun majburiydir.

Nodavlat talim tashkilotlari mustaqil ishlab chiqilgan va litsenziyada korsatilgan oquv dasturlari asosida talim faoliyatini amalga oshirishlari mumkin. Standartlar toifalari.

-Oliy talim standartlari quyidagi toifalarga bolinadi:

-Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan oliy talim standartlari:

-Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy qoidalar; -Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori.

-Oliy talim bakalavriat yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari umumiy orta va orta maxsus, professional talim bilan uzviylik va uzluksizligi taminlangan holda, oliy talimning davlat talim standartlari, bakalavriat talim yonalishlarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki va tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki kiradi.

Talim yonalishlari va mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.

Bakalavriat talim yonalishlari oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.

Bakalavriat talim yonalishlarining talim jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat attestatsiyasi bilan tugallanadi.

Oquv rejalar va oquv dasturlar kredit-modul tizimi asosida ishlab chiqiladi.

Ayrim (zarur) hollarda oquv rejalar va oquv dasturlar reyting (baholash) tizimi asosida ishlab chiqilishi mumkin.

Oquv fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan umumiy talablar:

majburiy fanlar bloki fanlarni chuqur ozlashtirilishini taqozo etadi va talim

oluvchilarning intellektual salohiyatini boyitish, talim yonalishi va sohaga oid zarur fundamental bilimlar, kasbiy konikma, uquv va kompetensiyalarni shakllantirishi, bitiruvchiga tanlangan yonalish va mutaxassislik boyicha kasbiy faoliyat bilan shugullanish hamda muayyan magistratura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.

tanlov fanlari bloki bakalavriat yonalishi boyicha talim oluvchilar qoshimcha chuqur nazariy va amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy omillarini hisobga olgan holda kasbiy kompetensiyalari kengayishini taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq kasbiy bilim va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.

Bakalavriat talim yonalishlari malaka amaliyotlariga qoyiladigan umumiy talablar.

Talim oluvchilar kasbiy konikmalarni mukammal egallashi uchun oquv rejalar va muayyan fanlarning oquv dasturlarida oquv (tanishuv), ishlab chiqarish (klinik, ijodiy va boshqa) va bitiruv oldi malaka amaliyotlari nazarda tutilishi shart. Amaliyotlar bakalavriat talim jarayonining majburiy qismi bolib, talabalarning kasbiy tayyorgarligi, amaliy konikmalari va kompetensiyalarini shakllantirishga yonaltiriladi.

Bakalavrlar tayyorlashda malaka amaliyotlari:

oquv (tanishuv) amaliyoti iqtisodiyot tarmoqlari, tegishli tashkilot, muassasa va korxonalar bilan tanishtirish, tabiiy-ilmiy va umumkasbiy fanlar boyicha nazariy bilimlarini mustahkamlashga qaratiladi; ishlab chiqarish amaliyoti umumkasbiy va ixtisoslik fanlaridan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy (ishlab chiqarish) jarayonlari bilan uygunlashtirish, tegishli amaliy konikmalar, kompetensiyalar va malakalarni shakllantirishga qaratiladi; bitiruv oldi amaliyoti ishlab chiqarishda (tegishli soha korxona, tashkilot va muassasalarida) kasbiy konikmalarni yanada mustahkamlash, kasbiy faoliyatga moslashish, bitiruv malakaviy ishni tayyorlash uchun malumot toplash va

tizimlashtirishga qaratiladi; pedagogik amaliyot kasb talimi yonalishlari uchun qollaniladi va

pedagogik mahoratini oshirishga qaratiladi.

Talim yonalishlarining oziga xos xususiyatlariga muvofiq malaka amaliyotlarining boshqa turlari ham qollanilishi mumkin.

Har bir amaliyot turi oquv reja va oquv dasturiga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va real sektorning tegishli ilgor korxona, tashkilot va muassasalari, xorijiy va qoshma korxonalar, ilmiy tashkilotlar, talim, tibbiyot, madaniyat va boshqa muassasalarida, dala sharoitlarida, maxsus tajriba (poligon) obyektlarida va boshqalarda otkaziladi.

Amaliyotlarni tashkil qilish, otkazish va talabalarni baholash mezonlarini belgilash oliy talim muassasalari tomonidan amalga oshiriladi.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari mazmuni oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlashning birlamchi va boshlangich bosqichi sifatida mutaxassislik boyicha chuqur fundamental va amaliy bilimlar berishni nazarda tutgan holda shakllantiriladi.

Oliy talim magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlari bakalavriat talim yonalishlarining oquv rejalari va oquv dasturlari bilan uzviylik va uzluksizligini taminlagan holda oliy talimning davlat talim standartlari, magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari asosida ishlab chiqiladi. Oquv rejalar tarkibiga ozlashtirilishi majburiy bolgan fanlar (majburiy fanlar) bloki, tanlab ozlashtiriladigan fanlar (tanlov fanlari) bloki va ilmiy faoliyat bloki kiradi.

Talim yonalishlari va mutaxassisliklari hamda tegishli sohalarning oziga xos xususiyatlariga muvofiq oquv rejalaridagi bloklar tarkibi ozgartirilishi mumkin.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv rejalari va oquv dasturlarini ozlashtirishda talim oluvchilar auditoriya mashgulotlari bilan bir qatorda oquv fanlari boyicha mustaqil mashgulotlarni bajarishi va mustaqil bilim olishi nazarda tutilishi lozim.

Magistratura mutaxassisliklarining oquv jarayoni oquv rejalariga muvofiq yakuniy davlat attestatsiyasi (magistrlik dissertatsiyasining himoyasi) bilan tugallanadi.

Oquv rejaning oquv fanlari bloklari mazmuniga qoyiladigan minimal talablar:

majburiy fanlar bloki ilmiy tadqiqot metodologiyasi, ilmiy izlanish va tahlil, empirik va nazariy tadqiqot usullari, maxsus fanlarni oqitish metodikasi, pedagogik texnologiyalar, talimning zamonaviy usullari, mutaxassislikka doir dolzarb va chuqur ilmiy, metodologik, ilmiy-texnik, texnologik bilim, uquv, konikma va kompetensiyalarni talim oluvchilarda shakllantirishi hamda muayyan doktorantura mutaxassisligi boyicha kelgusida talimni davom ettirishga zamin yaratishi lozim.

tanlov fanlari bloki mutaxassislik boyicha talim oluvchilar qoshimcha

chuqur nazariy va amaliy bilim va konikmalarni ozlashtirishini, innovatsion usullar va sohaning hududiy omillarini hisobga olgan holda ilmiy, pedagogik va kasbiy kompetensiyalarini kengayishini taminlashi, talim trayektoriyalariga muvofiq magistr darajasidagi kasbiy bilim va malakalarni ozlashtirishga imkon yaratishi lozim.

ilmiy faoliyat bloki ilmiy-tadqiqotlar nazariyasi va amaliyoti ozlashtirilishini, talim oluvchilar tomonidan ixtisoslashgan ilmiy va talim muassasalarida muayyan ilmiy-tadqiqot va ilmiy-pedagogik ishlar bajarilishini nazarda tutishi lozim.

Bunda: ilmiy-tadqiqot amaliyoti talim oluvchilar mustaqil tadqiqotchilik faoliyatining amaliy konikmalarini hosil qilishi, ilmiy-tadqiqotlar otkazish, ularning natijalarini tahlil qilish va aks ettirish, zamonaviy axborot bazalarini qollash, ilmiy maqolalar va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlashga doir bilim, uquv va konikmalarni shakllantirishi lozim;

ilmiy-pedagogik amaliyoti zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan, oquv-tarbiya ishlarining interaktiv usullaridan foydalangan holda pedagogik faoliyat mahorati va konikmalarini shakllantirishi, oquv jarayonini ilmiyuslubiy jihatdan taminlashni tashkil etishga doir kompetensiya va konikmalarni hosil qilishi lozim.

Ilmiy-tadqiqot amaliyoti taqozo etganda yakka tartibda ilmiy izlanish va tajriba-sinovlarni otkazish maqsadida tajriba orttirish jarayoni tashkil etiladi. Bunda tajriba orttirish jarayoniga yollangan talim oluvchi oquv jarayoni jadvalini yakka tartibdagi ish rejasi asosida bajarishi kozda tutiladi.

tajriba orttirish talim oluvchilarning ilmiy-tadqiqot olib borishi, nazariy va amaliy bilimlarini chuqurlashtirish, muayyan soha va tarmoqdagi zamonaviy texnika va texnologiyalar bilan tanishishi, amaliy kasbiy va ilmiy-tadqiqot kompetensiyalarini shakllanishi, kasbga samarali moslashuvini taminlashi lozim.

Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha oquv rejalar talim davrining toliq meyoriy muddati uchun (birinchi kursdan yakuniy kursgacha) ishlab chiqiladi va bu davrda ularga ozgartirish kiritish, ularni bekor qilish, orniga boshqa oquv reja ishlab chiqib tatbiq etishga yol qoyilmaydi.

Oliy talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan talablar bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablarida bayon etiladi.

Bakalavrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.

Magistrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot, ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda (tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi lozim.

Bakalavr va magistrlarni tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi) va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi. Talim jarayoni kredit-modul tizimi asosida amalga oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim jarayoni reyting (baholash) tizimi asosida amalga oshirilishi mumkin.

Oquv dasturlarining nazariy va amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi rasmiy hujjatlar beriladi.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom ettirish imkoniyatlari:

bakalavriat talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi boyicha oqishni davom ettirish huquqiga ega. Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun oqishni davom ettirish boyicha magistratura mutaxassisliklarining royxatini oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi belgilaydi; magistratura mutaxassisliklarining bitiruvchilari tayanch doktorantura, doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik institutlarida ilmiy-tadqiqot faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi mumkin.

Oquv yuklamasining hajmi, bakalavriat - barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.

Reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi haftasiga:

kredit-modul tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 32

akademik soat oraligida; reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayoni amalga oshirilayotganda 22 36 akademik soat oraligida belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki) oqish shakli uchun bir haftada odatda besh kun, auditoriya mashgulotlarining eng yuqori hajmi haftasiga 20 soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlarining hajmi ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shaklining kamida 30% etib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun oqishning meyoriy muddati quyidagicha taqsimlanadi:

Oqish muddati*

Haftalar soni

Kreditlar miqdori

Akademik

soatlar miqdori

3 yil

152

180

5 400

4 yil

204

240

7 200

5 yil

256

300

9 000

6 yil

308

360

10 800

Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki, sirtqi, maxsus sirtqi) oqish shakli uchun kreditlar miqdori kunduzgi oqish shakli kreditlariga mos qilib olinadi.

Oquv davrining umumiy hajmi quyidagicha taqsimlanadi:

Oquv davrlari

Sogliqni saqlash talim sohasidan tashqari barcha talim sohalari uchun, % hisobida*

Sogliqni saqlash talim sohasi uchun, % hisobida

Nazariy va amaliy talim

40 65

50 70

Shu jumladan, auditoriya

(kontaktli) va mustaqil talimning nisbati

40/60 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha

Attestatsiya

6 15

8 15

Tatil**

8 21

10 18

Malaka amaliyoti

6 25

6 20

Bitiruv malakaviy ishi***

2 7

2 5

* Ayrim yonalishlarning oziga xos xususiyatidan kelib chiqib, talim jarayoni

zaruratiga muvofiq Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi bilan kelishilgan holda ular uchun mazkur foizlarga ozgartirish kiritishga yol qoyiladi.

** Qishki tatil ikki haftadan oshmasligi maqsadga muvofiq.

*** Bitiruv malakaviy ishi tarkibiga uni himoya qilish boyicha Davlat attestatsiyalari ham kiradi.

Barcha talim sohalari uchun nazariy va amaliy talim hajmining kamida 85 % umumkasbiy va ixtisoslik (maxsus) fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi lozim.

Oquv rejalaridagi majburiy va tanlov fanlari bloklarining hajmini talim yonalishining oziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, oquv rejani ishlab chiqaruvchi oliy talim muassasasi belgilaydi.

Bakalavriat talim yonalishlari talim oluvchilarining malaka amaliyotini otash tartibi va bitiruv malakaviy ishini bajarish tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruv organi tomonidan belgilanadi.

Kredit tizimi xalqaro tamoyillariga asoslanib fanlar katalogini tizimlashtirish va maqbullashtirish maqsadida oquv rejalarda kreditlar kurs va semestrlar boyicha taqsimotini quyidagicha belgilash tavsiya etiladi:

Oquv faniga ajratilgan soat*

Fanning bir va ikki semestr davomida otilishiga qarab ajratiladigan kreditlar

1-semestr

2-semestr

120

4

-

180

6

-

240

4

4

300

4

6

360

6

6

* Ushbu taqsimot magistraturaga ham taalluqli.

Magistratura-barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining hajmi bir oquv yili uchun 60 kredit, bir semestr uchun 30 kredit qilib belgilanadi. 1 kredit 30 akademik soat oquv yuklamasiga tengdir.

Reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy talim muassasalari uchun barcha turdagi auditoriya va auditoriyadan tashqari oquv ishlarini oz ichiga olgan oquv yuklamasining eng yuqori hajmi haftasiga 54 akademik soat qilib belgilanadi.

Ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) oqish shakli uchun auditoriya mashgulotlari va ilmiy faoliyatning eng yuqori hajmi haftasiga 36 akademik soat qilib belgilanishi lozim.

Oqishning meyoriy muddati quyidagicha taqsimlanadi:

Oqishning meyoriy muddati*

Haftalar soni

Kreditlar miqdori

Akademik soatlar miqdori

1 yil

50

60

1800

2 yil

100

120

3600

3 yil

152

180

5400

* Kunduzgi oqish shakli tayanch sifatida olinadi.

 

Oqish davrining umumiy hajmi quyidagicha taqsimlanadi:

Oqish davrining tarkibiy qismlari

Sogliqni saqlash talim

Sogliqni saqlash talim sohasi uchun,

% hisobida

 

sohasidan

tashqari barcha talim sohalari uchun, % hisobida*

Davolash faoliyati bilan tutashgan mutaxassisliklar

Davolash faoliyati bilan tutash bolmagan mutaxassisliklar

Nazariy va amaliy talim

30 55

45 55

30 55

Shu jumladan, auditoriya (kontaktli) va mustaqil talimning nisbati

30/70 foiz nisbatidan 50/50 foiz nisbatigacha

Attestatsiya

4 18

4 10

4 10

Tatillar**

6 21

10 20

10 20

Ilmiy faoliyat magistratura talim oluvchilarining yakka tartibdagi taqvimiy ish rejasi asosida amalga oshiriladi va quyidagilarga bolinadi:

ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash 60 75 %; ilmiy-pedagogik ish va malaka amaliyoti 25 40 %.

Barcha talim sohalari uchun nazariy va amaliy talim hajmining kamida 95 % umummetodologik va mutaxassislik fanlaridan tashkil topgan majburiy va tanlov fanlari bloklaridan iborat bolishi lozim.

Magistratura mutaxassisliklari talabalarining ilmiy-tadqiqot ishi va magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash tartibi va malaka amaliyoti (tajriba orttirish)ni otash tartibi oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan belgilanadi.

Kadrlar tayyorlash sifati va oliy talim muassasalari faoliyatini baholashbakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari professoroqituvchilari tarkibiga qoyiladigan umumiy talablar.

Bakalavriat oquv rejasi va oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha tayanch malumotga, bilimga, malaka va konikmaga ega bolgan malakali oqituvchilar (magistr yoki diplomli mutaxassislar), fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc), professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga ega bolgan shaxslar, shuningdek tajribaga ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.

Magistratura oquv rejasi va oquv dasturini amalga oshirishda oqitilayotgan fan boyicha fan nomzodlari, falsafa doktori (PhD), dotsentlar, fan doktori (DSc) va professorlar, ilmiy, pedagogik va ijodiy unvonlarga (darajalarga) ega bolgan yuqori malakali mutaxassis va amaliyotchilar jalb etilishi lozim.

Kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha kadrlar tayyorlash sifatini nazorat qilish quyidagilardan iborat:

ichki nazorat oliy talim muassasasi tomonidan amalga oshiriladi. Ichki nazorat oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruvi organi tomonidan tegishli ravishda belgilangan reyting (baholash) tizimi hamda kredit-modul tizimi mezonlarga muvofiq ornatilgan tartibda otkaziladi;

bitiruvchilarning yakuniy nazorati oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklarining oquv rejalariga muvofiq bakalavriatda oquv fanlari boyicha yakuniy davlat attestatsiyasi va (yoki) bitiruv malakaviy ishi himoyasi, shuningdek magistraturada magistrlik dissertatsiyasining himoyasi shaklida amalga oshiriladi; davlat-jamoatchilik nazorati oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat boshqaruv organi, jamoat tashkilotlari va kadrlar buyurtmachilari tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi; tashqi nazorat belgilangan tartibda oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli

davlat boshqaruvi organi tomonidan amalga oshiriladi.

Amalıy mashgulot asosiy maqsadi: Oliy talim sohasiga oid yangi normativhuquqiy hujjatlar mohiyati va ishlab chiqishning muhimligi, ularni takomillashtirish mexanizmlarini organishlari kerak.

Kerakli materiallar: Oliy talim sohasiga oid normativ-huquqiy hujjatlar haqida malumotlar, slaydlari, hujjat namunalari, qalam va markerlar, doska yoki flipchart, dars ishlanmasi bolishi lozim.

Oliy talimga oid yangi normativ-huquqiy hujjatlar haqida tushuncha berish, hujjatlar turlari va ularning maqsadlari haqida malumot berish, hujjatlar tuzish jarayoni va ularning asosiy qismlarini tushuntirish, hujjat namunalari bilan tanishish

(Talim togrisidagi qonun (yangi va eski tahriri). Misol sifatida normativ-huquqiy hujjatlar (loyihalar) namunalar bilan tanishtirish. Hujjat namunalari orqali hujjatlar tuzish ishlari va ulardagi asosiy nuqtalarni aniqlashi va qollashi lozim. Oliy talimga oid normativ huquqiy hujjatlar ishlab chiqish mexanizmlari. Oliy talimga oid yangi normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishning mohiyatni, hujjatlar tuzishda amaliyot va uning mexanizmlar haqida malumotlar berish lozim.

Oquv jarayonida uchraydigan, yuzaga keladigan muammolarini tavsiflanishini soraladi. Pedagoglarni guruhlariga bolib bering va ularning ozaro fikr almashishlarini taminlaydi. Tahliliy fikrlar va muhokamada asosiy nuqtalarni umumlashtirish, savollarga javob berish, mavzuga oid manbalarni organish uchun korsatmalar berish. Tahlil va muhokamalar natijalarini umumlashtrish va taqrizlash. 1-MASALA

SWOT-tahlil metodi qollaniladi. Ozbekiston Respublikasining 23.09.2020

y. ORQ-637-son Talim togrisidagi Qonuni tahlil etiladi.

 

2-MASALA

Oliy talim jarayonlarini tashkil etishning qonunchilik normalari oz faoliyat sohangizdan kelib chiqqan holda tizimli tahlil qiling?

Ozbekiston Respublikasi Talim togrisidagi qonunni tahlil qiling(yangi va eski tahriri)?

Asosiy yutuqlar nimalardan iborat?

Mavjud muammolar?

Muammolarni bartaraf etish mexanizmi?

1.

2.

2-AMALIY MASHGULOT. OLIY TALIM SOHASIGA OID

QONUNOSTI HUJJATLARI VA ULARNING TURLARI. (2 SOAT)

Reja:

1.Oliy talim sohasiga oid qonunosti hujjatlari mohiyatini organish

2.Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi tahlili va amaliyotda qollash masalalari[4].

3.Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy mustaqilligini taminlash boyicha chora-tadbirlar mohiyati

4.Oliy talim, fan va innovatsiyalar sohasidagi yangi qonunosti hujjatlari mohiyati haqida fikr, mulohazalar

Amalıy mashgulot asosiy maqsadi:

Oliy talim, fan va innovatsiyalar sohasidagi yangi qonunosti hujjatlari mohiyati tushunish va ularning oliy talimdagi rolini korish.

Dars usullari: Taqdimot, guruh muhokamasi, hujjatlar tahlili.

Kerakli manbalar: Proektorli kompyuter, Internetga ulanish, meyoriy hujjatlar nusxalari, oquv materiallari.

Oliy talimda qonunosti hujjatlarini tushunish muhimligini muhokama qilish. Mamlakatdagi oliy talimni tartibga soluvchi asosiy qonun hujjatlarini taqdim etadi. Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy mustaqilligini taminlash, universitet faoliyatiga tasirini muhokama qiladilar. Masalan, Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi, Davlat oliy talim muassasalarining akademik va tashkiliy-boshqaruv, moliyaviy mustaqilligini taminlash boyicha chora-tadbirlar togrisidagi qonun osti hujjatlarni va boshqalarni taqdim etadi.

Tinglovchilar har bir hujjatning maqsadi va ularni ishlab chiqish va ishlatish uchun qanday talablar qollanilishini muhokama qiladilar (oz faoliyati doirasida).

Oqituvchi oliy talimga oid meyoriy hujjatlar nusxalarini tiglovchilarga tarqatadi.

Tinglovchilar guruhlarga bolingan va asosiy qoidalar, talablar va qoidalarni ajratib korsatgan holda qonunosti hujjatlarning mazmunini tahlil qiladilar.

Har bir guruh oz tahlillari natijalarini taqdim etgan holda qisqa taqdimot tayyorlaydi.

Har bir guruh meyoriy-huquqiy hujjatlarning asosiy nuqtalari va ularning talim jarayoniga tasirini muhokama qilib, oz taqdimotini otkazadi.

Har bir taqdimot muhokama, savol-javoblar bilan davom etadi. Oqituvchi qonun hujjatlarini tushunish muhimligini va ularning universitet faoliyatidagi rolini takidlab, darsni sarhisob qiladi.

Tinglovchilarning oliy talimning huquqiy jihatlarini va tegishli meyoriyhuquqiy hujjatlar va standartlarga rioya qilish muhimligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, u tahliliy konikmalarni, qonunlar va hujjatlarni amaliyotda qollash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.

MASALA

Toshkent shahrida joylashgan OTMlardan birida 2021-2022 oquv yilining birinchi semestri boyicha yakuniy nazorat sinovlarining otkazilishi oquv jarayoni grafigiga asosan 2021 yilning 19 yanvaridan 31 yanvarigacha belgilangan yedi?

Ammo OTM mamuriyatining buyrugi bilan yakuniy nazorat sinovlarini otkazish muddati bir xafta oldinga surildi, yani, 2021 yilning 19 yanvaridan 25 yanvarigacha deb ozgartirildi. Barcha kurslarda yakuniy nazoratlar fan boyicha oxirgi darsda yozma otkazildi va professor-oqituvchilar tomonidan 2021 yilning 24 yanvar kunigacha tekshirilib yakuniy qaydnoma va talabalarning sinov daftarchalariga rasmiylashtirib berildi.

OTMda 2021 yilning 26 yanvaridan boshlab oquv yilining ikkinchi semestri boyicha oquv jarayoni boshlandi.

Akademik qarzdor talabalarga yesa 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha qayta ozlashtirish va topshirish uchun OTM rektorining buyrugi bilan muddat berildi. Ushbu buyruqda OTM professor-oqituvchilariga 2021 yilning 26 yanvaridan 31 yanvarigacha akadem qarzdor talabalardan joriy, oraliq va yakuniy nazoratlarni qayta olish va tegishli xujjatlarga rasmiylashtirish majburiyati belgilab qoyildi.

OTM rektorining buyrugi bilan 2021 yilning 31 yanvarigacha akadem qarzlarni ozlashtirgan barcha talabalarga ornatilgan tartibda stipendiyalar rasmiylashtirildi. Ushbu yuqorida korsatilgan masalani tahlil qiling?

3-AMALIY MASHGULOT. OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGINING BUYRUQLARI. (2 SOAT)

Reja:

1.                       Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiya vazirligining talim va tarbiya jarayonlarini tashkil etishga oid buyruqlari[5].

2.                       Talim jarayonini tartibga soluvchi buyruq, nizom va qarorlarni tahlil qilish.

3.                       Vazirlik talablari va hujjatlarini hisobga olgan holda bilimlarni ishda qollash.

Amaliy mashgulot maqsadi:

Tinglovchilarni fan va innovatsiyalar sohasidagi yangi normativ-huquqiy hujjatlar, Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligiining tartibga soluvchi normativhuquqiy bilan tanishtirish.

Amaliy mashgulotni otkazish tartibi:

Taqdimot, guruh muhokamasi, hujjatlar tahlili.

Kerakli manbalar: Proektorli kompyuter, Internet tarmogiga ulangan, vazirlik buyruqlari, qarorlari va qarorlari nusxalari.

Oliy talimda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligining vakolatlari va hujjatlarini bilish muhimligini muhokama qilish. Oqituvchi Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirligining vakolatlarini va ularning oquv jarayonidagi rolini ifodalaydi. Talim sifatini nazorat qilish va boshqalar kabi vakolatlarning muhim jihatlarini muhokama qilish. Buyruq, nizom va qarorlar. Vazirlik chiqaradigan hujjatlar turlari va ularning maqsadiga umumiy nuqtai nazar. Talim jarayonini tartibga soluvchi buyruq, nizom va qarorlardan namunalar.

Hujjatlarni tahlil qilish. Oqituvchi vazirlikning buyruqlari nusxalarini tarqatadi. Tinglovchilar guruhlarga bolingan va asosiy nuqta va talablarni ajratib korsatgan holda buyruqlarni tahlil qiladi. Maxsus fan sohalariga tegishli bolgan qoidalar va qarorlarni muhokama qiladilar. Guruhlar tahlil natijalarini taqdim etadilar va ularni oz faoliyatlari doirasida muhokama qiladilar.

Munozara va savollar. Hujjatlarni tahlil qilishda aniqlangan muhim fikrlarni muhokama qilish. Savol berish va tushunarsiz fikrlarni aniqlashtirish imkoniyati. Oqituvchi darsni umumlashtiradi va Vazirlik hujjatlarini bilish va ularga rioya qilish muhimligini takidlaydi.

4-AMALIY MASHGULOT. TALIM YONALISHLARI VA

MAGISTRATURA MUTAXASSISLIKLARINING MALAKA TALABLARI, OQUV REJALARI VA OQUV DASTURLARINI ISHLAB CHIQISH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH. (2 SOAT)

Reja:

1.   Oliy talim fan va innovatsiyalar vazirligining 259 son buyrugining mazmun mohiyati.

2.   Talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari.

3.   Oquv rejalar.

4.   oquv dasturlari. Amaliy mashgulot maqsadi:

Tinglovchilarda oquv jarayonining oquv-meyoriy hujjatlari taminoti, jumladan Talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari, oquv reja va fanlarning oquv dasturlarini ishlab chiqish tartibi hamda uni takomillashtirish mexanizmlari haqida tushuncha va konikmalarini shakllantirish.

Amaliy mashgulotni otkazish tartibi:

Mashgulot rejasi boyicha materiallar tahlil qilinib, kichik guruhlar yoki juftliklarda yangi pedagogik texnologiyalar yoki interaktiv usullardan foydalangan holda berilgan topshiriqlar bajariladi. Amaliy mashgulot boyicha materiallar:

Oliy talim fan va innovatsiyalar vazirligining 259 son buyrugining mazmun mohiyati. Ozbekiston Respublikasi Oliy talim, fan va innovatsiyalar vazirining 2023 yil 9 iyundagi Oliy talimning meyoriy-uslubiy hujjatlarini ishlab chiqish jarayonini takomillashtirish togrisidagi 259-son buyrugi Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Yangi Ozbekiston mamuriy islohotlarini amalga oshirish chora-tadbirlari togrisida 2022 yil 21 dekabrdagi PF-269-son farmonidan kelib chiqadigan vazifalarni bajarish, Ozbekiston Respublikasi Talim togrisidagi Qonuniga muvofiq oliy talimning meyoriy-uslubiy va normativ-huquqiy bazasini takomillashtirish maqsadida qabul qilingan.

Mazkur buyruq bilan 26 ta oliy talim muassasalari huzurida Muvofiqlashtiruvchi soha kengashlari faoliyati yolga qoyilib, ular faoliyati yonalishlari va tartibini belgilovchi namunaviy nizom tasdiqlangan.

Muvofiqlashtiruvchi kengashlar oldiga 2023/2024 oquv yili boshlanguniga qadar talim jarayonining meyoriy-uslubiy hujjatlarini ishlab chiqish tizimini yanada takomillashtirish, oquv mashgulotlari talab etiladigan kasbiykompetensiyalar bilan uzviy boglangan xolda har bir talim yonalishi va mutaxassisligi boyicha yagona mukammal oquv rejalar asosida joriy etilishi, talabalar tomonidan bilim, konikma va malakalarni samarali ozlashtirilishi hamda akademik mobillikni yuqori darajada taminlash maqsadida Nizom asosida faoliyat yuritish vazifasi yuklangan.

Talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari.

Ozbekiston Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy qoidalar Ozbekiston Respublikasining davlat standartini tasdiqlash togrisida 2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021-son buyrugi. (Ozbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2021 yil 27 oktabrda hisobga olingan, hisob raqami 43) (O'z DSt 3556:2021) malaka talablari oliy talim tegishli bosqichi bitiruvchisining bilim,

konikma va kompetensiyalariga qoyiladigan talablar.

Ozbekiston Respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirining Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy qoidalar Ozbekiston Respublikasining davlat standartini tasdiqlash togrisida 2021 yil 19 oktabrdagi 35-2021-son buyrugi bilan tasdiqlangan Ozbekiston Respublikasining davlat standarti Oliy talimning davlat talim standarti. Asosiy qoidalar ning

5-Bitiruvchilarning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablarining asosiy qoidalari bandiga muvofiq Oliy talim muassasalari bitiruvchilari tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan talablar bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablarida bayon etiladi. (5.1.)

Talimning xalqaro standart klassifikatsiyasi (TXSK 2011)ga muvofiq Ozbekiston Respublikasi oliy talim tizimida bakalavriat 6-malaka darajasiga, magistratura 7-malaka darajasiga mansubdir.

Bakalavrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari talim yonalishi boyicha oliy malumotli shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil samarali mehnat faoliyatini yuritishini taminlashi hamda tegishli mutaxassislik boyicha magistraturada oliy talimni davom ettirish imkonini berishi lozim.

Magistrning tayyorgarligiga nisbatan qoyiladigan malaka talablari mutaxassislik boyicha magistr akademik darajali shaxslar egallashi lozim bolgan lavozimlarda mustaqil ilmiy-tadqiqot, ilmiy-pedagogik va kasbga doir boshqaruv faoliyati bilan samarali shugullanishini taminlashi, tegishli mutaxassislik boyicha oliy talimdan keyingi talimda (tayanch doktorantura, mustaqil izlanuvchi) tahsil olish imkonini berishi lozim.

Bakalavr va magistrlarni tayyorlash oliy talimning davlat talim standartlari, malaka talablari, oquv reja va oquv dasturi asosida kunduzgi, kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi) va zarur hollarda masofaviy talim shakllarida amalga oshiriladi.

Talim jarayoni kredit-modul tizimi asosida amalga oshiriladi. Ayrim (zarur) hollarda talim jarayoni reyting (baholash) tizimi asosida amalga oshirilishi mumkin. (5.2.)

Oquv dasturlarining nazariy va amaliy mashgulotlarini toliq ozlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan bakalavriat talim oluvchilariga bakalavr akademik darajasi, magistrlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli otgan magistratura talim oluvchilariga magistr akademik darajasi hamda oliy malumot togrisidagi davlat namunasidagi rasmiy hujjatlar beriladi.

Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklari boyicha qoshma talim dasturlar (Double degree) asosida ham amalga oshiriladi. Bunda talim jarayoni davlat talim standartlariga tayangan holda mahalliy yoki mahalliy va xorijiy oliy talim muassasalari ortasida tuzilgan kelishuv (shartnoma)da belgilangan talablar asosida tuziladigan hamda belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv reja va oquv dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.

5.3. bandda Bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisligi bitiruvchilarining talimni davom ettirish imkoniyatlari berilgan. Jumladan:

bakalavriat talim yonalishlarining bitiruvchilari magistratura mutaxassisligi

boyicha oqishni davom ettirish huquqiga ega. Muayyan bakalavriat yonalishlari uchun oqishni davom ettirish boyicha magistratura mutaxassisliklarining royxatini oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi belgilaydi; magistratura mutaxassisliklarining bitiruvchilari tayanch doktorantura, doktorantura yoki mustaqil izlanuvchilik institutlarida ilmiy-tadqiqot faoliyatini belgilangan tartibda amalga oshirishi mumkin.

Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari boyicha malaka talablarini ishlab chiqish va tatbiq etish tartibi

Malaka talablarining asosiy maqsadi va vazifasi milliy malaka ramkasi, kasb standartlari, kadrlar buyurtmachilari, ish beruvchi korxona, tashkilot va muassasalarning talab va ehtiyojlaridan kelib chiqib, oliy talim bakalavriat va magistratura bitiruvchilarining bilim, uquv, konikma va kompetensiyalariga qoyiladigan talablarni belgilash hisoblanadi.

Malaka talablari bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining har biri boyicha mazkur davlat standarti, Oliy talimning Davlat talim standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori, milliy malaka ramkasi, kasb standartlari, kadrlar buyurtmachilari, ish beruvchi korxona, tashkilot va muassasalarning talab va ehtiyojlariga muvofiq ishlab chiqiladi.

Malaka talablari quyidagi bolimlardan iborat boladi:

zarvaraqda (titul varagi) Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligining nomi, orta qismida talim yonalishi yoki mutaxassislik nomi

korsatiladi;

zarvaraq sirtida malaka talablari kim tomonidan ishlab chiqilgani va

kiritilganligi, tasdiqlangani va joriy etilgani hamda hujjat maqomi korsatiladi.

Mundarijada malaka talablarining asosiy boblari korsatiladi.

Talim yonalishi yoki mutaxassisligining umumiy tavsifi bobida malaka talabining qollanish sohasi, asosiy foydalanuvchilari, kasbiy faoliyatlarining tavsifi, bakalavr yoki magistr kasbiy faoliyatining sohalari, obyektlari, turlari hamda kasbiy vazifalari keltiriladi;

Talim yonalishlari boyicha bakalavrning yoki mutaxassisligi boyicha magistrning kasbiy kompetensiyalariga qoyiladigan talablar bobida bakalavriat yoki magistratura bitiruvchisi ega bolishi zarur bolgan umumiy kompetensiyalar hamda kasbiy kompetensiyalar aniq korsatiladi.

Bibliografik malumotlar belgilangan tartibda keltiriladi.

Kelishuv varagida malaka talabini ishlab chiqqan tayanch oliy talim muassasasi rektori imzosi hamda uni kelishuv jarayonidan otkazgan oliy talim muassasalari va tashkilotlar rahbarlarining imzolari qoyiladi.

Oquv rejalar. Oliy talimning muayyan bakalavriat talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi boyicha oquv faoliyati turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni organishning izchilligi, soatlar va kreditlardagi hajmini talim davrining toliq muddati uchun belgilaydigan hujjat.

Oquv rejalarini ishlab chiqish va tatbiq etish tartibi. Oquv rejalarning asosiy maqsadi va vazifasi: oquv rejasining asosiy maqsadi davlat talim standartlari va malaka talablarida bakalavr va magistrlarning malakalariga qoyilgan talablarga muvofiq yetuk va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash uchun muayyan bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklariga oid oquv fanlar, ularning hajmi, mashgulotlar turlari, oquv jarayonining mazmuni, tarkibi, muddatlari va oqitishning mantiqiy ketma-ketligini belgilash hamda tartibga solish;

oquv rejasining asosiy vazifasi muayyan bakalavriat talim yonalishi va magistratura mutaxassisligi boyicha talim jarayoni davomida oquv fanlarini semestrlar va oquv yillar tarkibida talim oluvchilar tomonidan samarali ozlashtirilishini taminlovchi mantiqiy ketma-ketlikda maqbul holatga keltirish, oquv faoliyati davri, turlari, soatlar hajmi, kreditlar hamda yakuniy nazorat muddatlarini belgilash.

Oquv rejalarini ishlab chiqish, tasdiqlash va talim jarayoniga joriy etish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

oquv rejalar bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining har biri boyicha Oliy talimning Davlat talim standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori, bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablariga muvofiq ishlab chiqiladi;

oquv rejalar talim yonalishlari va mutaxassisliklarga oid majburiy va tanlov

fanlari belgilangan holda, ularning mazmun va mohiyatidan kelib chiqib, auditoriya (maruza, amaliy, seminar, laboratoriya va boshqa mashgulotlar) va mustaqil mashgulotlar, oquv va ishlab chiqarish (klinik, ijodiy va boshqa) amaliyotlari, kurs loyihasi, kurs ishi, ijodiy va boshqa oquv vazifalari shaklida mantiqiy ketma-ketlikda, fanlarga ajratilgan kreditlarga amal qilgan tartibda shakllantiriladi;

oquv rejalarga davomiyligi kamida 15 oquv haftasiga teng semestrlar, har bir semestrdan song 2 4 haftalik attestatsiya sessiyalari, tegishli dovomiylikdagi malaka amaliyotlari, tatillar va boshqa akademik jarayonlar kiritiladi; oquv rejalar:

reyting (baholash) tizimi uchun jadval shaklida A-4 formatli standart varaqlarining kitob korinishida ikki tarafiga Timcs New Romaii'' shriftining maqbul olchamida bostirib chiqariladi; kredit-modul tizimi uchun jadval shaklida A-4 formatli standart varaqlarining albom korinishida bir tarafiga Times New Roman shriftining maqbul olchamida bostirib chiqariladi va birlashtirib tikiladi;

zarur hollarda Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi

bilan kelishilgan tartibda oquv rejalar boshqa shaklda ishlab chiqilishiga yol qoyiladi; oquv rejalar oliy talim muassasalari tomonidan tayyorlanadi va tasdiqlanadi; tasdiqlangan oquv rejalar belgilangan tartibda ikki nusxada rasmiylashtiriladi,

ularning birinchi nusxasi Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazida, ikkinchi nusxasi tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi; zarur hollarda oliy talim muassasalari tomonidan uquv rejalarga qushimcha

ravishda fakultativ, maxsus kurs va boshqa turdagi mashgulotlar kiritilishi mumkin;

ishlab chiqilgan va belgilangan tartibda tasdiqlangan oquv rejalar ishlab chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) talim shaklining tayanch oquv rejalari hisoblanadi. Bular asosida ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki (smenali), sirtqi (maxsus sirtqi), masofaviy) talim shakllari uchun belgilangan tartibda ishchi oquv rejalar ishlab chiqiladi va tegishli oliy talim muassasalari tomonidan tasdiqlanadi.

Oliy talim muassasalari tomonidan ixtiyoriy tarzda ishchi oquv rejalar quyidagi hollarda ham ishlab chiqilishi va tasdiqlanishi mumkin:

muayyan talim yonalishlar tegishli turlari boyicha ajratilishi nazarda

tutilganida (masalan, sport turlari);

oquv rejalarda tanlov fanlarini dolzarbligiga qarab belgilash ehtiyoji

mavjudligida.

Ishchi oquv rejalar belgilangan tartibda ikki nusxada rasmiylashtiriladi, ularning birinchi nusxasi Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazida, ikkinchi nusxasi tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi.

Oquv dasturlari. oquv fani talim jarayonida muayyan talim yonalishi va mutaxassisliklar

boyicha ozlashtirilishi zarur bolgan tegishli ilmiy, ishlab chiqarish, iqtisodiy, ijtimoiy sohalardan saralab olingan bilim va konikmalar tizimi.

oquv dasturi talim mazmunini belgilovchi oquv fanining asosiy

mavzulari, mazmuni, ozlashtirilishining eng maqbul usullari, axborot manbalari korsatilgan hujjat

Oquv dasturlarini ishlab chiqish va tatbiq etish tartibi.

Oquv dasturlarining asosiy maqsadi va vazifasi:

Oquv dasturining asosiy maqsadi davlat talim standartlari va malaka talablarida bakalavr va magistrning bilimi, uquvi, konikma va kompetensiyalariga qoyilgan talablarga muvofiq oquv rejaga kiritilgan muayyan fan tomonidan raqobatbardosh mutaxassislarni sifatli tayyorlash uchun shakllantirilishi zarur bolgan bilim, konikma va kompetensiyalar majmuini belgilash, fan mazmuni va tarkibiy qismlarini tartibga solishdir;

Oquv dasturining asosiy vazifalari quyidagilar hisoblanadi:

oquv faniga oid ilm-fan, texnika, texnologiyalarning songgi yutuqlarini, ilgor xorijiy tajribalarni hisobga olgan holda oquv mashgulotlar mavzularini shakllantirish, talim shakli va oquv fanga ajratilgan vaqtga muvofiq oquv materiallarni mavzular va oquv mashgulotlar turlari boyicha taqsimlash, maqbul holatga keltirish va optimallashtirish, ularning mantiqiy ketma-ketligini hamda boshqa fanlar bilan integratsiyasini taminlash;

uzluksiz talim tizimining talim turlari ortasidagi uzviylik va uzluksizligini, shuningdek, fanning mazmun va mavzulari boshqa talim turlaridagi hamda turdosh yonalishlardagi fanlarning mazmun va mavzulari bilan takrorlanmasligini taminlash;

fanni ozlashtirish, talim oluvchilarda fanga oid kompetensiyalarni, kasbiy bilim va konikmalarni shakllantirish uchun zarur oquv-uslubiy shartlar, oquv adabiyotlar, didaktik materiallarni hamda baholash vositalari va usullari yordamida talim oluvchilar bilimini nazorat qilish shakllarini belgilash.

Oquv dasturda oquv materiallar maruza, seminar, kollokvium, amaliy va

laboratoriya mashgulotlari, oquv va ishlab chiqarish (klinik, ijodiy va boshqa) amaliyotlari shaklida mantiqiy ketma-ketlikda belgilanadi, shuningdek, oquv fanining maqsadi va vazifasiga muvofiq kurs loyihasi, kurs ishi, mustaqil ish, chizma-hisob, ijodiy, laboratoriya va boshqa ishlar ajratilgan vaqt meyorlariga muvofiq oquv dasturga kiritiladi.

Oquv dasturi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat bolishi lozim:

muqovada oliy talimni boshqarish boyicha vakolatli davlat organi nomi, oliy talim muassasasi nomi, Oliy talimning Davlat talim standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatoriga muvofiq tegishli bilim, talim sohalari va talim yonalishi (mutaxassislik)larining kodi va nomlari, harakatdagi oquv rejasiga muvofiq fanning toliq nomi, tasdiqlangan sanalari va belgilari korsatiladi;

Oquv dasturining birinchi betida uning asosiy parametrlari (fan kodi, qaysi

oquv yilidan joriy etilganligi, semestr, fanga ajratilgan kreditlar (soatlar), fan turi (majburiy, tanlov), talim tili, haftadagi dars soatlari, fanning nomi, auditoriya va mustaqil mashgulotlar hajmi, jami yuklama jadval shaklida belgilanadi;

Faning mazmuni oquv fanining maqsadi va uning asosiy vazifalari tegishli

yonalish boyicha mutaxassis tayyorlash vazifalariga boglangan holda bayon etiladi; Asosiy nazariy qism (maruza mashgulotlari) oquv fanining mavzulari mantiqiy ketmaketlikda keltiriladi, har bir mavzuning mohiyati asosiy tushunchalar va qisqa ifodalar orqali talim oluvchilarga davlat talim standarti va malaka talablari asosida yetkazilishi zarur bolgan bilim va konikmalar qamrab olingan holda ifodalab beriladi. Asosiy nazariy qism modullar shaklida berilishi mumkin;

Amaliy mashgulotlar boyicha korsatma va tavsiyalar oquv fanining

mohiyati va nazariy mavzulariga mos ravishda amaliy, seminar va laboratoriya mashgulotlarining mavzulari, ushbu mashgulotlarni otkazish shakllari, unda qollanishi tavsiya etiladigan texnologiyalar, usullar, vositalar zarur hollarda muhokama etiladigan mavzular, masalalar, laboratoriya ishlarining mazmuni, maqsadi hamda fan mohiyatidan kelib chiqadigan boshqa malumotlar yoritiladi. Shuningdek, kurs loyihasi va kurs ishlari, ijodiy ishlar mohiyati, mazmuni, maqsadi, mavzulari ularni bajarish shakllari hamda fan mohiyatidan kelib chiqadigan boshqa malumotlar yoritiladi. Shu bilan birga ushbu qismda oquv va ishlab chiqarish amaliyotlarining maqsadi, vazifasi, shakli, mazmuni, amaliyot jarayonida talim oluvchilar tomonidan tayyorlanishi zarur bolgan yakuniy ishlar shakli yuzasidan qisqa uslubiy korsatmalar beriladi;

Mustaqil talim va mustaqil mashgulotlar qismida mustaqil talimning shakli

va mazmuni, mustaqil ishga moljallangan mavzular va topshiriqlar, mustaqil mashgulotlar jarayonida talim oluvchilar tomonidan tayyorlanishi zarur bolgan ishlar referat, esse, mustaqil (ijodiy) ish, muammoli maruza va boshqalar keltiriladi;

Fanni oqitish natijalari va shakllanadigan kasbiy kompetensiyalar qismda

talim yonalishi (mutaxassislik)ga muvofiq muayyan fan boyicha talim oluvchi egallashi lozim bolgan bilim, konikma va kompetensiyalar bayon qilinadi;

Talabalar kreditlarni olish tartibi kredit-modul tizimida fan boyicha talabalar

bilimini nazorat qilish (baholash) va kreditlarni olishga oid talablar ornatilgan tartibda belgilanadi; Reyting (baholash) tizimi asosida talim jarayonini amalga oshirayotgan oliy

talim muassasalari uchun Talabalar reytingini belgilash tartibi reyting tizimida fan boyicha talabalar bilimini nazorat qilish (baholash) tartibi belgilanadi;

Asosiy va qoshimcha oquv adabiyotlar hamda axborot manbalari oquv

faniga oid asosiy darsliklar, oquv qollanmalar va qoshimcha adabiyotlar, Internet jahon axborot tarmogi resurslari, dissertatsiya, monografiya hamda boshqa tavsiya etilgan oquv, ilmiy va uslubiy malumotlar manbalari keltiriladi;

Oquv dasturning oxirgi betida uni ishlab chiqqan oliy talim muassasasi nomi,

tuzuvchilar ismi, familiyasi, lavozimi, ilmiy daraja va unvonlari, taqrizchilar ismi, familiyasi, ish joyi, lavozimi, ilmiy daraja va unvonlari, oquv dastur korib chiqilgan oliy talim muassasasi kengashi bayonining raqami keltiriladi.

Oquv dasturlarni ishlab chiqish, tasdiqlash va talim jarayoniga joriy etish

quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

oquv dasturlar oquv rejalarda belgilangan har bir oquv fani boyicha mazkur davlat standarti, Oliy talimning Davlat talim standarti. Oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori, bakalavriat talim yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining malaka talablari hamda oquv rejalariga muvofiq davlat oliy talim muassasalari tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi;

Oquv dasturlar talim yonalishlari va mutaxassisliklar maqsadi, vazifasi,

mazmuni va mohiyatidan kelib chiqib, fan mavzulari va mazmunini belgilangan tartibda mantiqiy ketma-ketlikda, oquv faniga ajratilgan vaqt meyoriga amal qilgan holda shakllantiriladi. Oquv dasturlar mazkur davlat standartida belgilangan talablarga javob bergan holda Sillabus shaklida ham ishlab chiqilishi mumkin;

Oquv dasturning matni A-4 formatli standart varaqlarda, Times New Roman

shriftining 14-olchamida, 1,15 intervalda, chap va ong tomonidan 20, pastidan 25, yuqoridan 20 mm olchamida hoshiyalangan, betlarini raqamlanishi varaqning pastki qismining markazida joylashtirilgan holatda bostirib chiqariladi;

oquv dasturlari tasdiqlanganidan song A-5 formatida broshura shaklida chiqariladi;

Oliy talim muassasalari tomonidan tayyorlangan oquv dasturlari oliy

talimning davlat talim standartlari, malaka talablari va oquv rejalarga muvofiqligi hamda sifati nuqtai nazaridan Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazi tomonidan tanlab monitoring va tahlil qilinadi. Monitoring va tahlil natijalari Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy, orta maxsus va professional talim yonalishlari boyicha oquv-uslubiy birlashmalar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi kengash muhokamasiga olib chiqiladi va ularga baho beriladi;

Tasdiqlangan oquv dasturlar belgilangan tartibda ikki nusxada

rasmiylashtiriladi, ularning birinchi nusxasi Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus talim vazirligi huzuridagi Oliy talimni rivojlantirish tadqiqotlari va ilgor texnologiyalarni tatbiq etish markazida, ikkinchi nusxasi tegishli oliy talim muassasasida saqlanadi;

Ishlab chiqilgan va tasdiqlangan oquv dasturlar (sillabuslar) ishlab

chiqarishdan ajralgan holda (kunduzgi) talim shaklining tayanch oquv dasturlari hisoblanadi. Bular asosida ishlab chiqarishdan ajralmagan holda (kechki (smenali), sirtqi

(maxsus sirtqi), masofaviy) talim shakllari uchun belgilangan tartibda ishchi oquv dasturlar ishlab chiqiladi va tegishli oliy talim muassasalari tomonidan tasdiqlanadi.

1. TALIM JARAYONINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI

1.. Pedagogning raqamli kompetentligi va raqamli kompetentlik modellari

Zamonaviy voqelikda, kasbiy faoliyani amalga oshirish jarayonida pedagog kadrlar tez ozgarib turadigan talablarga duch keladi, bu esa ulardan yangi, kengroq va murakkabroq kompetensiyalar toplamini talab qiladi.

Raqamli kompetentlik bu zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan bogliq kompetensiyalarni tavsiflovchi yangi tushunchalardan biri hisoblanadi. Songgi yillarda "AKT savodxonlik", "axborot kompetentlik", "axborot savodxonligi", "raqamli savodxonlik" va "raqamli konikmalar" kabi raqamli texnologiyalardan foydalanish darajalarini tavsiflovchi bir nechta atamalar qollanilmoqda. Ushbu atamalar kopincha "raqamli kompetentlik" va "raqamli savodxonlik" kabi bir-biriga yaqin atamalar bilan ishlatiladi. "Raqamli savodxonlik" tushunchasi oldinroq ishlatila boshlangan. Ushbu atama insonning raqamli muhitda masalalarni samarali hal etish qobiliyatini anglatadi.

2017 yilgi G20 sammiti tadbirlari doirasida ishlab chiqilgan yondashuvga asosan raqamli savodxonlikning beshta asosiy komponenti taklif etilgan:

raqamli kontent bilan ishlash, yani malumot yaratish, topish, u bilan ishlash, birlashtirish, tahlil qilish qobiliyati;

kompyuter texnikasi bilan ishlash texnik amallarni bajarish usullarini tushunish, kompyuter va dasturiy taminotning tuzilishini tushunish;

ommaviy axborot vositalari (matnlar, tovushlar, rasmlar, videolar va boshqalar) bilan ishlash ommaviy axborot vositalarini baholash, media kontentini yaratish qobiliyati;

kommunikatsiya raqamli sohada, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilish qobiliyati;

texnologik innovatsiyalar hayotda turli texnologiyalardan foydalanish, raqamli makonda ishlash vositalari (gadjetlar, ilovalar).

Raqamli kompetesiyalar axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish bilan bogliq qobiliyatlar majmuini oz ichiga oladi:

1) raqamli texnologiyalardan foydalanishning texnik konikmalari;

2) raqamli texnologiyalardan kundalik hayot faoliyatida samarali foydalanish qobiliyati;

3) raqamli texnologiyalarni tanqidiy baholash qobiliyati; 4) raqamli madaniyatda ishtirok etish motivatsiya.

G.U.Soldatova oz tadqiqotida raqamli kompetentlikning tortta turini belgilab otgan[6]:

1)           axborot va mediakompetentlik raqamli malumotlarni qidirish, tushunish,

arxivlash va uni tanqidiy aks ettirish bilan bogliq bilim, konikma, malaka, motivatsiya, masuliyat, shuningdek raqamli resurslardan (matn, vizual malumot, audio, video va boshqalar) foydalangan holda axborot obektlarini yaratish.

2)           kommunikativ kompetentlik turli xil muloqot shakllari (elektron pochta, chatlar, bloglar, forumlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqalar) va turli maqsadlar uchun zarur bolgan bilim, konikma, motivatsiya va masuliyat;

3)           texnik kompetentlik turli muammolarni, jumladan, kompyuter tarmoqlaridan, bulutli xizmatlardan foydalanish va hokazolarni hal qilish uchun apparat va dasturiy taminotdan samarali va xavfsiz foydalanish imkonini beruvchi bilim, konikma, motivatsiya va masuliyat;

4)           istemolchi kompetentligi turli ehtiyojlarni qondirishni oz ichiga olgan muayyan hayotiy vaziyatlar bilan bogliq turli kundalik vazifalarni hal qilish uchun raqamli qurilmalar va Internetdan foydalanishga imkon beradigan bilim, konikma, motivatsiya va masuliyat.

P.Gilsterning fikricha raqamli kompetensiya inson faoliyatidagi ijtimoiykommunikativ jihatlarga urgu beradi. U raqamli kompetensiyaga erishish mezonlari sifatida quyidagi malakalarni belgilaydi:

zarur malumotlar va ular bilan ishlash vositalarini izlash konikmalari, ushbu vositalarni tezda ozlashtirish qobiliyati (axborot kompetentlik);

boshqa foydalanuvchilar bilan muloqot qilish qobiliyati (kommunikativ kompetentlik);

turli shakl va korinishdagi axborotni ishlab chiqarish konikmalari (ijodiy kompetentlik).

Evropa Ittifoqi talim qomitasi tomonidan ishlab chiqilgan pedagoglarning raqamli kompetensiyasi (Digital Competence of Educators) profilida oltita yonalishlar belgilab berilgan (1.1.1-rasm):

professional pedagogik muhitda raqamli texnologiyalardan foydalanish;

raqamli talim resurslarini izlab topish, yaratish va almashish boyicha kasbiy konikmalarni rivojlantirish;

talim jarayonida raqamli vositalardan foydalanish boyicha zarur konikmalarni shakllantirish;

oquv natijalarini baholash uchun raqamli vositalardan foydalanish konikmasiga ega bolish;

talim imkoniyatlarini kengaytirish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish;

talim oluvchilarning raqamli kompetentligini rivojlantirish jarayonini qollab-quvvatlash.

1.1.1-rasm. Pedagoglarning raqamli kompetensiyalari

(Digital Competence of Educators) modeli

DigCompEdu oqituvchining raqamli kompetensiyalarining Yevropa modelida (Digital Competence of Educators) jami 22 ta kompetensiya korib chiqiladi. Ularni shakllantirishning 6 ta yonalishi taklif etilgan:

Бири нчи йўналиш таълим жараёнининг барча субъектларининг рақамли технологиялар орқали ўзаро таъсирини ўз ичига олган компетециялар билан

боғлиқ: жамоа, таълим олувчилар ва уларнинг ота -оналари билан касбий ўзаро ҳамкорлик. Ушбу йўналиш шунингдек, педагогнинг а хборот

техноло гиялари ва рақамли воситалар ва ресурслардан фойдаланиш соҳасида узлуксиз ривожланишга йўналтирилган ўз касбий фаолиятини таҳлил қилиш қобилиятини шакллантиришни ўз ичига олади.

Иккинчи йўналиш педагогнинг ахборот ресурсларини танлаш ва уларни таълим олувчилар эҳтиёжларига мослаштириш, ўз рақамли ресурсларини яратиши ва ўқув жараёнининг барча субъектлари учун улардан хавфсиз фойдаланишни таъминлаш қобилиятини ўз ичига олади.

Учинчи йўналиш таълим жараёни билан бевосита боғлиқ бўлган компетенцияларн и шакллантиришни, яъни таълим олувчиларнинг мустақил ишлаш қ обилиятини ривожлантиришни таъминлашга, шунингдек, гуруҳ шаклида ишлашда самарали ўзаро таъсирини амалга оширишга қаратилган компетенцияларини қамраб олади.

Тўртинчи йўналиш баҳолаш жараёнида рақамли воситалардан фойдаланиш билан боғлиқ компетенцияларни белгилайди. Таълим олувчилар фаолияти ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилиш ва танқидий баҳолаш, шунингдек, ахборот технологияларидан фойдаланиш асосида ўз вақтида ва самарали ҳисобот бериш қобилиятига эга бўлиши керак.

Бешинчи йўналиш педагогнинг шахсга йўналтирилган ўқув жараёни тамойилини амалга ошириш қобилиятини шакллантириш, таълим олувчиларни таълим жараёнига максимал даражада жалб қилиш учун рақамли таълим муҳитида табақалаштирилган ёндашувни таъминлаш ва ўқитиш учун янги имкониятлар яратиш билан боғлиқ.

Олтинчи йўналиш педагогнинг рақамли саводхонлиги, унинг рақамли муҳитда таълим жараёнида зарур бўлган ахборот ва ресурсларни танлаш ва таҳлил қилиш қобилияти, шунингдек, рақамли технологиялардан фойдаланиш билан боғлиқ масалалар ва муаммоларни ҳал қилиш билан боғлиқ компетенцияларни ўз ичига олади.

Ushbu yonalishlar raqamli talim modelining asosini tashkil qiladi. Raqamli talim texnologiyalaridan foydalangan holda samarali kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zamonaviy pedagogdan qanday kompetensiyalarni shakllantirish kerakligi batafsil tavsiflangan.

Raqamli konikmalar "bilim olish" darajasida muhim rol oynaydi, chunki AKT boyicha tayanch konikmalar oqitish jarayoniga texnologiyalarni integratsiya qilishning muhim sharti hisoblanadi. Ushbu daraja uchun umumiy raqamli texnologiyalar matn muharrirlari, taqdimot yaratish dasturlari, elektron pochta xizmatlari va ijtimoiy tarmoq ilovalari aniqlandi.

Mazkur muhim aspektlarning har biri raqamli talim muhitida pedagog kadrlarning kasbiy rivojlanishiga qaratilgan, talim muassasasini axborotlashtirishning uchta yondashuvi bilan bogliq.

Birinchi daraja Bilim olish: pedagoglarga talim samaradorligini oshirish uchun AKTdan foydalanishga yordam berish qobiliyatini talab qiladi.

Ikkinchi daraja Bilimlarni ozlashtirish: pedagoglardan talim oluvchilarga fan boyicha mavzularining mazmunini chuqur organish, olingan bilimlarni real hayotda yuzaga keladigan muammolarni hal qilish uchun qollash uchun yordam berish qobiliyatini talab qiladi.

Uchinchi daraja Bilimlar yaratish" - pedagoglardan talim

 

oluvchilarga jamiyatning rivojlanishi va farovonligi uchun zarur bolgan yangi bilimlarni ishlab chiqarishga yordam berish qobiliyatini talab qiladi.

YuNESKO tomonidan ishlab chiqilgan model tarkibi talimda AKTning rolini tushunish, oquv rejasi va baholash, pedagogik amaliyot, raqamli texnologiyalar bilan ishlash malakalari, talim jarayonini tashkil etish va boshqarish va pedagogning kasbiy rivojlanishi kabi modullarni oz ichiga qamrab oladi.

Xalqaro texnologiya talimi jamiyati ISTE modelining asosiy yonalishlari sifatida oltita soha: ijodkorlik va innovatsiya, aloqa va hamkorlik, tadqiqot va axborot kompetensiyasi, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish, raqamli fuqarolik, asosiy texnologik tushunchalarni tushunish va ulardan foydalanish kabi asosiy aspektlar korib chiqilgan.

TRASK (Technological Pedagogical Content Knowledge) modelida fan mazmuni, oqitish metodikasi hamda dasturiy taminot boyicha texnologik bilimlar integratsiyasi oz aksini topgan. Ushbu model pedagogning yangi raqamli texnologiyalarni talim jarayoniga integratsiyalashuvi uchun zarur bolgan kompetensiyalari tavsiflaydi (1.2-rasm).

1.1.2-rasm. TRASK modeli

Talim jarayoniga texnologiyalarni integratsiya qilish maqsadida Ruben R. Puentedura[7] tomonidan SAMR modeli yaratilgan. Ushbu model tortta darajadan iborat: Substitution ozgartirish bosqichida raqamli texnologiyalar ananaviy texnologiyalar bilan togridan-togri ozgartiriladi; Augmentation yaxshilash bosqichida raqamli texnologiyalar ananaviy talim texnologiyalar vazifalarini sezilarli darajada boyitadi; Modification almashtirish bosqichida ananaviy talim texnologiyalari toliq raqamli talim texnologiyalari bilan almashtiriladi; Redefinition Transformatsiya bosqichi raqamli texnologiyalarsiz bajarilishi mumkin bolmagan vazifarani bajarish imkonini beradi.

Hozirgi vaqtda kopgina tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan raqamli

kompetensiyalar modeli DigCompEdu Yevropa modeliga asoslanganligini kuzatish mumkin.

"Pedagogning raqamli kompetensiyasi" tushunchasi boyicha yagona yondashuv mavjud emas. Respublikamizda oliy talim sohasida ham pedagog kadrlarning raqamli kompetentligini baholashning aniq mezonlari ishlab chiqilmagan.

DigCompEdu modelida keltirilgan mezon va vositalar pedagog kadrlarning raqamli kompetentligi va ularning ehtiyojlarini tahlil qilish, baholash mezoni va tavsiyalar ishlab chiqish va raqamli talim muhitidan foydalanishda pedagog kadrlarni qollab-quvvatlash tizimini taklif qilish uchun etarli bolmasligi mumkin. Pedagoglarning raqamli kompetensiyalarini har tomonlama baholash uchun raqamli kompetensiyalarning oziga xos umumlashtiruvchi modelini ishlab chiqishda turli yondoshuvlarni korishimiz mumkin. Ushbu modellar pedagog kadrlarning kompetentligini baholashning keng qamrovli tizimi, shuningdek, kasbiy va shaxsiy rivojlanish muammolarini hal qilish jarayonida ularni qollab-quvvatlashga qaratilgan malaka oshirish kurslarini tashkil etish maqsadga muvofiq deb oylaymiz.

1.2. Raqamli iz tushunchasi: mohiyati va boshqaruv bosqichlari

Bugungi kunda raqamli texnologiyalar har bir insonning hayotiga singib ketgan. Internet resurslari va onlayn xizmatlardan ozaro aloqada bolish, malumot toplash va tahlil qilish, talim va ijtimoiy hayotda keng miqyosda foydalaniladi.

Shunday qilib, raqamli iz deb ataladigan katta hajmdagi malumotlar paydo boladi.

Raqamli iz (digital footprint) - bu Internetdan foydalanish jarayonida insonlar tomonidan qoldiradigan malumotlardir. Ushbu atama internet tarmogida internet izi, kiber soya, elektron iz yoki raqamli soya kabi nomlar bilan ham ataladi. Ushbu malumotlarga tashrif buyurilgan veb-sayt manzillari, yuborilgan elektron pochta xabarlari, ijtimoiy media postlari, axborot byulletenlariga obunalar, onlayn sharhlar va xaridlar va turli elektron shakllarda taqdim etilgan malumotlar kiradi. Shu bilan birga, raqamli iz faol va "passiv" bolishi mumkin. Raqamli iz inson ozi haqidagi malumotni ongli ravishda baham korsa faol boladi. Agar foydalanuvchi royxatdan otgan ism yoki profildan foydalangan holda veb-saytga kirgan bolsa, u joylashtirgan barcha xabarlar uning faol raqamli izi boladi. Shuningdek, turli onlayn anketalarni toldirishda, masalan, axborot byulletenlariga obuna bolganda yoki brauzerda cookie fayllarni qabul qilishga rozilik bildirishda faol raqamli iz qoladi. Passiv raqamli iz, shaxs haqidagi malumotlar u bilmagan holda toplangan holatda hosil boladi. Masalan, veb-saytga tashrif buyuruvchi foydalanuvchilarning necha marta tashrif buyurgani, foydalanuvchilar qaerdan ekanligi va ularning IP-manzillari haqida malumot toplaganida sodir boladi.

Shunday qilib, har safar inson raqamli dunyoga kirganda, uning raqamli izi paydo boladi, u asta-sekin osib boradi. Oqibatda inson haqidagi shaxsiy malumotlar, faoliti, qiziqadigan sohasi kabi malumotlarni korsatishi mumkin.

Ishbilarmonlik dunyosida raqamli iz insonning raqamli obrosini aks ettiradi va insonning haqiqiy kasbiy faoliyatiga tasir qilishi mumkin bolgan muhim malumotlarga aylanadi. Misol uchun, ariza beruvchini ishga olish togrisida qaror qabul qilishdan oldin, ish beruvchilar ozlarining ijtimoiy tarmoqlari va Google orqali xodimlarining raqamli izlarini tekshirishlari mumkin. Sizning postlaringiz va internetdagi sharhlaringiz va boshqa odamlarning fikr-mulohazalari asosida siz haqingizda jamoatchilik fikri shakllanadi. Raqamli izingizning barcha jihatlari, masalan, yuklangan fotosuratlar, blog sharhlari, YouTube videolari va Facebook postlari sizning haqiqiy hayotingiz bilan bir qatorda raqamli shaxsingizni ham shakllantiradi.

Raqamli soya - bu odam ozi bilmagan holda, yani hech qanday faol harakatlar qilmasdan yaratadigan malumotdir.

Shu nuqtai nazardan, raqamli soyani passiv raqamli iz deb tariflash mumkin, u foydalanuvchi ozining faol harakatlari bilan hech qanday iz qoldirmaganda hosil boladi, biroq foydalanuvchi haqida u bilmagan holda malumotlar yigiladi. Passiv raqamli izning keng tarqalgan korinishi foydalanuvchilarning veb-saytlarga necha marta tashrif buyurishi haqidagi malumotlar toplamidir. Keyin bu foydalanuvchilar qaerdan kelganligi aniqlanadi va ularning IP manzillari hisoblab chiqiladi. Foydalanuvchilar bu jarayondan bexabar bolishlari mumkin, chunki u kopincha yashirin boladi. Raqamli soyaning oziga xos namunasi reklama beruvchilar tomonidan Internetdagi foydalanuvchi faoliyatining barcha korinishlarini, qiziqishlar va repostlardan tortib sharhlargacha tahlil qilish. Reklama beruvchilar ushbu usuldan foydalanuvchilarga malum bir odamni qiziqtirishi mumkin bolgan malum kontentni namoyish qilish uchun foydalanadilar.

Shunday qilib, raqamli iz inson tomonidan uning faol harakatlari natijasida, raqamli soya esa passivlar natijasida qolayotganini korish mumkin.

Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, ozingiz haqingizda qanday malumotlarni butun dunyo boylab internetga joylashtirmaslik kerakligini aniqlash juda muhimdir.

Birinchidan, moliyaviy malumotlar bilan bogliq shaxsiy malumotlar. Ushbu guruhga quyidagilar kiradi: karta raqami, CVV kodi, 3D-Sec kodlari, onlaynbankning shaxsiy hisobiga kirish va bank mobil ilovasiga kirish uchun parollar va loginlar. Ushbu malumotni nafaqat Internetga joylashtirmaslik, balki uni telefon qaydnomalarida yoki shaxsiy kompyuterda saqlamaslik tavsiya etiladi.

Ikkinchidan, biz internetda joylashtirgan shaxsiy malumotlarni himoya qilishga eng katta etibor berilishi kerakligini unutmasligimiz kerak.

Har qanday onlayn faoliyatimiz bizga qarshi ishlatilishi mumkin. Jismoniy shaxslar tomonidan ijtimoiy tarmoqlarda qoldirilgan malumotlar kamida uch yil davomida saqlanadi, vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Ijtimoiy tarmoqdagi ism va familiyani ozgartirish odamning anonim qolishiga yol qoymaydi, chunki royxatdan otish paytida shaxs oz telefon raqamini korsatadi, bu orqali bir necha soniya ichida ijtimoiy tarmoqlarda boshqa barcha akkauntlarni topishingiz mumkin. Virtual raqam ham unchalik xavfsiz emas, chunki IP-manzil ham malum malumotlarni olish mumkin bolgan shaxsiy malumotlarga tenglashtirilgan.

Raqamli talim muhitida raqamli iz (digital footprint) bu pedagogning kasbiy faoliyatida raqamli texnologiyalardan foydalanish jarayonida qoldiradigan malumotlar toplamidir. Bu pedagogning raqamli kompetentlik darajasini aks ettiradi va undan raqamli muhitda uning faoliyatini baholash uchun foydalanish mumkin.

Raqamli izni shakllantirish pedagogning talim jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanish zarurati va imkoniyatlarini anglashidan boshlanadi. Shuningdek, pedagog kadrlar raqamli talim resurslaridan foydalanish, ijtimoiy tarmoqlar bilan ishlash, elektron portfoliodan foydalanish kabi raqamli talim muhiti uchun zarur bolgan konikmalarni ozlashtirishi lozim.

Pedagog kadrlarning raqamli izi ularning raqamli kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bolishi mumkin. Raqamli iz oqituvchi tomonidan kasbiy faoliyatining bir qismi sifatida yaratilgan barcha raqamli izlarni oz ichiga oladi, masalan, raqamli resurslar, talim uchun onlayn platformalardan foydalanish, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa raqamli vositalardan foydalanish.

Raqamli iz raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishga yordam beradi, chunki u oqituvchiga oz faoliyati samaradorligini oshirishga yordam beradigan yangi manbalar va vositalardan foydalanishni taminlaydi. Raqamli iz, shuningdek, oqituvchiga talabalarning yehtiyojlarini yaxshiroq tushunishga va ularning oqitish metodikasini moslashtirishga yordam beradi.

Biroq, raqamli sohada xavfsizlik va maxfiylik choralariga rioya qilinmasa, raqamli iz ham salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Oqituvchilar mumkin bolgan muammolarni oldini olish uchun raqamli izni yaratish va tarqatishda ehtiyot bolishlari kerak. Shuning uchun oqituvchilar kiber xavfsizlik va raqamli etika boyicha oqitilishi va raqamli sohadagi xavfsizlik choralariga rioya qilishlari kerak. Bundan tashqari, oqituvchilar kiber xavfsizlik va raqamli etika haqida talabalarga orgatish uchun ozlarining raqamli izlaridan foydalanishlari mumkin.

Shu sababli, bugungi kunda raqamli izingizni boshqarish konikmalarini organish masalasi dolzarb bolib bormoqda.

Shaxsiy raqamli izingizni boshqarish inson raqamli madaniyatining asosiy tarkibiy qismlaridan biridir.

1.1.3-rasm. Raqamli izlarni boshqarish.

Raqamli izlarni boshqarish jarayoni bir necha bosqichda amalga oshirilishi tavsiya etiladi.

1.         Tashxis. Qidiruv tizimlari orqali raqamli izingizni tashis qiling.Buning uchun qidiruv tizimiga barcha imlolardan foydalangan holda ismingiz va familiyangizni kiritishingiz kerak. Qidiruv natijalari ozingiz haqingizda hammaga ochiq malumotlarni korish imkonini beradi.

2.         Kamaytirish. Raqamli izingizni kamaytiring.

Raqamli izingizni kamaytirish sizning talablaringizga javob bermaydigan malumotlarni olib tashlashni anglatadi, yani ismingiz korsatilgan malumotlar manbalarining sonini kamaytiring. Masalan, whitepages.com sayti siz haqingizda xohlaganingizdan kora koproq malumotlarni oz ichiga olishi mumkin. Buning uchun siz veb-sayt mamurlari bilan boglanib, malumotlarni ochirishni sorashingiz mumkin.

Shuningdek, ushbu bosqichda barcha eski akkkauntlar, foydalanilmagan ijtimoiy tarmoq profillarini va sizni qiziqtirmaydigan axborot byulletenlariga obunalarni ochirish tavsiya etiladi.

3.         Cheklash. Taqdim etilgan malumotlar miqdorini cheklang.

Shuni esda tutingki, har safar shaxsiy malumotlarni taqdim etganingizda yoki yoqtirganingizda, siz ixtiyoriy ravishda raqamli izingizni kengaytirasiz va uzaytirasiz.

4.         Tahlil. Raqamli izingizni doimiy ravishda kuzatib boring.

Malumotni ismingiz boyicha kuzatishning usullaridan biri Google kabi qidiruv tizimi ogohlantirishlarini ornatishdir.

Raqamli izingizni boshqarishda uning komponentlarni yodda tutish kerak, masalan:

 

-       ijtimoiy profillarni tahlil qilish orqali sizning psixologik portretingiz va shaxsiy fazilatlaringizni ochib beradigan shaxsiy va psixologik tarkibiy qism;

-       xulq-atvor komponenti sizning internetdagi hatti-harakatlaringiz ketmaketligini aks ettiradi;

-       faoliyat komponenti axborot-talim sohasidagi faoliyatingiz natijalarini korsatadi;

-       kommunikativ komponent sizning turli forumlar, suhbatlar, elektron pochta xabarlaringiz asosida toplanadi;

-       texnologik komponent sizning raqamli muhitdagi faoliyatingizni odatda foydalanadigan texnologiyalar, yani IP-manzillar, qidiruvlar, malumot almashish protokollari va boshqalar nuqtai nazaridan aks ettiradi;

-       refleksiv komponent turli xil sorovnomalar va sotsiologik tadqiqotlar natijalaridan kelib chiqadi.

Raqamli izni boshqarishning taqdim etilgan bosqichlari va uning komponentalpri sizga kerakli raqamli izni shakllantirish va yanada rivojlantirishga oqilona va har tomonlama yondashishga imkon beradi, bu kelajakda siz raqamli dunyoda ozingiz uchun shakllantiradigan imidjni yaratadi.

Yuqorida aytilganlar bilan bogliq holda, siz faol va passiv raqamli izlaringizni diqqat bilan korib chiqishingiz kerak. Shuning uchun tarmoq foydalanuvchilari shaxsiy raqamli malumotlarini himoya qilishi, shuningdek tarmoqdagi obrosini boshqarish boyicha bazi tavsiyalarni hisobga olishi tavsiya etiladi.

Avvalo, tarmoq gigienasi (kibergigiena) haqida gapirish kerak, bu tarmoqdagi xavfsizlikni yaxshilash va tizimning ishlashini taminlash uchun har qanday qurilma foydalanuvchilari bajaradigan harakatlar toplamidir. Tarmoq gigienasining asosiy maqsadi tarmoq qurilmalari foydalanuvchilarida kiber tahdidlar qurboniga aylanishiga yol qoymaydigan tarmoqdagi xavfsizligi togrisida foydali odatlarni shakllantirishdir. Tarmoq gigienasiga rioya qilish foydalanuvchilarga oz malumotlarini xavfsiz saqlashga yordam beradi [4].

Tarmoq gigienasi konikmalarini rivojlantirish va shaxsiy malumotlarni himoya qilish uchun:

1.            Shaxsiy raqamli izni tekshirish uchun qidiruv tizimlaridan foydalanishi;

2.            Haqiqiy foydalanuvchi nomini eslatib otadigan malumot manbalari sonini kamaytirish;

3.            Tarmoqda taqdim etilgan malumotlar miqdorini cheklash;

4.            Ijtimoiy tarmoqlarda ortiqcha malumotlarni oshkor qilishdan saqlanish;

5.            Himoyalanmagan veb-saytlardan saqlanish (tranzaktsiyalar faqat xavfsiz veb-saytda amalga oshirilishi kerak. Saytning veb-manzili http:// bilan emas, balki https:// bilan boshlanishi kerak; s "xavfsiz" degan manoni anglatadi va sayt xavfsizlik sertifikatiga ega ekanligini korsatadi. Manzil satrining chap tomonida qulf belgisi ham korsatilishi kerak);

6.            Umumiy Wi-Fi tarmoqlaridan foydalanganda shaxsiy malumotlarni

kiritmaslik;

7.            Eski akkauntlarni ochirish;

8.            Kuchli parollarni yaratish va parol menejeridan foydalanish (kuchli parol Internet xavfsizligini taminlashga yordam beradi. Kuchli parol kamida 12 belgidan iborat va ideal ravishda koproq va katta va kichik harflar, belgilar va raqamlarning kombinatsiyasini oz ichiga oladi. Parol qanchalik murakkab bolsa, uni buzish shunchalik qiyin boladi);

9.            Dasturiy taminotni yangilab turish (eskirgan dasturiy taminot koplab raqamli izlarni oz ichiga olishi va kiberjinoyatchilar hujumlariga nisbatan kamroq chidamli bolishi mumkin. Agar songgi yangilanishlar ornatilmasa, kiberjinoyatchilar ushbu malumotlarga kirish ehtimoli ortadi);

10.        Mobil qurilmani sozlash (mobil qurilma uchun parolni ornatish, shunda yoqolgan taqdirda egasidan boshqa hech kim unga kira olmaydi. Ilovalarni ornatishda foydalanuvchi shartnomasi bilan tanishish kerak. Ilovalar elektron pochta, joylashuv va onlayn harakatlar kabi shaxsiy malumotlarni toplashi mumkin);

11.        Nashrdan oldin materiallarni baholash;

12.        Buzilgan taqdirda, malumotlarni himoya qilish uchun darhol choralar korish (masalan, bank kartasi malumotlari buzilgan taqdirda, bankka murojaat qilish lozim);

13.        VPN-dan foydalanish (virtual xususiy tarmoqdan (VPN) foydalanish raqamli izni himoya qilishga yordam beradi. VPN IP-manzilni yashiradi, bu foylananuvchining tarmoqdagi harakatlarini kuzatishga imkon bermaydi. Bu internetda maxfiylikni oshiradi va veb-saytlarga brauzer tarixini kuzatadigan cookie-fayllarni ornatishga tosqinlik qiladi).

Shunday qilib, zamonaviy inson hayotida axborot xavfsizligi muammosiga etibor berish juda muhimdir. Hech bolmaganda, foydalanuvchilar raqamli iz va raqamli soyani toliq nazorat qila olmasligini anglashi lozim.

1.3. Raqamli didaktika va uning asosiy tamoyillari

Raqamli didaktika pedagogikaning bir qismi hisoblanib, raqamli talim muhitida oquv jarayonini tashkil etish boyicha fan sifatida qaraladi. Raqamli didaktika ananaviy didaktikaning asosiy tushunchalari va tamoyillarini raqamli muhit sharoitlaridan kelib chiqqan holda organish, toldirish va ozgartirish haqidagi fan sifatida ketma-ket foydalanadi. Dj. D'Andjelo tomonidan raqamli didaktika yoki raqamli talim didaktikasi tushunchasini anglatuvchi e-Didactics tushunchasini kiritish taklif etilgan. Raqamli didaktika atamasiga M. Choshanov "raqamli texnologiyalar va multimedia vositalaridan keng foydalangan holda samarali organish sanati haqidagi fan" deb tarif bergan. V.I.Blinovaning fikricha raqamli didaktikaning asosiy vositalari quyidagilardirdan iborat:

   shaxsga yonaltirilgan talim jarayoni; raqamli talim texnologiyalari;

   metaraqamli oquv komplekslari.

Raqamli talim didaktik tamoyillari ochiq hisoblanib, yangiligi tufayli raqamli talimning nazariy va amaliy imkoniyatlari rivojlangani uchun qoshimchalar kiritishni talab qiladi. Talimni raqamlashtirish natijasida individual talim jarayonlari va talaba faoliyatini doimiy nazorat qilish asosida samarali mustaqil talim olinadi. Raqamli talim oquv mashgulotlarining guruh va individual shakllaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi, kasbiy bilim va konikmalarning toliq ozlashtirilishini taminlaydi, shuningdek, inklyuziv talimning rivojlanishiga sifatli tasir korsatadi.

Raqamli talim jarayonining asosiy tamoyillariga quyidagilar kiradi: ustunlik tamoyili, shaxsiylashtirish tamoyili, maqsadlilik tamoyili, moslashuvchanlik tamoyili, muvaffaqiyatlilik tamoyili, hamkorlikda organish tamoyili, amaliyotga yonaltirganlik tamoyili, murakkablikni oshirish tamoyili, talim muhitining toyinganligi tamoyili, polimodallik (multimedia) tamoyili, baholash tamoyili.

1.            Ustunlik tamoyili raqamli talim muhitida talabaning mustaqil talim faoliyatiga qaratilgan. Oquv jarayonini tashkil etish, oquv jarayonida talabani qollab-quvvatlash va yordam berish lozim.

2.            Shaxsiylashtirish tamoyili talabaning oquv maqsadini mustaqil ravishda belgilash, oquv jarayonining strategiyasini, oquv dasturining rivojlanish surati va darajasini tanlash qobiliyatini nazarda tutadi. Ushbu yondashuv oqituvchiga shaxsiy rivojlanish korsatkichlari va talabalarning talim natijalarini kuzatish imkonini beradi.

3.            Maqsadlilik tamoyili maqsadlilikning ananaviy didaktik tamoyili bilan kesishadi: oquv jarayonida faqat malum bir talabaning talim jarayonida belgilangan maqsadlarga maksimal darajada erishishni taminlaydigan raqamli texnologiyalardan foydalanish talab etiladi. Ushbu tamoyil talim maqsadlari aniq belgilanmagan holda samarasiz pedagogik texnologiya va vositalardan foydalanishni nazarda tutmaydi.

4.            Moslashuvchanlik tamoyili raqamli talim jarayonining shartlariga qarab individual yondashuvni ishlab chiqish imkonini beradi. Raqamli talim jarayoni oquv materialini taqdim etish tartibi, usuli va surati kabi jihatlarni hisobga olgan holda har bir talaba uchun dasturni avtomatik ravishda sozlash imkonini beradi. Shuningdek, ushbu tamoyil oqituvchini qollab-quvvatlash darajasi va xususiyatini hisobga oladi.

5.            Muvaffaqiyatlilik tamoyili maqsadlarga erishishni, bilim, konikma va malakalarni toliq ozlashtirishni talab qiladi. Raqamli talim jarayonida bu tamoyil tushuntirish mustahkamlash nazorat didaktik zanjirining yakuniy elementi hisoblanadi. Materialni mustahkamlash uchun qoshimcha oquv soatlari ajratiladi, oqituvchilar va talabalarning yuzma-yuz uchrashuvi tez-tez tashkil etiladi. Oqituvchi mustahkamlashning guruh va individual shakllarining optimal nisbatini diqqat bilan kuzatib boradi. Raqamli vositalar bu jarayonni sezilarli darajada tezlashtiradi.

6.            Hamkorlikda organish tamoyili (interaktivlikning didaktik tamoyiliga oxshash) oqituvchi va talaba ortasidagi faol kop tomonlama real va tarmoqli aloqa asosida oquv jarayonini qurishni talab qiladi. Ushbu tamoyil tarmoqni organishning guruh shakllaridan foydalanishni oz ichiga oladi.

7.            Amaliyotga yonaltirilganlik tamoyili talimni hayot bilan boglashning ananaviy didaktik tamoyili bilan bevosita bogliq bolib, aniq maqsad va aniq natijalarni belgilashni talab qiladi. Buning uchun tarbiyaviy maqsadlar, topshiriqlar va muammoli vaziyatlar, amaliy topshiriqlar, olingan bilimlarni amalda qollash lozim.

8.            Murakkablikni oshirish tamoyili mavjudlik, tizimlilik va izchillik didaktik tamoyili bilan bogliq bolib, murakkablikni oshirish printsipi izchil otishni oz ichiga oladi: oddiydan murakkabga va murakkabdan oddiyga, umumiydan xususiyga va xususiydan umumiyga, individualdan guruhga. va guruhdan individual va boshqa talim jarayonlari.

9.            Talim muhitining toyinganligi tamoyili individual talim strategiyasini yaratish uchun ortiqcha axborot resurslarini talab qiladi. Bunday ortiqchalik tarmoq talim resursi - yagona axborot talim muhiti yordamida amalga oshirilishi mumkin.

10.        Polimodallik (multimedia) tamoyili vizualizatsiyaning batafsilroq didaktik tamoyili bolib, oquv jarayonida idrok etishning vizual, eshitish va vosita (kinestetik) usullarini oz ichiga oladi. Buning uchun simulyatorlar, sensorlar, shuningdek, kengaytirilgan haqiqat vositalari kabi turli xil qurilmalar qollaniladi.

11.        Baholash tamoyili butun oquv jarayoni davomida talabalarning muvaffaqiyatini doimiy ravishda baholashni taqozo etadi. Raqamli texnologiyalar tezkor qayta aloqani taminlaydi, talabaga topshiriq natijalari boyicha kerakli malumotlarni doimiy ravishda uzatadi. Buning yordamida oqituvchi talabaning kuchli va zaif tomonlari togrisida xulosalar chiqaradi, bu sizga rivojlanish ssenariylarini va oquv jarayonida bevosita oquv maqsadlarini togrilash imkonini beradi. Shunday qilib, raqamli texnologiyalar malum bir vazifaning bajarilishini yakuniy baholashning xolisligi va shaffofligini taminlaydi.

1.4. Raqamli talim resurslarini loyihalash uchun asosiy talablar

Raqamli talim muhitidan samarali foydalanish pedagog kadrlarning AKTdan foydalangan holda kasbiy kompetentligi, shuningdek, yangi texnologiyalardan foydalanish boyicha bilim, konikma va malakalarini rivojlantirishni talab etadi.

Tadqiqotchilarning fikricha, raqamli talim muhitida natijadorlika erishish uchun ishlab chiqilayotgan raqamli talim resurslari (RTR) asosiy komponentga aylanishi kerak.

Raqamli talim resursi raqamli shaklda taqdim etiladigan talim resursi bolib, mavzu tuzilmasi, mazmuni va metamalumotlarni oz ichiga oladi. Shu bilan birga, RTRni tuzilishi, mazmuni, usullari va ishlab chiqish va qollash vositalari ularning maqsadi va raqamli talim muhitida foydalanish xususiyatlari bilan belgilanadi.

Raqamli talim resurslarining didaktik vazifalari quyidagilarni oz ichiga oladi:

Talim faoliyatining yangi turlarini amalga oshirish va ananaviy talim turlarining yuqori sifat darajasida ishlashini qollab-quvvatlash;

Talim jarayoni ishtirokchilarining ozaro munosabatlari xarakterini ozgartirish imkoniyatini taminlash;

Talim jarayonini individuallashtirish;

Talim mazmunini kengaytirish

Raqamli talim resurslari quyidagi mezonlar asosida tavsiflanadi: axborot texnologiyalarining turi, uslubiy maqsadi, mazmuni va boshqalar. Bunday tasniflar samarali emas, chunki zamonaviy raqamli talim resurslari bir qator talim vazifalarini birlashtirib, hal qilishga qodir, yani raqamli talim resursi kop funksiyali va uni malum bir turga kiritish deyarli mumkin emas.

Shu munosabat bilan talim faoliyatining yangi turi amalga oshirishda RTRning asosiy tarkibiy qismiga etibor qaratiladi.

Axborotni izlashda RTR kalit komponenti internet manbalar va elektron malumot nashrlaridan olingan malumotlarni qidirish, qayta ishlash va tahlil qilishga qaratiladi.

Техник компонент ўқув фаолиятини амалга ошириш учун воситалар манбаидан фойдаланишни ўз ичига олади (мустақил ўқув ва илмий -когнитив фаолият натижаларини тайёрлаш ва

расмийлаштириш, матн, экспериментал, миқдорий ва сифат

вазифаларини ҳал қилиш, фронтал ишларни бажариш ва бошқалар).

Компьютер симуляцияси компоненти РТР компьютер

симуляцияси учун дастур ёки тайёр муҳит эканлигини англатади.

Ҳамкорликдаги таълим фаолиятида телекоммуникация компоненти асосий компонент ҳисобланади.

Дастурлаш компоненти эса дастурий таъминотни лойиҳалаш ва ишлаб чиқишга қаратилган дастурлар учун асосий ҳисобланади.

Ushbu tasniflar toliq emas va RTRning funksionalligini aniqlashtirish uchun yangi komponentlar bilan toldirilishi mumkin.

RTRni ishlab chiqishda nafaqat resursning axborot komponenti, balki didaktik talablarga muvofiq tuzilishi kerak bolgan kontentning ozi ham muhimdir.

Ilmiylik. Bu talab eng yangi ilmiy yutuqlarini hisobga olgan holda materialni yetarlicha chuqur va togri taqdim etish zarurligini bildiradi.

Ochiqlik. Talim oluvchining yoshi va individual xususiyatlariga muvofiq materialni taqdim etishning kognitiv murakkablik darajasini aniqlash zarurligini anglatadi.

Muammolar yechimi. Bu talab oquv va kognitiv faoliyatning tabiati bilan bogliq. Hal qilinishi kerak bolgan muammoli vaziyatga duch kelganda, talim oluvchilarning idrok etish faolligini oshiradi.

Korgazmalilik. Organilayotgan obektlar va jarayonlarni hissiy idrok etish qonuniyatlarini hisobga olish zarurligini anglatadi.

Faollik va onglilik. Oquv jarayoni faolligini oshirish uchun RTR turli xil oquv vaziyatlarini yaratishi, turli xil savollarni shakllantirishi, talabaga u yoki bu talim traektoriyasini tanlash imkoniyatini, hodisalarning borishini nazorat qilish qobiliyatini taminlashi kerak.

Tizimlilik. Talabalar tomonidan organilayotgan fan sohasidagi malum bir bilim tizimini izchil ozlashtirish zaruratidir.

Bilimlarni ozlashtirishning mustahkamlash. RTR yordamida muayyan harakatlarning takrorlanishini tashkil qilish, individual oquv topshiriqlarining ozgaruvchanligini oshirish mumkin boladi.

Rivojlantiruchi. RTR faqatgina talim funksiyasi bilan cheklanib qolmasligi kerak, ular oquvchilarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishi, oquv faoliyati uchun motivatsiyani taminlashi va bir qator tarbiyaviy funksiyalarni bajarishi kerak.

Raqamlashtirish jarayonida talim samaradorligi va sifati oshirish yangi oquv mahsulotlari innovatsion sifatlari bilan chambar-chas bogliq, shuning uchun RTR sifatlarini tahlil qilishga alohida etibor qaratish lozim.

Shu bilan birga, baholash mezonlarini ananaviy va innovatsion mezonlarga bolish muhimdir.

Interfaollik darajasini oshirish orqali talim samaradorligini oshirishga qaratilgan tort daraja boyicha tuzilgan RTR bilan foydalanuvchilarning ozaro aloqasi shakllarini batafsil korib chiqamiz.


III. Faoliyatli shakllar. Kontent elementlari bilan foydalanuvchi ortasidagi konstruktiv aloqa bilan tavsiflanadi.

Faoliyatlarga quyidagilar kiradi:

1.            Kontentning faol maydoniga obektni kiritish/ochirish.

2.            Obektlarni ozaro munosabatlarini, ierarxiyasini ornatish uchun harakatlantirish.

3.            Obektlarni birlashtirish, ularning xususiyatlarini ozgartirish yoki yangi obektlarni olish.

4.            Obektlarning muayyan kompozitsiyalarini tuzish.

5.            Muayyan tizimni tashkil qilish uchun obektlarni havolalar bilan birlashtirish.

IV. Tadqiqotli shakllar.

Tadqiqotlar taklif qilingan voqealarni organishga emas, balki oz voqealarini ishlab chiqarishga asoslanadi. Foydalanuvchiga bir nechta harakatlar taklif etilmaydi, uning ozaro tasir jarayonida taqdim etilgan yoki yaratilgan obektlar va jarayonlar bilan ozaro aloqasi ixtiyoriy bolishi mumkin. Oquv maqsadlari mazmunga kiritilmagan, yani istalgan natijaga olib keladigan metodik ketma-ketlik taklif etilmaydi.

Songgi paytlarda raqamli talim resursidan foydalanish samaradorligini baholash uchun psixologik-pedagogik ekspertiza usuli qollanilmoqda. Bunday ekspertiza aniqlovchi yoki shakllantiruvchi tajribalar jarayonida olingan malumotlar asosida qurilgan psixologik diagnostikadan farqli olaroq, ekspert baholashlari asosida quriladi. Binobarin, ekspertiza sifati kop jihatdan ekspertiza otkazish mezonlari va metodologiyasini ishlab chiqishga, shuningdek, ekspertlarning malaka darajasiga bogliq. Talim resursini amaliyotiga joriy etishdan oldin tanlash bosqichida ekspert usullaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.       Chetty K., Wenwei L., Josie J., Shenglin B. Bridging The Digital Divide: Measuring Digital Literacy. 2017

2.       Ustin P.N., Sabirova E.G., Garipova I.I. sifrovыe kompetensii uchitelya kak subekta obrazovatelnoy deyatelnosti v yego individualnoy traektorii razvitiya // V.M. Bexterev i sovremennaya psixologiya lichnosti: sbornik statey VI Vserossiyskoy nauchno-prakticheskoy konferensii. 24 oktabrya 2020 g. / NOU DPO Sentr sotsialno-gumanitarnogo obrazovaniya. Kazan, 2020. S. 216218.

3.       Redeker K., Poonie J. (2017). European framework for the digital competence of teachers: DigCompEdu [Evropejskie ramki cifrovoj kompetentnosti pedagogov], Brussels: Joint Research Center, European Union. [Elektronnыy resurs]. Rejim dostupa: URL: https://ec.europa.eu/jrc/en/digcompedu (25.01.2021)

4.       Potemkina T. V. Zarubejnыy opыt razrabotki profilya sifrovыx kompetensiy uchitelya // Nauchnoe obespechenie sistemы povыsheniya kvalifikatsii kadrov. 2018. № 2(35). S. 25-30.

5.       Puentedura R. "Learning technology and the SAMR model: Goals, process, andprectise" Society for Information Technology & Teacher Education International Conference, Mar 05, 2017, 2.

6.       V.I. Blinov, M.V. Dulinov, E.Yu. Yesenina, I.S. Sergeev, Draft didactic concept for digital vocational education and training, 6 (Moscow, 2019)

7.       Golder S.A. , Macy M.W. Digital Footprints: Opportunities and Challenges for Online Social Research // Annual Review of Sociology, 40 (1) (2014), pp. 129-152, 10.1146/soc.2014.40.issue-110.1146/annurev-soc071913-043145

8.       Bogdanova D.A. Sotsializatsiya lichnosti vo Vsemirnoy pautine // Narodnoe obrazovanie. 2018. №12(1466). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/sotsializatsiya-lichnosti-vo-vsemirnoy-pautine

9.       Gafarov F.M. K voprosu ob analitike v obrazovanii. / F.M. Gafarov, E.G. Sabirova, T.A. Gavrish // Obrazovanie i pedagogika: perspektivы razvitiya: sbornik materialov Vserossiyskoy nauchno-prakticheskoy konferensii / BU ChR DPO Chuvashskiy respublikanskiy institut obrazovaniya Ministerstva obrazovaniya i molodejnoy politiki Chuvashskoy Respubliki; Cheboksarы: Sreda, 2020. c. 104-108.

10.    Ivanova A.O. sifrovoy sled kak instrument sovershenstvovaniya sistemы upravleniya kachestvom obrazovaniya / A.O. Ivanova // Ekonomika. Upravlenie. Innovatsii-2021: Sbornik nauchnыx trudov Mejdunarodnoy nauchnoprakticheskoy konferensii; pod red. V.P. Pilyavskogo SPb: Sankt-Peterburgskiy Institut Biznesa i Innovatsiy, 2021. c. 1922.

11.    Skrыpnik V.P. Ispolzovanie sifrovogo sleda dlya effektivnogo obucheniya. / V.P. Skrыpnik // Problemы

mejregionalnыx svyazey. 2021. № 16. c. 4749.

2.RAQAMLI TALIM MUHITIDA PEDAGOGIK DIZAYN.

MEDIASAVODXONLIK VA XAVFSIZLIK.

2.1. Ananaviy va raqamli talimda pedagogik dizaynning xususiyatlari.

Raqamli talim resursini pedagogik loyihalash texnologiyasi. ADDIE pedagogik dizayn tushunchasi. UX-dizayn.

Pedagogik dizayn bu onlayn talimni tashkil etishning asosiy usullaridan biri hisoblanadi. Pedagogik dizayn kontentni aniq strategiyali, maqsadli va natijalarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bolgan kursga aylantirish imkoniyatini beradi.

Onlayn talimda tizimli yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki pedagogning vazifasi faqatgina bilim berish uchun kurs yaratish emas, balki talabalarga natijaga erishishlariga xizmat qiladigan oquv resurslarini yaratish hisoblanadi.

Pedagogik dizayn tamoyillari onlayn talim jarayonida tinglovchilarni oquv jarayoniga jalb qilishga yordam beradi. Samarali onlayn kurs talabalarning organish tamoyillarini, inson ongining qabul qila olish darajasini va ularning motivatsiyasini hisobga olgan holda yaratilishi lozim. Pedagogik dizayn tamoyillari talabalar ortiqcha dalillar va malumotlar bilan chilgimasliklari uchun taqdim etiladigan malumotlarni tartibga solishga yordam beradi. Pedagog onlayn kursga aniq maqsadlarga erishishga imkon beradigan bilim va konikmalarni kiritadi va maqsadsiz barcha elementlarni olib tashlaydi. Tizimli ishlaydigan kurs yaratuvchisi nafaqat natija oladi, balki ularni baholaydi.

Pedagogik dizayn onlayn kurslarni loyihalash uchun turli xil modellarni taqdim etadi. Keling, ulardan eng ommabop torttasini korib chiqaylik.

 

ADDIE onlayn kursni loyihalash uchun eng keng tarqalgan model hisoblanadi. Ushbu model 5 ta bosqichdan iborat

Merrill tamoyillari. Devid Merrill tomonidan 2002 yilda taklif qilingan tizim

5 ta talim tamoyillarini birlashtiradi:

Vazifalarga yonaltirish. Oquv kontentlari tinglovchilarning faoliyatida duch keladigan aniq vazifalarni yengishga yordam berishi kerak.

Tinglovchilar bilimiga murojaat. Onlayn kurs tinglovchilarning mavjud bilimlarini yangi malumotlar bilan boglashga yordam beradi.

Oquv materiallari taqdimotining xilma-xilligi. Onlayn kurs tinglovchilari etiborini jalb qilishi va malumotni yaxshiroq eslab qolishlari uchun yangi bilimlarni taqdim etishning turli usullaridan (maruzalar, hikoyalar, videofilmlar, infografika) foydalanishi kerak.

Qollash. Tinglovchilar mashgulot jarayonida yangi bilimlarni mustaqil ravishda qollashlari kerak.

Integratsiya. Onlayn kurs boyicha bilimlar tinglovchilarning faoliyatiga singib ketishi, amalda qollanilishi kerak.

Gane talimotining 9 ta darajalari. Robert Gane bixeviorizm (insoniylik xulq-atvori) tamoyillariga asoslangan tuzilmani taklif qildi.

Etiborini jalb qilish. Yorqin tasvir, yolantiradigan savol va unutilmas statistik raqamlardan foydalanish mumkin.

Maqsadlar haqida gapirish. Onlayn kursning kirish qismida erishiladigan natijalarni tavsiflash lozim. Maqsadga erish korsatkichlarini aniqlash lozim.

Mavjud bilimiga murojaat qilish. Yangi malumot berishdan oldin, tinglovchilar bilgan malumotlar haqida sorash lozim va yangi malumotlar bilan boglovchi koprikni qurish lozim. Yangi malumot tinglovchilarga malum bolgan malumot bilan boglansa, uni eslab qolish osonroq boladi.

Kontentlarni bolish. Yangi kontentni oson bolgan kichik bilimlar tizimi sifatida taqdim etish lozim.

Qoshimcha malumot berish. Mashgulot jarayonida olingan bilimlardan tashqari qanday maqolalar, kitoblar, videolarni tavsiya qilish haqida oylab korish lozim.

Mashgulotdagi faollik. Tinglovchilarni 1,5 soatlik onlayn maruzada otirishga majbur qilish mumkin. Ammo bunday mashgulotlar salmoqli natija bermaydi.

Teskari aloqa bilan taminlash. Tinglovchilar tomonidan bajarilgan vazifalar yuzasidan teskari aloqa ornatish lozim. Chat va boshqa aloqa kanallari orqali iloji boricha tezroq savollariga javob berish lozim.

Samaradorlikni baholash. Tinglovchilar bilimini shaffof va tushunarli mezonlarga mosligini tekshirish.

Oquv materiallari tizimlashtirish. Tinglovchilarga koplab malumotlarni yodlab olishga yordam beradigan shablonlar, nazorat varaqalari, jadvallar va boshqa vositalarni taklif etish.

Blum taksonomiyasi. 1956 yilda Bendjamin Blum kognitiv organish darajasini tavsiflovchi tizim yaratdi. Blum oquv materiali bilan tanishishning 6 darajasini takidlaydi:

Bilim. Tinglovchi organgan malumotni eslab qoladi va takrorlaydi (masalan, muayyan sohaning atamalari va asosiy tushunchalarini eslab qoladi).

Darajaga mos keladigan fellar: aniqlash, tariflash, tanlash, bilish, nomlash.

Tushunish. Tinglovchi faktlar va goyalarni tushunishni namoyish etadi. Ularni tizimlashtirishi, solishtirishi mumkin. U matnni oz sozlari bilan aytib berishi, boshqa tinglovchiga tushuntirishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: hikoya qilish, tushuntirish, izohlash, misol keltirish.

Qollash. Tinglovchi bilimlarni amalda qollashi, shu kabi va boshqa turdagi vazifalarni hal qilish uchun bilimlardan foydalanishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: qollash, ozgartirish, qurish.

Tahlil. Tinglovchi oquv materilialini mustaqil ravishda tahlil qilishi, mantiqiy xatolar yoki zaif dalillarni korishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: solishtirish, tahlil qilish, xulosa chiqarish.

Baholash. Tinglovchi oquv materialining sifatini baholashi, uning qiymati haqida xulosa chiqarishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: baholash, taqqoslash, tanqid qilish.

Yaratish. Tinglovchi mavjud oquv materiallari asosida yangi materiallarni yaratishi mumkin. Darajaga mos keladigan fellar: ozgartirish, qayta qurish, umumlashtirish.

Pedagogik dizayn talim jarayonini yanada samarali va sifatli tashkil etishda muhim rol oynaydi. Bu, ayniqsa, tinglovchilar, professor-oqituvchilar va oquv kontenti ortasidagi ozaro munosabatlarni togridan-togri emas, balki axborot va kommunikatsiya texnologiyalari orqali taminlanadigan onlayn talimda muhimdir. Kelajakda raqamli talim resurslarini yaratishni rejalashtirayotgan professoroqituvchilar bu jarayonning moliyaviy va inson resurslari bilan bir qatorda juda kop vaqt talab qilishini tushunishi lozim. Faqat pedagogik dizaynning har bir bosqichida batafsil, yaxshi rejalashtirilgan mehnat orqali sifatli raqamli resurs yaratiladi.

2.2. Raqamli muhitda maxsus norma va qoidalarga rioya qilish

Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi axborotni, shu jumladan intellektual faoliyat natijalarini, nusxalash va tarqatish xarajatlari va tezligini, shuningdek markazlashtirilmagan axborot munosabatlarini minimallashtirdi. Shuningdek, nashriyot manbalaridan foydalanish sezilarli darajada pasaytirdi. Nusxa kochirish taqiqlangan yoki buning uchun tolov belgilangan hollarda, bu foydalanuvchilarning noroziligiga sabab boladi, chunki ctrl+S ctrl+V kombinatsiyasini bosish osonroq. Lekin bu amaliyot mualliflik huquqining buzilishiga olib keladi. Raqamli malumotlarning bunday katta oqimida ushbu qoidalarga qanday rioya qilish kerak?

Raqamli etika bu onlayn muhitda ozini tutish qoidalari va tamoyillari toplamidir. Raqamli etika bizga Internetda va boshqa raqamli muhitda nima qilish mumkin va nima qilish mumkin emasligini tushunishga yordam beradi.

Raqamli etikaning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:

      Xavfsizlik: shaxsiy malumotlaringizni himoya qilish va raqamli hayotingizni xavfsizligi taminlanishi lozim.

      Maxfiylik: boshqa odamlarning shaxsiy hayotiga oid malumotlar maxfiyligiga rioya qilish va ularning malumotlariga ruxsatsiz kirishdan himoya qilish kerak.

      Hurmat: Internetdagi boshqa odamlarning huquqlari, fikrlari va chegaralarini hurmat qilish kerak.

      Ishonchlilik: siz faqat tasdiqlangan va togri malumotlarni baham korishingiz kerak.

      Mualliflik huquqi: mualliflik huquqini hurmat qilish va buzmaslik, mualliflik huquqini buzuvchi kontentni yuklamaslik yoki tarqatmaslik kerak.

      Kop madaniyatli: madaniy xilma-xillikni hurmat qilish va boshqa madaniyatlar va fikrlarga ochiq bolish kerak.

      Shaxsiy javobgarlik: internetda sizning harakatlaringiz va ularning oqibatlari uchun javobgarlikni oz zimmangizga olishingiz kerak.

Raqamli etika raqamli jamiyatda soglom munosabatlarni rivojlantirish uchun muhim omillardan biri hisoblanadi. Agar biz raqamli etika qoidalari va tamoyillariga rioya qilsak, barcha Internet foydalanuvchilari uchun xavfsiz va qulay muhit yaratishimiz mumkin.

Raqamli muhitda etikaga amal qilishning bazi usullariga toxtalib otamiz:

      Internet xavfsizligi: raqamli etika qoidalari turli xil kiber tahdidlar, firibgarliklar, shaxsiy malumotlarni ogirlash va viruslarni hisobga olgan holda Internetda xavfsizlikni saqlashga yordam beradi. Onlayn xavfsizlik qoidalariga rioya qilish shaxsiy malumotlarimizni himoya qiladi va bizni kiber tahdidlardan xalos qiladi.

      Vijdonlilik va masuliyat: raqamli etika bizni internetda vijdonli va masuliyatli foydalanuvchi bolishga orgatadi. Masalan, mualliflik materiallaridan togri foydalanish, soxta yangiliklar va soxta axborot resurslarini tarqatmaslik.

      Tarmoqda soglom munosabatlarni ornatish: raqamli etika tarmoqdagi boshqa foydalanuvchilar bilan togri munosabatda bolishga yordam beradigan bir qator prinsiplardan iborat. Bu onlayn oyin ishtirokchilari ortasidagi munosabatlar, forumlar va ijtimoiy tarmoqlardagi ozaro munosabatlar bolishi mumkin. Ushbu qoidalar ishtirokchilarga ozlarini xavfsiz va qulay his qilish, bir-birlariga hurmat bilan munosabatda bolish va shaxsiy malumotlarini saqlashga imkon beradi.

      Soz erkinligini hurmat qilish: raqamli etika hurmat va soz erkinligini kafolatlaydi, shuningdek, Internetdagi turli fikrlar va ularning mualliflariga hurmat bilan munosabatda bolishni buyuradi. Soz erkinligini hurmat qilish raqamli etika qoidalaridan biri bolib, u boshqa foydalanuvchilar bilan ozaro aloqada bolishga yordam beradi va bepul va ochiq Internetni taminlaydi.

Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va qollanilishi bilan bogliq holda yuzaga keladigan axloqiy muammolarni organuvchi yangi fan axborot etikasi paydo boldi. Axborot etikasi kompyuter etikasi va axborot falsafasi bilan bogliq.

Kompyuter etikasi fanlararo tadqiqotlar sohasi bolib, texnik, axloqiy, huquqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy masalalarni korib chiqishni oz ichiga oladi. Unda tahlil qilingan muammolarni uch guruhga bolish mumkin.

1.        Kompyuter mutaxassislari va ishi kompyuter texnologiyalaridan foydalanishni oz ichiga olgan oddiy foydalanuvchilar uchun axloq qoidalarini ishlab chiqish bilan bogliq muammolar.

2.        Axborot texnologiyalari sohasida mulk huquqi, mualliflik huquqi, shaxsiy hayot huquqi va soz erkinligini himoya qilish muammolari.

3.        Kiber jinoyatlarining paydo bolishi, ularning holatini aniqlash bilan bogliq muammolar guruhi.

Har bir oqituvchi ixtiyoriy yoki majburiy ravishda mualliflik huquqiga rioya qilish muammosiga duch keladi. Bu, bir tomondan, oz uslubiy, oquv, ilmiy materiallarni ruxsatsiz nusxa kochirish va plagiatdan himoya qilish, ikkinchi tomondan, mualliflik huquqiga rioya qilishdir.

Mualliflik huquqi shaxsiy-nomulkiy va mutlaq mualliflik huquqlariga ajraladi. Shaxsiy nomulkiy huquqlarga quyidagilar kiradi:

      asar muallifi deb etirof etilish huquqi (mualliflik huquqi);

      asardan muallifning haqiqiy ismi-sharifi, taxallusini korsatgan holda yoxud ismi-sharifini korsatmasdan, yani imzosiz foydalanish yoki foydalanishga ruxsat berish huquqi (mualliflik ismi-sharifiga bolgan huquq);

      asarni har qanday shaklda oshkor qilish yoki oshkor qilishga ruxsat berish huquqi (oshkor qilishga bolgan huquq), shu jumladan chaqirib olish huquqi;

      asarni, shu jumladan uning nomini muallifning shani va qadrqimmatiga zarar yetkazishi mumkin bolgan har qanday tarzda buzib korsatilishidan yoki har qanday boshqacha tarzda tajovuz etilishidan himoya qilish huquqi (muallif obrosini himoya qilish huquqi).

Mutlaq huquq ushbu asarni kopaytirish, tarqatish, korsatish, import qilish, nusxalash va sotish imkoniyatini beradi. Etibor bering, agar mahsulot inson tomonidan oz vazifalarini bajarish jarayonida yaratilgan bolsa (masalan, oqituvchi masofaviy oqitish kursini ishlab chiqqan bolsa), unda shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifga, mutlaq huquqlar esa ish beruvchiga tegishli.

Mualliflik huquqi goyalar, tushunchalar, tamoyillar, usullar, jarayonlar, tizimlar, usullar, texnik, tashkiliy yoki boshqa muammolarni hal qilish, kashfiyotlar, faktlar, dasturlash tillari, er osti boyliklari haqidagi geologik malumotlarga taalluqli emas. Quyidagilar mualliflik huquqi obekti emas: rasmiy hujjatlar, davlat va shahar ramzlari va belgilari, aniq mualliflarga ega bolmagan xalq amaliy sanati asarlari, voqea va faktlar haqidagi xabarlar.

Mualliflik huquqi asar yaratilganda yuzaga keladi va royxatdan otish yoki boshqa rasmiyatchiliklarni talab qilmaydi.

Ozbekiston Respublikasining Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar togrisidagi qonunida asardan muallifning ismi-sharifini va olingan manbaini albatta korsatgan holda hamda asardan normal foydalanilishiga zarar yetkazmaslik va muallifning qonuniy manfaatlariga putur yetkazmaslik sharti bilan oshkor qilingan asarlardan yoki bunday asarlarning parchalaridan talim va oquv tusidagi nashrlarda kozlangan maqsadga mos hajmda misollar tariqasida foydalanish korsatib otilgan. Boshqa barcha holatlarda muallifning roziligi talab qilinadi.

Masalan, sayt sahifasiga biron bir manbaga havolani joylashtirish uchun muallifga xabar berish shart emas. Shuni takidlash joizki, sarlarning ochiq manbalarda mavjudligi siz materialdan erkin nusxa kochirishingiz va undan foydalanishingiz mumkin degani emas. Har qanday darslikni muallifining roziligisiz shaxsiy veb-saytiga joylashtirish, boshqa odamlarning veb-sahifalarini nusxalash, Internetda olingan fotosuratlarni ular asosida yangi manbalar yaratish uchun ozgartirish, film yoki kompyuter dasturining soxta nusxasidan foydalangan holda, u huquqbuzarlik qiladi, yani mualliflik huquqini buzadi.

2.3. Internetda mualliflik huquqlarini himoya qilish usullari

Mualliflik huquqi egasi asarga bolgan mutlaq huquqi togrisida xabar berish uchun mualliflik huquqini himoya qilish belgisidan foydalanishi mumkin, u aylanada lotincha "C" harfidan iborat , mualliflik huquqi egasining ismi yoki nomi, asar birinchi marta nashr etilgan yili. Lotin harfi C inglizcha "copyright" sozining birinchi harfi (sozma soz nusxa kochirish huquqi). Biroq, bunday belgining yoqligi ish qonun bilan himoya qilinmaydi degani emas.

Bazi hollarda, resurs mualliflari ozlarining asarlaridan Erkin foydalanishga qarshi emaslar, buni Creative Commons litsenziyasi bilan belgilaydilar

Muallifning ismi barcha holatlarda korsatiladi.

Pedagog tegishli muassasalarda yaratilgan elektron talim resurslariga mualliflik huquqini mustaqil ravishda rasmiylashtirishi mumkin. Pedagog royxatdan otgan ishlanmalarni ilmiy, oquv, oquv va uslubiy ishlarning bibliografik royxatlariga kiritishi mumkin.

Masalan, fotosuratlarda suv belgilari maxsus joylashtirilgan. Suv belgisiz tasvirni olish uchun siz buning uchun pul tolashingiz kerak.

Hozirgi vaqtda mualliflik huquqini buzuvchilarga qarshi kurashishning turli usullari qollanilmoqda.

Sud jarayoni mahsulotning soxta nusxalarini joylashtiradigan saytlarga kirishni bloklaydi, resursni nusxalashni cheklaydigan dasturiy va apparat vositalaridan foydalanadi.

Etibor bering, mualliflik huquqi masalasining huquqiy tomoniga qoshimcha ravishda, biz yashayotgan jamiyatda aloqa usuli va vositalarining ozgarishi bilan bogliq ijtimoiy jihat ham mavjud. Oz materiallarini internetda nashr etish, shuningdek, kimningdir resurslaridan foydalanish orqali pedagog va talaba ochiq axborot makonida sodir boladi. Biz esa zamonaviy dunyoda intellektual mulk haqidagi qarashlar qanday ozgarib borayotganini kuzatyapmiz. Kanadalik olim va oqituvchi don Tapskott TED (Technology, Entertainment, Design texnologiya, kongil ochar, dizayn) konferensiyasida "Ochiq dunyoning tortta prinsipi" maruzasida shunday deydi.

Tapskottning fikriga kora ochiqlik tamoyillari quyidagilarni oz ichiga oladi:

Hamkorlik. Darhaqiqat, kopincha yaratilgan raqamli talim resurslari (uslubiy ishlanmalar, saytlar va boshqalar) birgalikdagi faoliyat mahsulidir. Shu bilan birga, Internet-nashrning formati uni bitta foydalanuvchi nomidan, uning akkaunti ostida yaratishni taminlaydi. Muammo aniq: hamkorlik muhitida muallifning huquqlarini qanday aniqlash mumkin?

Shaffoflik. Talim malumotlari ochiq boladi. Har bir talim tashkiloti ozining talim muhitini yaratadi, rasmiy veb-saytga ommaviy maruzalar, joriy faoliyat togrisidagi malumotlar, fotosuratlar, oquv-uslubiy materiallarni joylashtiradi.

Axborot almashish. Tapskottning fikriga kora, ushbu almashinuv egalik qilish, intellektual mulkka bolgan davolardan voz kechish bilan bogliq. Shaffoflik va malumot almashish sharoitida pedagog doimo tanlovga duch keladi: ochiqlikmi yoki intellektual mulkni himoya qilishmi? Qaysi biri muhimroq? Foydaliroq? Bundan tashqari, u nafaqat oz asarlarini nashr etish yoki hamkasblari tomonidan nashr etilgan materiallarni olish, balki oz talabalarini internetga olib chiqish orqali ham ushbu tanlovni amalga oshirishi kerak. "Ogirlashidan qorqmang, hech kimga kerak bolmasligidan qorqing!"- Evgeniy Patarakinning bu sozlari internetda ochiqlik, hamkorlik va ozaro hamkorlik tamoyillarini amalga oshiradigan pedagoglar uchun shiorga aylandi.

Erkinlik. Hatto olchovsiz va internetning ochiqligi sharoitida ham odam mutlaqo erkin bololmaydi. Bu yerda asosiy cheklov bu boshqa odamlarning huquqlari va erkinliklari. Yaratilgan resurslarni bilish va oz talabalarini ochiq Internet maydoniga olib kirish, pedagog talabalar tomonidan huquqiy va axloqiy meyorlarga rioya qilish uchun javobgarlikni oz zimmasiga oladi.

Shunday qilib, zamonaviy axborot jamiyatida mualliflik huquqiga rioya qilish muhim vazifalardan biri bolib, uni faqat axborot madaniyatiga ega bolgan shaxs hal qilishi mumkin.

2.4. Litsenziyalangan dasturiy taminotning afzalliklari va ochiq dasturiy taminotning kamchiliklari

Huquqiy maqomiga kora dasturlarni uchta katta guruhga bolish mumkin: litsenziyalangan, shartli ravishda bepul va ochiq dasturiy taminot.

Litsenziyalangan dasturlar. Litsenziya shartnomasiga muvofiq, dasturni ishlab chiquvchilar uning malum bir operatsion tizimda normal ishlashini kafolatlaydi va buning uchun javobgardir.

Ishlab chiquvchilar, odatda, litsenziyalangan dasturlarni maxsus qutilarda sotadilar. Qutida dastur foydalanuvchilarning kompyuterlariga ornatilgan CDdisklar va dastur bilan ishlash uchun foydalanuvchi qollanmasi mavjud.

Kopincha, ishlab chiquvchilar dasturni koplab kompyuterlarda yoki oquv yurtlarida ishlatish uchun litsenziyalarni sotib olishda chegirmalar berishadi.

Shartli ravishda bepul dasturlar. Bazi dasturiy taminot ishlab chiqaruvchilari reklama va bozorga chiqish uchun foydalanuvchilarga bepul dasturlarni taklif qilishadi. Foydalanuvchiga malum bir amal qilish muddati bolgan dasturning versiyasi (dasturning belgilangan muddati tugagandan song, agar u uchun tolov amalga oshirilmagan bolsa, u ishlashni toxtatadi) yoki cheklangan imkoniyatlarga ega dasturning versiyasi beriladi (agar tolov amalga oshirilsa, foydalanuvchiga dasturning barcha funksiyalarini oz ichiga olgan kod beriladi).

Ochiq dasturiy taminot ishlab chiqaruvchilari uning keng tarqalishidan manfaatdor. Bunday dasturiy vositalarga quyidagilar kiradi:

     Dasturiy mahsulotlarning yangi tugallanmagan (beta) versiyalari (bu ularni keng miqyosda sinovdan otkazish imkonini beradi).

     Mutlaqo yangi texnologiyalarning bir qismi bolgan dasturiy mahsulotlar (bu bozorni zabt etishga imkon beradi).

     Ilgari chiqarilgan dasturlarga qoshimchalar, topilgan xatolarni tuzatish yoki imkoniyatlarni kengaytirish.

     Mavjud qurilmalar uchun yangi yoki takomillashtirilgan drayverlar.

Ammo qaysi dasturiy taminotni tanlashingizdan qati nazar, barcha dasturiy taminot guruhlari uchun umumiy talablar mavjud:

     Litsenzion tozalik (dasturiy taminotdan faqat litsenziya shartnomasi doirasida foydalanishga ruxsat beriladi).

     Maslahat va boshqa yordam korsatish imkoniyati.

     Kompyuterlarning xususiyatlari, konfiguratsiyasi, klassi va turiga, shuningdek ishlatiladigan kompyuter texnologiyalarining arxitekturasiga muvofiqligi.

     Taqdim etilgan har qanday ish rejimida, sizga tushunarli bщlgan sozlashadigan muhitda ishonchlilik va ishlash.

     Siz biladigan tilidan foydalanishni qollab-quvvatlaydigan interfeysning mavjudligi. Tizim va dasturiy vositalar uchun ingliz tilidagi interfeys qabul qilinadi.

     Siz biladigan tilda dasturiy taminotni amaliy qollash va ishlab chiqish uchun zarur bolgan hujjatlarning mavjudligi.

Ushbu dasturiy taminotning ishlashi uchun zarur bolgan apparat va dasturiy taminot uchun barcha talablarni belgilaydigan spesifikatsiyaning mavjudligi.

Litsenziyalangan dasturiy taminot bir qator afzalliklarga ega:

Dasturiy taminot ishlab chiqaruvchisining texnik qollab-quvvatlash xizmati. Xarid qilingan litsenziyalangan dasturiy taminotdan foydalanishda foydalanuvchilarda turli savollar bolishi mumkin. Litsenziyalangan dasturlarning egalari dasturiy taminot ishlab chiqaruvchisining texnik yordamidan foydalanish huquqiga ega, bu kop hollarda yuzaga kelgan muammolarni hal qilishga imkon beradi.

Dasturiy taminot yangilanishlari. Dasturiy taminot ishlab chiqaruvchilari muntazam ravishda litsenziyalangan dasturlarni yangilash paketlarini chiqaradilar

(patch, service-pack). Ularning oz vaqtida ornatilishi shaxsiy kompyuterni himoya qilishning asosiy vositalaridan biridir (ayniqsa, antivirus dasturlari uchun). Qonuniy foydalanuvchilar barcha chiqarilgan yangilanishlarni zudlik bilan va bepul olishadi. Qonuniylik. Litsenziyasiz dasturiy taminot "ogirlangan" hisoblanadi, yani bu qonunga ziddir. Siz ozingizni mualliflik huquqi egalarining qonuniy sanksiyalari xavfiga duchor qilasiz. Noqonuniy dasturiy taminotdan foydalanadigan tashkilotlarda huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan vaqti-vaqti bilan otkaziladigan dasturiy taminot litsenziyasining tozaligini tekshirish bilan bogliq muammolar mavjud. Bazi hollarda mualliflik huquqini buzganlik uchun nafaqat mamuriy, balki jinoiy javobgarlik ham kozda tutilgan. Mualliflik huquqi togrisidagi qonunlarning buzilishi tashkilot obrosiga salbiy tasir korsatishi mumkin. Dasturiy taminotning asl bolmagan nusxalari odatda bir-biri bilan yaxshi ishlaydigan dasturlar ortasida nomuvofiqlikka olib kelishi mumkin.

Texnik rivojlanish. Dasturiy taminotni boshqarish tashkilotingizning dasturiy taminot ehtiyojlarini aniqlashga, eski dasturiy taminotdan qochishga va tashkilotingiz maqsadlariga erishish va raqobatlashishga yordam beradigan togri texnologiyani tanlashga yordam beradi.

Sotishdan oldingi professional maslahatlar. Foydalanuvchilar litsenziyalangan dasturiy taminotni sotib olishning afzalliklarini uni sotib olganlaridayoq his qilishadi. Litsenziyalangan mahsulotlarni sotish jahondagi yetakchi dasturiy taminyoot ishlab chiqaruvchilarining vakolatli hamkorlari bolgan kompaniyalar xodimlari, malakali mutaxassislari tomonidan amalga oshiriladi. Xaridor ozi oldida turgan vazifalar uchun eng yaxshi echimni tanlashda professional maslahatga ishonishi mumkin.

Funksionallikni oshirish. Ishlab chiqaruvchilar tomonidan sizning ehtiyojingizga qarab dasturiy mahsulotning funksionalligi boyicha ozgartirishlar kiritilishi mumkin.

Litsenziyasiz, yani qaroqchilar tomonidan ozgartirilgan dasturiy mahsulotdan foydalanganda bir qator muammolar paydo bolishi mumkin:

               Dasturning notogri ishlashi. Buzilgan dastur - bu ozgarishlardan song sinov siklidan otmagan ozgartirilgan dastur hisoblanadi.

               Kompyuterning beqaror ishlashi.

               Qoshimcha qurilmalarni ulashda muammolar (qurilma drayverlarining toliq bolmagan toplami).

               Yordam fayli, hujjatlar, qollanma yoqligi.

               Yangilanishlarni ornatib bolmaydi.

               Ishlab chiqaruvchi tomonidan mahsulotga texnik yordam korsatilmaydi.

               Kompyuter viruslari (malumotlarning qisman yoqolishidan qattiq disk tarkibining toliq yoqolishigacha) yoki boshqa zararli dasturlar bilan yuqtirish xavfi.

Distributiv (inglizcha distribute tarqatish) dasturiy taminotni tarqatish shaklidir.

Masalan, operatsion tizimni tarqatish toplami odatda dastlabki ishga tushirish uchun dasturlarni oz ichiga oladi. Bular uskunani ishga tushirish, tizimning ochirilgan versiyasini yuklash va ornatuvchini ishga tushirish, ornatish dasturi (ornatish rejimlari va parametrlarini tanlash uchun) va tizimning alohida qismlarini oz ichiga olgan maxsus fayllar toplami (odatda paketlar deb ataladi).

Distributiv - bu dasturni ozboshimchalik bilan kompyuterga ornatish qulayligi uchun maxsus ishlab chiqarilgan toplam.

Distributivda README fayli ham bolishi mumkin (inglizcha read me - "meni oqing") - boshqa fayllar haqidagi malumotlarni oz ichiga olgan matnli fayl.

Distributiv (dasturiy taminot) - bu dasturiy taminotni tarqatish uchun moslashtirilgan toplam (odatda fayllar toplami). Dasturiy taminotni avtomatik yoki avtomatlashtirilgan dastlabki sozlash uchun yordamchi vositalarni oz ichiga olishi mumkin (ornatuvchi).

Shunday qilib, dasturiy taminotni tarqatishdan foydalanganda - faqat kerakli fayllar ornatiladi va operatsion tizim ularni togri koradigan tarzda ornatiladi. Shuningdek, til, ulanish usuli, internetga ulanish kabi dastlabki parametrlar ham sozlanadi.

Distributiv turlari:

           Arxiv (.zip, .rar, .tar.gz va boshqalar) - avtomatlashtirilmagan distributiv.

           Bajariladigan fayl - ornatish vaqtida foydalanuvchiga ornatish paytida kerakli parametrlarni korsatishga imkon beradi.

           CD/DVD toplami - bunday distributiv, odatda, bir nechta fayllardan iborat va avtomatlashtirilgan ornatuvchi bilan birga keladi. Katta dasturiy paketlar va tizim dasturlari (OS Windows distributivlari, turli Linux distributivlari) uchun ishlatiladi.

           Kopgina dasturlar siqilgan (qadoqlangan) shaklda sotish va tarqatish uchun etkazib beriladi.

Meyor darajada ishlashi uchun ular paketdan chiqarilishi kerak va kompyuterlar va foydalanuvchi sozlamalari ortasidagi farqlarni hisobga olgan holda kerakli malumotlar kompyuterga togri ornatilishi kerak. Ornatish jarayonida belgilangan talablarga muvofiqligi uchun turli xil testlar otkaziladi va kompyuter dasturning togri ishlashi uchun zarur bolgan fayllar va malumotlarni saqlash uchun kerakli tarzda sozlanadi (sozlanadi).

           Ornatish dastur uchun zarur bolgan barcha fayllarni fayl tizimining tegishli joylariga ornatishni oz ichiga oladi. Kopgina dasturlar (shu jumladan operatsion tizimlar) universal yoki maxsus ornatuvchi bilan birga keladi. Bu dastur ularni ornatish uchun zarur bolgan ishlarning kop qismini avtomatlashtiradi.

           Installyator (ornatuvchi) - bu ilovalar, drayverlar yoki boshqa dasturlar kabi fayllarni kompyuterga ornatuvchi kompyuter dasturi. U SETUP.EXE yoki INSTALL.EXE faylidan ishga tushiriladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.     Ozbekiston Respublikasining Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar togrisidagi qonuni / https://lex.uz/docs/1022944

2.     Sh.Adashboev. Oliy talim tizimida raqamli talimning didaktik tamoyillari. UzACADEMIA. Ilmiyuslubiy jurnali, №9 20/01/2021, 14-19 b.

3.     Petrova Ye. sifrovaya didaktika: proektirovanie protsessa obucheniya i yego soprovojdenie // Sovremennoe pedagogicheskoe obrazovanie № 4, 2018. S. 141-143

4.     Choshanov M.A. Ye-didaktika: novыy vzglyad na teoriyu obucheniya v epoxu sifrovыx texnologiy // Obrazovatelnыe texnologii i obщestvo № 3, t. 16. - S.684-695.

5.     Blinov V.I., Dulinov M.V., Yesenina I.Yu., Sergeev M.S. Proekt didakticheskoy konsepsii sifrovogo professionalnogo obrazovaniya i obucheniya// https://firo.ranepa.ru/files/docs/proekt_didakticheskoy_koncepcii.pdf [Elektronnыy resurs data obraщeniya 28.03.2021]

6.     Moiseeva M.V., Polat Ye.S., Buxarkina M.Yu., Nejurina M.I. Internetobuchenie: texnologii pedagogicheskogo dizayna / Pod red. Kandidata pedagogicheskix nauk M.V. Moiseevoy. M.: Izdatelskiy dom Kameron, 2004. 216 s

7.     Gresova A. P. Razvitie poznavatelnыx sposobnostey starsheklassnikov sredstvami pedagogicheskogo dizayna: diss. k. ped. n. Saratov, 2016. 194 s

8.     Uvarov A. Yu. Pedagogicheskiy dizayn // Informatika. 2003. № 3. S. 1-32.

9.     Gagn矒. M., Briggs L. J., Wager W. W. Principles of Instructional Design. N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich College, 1992. 365 p.

10.Reigeluth Sh. Instructional-Design Theories and Models: in IV volumes. N. Y.: Routledge, 1999. Vol. II. A New Paradigm of Instructional Theory. 728 p.

11.Smith P. L., Ragan T. J. Instructional Design. Hoboken, NJ: Wiley and Sons, 2005. 383 p.


 

3. RAQAMLI TALIM RESURSLARI VA DASTURIY MAHSULOTLARI

3.1. Raqamli talim resurslari: talim platformalari, portallar va saytlar

talim mazmunini yaratish;

kontentni yetkazib berish, ishlatish va takomillashtirish;

kerakli malumotlarni qidirish;

kontent va talimni boshqarish;

masofaviy va aralash talimni tashkil qilish uchun jamoalarni yaratish; talim jarayonining borishi togrisida hisobot va tahlil qilish.

"Talim platformasi", "Talim portali", "Onlayn talim platformasi" bu oqituvchilar, ota-onalar, talabalar uchun oquv resurslari toplamini, yani talim sifatini qollab-quvvatlash va boshqarish uchun malumot, vositalar va manbalarni taqdim etadigan interaktiv onlayn xizmatlar toplamini oz ichiga oladi. Bu Internet orqali talim olishni taminlaydigan keng qamrovli, sodda va intuitiv tizimdir. Talim platformalarining standart vositalari quyidagilarni qollab-quvvatlaydigan dasturiy taminotni oz ichiga oladi:

Kopgina portallarda hamkasblar bilan blog yoki maqola formatida tajriba almashish imkoniyati mavjud.

Platformada joylashtirilgan talim mazmuni darsda yoki mustaqil faoliyatda foydalanish uchun tayyor kurslar yoki kurs bolimlarini oz ichiga oladi. Masalan: matematika kursida matn, infografika, testlar, topshiriqlar, krossvordlar, videolar, rasmlar va grafikalar toplamlari, davomat va ishlash jurnallari mavjud.

Talim jarayoni ishtirokchilari ortasidagi aloqa elektron pochta, xabar almashish, munozarali forumlarni tashkil etish, elonlar taxtalarini shakllantirish va blog yuritish orqali amalga oshiriladi.

Talim jarayonini boshqarish, masalan, baholash testlari orqali talabalarning rivojlanishini qayd etadigan va kuzatadigan tizimlar tomonidan taminlanadi. Bundan tashqari, oqituvchi talaba, uning davomati, jadvali, elektron portfolio haqida malumot toplaydi.

Talim platformalari, portallari va saytlarining quyidagilarga imkoniyatlari mavjud:

talim jarayonini tashkil etishga tubdan yangi pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqish;

pedagogik dasturlarni ishlab chiqish va moslashtirish jarayonini soddalashtirish (platformada mavjud bolgan bilimlar bazasi, talim portallari va saytlariga havolalar orqali elektron talim resurslari, shuningdek ornatilgan instrumental tizimlarga kirish imkoniyati);

talim jarayonida oqitilgan fanlari boyicha savollar, topshiriqlar va mashqlar bankini oz ichiga olgan test va diagnostika tizimlaridan foydalanish, savollar va topshiriqlarga ozgartirish va qoshimchalar kiritish imkoniyati;

e-portfolio yordamida talabaning ijodkorligi va oqituvchilarning kasbiy mahoratini rivojlantirish dinamikasini kuzatib borish;

talimni boshqaruvchi yuqori turuvchi tashkilotlar bilan hujjatlar almashinuvini amalga oshirish.

Bunday platformalardan har qanday talim muassasalarida foydalanish mumkin. Bu har doim oqituvchi, talaba, ota-onalarning AKT kompetensiyalarini shakllantirish uchun yangi imkoniyatdir.

Hozirgi kunda turli xil talim platformalari, portallar va saytlari mavjud.

VAcademia bu virtual muhitni qurish uchun talim platformasi. Bu dunyoda oquv auditoriyasi oddiy haqiqiy auditoriyaga oxshaydi, talabalar va oqituvchilar darsda 3D avatar belgilar sifatida qatnashadilar va virtual dars ananaviy hayotga oxshaydi. VAcademia talim virtual dunyosida siz turli xil darslarni otkazishingiz mumkin: maruzalar, seminarlar, amaliyotlar, rolli oyinlar, simulyatsiyalar. Shu maqsadda qoshma oquv faoliyatini oqitish va tashkil etish uchun turli xil oquv vositalari taqdim etiladi. VAcademia-ning asosiy afzalligi bu otayotgan darslarni virtual yozib olish va shu bilan masofadan oqitish uchun yangi turdagi raqamli kontentni yaratish qobiliyatidir. Havola: http://vacademia.com/

Learningsapps interfaol modullar orqali organish va oqitish jarayonini qollab-quvvatlash uchun Web 2.0 ilovasi. Mavjud modullar togridan-togri oquv mazmuniga kiritilishi mumkin va ularni onlayn tarzda ozgartirish yoki yaratish mumkin. Oqituvchi kerakli bloklarni tanlashi va ularni hammaga ochiq qilishi mumkin. Tayyor manbalarga kirish royxatdan otmagan foydalanuvchilar uchun ham ochiq. Vazifalar interaktiv bolib, talabalar oz bilimlarini oyin usulida sinab korishlari va mustahkamlashlari mumkin, bu ularning malum bir oquv faniga bolgan qiziqishlarini shakllantirishga yordam beradi. Havola: https://learningapps.org/

Google Classroom virtual sinflarni yaratish, vazifalar va uy vazifalarini taqsimlash, auditoriya bilan muloqot qilish va odatda auditoriyada va undan tashqarida tartibni saqlash uchun boy, keng qamrovli, bepul yechim hisoblanadi. Gmail akkauntiga ega bolgan foydalanuvchi ushbu ilovadan va Google-ning barcha vositalaridan foydalanishi mumkin. Tizim auditoriyada onlayn treningni tashkil qilish imkonini beradi, talabalar oz oqituvchilari va guruhdoshlari bilan savoljavob qilishlari mumkin. Bundan tashqari, oqituvchilar uyda tanishish uchun savollar va dars materiallarini joylashtirishlari mumkin. Aralash talimni tashkil qilish uchun tizimdan foydalanish qulay.

Edmodo koplab mamlakatlarning talim tizimlarida keng qollaniladigan xizmat hisoblanadi. Edmodo muloqot qilish, virtual auditoriya ichida muloqot qilish, fayllarni almashish va baholash uchun ishlatilishi mumkin. Tizim Microsoft Office va Google bilan integratsiyalashgan. Virtual oquv maydoni oqituvchilar tomonidan raqamli auditoriya xonasini yaratish, oquvchilarni oqitish va bilimlarni boshqarish uchun elektron talim manbalariga ulash uchun moljallangan. Havola: https://www.edmodo.com/m

Kahoot! oyinlar va savollarga asoslangan talim platformasi. Ushbu vosita yordamida talabalar sinf darslarini toldiradigan anketalar, viktorinalar, munozaralar yoki sorovnomalar tuzishlari mumkin. Ilova sizga prezentatsiyalar, testlar yaratish, darsda hamkorlik va qoshma tadbirlarni tashkil qilish imkonini beradi. Kahoot! oyinlarga asoslangan talimni targib qiladi, bu talabalarning faolligini oshiradi va dinamik, ijtimoiy va qiziqarli talim muhitini yaratadi. Xizmat oqituvchiga talabalar etiborini jalb qilish uchun sinfda oyin elementlarini yaratish va qollash imkoniyatini beradi. Materiallar oquvchilar oyin davomida savollarga javob beradigan tarzda ishlab chiqilgan. Talabalar taqdimotlarni umumiy ekranda korishlari yoki ozlarining smartfonlari, planshetlari yoki noutbuklaridan foydalanishlari mumkin. Havola: https://getkahoot.com

ReadWriteThink - onlayn platforma oqituvchilarga dars rejalari, taqdimotlar, interaktiv materiallar va turli tadbirlarni bir joyda toplashga yordam beradi. Ilovada koplab manbalar mavjud. Oqituvchilar va talabalar uchun kerakli malumotlarni topish juda oson va qulaydir. Ota-onalar va oqituvchilar jamoasi uchun tajriba va fikr almashish uchun manbalar mavjud. Havola: http://www.readwritethink.org/

Nearpod - auditoriyada virtual dunyoni yaratish uchun platforma. Nearpod virtual texnologiyaga asoslangan materiallarni oz ichiga oladi. Yozib olingan virtual ekskursiyalar sizga dunyoning istalgan joyini organishga imkon beradi. Oquv materialini vizualizatsiya qilish va taqdim etish, talabalarni baholash uchun koplab imkoniyatlar mavjud. Havola: https://nearpod.com/

CoSpacesEDU platformasi tinglovchilar va oqituvchilarga ozlarining

"virtual makonlarini" yaratish yoki boshqa foydalanuvchilar tomonidan yaratilgan "virtual makonlarda" harakat qilish imkoniyatini beradi. Talabalar virtual yoki kengaytirilgan haqiqatda ishlaydi. CoSpacesEDU barcha yoshdagilar, mavzular va turli xil qurilmalar uchun moljallangan. Galereya tizimni ozlashtirish va ishga tushirishni osonlashtiradigan misollarni oz ichiga oladi. Platforma talabalarga mustaqil ishlashga, ijodkorlik, yangi goyalar va innovatsiyalarni namoyon etish imkoniyatlariga qaratilgan. Havola: https://cospaces.io/edu/

ClassDojo auditoriyada, ota-onalar va oqituvchilar ortasida muloqot qilish uchun moljallangan dasturdir. Ota-onalar oquvchilarning xulq-atvori va faoliyati, fotosuratlari va videolarini real vaqt rejimida kuzatishlari mumkin. Auditoriyadagi jarayonni baholashadi, bu esa talabalar tomonidan oquv jarayonini ozlashtirishga turtki boladi. Oqituvchidan tezkor fikr-mulohazalarni olish uchun vositalar mavjud. Talabalarning muvaffaqiyati va xulq-atvori togrisida toplangan malumotlar ota-onalar va rahbariyatga internet orqali etkazilishi mumkin. Havola: https://www.classdojo.com/

Glogster taqdimotlar yaratish va interaktiv organish uchun bulutga asoslangan platformadir. Talabalar va oqituvchilarga glogs deb nomlangan vebsahifada interaktiv plakat yaratish uchun matn, rasm, video va audiolarni birlashtirishga imkon beruvchi platforma. Hamkorlik natijalari Glogpedia deb nomlangan maxsus kutubxonada saqlanadi. Vizual kontent orqali organishga yordam beradigan raqamli vositalar toplamini oz ichiga oladi. Turli mavzular va mavzular boyicha 50 mingdan ortiq manbalarni oz ichiga oladi. Havola:

https://edu.glogster.com/

Trello loyihalarni boshqarish va kichik guruhlarning hamkorligini tashkil qilish uchun bulutga asoslangan dastur. Har bir azo yoki guruhning ishini rejalashtirish uchun qulay foydalanuvchi interfeysiga ega dastur, loyihalarni boshqarish vositasidir. Ushbu dastur tinglovchilarning, ayniqsa vizual effektlarni afzal koradiganlarning mustaqil ishlashi uchun sharoit yaratishga qaratilgan. Ilova talabalar va oqituvchilar ortasida onlayn aloqa, yordam va qollab-quvvatlash imkonini beradi. Oqituvchilar va talabalar tizimda bajarilgan va joylashtirilgan ishlar togrisida sharhlar va fikr-mulohazalar yozish imkoniyatiga ega. Oqituvchi oquv jarayonini doimiy ravishda kuzatib borish uchun vositalar bilan taminlangan. Tizim unga har bir talaba va guruh natijalari togrisida barcha malumotlarni yuboradi. Masalan: talabaning dastur bilan ishlash vaqti, mashqlar tezligi, test natijalari va darslarga qatnashish togrisidagi malumotlar. Bu bajarilgan vazifalar uchun obektiv baho berishga yordam beradi. Havola: https://trello.com/

Talim jarayonining barcha ishtirokchilari uchun talim platformalaridan foydalanishning asosiy afzalliklarini sanab otamiz[8].

Oqituvchilar uchun amaliy afzalliklari:

o jadval, kundaliklar, jurnal, elektron pochtasini qamrab olgan shaxsiy kabinetiga ega bolish;

o talabalar, otaonalar, hamkasblar tomonidan onlayn kirish huquqiga ega bolgan mualliflik oquv materiallarini yaratish, tarqatish. interfaol doskada eon qilish;

o boshqa oqituvchilar tomonidan yaratilgan materiallarning mavjudligi, ularni talabalarning ehtiyojlariga moslashtirish qobiliyati;

o taqdim etilgan manbalarga sharhlar va fikr-mulohazalar yozish va oqish, hamkasblar bilan tajriba almashish imkoniyati;

o bilimlarni baholashning obektivligini oshirish, talaba va guruhning individual va guruh rivojlanishini doimiy ravishda kuzatib borish;

o oquv natijalarini ota-onalar bilan muhokama qilish;

o oqituvchilarni ortiqcha qogozbozlikdan ozod etish, bosh vaqtlarini ozini ustida ishlashga sharoit yaratib berish.

Talim platformasi resurslaridan foydalanish talabalarga quyidagi afzalliklarni beradi:

o oquv materiallaridan istalgan vaqtda, istalgan joyda foydalanish imkoniyati;

o tekshirish va baholash uchun uy vazifasini oqituvchiga topshirish va taqdim etish;

o bajarilgan ishlar va eslatmalarni internetda darslarda, uy vazifalarida, loyihalar ustida ishlashda foydalanish uchun joylashtirish;

o materiallarning keng tanlovi, shaxsga yonaltirilgan dasturini yaratish imkoniyati;

o taim jarayonida erishilgan yutuqlarni tasdiqlovchi sertifikatlar, turli tadbirlarda qatnashganligi haqidagi diplomlar, fotosuratlar va videolar, oqituvchilar, guruhdoshlar va ota-onalarning sharhlarini oz ichiga olgan onlayn portfolioni shakllantirish;

o muloqot qilish, elektron pochta orqali xabarlar jonatish, boshqa talabalar va oqituvchilar bilan forumlarda muhokamalarda qatnashish imkoniyatlari.

Platformadan foydalanishda mamuriy va boshqaruv xodimlari uchun amaliy imtiyozlar:

o oquv jarayonining borishi, bilimlarni nazorat qilish natijalari, talabalarning boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi ishtiroki, muammolari va yutuqlari togrisida dolzarb malumotlarni taqdim etish;

o oquv jarayonini monitoring qilish, individual oquvchilar va guruh rivojlanishi togrisida ishonchli malumotlarni olish;

o talim muassasasi va undan tashqarida oquv jarayonining barcha ishtirokchilari bilan aloqa qilish imkoniyatini kengaytirish; o ota-onalar bilan yangi aloqa kanali.

Talim platformalari, bir tomondan, oqituvchi tomonidan oz oquv materiallari, test topshiriqlarini yaratish jarayonini soddalashtiradi. Boshqa tomondan, eng muhimi, oqituvchi ishlab chiquvchi yoki boshqa oqituvchilar tomonidan yaratilgan tizimda mavjud bolgan tayyor elektron talim resurslaridan foydalanish imkoniyatiga ega boladi.

YouTube talim kanallari

YouTube mashhur kanallari oqitish uchun sifatli talim video kontent manbalariga aylanmoqda. Ushbu kontent koproq malumot olishni istagan talabalar va iqtidorli bolalar uchun foydalidir. Videolardan darslarda, aralash yoki masofaviy talimda foydalanish mumkin. Masalan: oqituvchi talabalarga yangi materialni organayotganda yoki ilgari organganlarini mustahkamlashda u yoki bu videoni tomosha qilish vazifasini beradi.

Eng mashhur kanallarni sanab otamiz.

1.            TED oquv video kontentini taqdim etadigan eng mashhur platformalardan biri. Unda taniqli notiqlar va mutafakkirlarning turli mavzulardagi hikoyalari mavjud. Ushbu hikoyalar 100 dan ortiq tillarda subtitrlar bilan mavjud. Havola: https://www.ted.com/

2.            TED Education talim kanali. Taniqli maruzachilarning talim va talim haqidagi koplab videolari mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/TEDEducation/videos.

3.            Vsauce talim video kontentining keng doirasini taqdim etadigan YouTube kanali. Unda ilmiy bilimlar, fizika, inson xulq-atvori, kosmik, yer va boshqalar boyicha pleylistlar mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/Vsauce/videos.

4.            PostNauka 2012 yil yanvar oyida boshlangan YouTube kanali. Loyihada turli tadqiqot sohalaridagi 800 dan ortiq olimlar, jumladan Nobel mukofoti sovrindorlari va xorijiy fan namoyandalari ishtirok etdi. Kanalda qisqa video

maruzalar, olimlarning tadqiqot mavzusi boyicha monologlari, ilmiy nazariyalar, tushunchalar, goyalar va faktlar mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/postnauka/videos.

5.            AcademyRussian YouTubedagi kanal bolib, u turli mavzular boyicha oquv videolarini onlayn ravishda bepul taqdim etadi. Kanal matematika, tarix, sogliqni saqlash va tibbiyot, moliya, fizika, kimyo, biologiya, astronomiya, iqtisodiyot, kosmologiya, organik kimyo, sanat tarixi, makro va mikroiqtisodiyot, kompyuter fanlari boyicha maruzalar tizimlashtirilgan. Havola: https://www.youtube.com/user/KhanAcademyRussian/videos.

6.            AsapSCIENCE har hafta turli xil ilmiy mavzularga bagishlangan sifatli videolarni ishlab chiqaradigan YouTube talim kanali. Kanalda boshlangich, orta, oliy malumot, ingliz tilini organish, korporativ talim uchun videolarning katta tanlovi mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/AsapSCIENCE/videos.

7.            CrashCourse Djon va Xank Grinlar tomonidan asos solingan YouTube talim kanali. Kanalda fizika, falsafa, iqtisodiyot, astronomiya, anatomiya va fiziologiya, tarix, biologiya, adabiyot, ekologiya, kimyo, psixologiya boyicha video kurslar mavjud. Havola: https://www.youtube.com/user/crashcourse/videos.

8.            Minutephysics YouTubedagi talim kanali. Videolar fizikani organishga bagishlangan. Barcha videolar juda qisqa, ortacha davomiyligi bir daqiqa. Havola: https://www.youtube.com/user/minutephysics/videos.

9.            The King of Random 2010 yilda yaratilgan YouTube kanali. Kanalda standart mavzulardan gayrioddiy foydalanish, kongilochar tajribalar haqida hikoya qiluvchi videolar mavjud.

Havola: https://www.youtube.com/user/01032010814/videos.

11.        SciShow YouTubedagi bir qator badiiy bolmagan videolar. SciShow kimyo, fizika, biologiya, zoologiya, entomologiya, botanika, meteorologiya, astronomiya, tibbiyot, psixologiya, antropologiya va informatika kabi turli xil ilmiy sohalarni qamrab oladi. Havola: https://www.youtube.com/user/scishow/videos.

12.        SmarterEveryDay ilm-fan orqali dunyoni organishni taklif qiluvchi YouTube talim kanali. Kanalni amerikalik muhandis va olim Destin Uilson Sandlin olib boradi. U ilmiy tadqiqotlar va kashfiyotlarning boshlovchisi va hikoyachisi sifatida ishlaydi. U kosmosga uchish, inson miyasini organish, qiziqarli jismoniy hodisalar va jarayonlar haqida hikoya qiladi. Havola: https://www.youtube.com/user/destinws2/videos.

Raqamli talim vositalari tanlash, raqamli kontent yoki mualliflik elektron talim resursini ishlab chiqish oqituvchidan malum bilim va konikmalarni talab qiladi. Oqituvchining yangi yechimlarni qollashga tayyorligi axborotlashtirishning muhim omilidir. Ammo oquv mashgulotining malum bir bosqichida malum raqamli texnologiyalari, raqamli resurslar va internet xizmatlaridan foydalanishning pedagogik maqsadga muvofiqligi haqida unutmaslik lozim.

Hozirgi vaqtda individual dasturiy mahsulotlar sifatida ishlab chiqarilgan yoki talim platformalariga ornatilgan testlarni ishlab chiqish uchun koplab tizimlar mavjud. Bugungi kunda bilimlarni test usuli bilan nazorat qilish dasturlari orasida yagona mukammal dasturiy vosita mavjud emas. Yangi vositalar muntazam ravishda paydo boladi, mavjudlari takomillashtiriladi. Kopgina tizimlar har xil turdagi test topshiriqlarini yaratish, bilimlarni baholash va har bir talaba yoki guruh tomonidan testdan otish natijalari togrisida malumot olish imkonini beradi. Sinov va diagnostika uchun zamonaviy tizim (qobiq) javob berishi kerak bolgan asosiy talablarni ajratib korsatamiz:

o har xil turdagi savollarni yaratish (bitta tanlov, bir nechta tanlov, taqqoslash va boshqalar);

o ochiqlik (savol va javoblarga ozgartirishlar kiritish, yangi savol va javoblarni qoshish imkoniyati);

o administrator, test oluvchi va test oluvchilarning kirish huquqlarida farq;

o grafik formatlar, audio, video formatlar, formulalarni taqdim eta olish imkoniyati;

o natijalarni soxtalashtirishdan himoya qilish;

o har bir talaba, guruh uchun test sinovi qaydnomasini yuritish;

o statistik malumotlar.

Suniy intellekt algoritmlari amalga oshiriladigan sinov va diagnostika uchun zamonaviy tizimlar talabaning harakatlarini tahlil qilish, tavsiyalar berish, malum bir talabaning bilim darajasiga qarab topshiriqlarni yaratish, vazifalarni taqsimlashni oqilona boshqarish va b. imkoniyati beradi. Masalan: tizim guruh azolarining katta qismi biron bir mavzu savollarga javob bermasligini korsatishi yoki talabalarning oddiy savollarga yaxshi javob berishi, lekin masalani yechish usullarini bilmasligiga oqituvchining etiborini qaratishi mumkin.

3.2. Raqamli talim resurslarini yaratishda foydalaniladigan maxsus va universal amaliy dasturlar

Universal dasturiy paketlar

Universal amaliy dasturiy taminot turlariga matn muharrirlari, elektron jadval muharrirlari, grafik muharrirlar, matn, grafik yoki video formatda taqdim etilgan malumotlar bilan ishlash uchun dasturiy vositalar kiradi.

Matn muharrirlari matnli hujjatlarni yaratish, tahrirlash va formatlash uchun dasturlar hisoblanadi. Misollar: Microsoft Word, Word Perfect, ChiWriter, MultiEdit, Open Office va boshqalar.

Taqdimot tayyorlarlash dasturi bu MS PowerPoint. Aynan shu dastur oqituvchilar tomonidan oquv taqdimotlarini yaratish va qollash uchun keng miqyosda qollaniladi. Boshqa dasturlar: Prezi, SlideRocet, VoiceThread va boshqalar.

Jadval muharrirlari bu malumotlarni jadvallar korinishida taqdim etish, matematik malumotlarni qayta ishlash, malumotlarni vizuallashtirish va diagrammalar yaratish uchun moljallangan dasturlar. Misollar: Microsoft Excel, Lotus, Quattro Pro va boshqalar.

Grafik muharrirlar grafik tasvirlarni yaratish, grafik hujjatlarni, shu jumladan diagrammalar, rasmlar, chizmalar, jadvallarni qayta ishlash uchun moljallangan. Ushbu muharrirlar har qanday tasvirning olchamini, harakatini, rangi va fonini, deformatsiyasini boshqarishga imkon beradi. Misollar: Windows operatsion tizimining standart dasturlarining bir qismi bolgan Paint grafik muharriri, Corel DRAW, Adobe PhotoShop va Adobe Illustrator toplamlari.

Malumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) murakkab tuzilishga ega bolgan malumotlar bilan ishlash uchun moljallangan. Ular malumotlar bazasini yaratish, uni dastlabki malumotlar bilan toldirish, keyinchalik malumotlarni toldirish va ozgartirish, shuningdek malumotlar bazalarida qidirishni tashkil qilish uchun xizmat qiladi. Misollar: Microsoft Microsoft Access, Microsoft FoxPro, Paradox (Borland korporatsiyalari), shuningdek Oracle, Informix, Sybase kompaniyalarining MBBT va boshqalar.

Kop mehnat talab qiladigan hisoblash ishlari va raqamli tahlil bilan bogliq faoliyatni avtomatlashtirish tizimlari (Mathematica, Maple, MatLab, MathCad).

Murakkab hisob-kitoblarni avtomatlashtirish talabaning diqqatini organilayotgan hodisa yoki jarayonning mohiyatini tushunishga qaratish imkonini beradi. Bunday holda, auditoriya mashguloti jarayonidagi bosh vaqtdan samaraliroq foydalanish mumkin.

Virtual sintezatorlar, tovush va musiqa dasturlari yordamida turli manbalardan ovoz yozish, musiqani tahrirlash, raqs mikslarini yaratish, audio treklarni yozib olish va ijro etish mumkin.

Multimedia malumotlari bilan ishlash uchun dasturiy vositalar oquv videolarini yaratish, audio va video malumotlar bilan ishlash, videolarni tahrirlash va korish uchun moljallangan. Ushbu dasturiy mahsulotlar videolarni yaratish va tahrirlash uchun moljallangan. Bunday vositalar yordamida oqituvchi videorolik yaratish, ularni tahrirlash va turli effektlar qoshishni tez ozlashtirib oladi. Ekrandan taqdimotlarni yozib olish va ovoz berish uchun foydalanish qulay. Misollar: Movavi Screen Capture, Camtasia Studio va boshqalar.

Elektron taqdimlar tayyorlash dasturlari

Prezi bu kreativ interaktiv taqdimotlar yaratishga moljallangan bulutli xizmatdir. Havola: https://prezi.com/

ClearSlide foydalanuvchilarga istalgan vaqtda onlayn taqdimotlarni yaratish va ozgartirish imkonini beradigan bulutli yechim hisoblanadi. Mazkur xizmatning yaratilgan taqdimotni namoyish etadigan onlayn tadbirlar tashkil qilish uchun ilovasi mavjud. Ilova tadbirlarda ishtirok etish togrisidagi malumotlarni toplaydi (ishtirokchilar, yigilish hisobotlari, ishtirok etish korsatkichlari). Amalga oshirilgan tadbir togrisidagi malumotlar avtomatik ravishda CRM (axborotni hisobga olish va saqlash tizimlari) da royxatga olinadi. Mahsulotning faqat demo versiyasi bepul. Havola: https://www.clearslide.com/

VoiceThread bu media toplamlarini joylashtirish imkonini beruvchi vebxizmat hisoblanadi. Masalan: grafikalar, videolar, hujjatlar, taqdimotlar. Matn, audio yoki video formatida sharhlar yaratish, ekrandagi kerakli joylarni, shu jumladan videoni ajratib korsatish vositalari mavjud. Sharhlarni mikrofon, vebkamera, telefon yoki audio fayllarni yuklash orqali yozib olishingiz mumkin.

Havola: https://voicethread.com/

TopHat universal oquv platformasi oqituvchilarga talabalar faolligini oshirish maqsadida qiziqarli va interaktiv taqdimotlar yaratish imkonini beradi. Taqdimotda turli multimedia elementlaridan foydalanish mumkin. Oqituvchi fan boyicha bilimlarini sinab korish, ornatilgan baholash tizimidan foydalanish imkoniyatiga ega. Ushbu vosita mavzuni tushunish darajasini va yomon organilgan materialni darhol aniqlash, qiynalayotgan talabalarni aniqlash uchun keyingi mavzu yoki bolimni tugatgandan song bilimlarni muntazam ravishda nazorat qilish uchun foydalidir. Havola: https://tophat.com/

Grafika va infografika yaratish vositalari

Canva minglab shablonlarni ozida mujassam etgan onlayn grafik yaratish platformasi. Siz shablon va manbalar kutubxonasiga, jumladan, tematik mavzulariga kirishingiz mumkin. Tahrirlanadigan shablonlar asosida tezda tasvirlar, grafikalar, infografika yaratish uchun foydalaniladi. Yaratish uchun kerakli shablonni tanlashingiz kerak: tashrif qogozi, taqdimot, otkritka, flaer, buklet, ijtimoiy tarmoqdagi post uchun illustrasiya va boshqalar. Keyin uni veb-brauzeringizda ozingizning xohishingizga kora tahrirlang. Masalan: rang sxemasini, matnni, fonni, ishlatilgan rasmlarni ozgartirish. Tayyor grafiklarni elektron pochta orqali yuborish va ijtimoiy tarmoqlarda nashr qilish uchun kompyuterga yoki yuqori sifatli bosma mahsulotlarni (plakatlar, kalendarlar, bukletlar va boshqalar) yuqori aniqlikdagi chop etish uchun fayl sifatida yuklab olish mumkin. Havola: https://www.canva.com/

PosterMyWall oqitish loyihalari uchun grafikalar, plakatlar va videolar yaratish uchun onlayn platforma. PosterMyWall turli mavzularda tasvir va video shablonlari kutubxonasi bilan birga keladi. Platforma turli plakatlar, flaerlar, ijtimoiy media grafikalari, bosma bannerlar, veb-bannerlar, onlayn reklama shablonlari va boshqalarni taklif etadi. Shablonni ozgartirish va tahrirlash mumkin. Oqituvchilar uchun PosterMyWall bepul, reklamasiz sinf hisoblarini taklif qiladi, bu sizga loyiha ishlarini tashkil qilish imkonini beradi. Talabalar royxatdan otishlari shart emas va faqat ular uchun mavjud bolgan tarkibni korishlari mumkin. Bu shaxsiy malumotlarni himoya qilish uchun muhimdir. Havola: https://www.postermywall.com/

Piktochart bu oqituvchilar va talabalar tomonidan turli xil talim maqsadlarida foydalanish mumkin bolgan raqamli vositadir. Ushbu vosita infografika, taqdimotlar, plakatlar va boshqa vizual materiallarni yaratishga imkon beradi.

Havola: https://piktochart.com/

DesignCap bu turli mavzular va toifalarni qamrab oluvchi shablonlar kutubxonasiga ega onlayn grafik muharrir. DesignCapda koplab shablonlar (plakatlar, flaerlar va boshqalar) mavjud. Siz allaqachon yaratilgan loyihalarni toliq tahrirlashingiz, shriftlarni ozgartirishingiz, har bir elementni tahrirlashingiz mumkin. Masalan: rasmni yoki uning qismlarini aylantirish, qatlamlarning rangini yoki joylashishini ozgartirish va hokazo. Havola: https://www.designcap.com/

Visme - oqituvchilar va talabalarga taqdimotlar, infografikalar, hisobotlar va vizual tarkibga ega boshqa materiallarni yaratishga imkon beruvchi raqamli vosita. Visme har qanday turdagi malumotlarni korishga yordam beradigan barcha turdagi andozalar va grafik resurslarni taqdim etadi. Animatsiyalar yaratish, loyihalarga videolar kiritish, havolalar va boshqalar. Har qanday loyiha ochiq yoki shaxsiy bolishi mumkin, shunda uni faqat sizning auditoriyangiz kora oladi. Havola: https://www.visme.co/

Videoni tahrirlash va qayta ishlash va yaratish vositalari

Maxsus bilim va konikmalarga ega bolmagan oddiy foydalanuvchilarga moljallangan video tahrirlash va qayta ishlash dasturlari haqida malumot keltirib otamiz.

Har bir dasturda juda kop vositalar mavjud: ekrandan video suratga olish, filtrlar, sarlavhalar va otishlar, tasvir ichidagi rasm opsiyasi va ekran olchamlari, kontrast, yorqinlik va yozib olish sifatini aniq sozlash mavjud. Dasturlar videoni tovush, suv belgilari, grafikalar, fon, matn va boshqa komponentlar bilan boyitish imkonini beradi. Foydalanuvchi kompyuterdagi ekranning qaysi maydonini yozib olish kerakligini aniqlaydi, yozib olish parametrlarini belgilangan holda vebkameradan yoki audioli taqdimotdan video yozib olishi mumkin. Ovozni kolonka yoki mikrofondan yozib olish mumkin. Videoni tahrirlash, fotosuratlar bilan slaydshou yaratish, turli xil videolarni bir joyga toplash, matn, strelka va boshqa rasmlarni qoshgan talimiy videoni yaratish imkoniyati mavjud. Oqituvchi darslarni yozib olishi va keyin oz ijodlarini masofaviy yoki aralash talimni tashkil qilish platformasiga, Facebook, na YouTube yoki boshqa talim poatformalari va ijtimoiy tarmoqlarga yuklashi mumkin. Keling, yuqorida sanab otilgan imkoniyatlarga ekag bolgan ommaviy dasturiy vositalarni sanab otamiz.

Movavi arzonligi va qoshimcha foydali ilovalar mavjudligi bilan ajralib turadi. Havola: https://www.movavi.ru

Camtasia qulay va tushunarli interfeysga ega dasturiy vosita bolib, cheklangan funksiyalarga ega bepul versiyasi mavjud. Havola: https://www.techsmith.com/ iMovie Apple kompaniyasining video yozish va tahrirlash vositasi. Ish stoli va mobil versiyasi mavjud. Ornatish stoli, ornatilgan otish, effektlar va filtrlar galereyasi bilan jihozlangan klassik interfeysga ega. Tayyor loyiha shablonlari mavjud. Platformalar: macOS, iOS.

Flipgrid - talabalar tomonidan berilgan savollarga javob bilan video yozish vositasidir. Talabalar besh daqiqagacha javobni yozib olishlari, suratlariga smayliklar qoshishlari mumkin. Bu oquvchilar va talabalarga oz fikrlarini baham korishga yordam beradigan vositadir. Havola: Ssыlka: https://info.flipgrid.com/

Thinglink audiovizual oquv materiallarini yaratish vositasidir. Chizmaga 60 dan ortiq tillarda qalqib chiquvchi matnli nuqtalar qoyish imkonini beradi. Dastur oqituvchilarga interaktiv kontent orqali talabalarning qiziqishini uygotadigan oqitish usullarini amalga oshirish imkonini beradi. Shuningdek, musiqa, tovushlar, matnlar va fotosuratlar bilan interaktiv tasvirlar yaratish imkonini beradi. Ular boshqa veb-saytlarda yoki ijtimoiy tarmoqlarda elon qilinishi mumkin. Havola: https://www.thinglink.com/

H5P xizmati kursingizga dinamik mashqlar, oyinlar, vaqt jadvallari, videolarni integratsiyalashgan test bilan tezda qoshish imkonini beradi. Havola:

https://h5p.org/

Boshqa shunga oxshash dasturlar: Animoto (https://animoto.com), Vialogues (https://vialogues.com), Helloeko (https://helloeko.com), Vizia (https://vizia.co).

3.3. Ochiq talim resurslari

Sinov va sorovnoma otkazish tizimlari

Google forma - bu Googleda mavjud hujjat turlaridan biri. Turli elementlar yoki savollar turlariga ega forma yaratish va olingan malumotlar va sorov shakllarini ozini saqlash imkonini beradi. Har qanday savol javob uchun majburiy yoki ixtiyoriy bolishi mumkin. Shaklni yaratishda savollar tartibini ozgartirishingiz mumkin. Har bir yaratilgan forma uchun alohida dizayn tanlashingiz mumkin. Formaga havola avtomatik ravishda yaratiladi. Sorovnoma yoki anketa yaratgan foydalanuvchi istalgan vaqtda har natijalarni diagrammalar korinishida olishi mumkin. Natijalar har bir sorovnoma uchun avtomatik ravishda saqlanadi. Olingan barcha natijalar darhol korsatiladi. Xizmat elektron jadvalga javoblarni toplashni taminlaydi, uning yordamida siz olingan malumotlarni qayta ishlashingiz mumkin. Siz cheksiz miqdordagi sorovnomalar, anketalar, testlar yaratishingiz va cheksiz miqdordagi respondentlarni bepul taklif qilishingiz mumkin. Anketalar yaratish uchun foydalanuvchilar Google akkauntga ega bolishi kerak. Jadvalni turli formatlarga (pdf, xls, txt) eksport qilish mumkin, ammo natijalarni javoblar jadvalida filtrlab bolmaydi.

Online Test Pad bu bepul universal va oddiy konstruktor bolib, uning yordamida siz turli xil testlar, topshiriqlar, masalalar, krossvordlar, skanvordlar, sorovlar, mantiqiy oyinlar, dialoglar yaratishingiz mumkin. Konstruktor rus tilida mavjud. Ushbu xizmat malumot toplash va tizimlashtirish uchun yoki shakllantirish va yakuniy baholashning raqamli vositasi sifatida ishlatiladi. Havola: https://onlinetestpad.com/ru/tests

Webanketa - shaxsiy va ommaviy sorovnomalar, anketalar va ovoz berishni yaratish va otkazishga yordam beradi. Xizmat bilan ishlashda royxatdan otish tavsiya etiladi, garchi royxatdan otmagan foydalanuvchilar ham sorovnomalar yaratishi mumkin. Agar profil royxatdan otmasdan yaratilgan bolsa, u shunchaki yoqolishi mumkin, chunki u foydalanuvchiga boglanmaydi. Havola: https://webanketa.com/

Simpoll bu sorovnoma, ovoz berish va testlarni yaratish va otkazish xizmati. Mazkur xizmatdan foydalanib, siz har qanday murakkablikdagi sorovnoma va test yaratishingiz mumkin. Onlayn test konstruktori har qanday murakkablikdagi testni onlayn tarzda osongina va tezda yaratishga imkon beradi. Uning yordamida siz turli mavzular boyicha testlar yaratishingiz mumkin: talabalar bilimini tekshirish, psixologik testlar, sorovnomalar otkazish va hk. Havola: https://simpoll.ru/

Mentimeter.com real vaqt rejimida sorovnomalar yaratish va taqdimot formatida ovoz berish uchun bepul va oddiy onlayn xizmat hisoblanadi. Dars jarayonida, konferensiyada nutq sozlashda tinglovchilardan fikr-mulohazalarni olish uchun foydalanish juda qulay. Siz tayyor namunadan foydalanishingiz yoki ozingizning interaktiv taqdimotingizni yaratishingiz mumkin. Xizmat har bir sorovnomaga identifikatsiya raqamini beradi, ishtirokchilar real vaqt rejimida ovoz berishlari mumkin. Buning uchun saytiga otish va sorovnoma raqamini kiritish talab etiladi. Togridan-togri PowerPoint-da sorovnomalar yaratish uchun maxsus plagin mavjud. Savollarga javob berishda mobil telefondan foydalanish lozim. Havola: https://www.mentimeter.com/

Test-sinovlarini yaratish tizimlari doimiy ravishda takomillashtirilmoqda, keng imkoniyatlarga ega yangilari paydo bolmoqda. Suniy intellektni test tizimlari bilan integratsiyalashuvi nafaqat oquv faoliyati natijalarini baholashga, balki talabaning javoblaridagi xato va qiyinchiliklarni qayd etishga, eng kop uchraydigan qiyinchilik va xatolarni aniqlashga, talabaning notogri harakatlari sabablarini aniqlashga va tegishli sharhlarni taqdim etishga, talabalarga tavsiyalar berish va oqituvchilarga umumlashtirilgan malumotlar olishga imkon beradi. Intellektual tizimlar oz-ozini organish imkoniyati bilan ajralib turadi. Shuning uchun bunday tizimlardan foydalanish bilimlarni ozlashtirish darajasini yanada aniqroq diagnostika qilishga va individual talim effektlarini shakllantirishga yordam beradi.

Interfaol mashqlar, oyinlar, krossvordlar va vitorinalar yaratish xizmatlari

Interaktiv mashqlarni yaratish uchun koplab konstruktorlar mavjud. Kop sonli internet-resurslar yordamida siz interfaol vazifalarning butun toplamini yaratishingiz mumkin. Bular quyidagi xarakterdagi vazifalar bolishi mumkin:

tushuncha va tariflarning ozaro bogliqligi;

etishmayotgan harf yoki sozni kiritish;

krossvordlar, boshqotirmalar, rebuslar, boshqotirmalar;

sozlarni qidirish;

bir yoki bir nechta togri javobli viktorinalar;

interaktiv oyinlar;

vaqt tasmasini qurish va boshqalar.

Ushbu vazifalarning har biri auditoriyada oqituvchi uchun ajralmas yordamchiga aylanishi mumkin. Siz tayyor shablonlardan foydalangan holda didaktik oyin yaratish xizmatlarini, krossvordlar, rebuslar va boshqotirmalarni yaratish va yaratish xizmatlarini tanlashingiz va ozlashtirishingiz mumkin. Matn, formulalar, piktogrammalar, rasmlar va videolarni ish kartasiga joylashtirishga imkon beradigan interfaol vazifalarni yaratish vositalari oqituvchilarning katta qiziqishini uygotmoqda. Keling, ushbu vositalar va xizmatlarning ayrimlarini korib chiqaylik.

1.            Quizizz bu sorovnoma va viktorinalar yaratish xizmati. Asosiy imkoniyatlari: oqituvchi oz kompyuterida viktorina yaratadi va talabalar unda ozlarining mobil qurilmalari orqali qatnashadilar. Viktorinani yaratishda oqituvchi oz rasmini kompyuterdan kiritishi yoki uni internetdan yuklab olishi, berilgan savolga oylash vaqtini korsatishi mumkin. Oqituvchi oz xohishiga kora boshqa viktorinalarni nusxalash va qayta ishlash huquqiga ega. Havola: https://quizizz.com/

2.            "Krossvordlar fabrikasi" onlayn krossvordlar yaratish uchun konstruktor. Royxatdan otish talab etilmaydi. Ozingiz yoki maxsus xizmat yordamida krossvord tuzish, uni onlayn tarzda hal qilish imkonini beradi. Mehnatingiz natijasini darhol korishingiz mumkin. Krossvord yaratilgandan song, ish maydoni ostida yechish uchun havola va sahifaning elektron pochta manzili paydo boladi, uni talabalar, hamkasblar, dostlarga yuborish mumkin. Havola: http://puzzlecup.com

3.            CROSS onlayn tayyor sozlardan krossvord yaratish xizmati. Tahrirlash uchun siz tayyor krossvordni kompyuterga yuklab olib uni oflayn rejimda tahrirlashingiz mumkin. Havola: http://cross.highcat.org/

4.            Crosswordus har xil turdagi krossvordlarni yaratish va yechish xizmati. Dastur rus va ingliz tillarida krossvordlar yasash imkonini beradi. Yaratilgan krossvordlarni onlayn yoki chop etish va tarqatma didaktik material sifatida auditoriyada foydalanish mumkin. Havola: http://crosswordus.com/

5.            Flippity bu Google-jadvallar asosida oyin mashqlarini yaratish imkonini beruvchi onlayn xizmatdir. Xizmat oyin mashqlari uchun koplab variantlarni oz ichiga oladi. Har bir shablonda yaratish boyicha korsatmalar mavjud. Mashq tayyor bolgach, siz mashq havolasini baham korishingiz yoki chop etishingiz mumkin. Bundan tashqari, siz sertifikat yaratishingiz mumkin. Havola: https://flippity.net/ Onlayn doskalar

Padlet bu jamoaviy hamkorlik va turli kontentni joylashtirish uchun virtual interaktiv doska. Uning yordamida siz elon qilingan malumotlarga sharh berishingiz, real vaqt rejimida kuzatuvchilarga savol berishingiz mumkin. Havola: https://ru.padlet.com/

Popplet bu guruh hamkorligi uchun virtual doska (devor). Xizmat onlayn doskani jamoaviy yaratish va birgalikda toldirish uchun moljallangan. Ushbu xizmat devorga multimedia izohlarini (matn, grafik, video, fotosuratlar) qoshish imkonini beradi. Chizmalar, grafikalar va boshqa elementlarni kompyuteringizdan yoki internetdan yuklash mumkin. Izohlarni bolishish yoki veb-saytlar va bloglar sahifalarida joylashtirish mumkin. Tayyor ish kompyuteringizga grafik fayl yoki PDF hujjat sifatida saqlanishi mumkin. Xizmat bilan ishlash malumotlarni tushunish va eslab qolishni osonlashtiradi. Havola: http://popplet.com/

FlockDraw - hamkorlikda chizish va doska yaratish vositasidir. Ishtirokchilar soni cheklanmagan va chizmalar real vaqtda yangilanishi mumkin. Doskada siz matnni joylashtirishingiz, ranglar va shakllarni ozgartirishingiz mumkin. Havola: http://flockdraw.com/

Rizzoma bu jamoaviy ish uchun virtual platforma. Xizmat turli foydalanuvchilar uchun moljallangan: ishbilarmonlar, oqituvchilar va talabalar. Bu muloqot uchun virtual platforma, jamoaviy ish uchun bepul xizmat. Havola: https://rizzoma.com/

Twiddla zamonaviy sinf uchun virtual interaktiv doska. Matnni yuzaga joylashtirish (hajmini, harflar uslubini, formatini ozgartirish); illustrasiyalar, matematik formulalar kiritish; hujjatlarni, vidjetlarni va html kodini joylashtirish; chat va ovoz yordamida guruh ishida muloqot qilish imkonini beradi. Internet vebsaytlarni birgalikda korish imkoniyati mavjud. Havola: https://www.twiddla.com/

Scrumlr stikerli virtual doska real vaqtda malumot ustida hamkorlikda ishlash vositasi. Havola: http://scrumblr.ca/

Miro istalgan qulay vaqtda jamoaviy virtual doskalarni yaratish va toldirish xizmati. Tushunarli va oddiy interfeys foydalanuvchi ishini soddalashtiradi. Xizmat real vaqt rejimida ishni tashkil qilish imkonini beradi. Masofaviy ishtirokchilar ortasidagi muloqot chat yordamida tashkil etiladi. Havola https://miro.com/

Interfaol xaritalar va vaqt shkalalalri

TimeMapper bu jadvallar, xaritalar va grafiklarni oson va tez yaratish vositasi hisoblanadi. Buning asosi Google-da jadval yaratishga asoslangan, jadvalga sanalar va joylar qoshiladi. Shundan song foydalanuvchi TimeMapper-ga ulanadi, jadvalning korinishi va hajmini moslashtiradi. Tayyor jadvallar (ular TimeMap deb ataladi) elektron pochta orqali baham korilishi yoki natijalar veb-saytga joylashtirishi mumkin. Havola: http://timemapper.okfnlabs.org/

TimelineJS rang-barang interaktiv vaqt jadvallarini yaratish imkonini beruvchi ochiq manbali vositadir. Yangi boshlanuvchilar Google yordamida vaqt shkalasini yaratishi mumkin. Ilgor foydalanuvchilar TimelineJS ilovalari va kengaytirilgan funksiyalaridan foydalanishlari mumkin. Turli manbalardan malumotlarni yuklab olish mumkin, jumladan: Twitter, Flickr, YouTube, Vimeo, Vine, Dailymotion, Google xaritalari, Vikipediya va boshqalar. Havola: http://timeline.knightlab.com/

Preceden bu professional grafikalar, vaqt shkalalari, yol xaritalari va loyiha rejalarini yaratish uchun vositadir. U oddiy va tushunarli veb-interfeysga, eksport imkoniyatlariga ega, bu sizga vaqt jadvalini yaratish va natijani almashish imkonini beradi. Yaratilgan materialni PDF formatida yoki rasm sifatida saqlash, uning URLmanzilidan foydalanib, grafikni boshqalar bilan baham korish, grafikni istalgan saytga joylashtirish mumkin. Havola: https://www.preceden.com/

Timetoast bu otmish va kelajak uchun vaqt shkalasini yaratish vositasidir. Materialni gorizontal formatda ham, royxat rejimida ham taqdim etish imkoniyati mavjud. Har qanday qurilmada ishlaydi va real vaqtda yangilanadi. Shkalani harakatlantirish uchun rasmlarni yuklash mumkin. Hamkorlik vositalari sizga vaqt shkalalarini guruhlar yoki alohida foydalanuvchilar bilan bolishishga imkon beradi.

Havola: https://www.timetoast.com/

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.       Ozbekiston Respublikasining Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar togrisidagi qonuni / https://lex.uz/docs/1022944

2.       Moiseeva M.V., Polat Ye.S., Buxarkina M.Yu., Nejurina M.I. Internetobuchenie: texnologii pedagogicheskogo dizayna / Pod red. Kandidata pedagogicheskix nauk M.V. Moiseevoy. M.: Izdatelskiy dom Kameron, 2004. 216 s

3.       Gresova A. P. Razvitie poznavatelnыx sposobnostey starsheklassnikov sredstvami pedagogicheskogo dizayna: diss. k. ped. n. Saratov, 2016. 194 s

4.       Uvarov A. Yu. Pedagogicheskiy dizayn // Informatika. 2003. № 3. S. 1-32. 5. Gagn狊R. M., Briggs L. J., Wager W. W. Principles of Instructional Design. N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich College, 1992. 365 p.

6.       Reigeluth Sh. Instructional-Design Theories and Models: in IV volumes. N.

Y.: Routledge, 1999. Vol. II. A New Paradigm of Instructional Theory. 728 p.

7.       Smith P. L., Ragan T. J. Instructional Design. Hoboken, NJ: Wiley and Sons, 2005. 383 p.

8.       Grigorev S.G., Grinshkun V.V., Krasnova G.A.,. Makarov S.I, Pozdneev B.M., Robert I.V., Щennikov S.A. i dr. Teoreticheskie osnovы sozdaniya obrazovatelnыx elektronnыx izdaniy. Tomsk: Izd-vo Tomskogo universiteta, 2002. 86 s.

9.       Grigorev S.G., Grinshkun V.V., Makarov S.I. Metodiko-texnologicheskie osnovы sozdaniya elektronnыx sredstv obucheniya. Nauchnoe izdanie. Samara:

10.  Izdatelstvo Samarskoy gosudarstvennoy ekonomicheskoy akademii, 2002.

11.  110 s.

12.  Zaynutdinova L.X. Sozdanie i primenenie elektronnыx uchebnikov (na primere obщetexnicheskix dissiplin): Monografiya. Astraxan: Izd-vo SNTEP, 1999. 364 s.

13.  Zaxarova I.G. Informatsionnыe texnologii v obrazovanii: Ucheb.

14.  posobie dlya stud. vыssh. ucheb. zavedeniy. 2-ye izd. M.: Izdatelskiy sentr Akademiya, 2005. 172 s.

15.  Savinov T.T., Danilov D.A., Basaxranova Ye.A. Informatsionnыe texnologii v sfere obrazovaniya. Uchebnoe posobie. M.: Academia, 2003. 16. 256 s.

17.     Panyukova S.V. Ispolzovanie informatsionnыx i kommunikatsionnыx texnologiy v obrazovanii: ucheb. posobie. M.: Izdatelskiy sentr Akademiya, 2010. 256 s. 7. Robert I.V. Sovremennыe informatsionnыe texnologii v obrazovanii:

18.     didakticheskie problemы; perspektivы ispolzovaniya. M.: ShkolaPress, 1994. 205 s.

19.     Robert I.V. Teoriya i metodika informatizatsii obrazovaniya (psixologo-pedagogicheskiy i texnologicheskiy aspektы). 2-ye izdanie, dopolnennoe. M.: IIO RAO, 2008. 274 s.

20.     Robert I.V., Panyukova S.V., Kuznesov A.A., Kravsova A.Yu. Informatsionnыe i kommunikatsionnыe texnologii v obrazovanii: Uchebnometodicheskoe posobie dlya pedagogicheskix vuzov. M.: Izd-vo IIO RAO, 2006. 259 s.

21.     Selevko G.A. Pedagogicheskie texnologii na osnove informatsionnokommunikatsionnыx sredstv. M.: NII shkolnыx texnologiy, 2005. 208 s.

22.     Sofronova N.V. Programmno-metodicheskie sredstva v uchebnom protsesse obщeobrazovatelnoy shkolы. M.: IIO RAO, 1998. 178 s.

23.     Suvorova T.N. Aktualnыe napravleniya podgotovki uchiteley k proektirovaniyu i ispolzovaniyu elektronnыx obrazovatelnыx resursov. M.:

24.     Izd-vo OOO Obrazovanie i informatika, 2016. 222 s.

25.     Tolkovыy slovar terminov ponyatiynogo apparata informatizatsii obrazovaniya. M.: IIO RAO, 2006. 40 s.

26.     Chernobay Ye.V. Texnologiya podgotovki uroka v sovremennoy informatsionnoobrazovatelnoy srede. M.: Prosveщenie, 2014. 56 s.

27.     Shirshov Ye.V., Yefimova Ye.V. Organizatsiya uchebnoy deyatelnosti v vuze na osnove elektronnыx, informatsionno-obrazovatelnыx texnologiy. 28. Arxangelsk: Izd-vo Arxang. gos. tex. un-ta, 2006. 208 s.

29.     2020 Vision: Report of the Teaching and Learning in 2020 Review Group. Nottingham: DfES Publications, 2006. 55 p.

30.     Verzoni K.A. Creating simulations: Expressing life-situated relationships in terms of algebraic equations. Paper presented at the Annual Meeting of the Northeastern Educational Research Association (Ellenville, NY, October 26, 1995).

4. MULTIMEDIA VA INFOGRAFIKA ASOSIDA INTERAKTIV

DIDAKTIK MAERIALLAR YaRATISh VA BULUT XIZMATLARIDA

SAQLASh

4.1. Infografika va axborot dizayni tushunchasi. Infografika yaratish texnologiyasi.

Talim jarayonida qollaniladigan multimedia didaktik vositalarni shartli ravishda axborot (taqdimot) va interaktiv turga bolish mumkin. Axborot yoki taqdimot, didaktik oquv vositalari oquv materialini yanada samarali va vizual ravishda namoyish etish uchun moljallangan. Odatda bu kabi oquv vositalari multimedia taqdimoti bolib, u maruza mashgulotini tashkil etish va otkazishda qollaniladi.

Taqdimotning har bir slaydi maruza uchun didaktik materiallar oquv materialining mazmunini tanlashning umumiy didaktik tamoyillariga muvofiq tayyorlanadi. Bundan tashqari, malumotni ekran orqali va bosma asosda idrok etishning psixologik xususiyatlari, ergonomik talablarni hisobga olish lozim. Boshqa tomondan, raqamli texnologiyalarining dasturiy vositalari taqdim etayotgan imkoniyatlardan maksimal darajada foydalanish maqsadga muvofiqdir.

Infografika talimning ajralmas qismiga aylangan davrni aniqlash qiyin, ammo uning kelib chiqish yolini ishonchli tarzda kuzatib borish mumkin: diagrammalar, chizmalar va jadvallarni illustrasiyalar uchun ishlatishga birinchi urinishlar XIX asrning oxirlarida dunyoning turli mamlakatlarida gazeta va jurnallarda amalga oshirilgan.

Uning asosiy afzalliklaridan biri bu uning kop qirraliligidadir deyarli har qanday malumot rangli grafik yoki interaktiv jadval korinishida taqdim etilishi mumkin. Insonlar malumotlarni tasvirlarda eslashadi va shuning uchun nafaqat sodda va qulay shaklda, balki jozibali shaklda ham taqdim etilgan malumotlarni ancha yaxshi yodlashadi. Shuning uchun ham oqitishda har xil infografikadan foydalanish oquv kursini ozlashtirishni ancha soddalashtiradi.

Faoliyat tamoyiliga kora, tinlovchilar infografikaga oid ijodiy topshiriqlarni bajarish jarayonida bilimlarini mustahkamlash va tahlil qilishni, uni tasvirlash uchun turli dasturiy vositalardan foydalanishni organadilar. Bularning barchasi tinglovchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantiradi.

Talim infografikasidan foydalanishning eng muhim tamoyili korgazmalilik tamoyilidir. Korgazmalilik tizimli diagrammalar va vizual tasvirlarni ishlashga asoslangan vizual fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.

Zamonaviy infografikaning asoschilaridan biri Edvard R. Tufte bolib, u konsepsiyani hamda infografikaning ajoyib toplamini yaratdi. Uning asarlaridagi illustrasiya elementlariga kompyuter yordamida yaratiladigan tasvirlar, xaritalar, gravyuralar, fotosuratlar, shuningdek, bu illustrasiyalarda foydalanuvchiga tasir korsatishdan oldin ham, keyin ham qiyosiy ozgarishlarni korsatuvchi obektlar kiradi. Talimda infografikadan foydalanishni nazariiy malumotlarni anglashning samarali usuli ekanligini aynan Tufte tadqiq etgan.

Matnni chizmaga aylantirishda oquvchi yozilganlarni tushunadi va yaxshi idrok etadi. Vizual fikrlash atamasi vizual tasvirlar xotirada uzoq vaqt saqlanib qolishi sababli vujudga keldi.

Infografika bu axborot dizayni shakllaridan biridir.

Axborot dizayni bu ergonomikani, funksionallikni, insonning axborotni idrok etishining psixologik mezonlarini, axborotni taqdim etishning vizual shakllari estetikasini va boshqa omillarni hisobga olgan dizaynning bir sohasi hisoblanib, badiiy-texnik dizayn va turli xil malumotlarni taqdim etish amaliyotidir.

Axborot dizaynining maqsadi aloqa aniqligi, yani xabar nafaqat jonatuvchi tomonidan aniq yetkazilishi, balki uni qabul qiluvchi tomonidan togri tushunilishini taminlashdan iborat.

Infografika yaratish texnologiyasi

1-qadam - infografika yordamida erishiladigan maqsad va vazifalarni aniqlash (mavzu yonalishiga qarab). Grafikada haqiqatda mavjud bolgan axborotlarni namoyish qilish juda oson, lekin mavhum tushunchalarni vizual tekislikka otkazish ancha qiyin va bu deyarli imkonsizligini yodda tutish lozim.

2-qadam malumotni bolimlarga, qismlarga, punktlarga ajratish. Har bir bolimni alohida rasm yoki grafikada taqdim etilishi lozim. Tinglovchilarga tanish va tez-tez ishlatiladigan vizual obrazlarni tanlash lozim.

3-qadam fokusni yaratish, yani infografikaning atrofida quriladigan asosiy vizual metafora haqidagi hikoyani ishlab chiqish lozim. Bu sodda va hammaga malum bolishi kerak.

Professor-oqituvchilarni axborotni vizuallashtirish asoslariga tayyorlash talim berish sifatini kotarishga yordam beradi. Masofaviy talim texnologiyalarini rivojlantirishning muhim elementlaridan biri - yangi axborot texnologiyalaridan foydalangan holda yuqori sifatli zamonaviy darsliklar yaratishdir. Bunday oquv materiallarini talabalarga yetkazib beruvchi diagrammalar, grafiklar va illustrasiyalardan foydalanmasdan turib taqdim etib bolmaydi.

Raqamli talim resurslarining joriy etilishi talabalar va professoroqituvchilarga turli xil oquv materiallaridan qulay tarzda foydalanish imkoniyatini beradi. Oliy talim muassasalari oz navbatida kutubxona fondlarini elektron kitoblar bilan toldiradilar. Turdosh oliy talim muassasalari elektron platformalarini birlashtiradilar, bu yerda ular bir-birlari bilan talim resurslarini erkin almashish imkoniyatiga ega boladilar.

Internet texnologiyalari inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida, shu jumladan talim sohasida muhim orin egallaydi. Zamonaviy texnik vositalarning xususiyatlari deyarli har kuni ozgarib va takomillashib bormoqda. Shu sababli talim muassasalari zamonaviy kompyuterlarning yuqori suratlarda rivojlanishiga mos ravishda texnik bazasini yangilab, talim jarayonini kompyuter texnologiyasidagi songgi yangiliklar va ularning dasturiy taminoti bilan taminlay olmaydi.

4.2. Bulutli xizmatlar imkoniyatlari (Google, H5P, Canva misolida).

Rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni korsatadiki, mazkur muammolarning eng qulay yechimi bu bulutli hisoblash ni oquv jarayoniga kiritishdir. Hozir kunda mashhur bolgan cloud computing (bulutli hisoblash) atamasi dunyoda 2008 yildan beri qollanila boshlangan.

Bulutli texnologiyalar hozirgi kunda keng qamrovli atama bolib, uning asosiy mazmuni biror bir dastur yoki dasturiy majmua foydalanuvchi qurilmasida emas, balki internet tarmogi orqali xizmat korsatuvchi tashkilot qurilmasida ishlatgan holda malum turdagi dasturiy xizmatlarni taqdim etishdan iborat. Masalan: fayllarni saqlash, fayllarga ishlov berish, malumotlarni tahlil qilish va hokozo.

3.1.1-rasm. Bulutli texnologiyalar (Cloud Computing - bulutli hisoblash) malumotlarni qayta ishlash va saqlash vositalaridan masofadan foydalanishni oz ichiga olgan yangi xizmatdir.

va jurnallar, oqituvchilar elektron portfoliosi va talabalarning shaxsiy kabinetlari, interfaol qabulxona, tematik forumlar, axborot qidirish va boshqalarni keltirish mumkin. Buning uchun quyidagilardan foydalanish mumkin:

-                     operatsion tizimlar;

-                     elektron darsliklar va trenajerlar;

-                     diagnostika, test va oqitish tizimlari;

-                     amaliy va instrumental dasturiy vositalar;

-                     multimedia texnologiyalari va laboratoriya majmualari;

-                     telekommunikatsiya tizimlari (elektron pochta, telekonferensiyalar); - elektron kutubxonalar va boshqalar.

Zamonaviy talim jarayonida bulutli texnologiyalarning qollashning didaktik imkoniyatlari quyidagilardan iborat:

-                     oqituvchilar va talabalar jamoasining birgalikdagi ishlashini tashkil etish imkoniyati;

-                     oqituvchilar va talabalar uchun har xil turdagi va maqsadli hujjatlarni almashish va tahrirlash imkoniyati;

-                     interaktiv darslar va jamoaviy oqitishni tashkil etish;

-                     auditoriya hajmi va mashgulotlar uchun vaqt kabi cheklovlardan xoli ravishda talabalar tomonidan mustaqil ishlar, shu jumladan jamoaviy loyihalarni bajarilishi;

-                     geografik joylashuvidan qati nazar hamkorlikda ishlash;

-                     malum fan sohalari boyicha vebga yonaltirilgan talim (oqish, virtual talim muhiti) ni yaratish (yangi resurslarni qoshish mexanizmlari; modellashtirish vositalariga interaktiv kirish; axborot resurslari; foydalanuvchini qollab-quvvatlash va boshqalar).

Foydalanuvchilarning bulutli texnologiyalarga bolgan qiziqishi tobora ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda dunyoning kopgina rivojlangan mamlakatlarida "bulutli" xizmatlardan foydalanish amaliyoti keng joriy etilmoqda.

Google bulutli xizmati

Ushbu xizmatlar Microsoft, Google va Amazon kabi global sotuvchilar tomonidan taqdim etiladi. Google misolida talim muassasalariga bazi "bulutli" xizmatlarni taqdim etish konsepsiyasini korib chiqamiz.

Google papkalarida siz hujjatlar, taqdimotlar, jadvallar, rasmlarni saqlashingiz mumkin. Fayllar guruhlarga bolinadi: "barcha fayllar", "yashirin fayllar", "ochirilgan fayllar", "belgilangan fayllar".

Google xizmatidagi papkalarga joylashtirilgan fayllar bilan quyidagi standart amallarni bajarish mumkin: saqlash, ochirish, kochirish, almashish.

3.1.3-rasm.

Google bulutli xizmatlari yordamida qoyidagi formatlarda eksport va import qilish mumkin:

tablisы Excel, Open Office, PDF, CSV, HTML; prezentatsii PDF, PowerPoint, Text; risunki JPEG, PNG, PDF, SVG.

3.1.4-rasm.

3.1.6-rasm.

Google hujjatlarida hamkorlikda ishlashning quyidagi imkoniyatlari mavjud:

1.            Hujjatning HTML versiyasini yaratish (HTML versiyasi blogga, Google saytiga yoki boshqa manbaga joylashtirilishi mumkin).

2.            Hujjatni keng veb-auditoriyaga namoyish etish (bir vaqtning ozida faqat 50 nafar foydalanuvchi asl hujjatni korishi mumkin, yengil veb-sahifada bunday cheklovlar mavjud emas).

3.            Yuklab olinadigan fayllarga tezkor kirishni taminlash (faqat Google jadval uchun).

4.            Hujjatning yangilanmaydigan versiyasini nashr etish (bunday versiyani nashr etishdan oldin siz "Ozgartirishlar kiritilgandan keyin avtomatik ravishda qayta nashr etish" katagiga belgini olib tashlashingiz kerak).

Google taqdimotlarini korish quyidagi birgalikda korish xususiyatlariga ega:

*   ulanish havola orqali amalga oshiriladi;

*   Google xizmatlari va Google akkauntga kirish ixtiyoriy;

*   korish real vaqt rejimida amalga oshiriladi;

*   ulanganlarning har biri tomonidan mustaqil ravishda korish mumkin.

H5P onlayn xizmati

H5p onlayn xizmatida oqituvchi tomonidan yaratilgan resurslar talabalarning mustaqil ishini tashkil etishga imkon beradi. Resursning muhim tarkibiy qismi interaktivlikdir. Oqituvchi, agar kerak bolsa, qoshimcha tushuntirishlar beradi. Resurs masofaviy talimni tashkil etish uchun ishlatilishi mumkin. Sayt manzili:

https://h5p.org/

Qisqacha tavsif

H5p xizmati turli xil multimediali interaktiv elementlarni oz ichiga olgan taqdimotlar yaratish imkonini beradi: testlar, sorovnomalar, interaktiv videolarning bir nechta variantlari. Slaydlar orqali talabalar nafaqat oquv materiallari bilan tanishadilar, balki darhol tekshiriladigan turli xil interaktiv vazifalarni ham bajaradilar. Agar natija notogri bolsa, xatoni tuzatib, vazifani qayta bajarish mumkin.

Xizmat bilan nafaqat auditoriyada, balki auditoriyadan tashqarida organilgan materialni yana bir bor takrorlash imkonini beradi. Oqituvchi topshiriqqa havolani elektron kundalikka (veb-saytda, blogda, ijtimoiy tarmoqda) osongina joylashtirishi mumkin.

Xizmatdan foydalanish bir qancha muammolarga yechim topish imkonini beradi:

Birinchidan, bu, albatta, individual yondashuvni amalga oshirishdir. Har bir talaba oqituvchi tomonidan yaratilgan resurs bilan individual ishlashi mumkin, har bir slaydda materialni tahlil qilish yoki topshiriqni bajarish uchun vaqtni ozlari belgilashi mumkin. Oldingi slaydlarga bir necha bor qaytish, topshiriq natijalarini korish va ularga tuzatishlar kiritish mumkin.

* Ikkinchi muammo test topshiriqlarini bajarishda bolalardagi stressni bartaraf etish. Resurs bilan ishlashda har bir talaba nafaqat bilimlarni sinash uchun topshiriqni bajarish, balki togri yechimni korish imkoniyatiga ega. Ushbu xizmat yordamida yaratilgan resurslar nafaqat nazorat qilish, balki oqitish funksiyasini ham bajaradi.

                Uchinchi muammo - bilimlarni yodlash. Topshiriqlarni yaratishda oqituvchi ularni turli korinishda yaratishi, taqdim etilgan malumotni vizuallashtirishi kerak. Slayddagi matnni mustaqil oqib, turli interaktiv topshiriqlarni bajarish orqali talabalar taqdimotda korgan yorqin rang-barang tasvirlar, diagrammalar, chizmalarni eslab qoladilar.

                Tortinchidan korishda muammolari bolgan talabalar uchun resurs bilan ishlash imkoniyati. Har qanday brauzerda veb-sahifani korsatish olchamini ozgartirish mumkin (masalan, Ctrl + tezkor tugmalari yordamida).

                Beshinchi muammo ingliz tilidagi manbalar bilan ishlashning qiyinligi. Xizmat ingliz tilida bolishiga qaramay, uning interfeysi intuitivdir, shuning uchun vazifalarni yaratishda oqituvchi hech qanday qiyinchiliklarga duch kelmaydi. Qulaylik uchun vazifalarni yaratishda sahifalarni ozbek tiliga avtomatik tarjima qilishdan foydalanish uchun Google Chrome yoki Yandeks.Brauzer brauzerida ishlash mumkin. Slaydlarga otish slaydlar ostidagi strelkalar yordamida amalga oshiriladi. Taqdimot interaktivlik bilan ishlashning barcha natijalarini aks ettiruvchi yakuniy slayd bilan yakunlanadi.

                Oltinchi muammo imtihonga tayyorgarlik. Ushbu resurs oqituvchilarga juda kop turli xil vazifalarni yaratish imkoniyatini beradi: nafaqat bir yoki bir nechta javoblarni tanlash uchun testlar, balki topshiriqlar ketma-ketligi, malumotlarni kiritish, interaktiv video. Tashqi internet-resurslariga havolalarni qoshish mavzu boyicha qoshimcha malumot olish imkoniyatini beradi.

                Yettinchi turli internet resurslarida royxatdan otishda talabalar parollarini unutib qoyishadi va ularni tiklashda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Ushbu resurs materiallarini korish va ular bilan ishlash uchun royxatdan otish shart emas.

                Sakkizinchisi fanga qiziqishni oshirish. Resursdan talabalarning motivatsiyasini oshirish uchun pedagogik vositalaridan biri sifatida foydalanish.

Bunday resurslarni talim jarayoniga joriy etish orqali hal qilinadigan vazifalar

                Darsda individual ishlarni tashkil etish.

                interaktivlik orqali resurs va talaba ortasidagi teskari aloqani amalga oshirish.

                Malumotlarni vizualizatsiya qilish orqali bilimlarni mustahkamlash.

                Ingliz tilidagi resurs bilan ishlashga orgatish, til tosiqlarini bosqichmabosqich olib tashlash.

                Mavzuga qiziqishni saqlab qolish.

Dolzarbligi

Bugungi kunda oquv jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalari faol joriy etilmoqda, bu talabalarning katta hajmdagi malumotlar bilan ishlash, kerakli oquv materiallarini tanlash, tahlil qilish va qollash konikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Didaktik jihatdan mos axborot va oquv muhitini yaratishda internet resurslaridan foydalanish bir qator omillarga bogliq.

Bir tomondan, oqituvchida dars uchun yuqori sifatli material tayyorlay oladigan oddiy dasturiy mahsulotlar yetarli emas. Ananaviy taqdimotlar, tushuntirish va illustrativ oqitish usuli kundan-kunga oz ahamiyatini yoqotmoqda. Talabalarni faol oquv faoliyatiga jalb qilish kerak. h5p.org resursidan foydalanish nafaqat interaktivlik yordamida talim samaradorligini oshirishga imkon beradi, balki turli xil konikmalarini, shu jumladan malumot manbasi bilan talabalarning mustaqil ishlash konikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Xizmatning afzalliklari uning bepulligi va yaratilishi mumkin bolgan kontent turlarining xilmaxilligini oz ichiga oladi.

Boshqa tomondan, h5p.org xizmatidan foydalanish treningda shaxsga yonaltirilgan yondashuvni amalga oshirishga yordam beradi. Aksariyat talabalar internetga ulangan shaxsiy kompyuterga ega. Zamonaviy talabalar qogozdan, darslikdan kora kompyuter yordamida vazifalarni bajarishni afzal korishadi. Agar oqituvchi tomonidan yaratilgan resursda topshiriqlarni bajarish algoritmlari yoki namunali yechimlar mavjud bolsa, u holda talaba ulardan foydalangan holda uy vazifasini osongina bajarishi mumkin boladi.

h5p.org resursidan foydalanish oqituvchining ishiga unumli tasir korsatadi. Kontent bir marta yaratiladi. Talabalarning aksariyati resurs bilan mustaqil ravishda

(yoki auditoriyada) shugullanganligi sababli, oqituvchi talabalar bilan individual ishlash uchun koproq vaqtga ega boladi. Bundan tashqari, materialni ozlashtirishi past bolgan talabalar bilan qayta-qayta takrorlash, topshiriqlarning bajarilishini tekshirishga hojat volmaydi. Buni kompyuter bajaradi. h5p.org saytida asosiy bilim va tariflarni yodlash uchun turli xil flesh-kartalarni yaratish imkoniyati mavjud. Vizual talabalar uchun toxtash joylari bolgan video ham dolzarbdir, bu yerda korilgan fragmentdan keyin savolga javob berish kerak. Resursdan refleksiv bosqichda ham foydalanish mumkin. Masalan, dars oxiridagi matndagi boshliqlarni toldirishni taklif qilish.

Ushbu onlayn xizmatdan foydalanishning yana bir samaradorligi masofaviy talimda foydalanish imkoniyatidir. Xizmat istalgan vaqtda istalgan joyda mavjud boladi.

Xizmatdan foydalanish variantlaridan biri iqtidorli talabalarni dars materiallari asosida oz resurslarini yaratishga taklif qilishdir. Talabalar saytda mustaqil ravishda royxatdan otishni va korsatmalarga muvofiq harakatlarni amalga oshirib, ingliz tilidagi xizmat bilan ishlashni organadilar; ular nafaqat organilayotgan materialni tahlil qiladilar, balki kelajakda darslarda ishlatilishi mumkin bolgan tarkibni yaratadilar. Bolalar korsatmalarga rioya qilgan holda saytda mustaqil ravishda royxatdan otish va ingliz tilidagi xizmat bilan ishlashni organadilar; nafaqat organilgan materialni tahlil qilish, balki keyinchalik darslarda foydalanish mumkin bolgan tarkibni yaratish. Ishonch bilan aytish mumkinki, h5p.org resursining didaktik salohiyati oquvchilarning ijodiy qobiliyatlarini yuzaga chiqarish imkonini beradi, muqobil fikrlash qobiliyatini shakllantirishga, talim sifatini oshirishga yordam beradi.

Ushbu xizmatdan foydalanish goyasi har qanday fan boyicha talim mazmunini innovatsion rivojlantirishga qaratilgan. Resurs bilan ishlash algoritmi https://h5p.org/ xizmati bilan ishlashni boshlash uchun royxatdan otish kerak. Royxatdan otgandan song, mazkur xizmatning barcha imkoniyatlaridan foydalanish mumkin. Xizmat turli xil raqamli vositalarni qamrab olgan bolib, ularning aksariyati juda qiziqarli.

Saytda ishni yaratib saqlaganingizdan song, siz uni ijtimoiy tarmoqlarda baham korishingiz, havolani sayt va blogga joylashtirish uchun kod olishingiz mumkin.

Internetda ushbu xizmat bilan ishlash boyicha koplab batafsil korsatmalar mavjud.

Canva onlayn xizmati

Talim uchun chiroyli grafikalar (diagrammalar, infografika, taqdimotlar, rezyumelar va hisobotlar) yaratish uchun kompyuteringizga biron bir dasturni ornatishingiz shart emas. Canva onlayn xizmati ushbu imkoniyatlarni togridantogri brauzerda bepul va reklamasiz taqdim etadi.

Xizmatning asosiy afzalligi interfeysning soddaligidadir. Canva professional bolmaganlarni hisobga olgan holda yaratilgan, shuning uchun hatto hech qachon grafik muharrirlarga duch kelmagan foydalanuvchi ham chiroyli bezatilgan hujjatlar va rasmlarni yaratishi mumkin.

3.1.7-rasm.

Xizmat konstruktor sifatida ishlaydi. Dizayn yangi sahifadan ham, tayyor shablonlar asosida ham yaratilishi mumkin. Birinchi holda, bir nechta toifalarga bolingan elementlarning onlayn kutubxonasi yordam beradi: har xil shakldagi foto ramkalar, fon, geometrik shakllar, piktogramma va klipartlar, kiritilgan malumotlar asosida tuzilishi mumkin bolgan turli xil grafikalar va diagrammalar.

3.1.8-rasm.

Vaqtni tejashni istasangiz, har bir rasm yoki hujjat formati uchun shablonlar katalogi mavjud: rezyume, risolalar, taqdimotlar, kollajlar va boshqalar. Tayyor maketning har qanday elementini ozgartirish mumkin: asl matnni ozingiznikiga almashtirish, ranglar palitrasini ozgartirish, grafik elementlarni qoshish yoki olib tashlash, ozingizning fotosuratlaringizni dizaynga yuklash.

3.1.9-rasm.

Tayyor dizaynlar odatdagi PNG, JPEG yoki PDF formatlarida saqlanishi yoki havola orqali kirish huquqiga ega onlayn taqdimot sifatida internetda nashr etilishi mumkin. Aytgancha, taqdimotlar Microsoft PowerPoint uchun PPT formatida saqlanishi mumkin.

ham taklif etadi.

Canvaning bepul funksional imkoniyatlari

      Rasmlarni yaratish: taqdimotlar, rezyumelar, sarlavha sahifalari, sertifikatlar, eslatmalar, kundaliklar va boshqalar.

      50 mingdan ortiq tahrirlanadigan grafik shablonlar.

      Ozingizning fotosuratlaringizni, logotiplaringizni va rasmlaringizni yuklash imkoniyati.

      Ornatilgan fotosuratlar va klipartlar kutubxonasi.

      Rasmlarni onlayn nashr qilish yoki chop etish uchun, shuningdek MS PowerPoint formatida yuklab olish.

      Hamkorlikda hujjatlar bilan birgalikda dizayn va virtual buyruqlarni tahrirlash qobiliyati.

      Rasmlarni tahrirlash: qolda sozlash va avtomatik filtrlar.

      Rasmga matn qoyish.

      Taqdimotchi uchun taqdimot rejimi, dizaynlarni onlayn nashr etish.

      Arxivni sayt va mobil ilova ortasida sinxronlashtirish.

3.1.11-rasm.

Bepul versiyada bir qator cheklovlar mavjud. Masalan, siz yaratilgan dizaynning hajmini ozgartira olmaysiz (buni amalga oshirish uchun siz boshqa olchamlar bilan yangi dizayn yaratishingiz va unga elementlarni manbadan qolda nusxalashingiz kerak boladi). Bundan tashqari, rasmlarni shaffof fonga ega PNG fayllariga saqlashning imkoni yoq.

Canva kimga mos keladi?

      Oqituvchilar va talabalar uchun: grafika funksiyasi va taqdimotlarni qulay tarzda yaratish malumotni vizuallashtirishni osonlashtiradi va talim jarayonida foydalanish mumkin.

      Notijorat va talim tashkilotlari: ijtimoiy media bannerlari va rasmlari ularning faoliyatiga etiborni jalb qilish uchun samarali ishlatilishi mumkin.

      Xususiy tadbirkorlar, kichik va orta biznes uchun - hatto boshlangich versiya ham oz tovarlari va xizmatlarini targib qilish uchun sifatli grafikalarni tejamkorlik bilan yaratish uchun koplab imkoniyatlarni beradi.

      Bloggerlar va sayt egalari: dastur maqolalar uchun illustrasiyalar yaratishi, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlarni yoki YouTube dagi videobloglarni yaratishi mumkin.

5.         MASOFIVIY TALIM PLATFORMALARI UChUN VIDEO KONTENT YaRATISh.

Amaliy mashgulot masofiviy talim platformalariga videokontent yaratish: Onlayn video muharrirlardan (AdobePremiere Pro, Davici Resolve, FinalCut) foydalangan holda audio va video montaj qilish. Taklif etilgan muharrirdan

foydalanib, tanlangan mavzu boyicha video yozish, tahrirlash va saqlash kabi amaliy konikmalarni shakllantirishga qaratilgan.

6.         ONLAYN MAShGULOTLARNI TAShKIL ETIShDA RAQAMLI TEXNOLOGIYaLARDAN FOYDALANISh.

6.1. Vebinar tashkil etish va otkazish texnologiyalari

2020 yil COVID-19 pandemiyasi boshlanishi talim jarayonini tashkil etishda kopgina muammolarni yuzaga keltirdi. Jumladan, talim berish jarayoni ananaviy muhitda virtual muhitga otkazildi. Bu jarayonida talim ishtirokchilari onlayn mashgulot otkazish, taqdimot otkazish, masofadan turib oqitish imkonini beruvchi vebinar platformalari asqotdi.

Raqamli talim muhitida onlayn mashgulotlarni tashkil etishda vebinar texnologiyalaridan foydalaniladi. Vebinar (webinar inglizcha soz bolib Webbased seminar soz birikmasining qisqartirilgan korinishi bolib, vebga asoslangan seminar, trening manolarini anglatadi) onlayn seminar, maruza, taqdimotlarni jonli rejimda veb texnologiyalar yordamida tashkil etish. Har bir ishtirokchi geografik joylashuvidan qatiy nazar ozining internet tarmogi orqali qatnashadi.

Vebinar onlayn rejimda yoki kompaniyaning korporativ tarmogida turli tadbirlar yoki masofaviy tarzda bilim olishni muvofiqlashtirish uchun moljallangan vosita hisoblanadi. Bunday korinishdagi zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish bir-biridan geografik jihatdan uzoqda joylashgan tashkilotlarning ofislari yoki filiallari orasidagi aloqani taminlash uchun xizmat qiladi.

Veb-seminar, vebinar texnologiyalari yordamida turli mavzudagi muzokaralar, onlayn uchrashuvlar, taqdimotlar kabi turli tadbirlarni olib borish imkoniyatini beradi. Bu esa oz navbatida vaqtni va moliyaviy harajatlarni tejaydi.

Bundan tashqari vebinar talim berishga yonaltirilgan davlat va nodavlat talim muassasalarida (yani oquv markazlari, konsalting maslahat markazlari bolishi mumkin) katta qiziqish uygotmoqda. Ushbu vebinarlar yordamida masofaviy maruzalar, anjumanlar, trening va oquv mashgulotlarni otkazish mumkin, bu esa oz navbatida ularga hamkorlik qiluvchilarning sonini oshishiga yaxshi xizmat qiladi.

Vebinar otkazish uchun serverga (bunday serverlar vebinarni tashkillashtiruvchi tashkilotniki yoki maxsus ijaraga olingan uskunalar boladi) ornatilgan maxsus dasturiy taminotlar majmuasidan foydalaniladi. Vebinarlar translyatsiyasini tashkil etish

Vebinar translyatsiyasini texnik tashkil etish bilan bogliq bolgan asosiy elementlar mavjud (4.2.8-rasm):

Xizmatni tanlash parametrlari:

     Ekran taqdimoti imkoniyati

     Boshqa maruzachilarni taklif qilish imkoniyati

     Interfeys qulayligi

Odatda maruzachi brauzer orqali faqat ozini korsata oladi. Bunday holatda, boshqa maruzachi yoki taqdimotni ulashning imkoni yoq. Ammo interfeys bilan ishlash sodda va tushunarli.

Videokoderlar translyatsiyani moslashuvchan ravishda sozlash imkonini beradi:

     Translyatsiya paytida maruzachini bir vaqtning ozida ozini ham taqdimotni ham korsata olishi.

     Traslyatsiya uchun bir nechta kameralardan yoki turli rakurslardan foydalanish.

     Jonli efirni ikkita maruzachi olib borish.

Videokoderlarning kamchiliklari shundaki, ularning interfeysi ancha murakkab va uni aniqlash uchun vaqt talab etiladi.

2. Onlayn translyatsiya (video oqim)

Maruzachi translyatsiyani koplab tomoshabinlarga yetkazishi uchun maruzachi va tomoshabin ortasida video oqimni efirga uzatishga imkon beradigan kanal bolishi lozim. Bu holda maruzachi, oz navbatida, efirga uzatiladigan xizmatni (dasturni) koradi, tomoshabin vebinar xonasini koradi, onlayn translyatsiya (video oqim) bularning barchasini birlashtiradi.

3. Vebinar xonasi (tomoshabin interfeysi)

Vebinar xonasining ajralmas elementlari: vebinar onlayn translyatsiyasi va vebinar ishtirokchilari sharh qoldirishlari uchun chat.

Vebinar xonasida ularning turlariga qarab boshqa bir qator elementlarni korishimiz mumkin:

        Taqdimot video orqali korsatish yoki alohida chiqarish mumkin.

        Havolalar va tavsif maruzachi yoki onlayn maktablarning sahifalari, kurs dasturiga havola, vebinar uchun korsatmalar. Kerakli malumotlarni qoshish mumkin.

        Tijorat bloklari kurs sahifasiga havola, buyurtma tugmasi (sorov qoldirish, tolov, oldindan tolov), kurs dasturi bilan blok va ariza shakllari.

        Dinamik bloklar vebinarda malum bir vaqtda paydo boladigan elementlar. Masalan, butun vebinar davomida sotuv blokini namoyish etish mumkin. Yoki uni faqat sotish paytida korsatiladigan qilib sozlash mumkin.

Uch turdagi vebinar xonalari mavjud:

1.            Xizmatning ozi. Bunday holda, xizmatning ozi uchta element sifatida ishlaydi. Masalan, YouTube da vebinarni otkazish ushbu turga kiradi.

2.            Saytga translyatsiyani joylashtirish. Buning uchun, odatda, YouTube va veb-sayt yaratuvchisining kombinatsiyasi qollaniladi. Ushbu turdagi vebinarlar xonasidan foydalanish uchun sizning kanalingizda

3.            Saytga translyatsiyani joylashtirish funksiyasi yoqilgan bolishi kerak. Agar siz ushbu parametrni sozlamagan bolsangiz, unda siz kanal egasi sifatida hech narsani sezmaysiz. Agar siz vebinar tashkil qilsangiz va uni inkognito rejimiga kirsangiz, videoning siz uchun mavjud emasligini korasiz. Tomoshabinlar translyatsiyani ham korishmaydi. Shuning uchun, akkaunt imkoniyatlarini diqqat bilan tekshirish lozim.

6.2. Onlayn mashgulotlarni otkazish uchun mavjud platformalar va xizmatlar paketlari

Vebinarlardagi bloklar standart tarzda joylashtirilgan. Bularning afzalligini qoyidagicha izohlash mumkin:

        Bu ishni soddalashtiradi, faqat kerakli sozlamalarni ornatish qoladi.

        Vebinar ishtirokchilari uchun bloklarning bunday joylashuvi tanish va qulaydir.

Vebinarni otkazish turini tanlashdi quyidagi parametrlarga etibor berish lozim:

        Chat.

        Dinamik va sotuv bloklarni qoshish imkoniyati.

        Turli xil qurilmalardan foydalanish imkoniyati.

        Foydalanuvchilarga qulaylik.

        Vebinar ishtirokchilarining maksimal soni.

        Barqarorlik.

        Avtomatik vebinar yaratish imkoniyati.

        Narxi.

        Tahlilning mavjudligi.

Hozirgi paytda onlayn mashgulotlarni tashkil etishda turli vebinar xizmatlari mavjud.

Pandemiya davrida Zoom video konferensiya dasturlaridan foydalanish ommalashdi. Dasturiy taminot yordamida togridan-togri havola orqali tashrif buyurish mumkin bolgan yopiq video suhbatlarni ishga tushirish imkoniyatini beradi. Tolovsiz 100 tagacha ishtirokchi bilan boglanish va 40 daqiqagacha suhbatlar otkazishga ruxsat beriladi. Asosiy xususiyatlari "kutish xonalari" ni yaratish va fonni almashtirish hisoblanadi.

Asosiy funksiyalari:

        havola va taklifnomalar orqali shaxsiy va guruh suhbatlariga kirish;

        ish stoli bilan birga video suratga olish;

        video chat bilan parallel ravishda matnli xabarlarni yuborish; tasir korsatish va "qolni kotarish" imkoniyati;

        ijtimoiy tarmoqlarga uzatish.

Zoom platformasiga muqobil bolgan bir nechta platformalar mavjud. Foydalanuvchilar Zoomning bepul rejasida taklif qilmaydigan yoki faqat yuqori darajadagi rejasida taqdim etadigan qoshimcha funsiyalarni xohlashlari tabiiy hol.

Masalan, 40 daqiqadan koproq vaqt davomida uchrashuvlar otkazish. Agar siz pullik rejalardan biriga otmasangiz, Zoom eng yaxshi variant bolmasligi mumkin.

Zoom ornini bosadigan xabar almashish va videokonferensaloqa dasturini 8 tasini tahlilini keltiramiz. Bazilari eng yaxshi bepul rejani taklif qilishadi, boshqalari esa eng yaxshi funksiyalarni taklif qilishadi.

1. Google Meet

Google Meet Zoom-ga alternativa, chunki aksariyat tashkilotlar allaqachon boshqa G Suite vositalaridan malum darajada foydalanmoqdalar. Google Meet uchrashuvning biroz uzoqroq davomiyligini taklif qiladi bepul rejada 60 daqiqa (Zoom-dan 20 daqiqa koproq), barcha uchrashuv uchun bir xil maksimal ishtirokchilarni (100) taklif qiladi.

Google Meet-ning bepul rejasi bilan taminlangan boshqa xususiyatlar:

              Cheksiz uchrashuvlar;

              Google nutqni aniqlashga asoslangan jonli subtitrlar (faqat ingliz tilida);

              Barcha qurilmalar bilan mos keladi: kompyuterlar, noutbuklar, Android va iOS;

              Tartibga solinadigan maketlar;

              Tashkilotchilar uchun boshqaruv elementlari (shu jumladan ovozni ochirish, ishtirokchilarni ochirish va mahkamlash);

              Ekran namoyishi;

              Gmail, Google taqvim, Office 365 va Outlook taqvim bilan integratsiya.

250 kishigacha bolgan onlayn uchrashuvlar uchun Enterprise rejasi mavjud.

Shuningdek, 100 000 tagacha ishtirokchilar bilan uchrashuvlarni translyatsiya qilish

(yoki veb-seminarlar otkazish) va Google Meet uchrashuvlarini Enterprise rejasi bilan yozib olish imkoniyati mavjud.

Google Meet juda kop ilgor funksiyalarga ega bolmasada, yuqori sifatli va muammosiz videokonferensiyalarni otkazish uchun kerak bolgan hamma vositalarni taklif etadi. Google Meet va Zoom ortasida tanlov qilishda hammasi sizga bir uzoqroq davom etadigan uchrashuvlar otkazish uchun moslashuvchanlikni beruvchi vositadan foydalanishga togri keladi va siz allaqachon foydalanayotgan vositalar bilan birlashadi.

Google shuningdek, turli maqsadlar uchun boshqa videokonferensaloqa platformalariga ega. Masalan, shaxsiy video qongiroqlar uchun Google Hangouts yoki Google Voice xizmatlaridan foydalanish mumkin.

2. Microsoft Teams

Microsoft Teams-bu Microsoft kompaniyasining bulutga asoslangan videokonferensaloqa dasturi bolib, u Windows tizimining songgi versiyasi Windows 11 da avtomat ravishda ornatiladi. Microsoft Teamsning aksariyat xususiyatlari Zoom platformasiga mos keladi:

*   60 daqiqagacha cheksiz guruh uchrashuvlari

*   Har bir uchrashuv uchun 300 tagacha ishtirokchi (Zoom-dagi 100 ishtirokchi)

*   Hamkasblar va mijozlar bilan cheksiz suhbat

*   Fayl almashish

*   Fonni ozgartirish

Shunday qilib, ehtiyojizga qarab Microsoft Teams tizimining Microsoft Teams Essentials (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 4), Microsoft 365 Business Basic (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 6) yoki Microsoft 365 Business Standard (har bir foydalanuvchi uchun oyiga $ 12,50) rejalarini tanlashingiz mumkin.

3. Skype

Skype Zoomga nisbattan ordinroq chiqqan platforma hisoblanadi. Dastlab, bu shaxsiy foydalanish uchun moljallangan video chat dasturi edi. Skype kopgina funksiyalarni bepul taqdim etadi va biznes uchun emas, balki jismoniy shaxslar uchun videokonferensaloqa platformasi sifatida rivojlanishda davom etmoqda.

Videokonferensaloqa dasturi quyidagilarni bepul taqdim etadi:

*   Konferensiya zalida 100 nafargacha ishtirokchi

*   Qongiroqlarni yozib olish

*   Fonni ozgartirish

*   Shifrlash

*   Ekran namoyishi

*   Fayl almashish (hajmi 300 MB gacha bolgan fayllar uchun)

*   Qongiroqni yonaltirish

Deyarli barcha funksiyalar bepul tarif rejasida mavjud, shuningdek, mobil va shahar telefonlariga qongiroqlarni amalga oshirish imkoniyati mavjud (cheksiz kop daqiqalar uchun tarif oyiga 2,99 dollar turadi). Shuningdek, siz boshqa mamlakatdan qongiroq qilish va qabul qilish uchun Skype raqamini olishingiz, shuningdek, xuddi osha mamlakatda bolganingiz kabi matnli xabarlarni yuborishingiz va qabul qilishingiz mumkin.

4. GoToMeeting

GoToMeeting hatto yeng arzon tarif rejasida ham 150 tagacha ishtirokchini va 50 tagacha munozara xonasini qollab-quvvatlaydi. Siz ushbu yozuvlar uchun yozuvlar va transkripsiyalar uchun cheksiz bulutli xotiraga ega bolasiz (faqat ikkita yuqori darajadagi rejalarda mavjud), shuning uchun yigilishlarda suhbatlarni tezda qidirishingiz mumkin.

GoToMeetingning eng katta kamchiligi bu bepul rejaning yoqligida, ammo pullik GoToMeeting rejalarida qoshimcha funksiyalar mavjud:

      Ekran namoyishi

      Interaktiv doska

      Chizish vositalari

      Smart Assistant (harakatlarni aniqlaydigan va uchrashuvdagi lahzalarni takidlaydigan mashinani organishga asoslangan aniqlash tizimi)

      Uchrashuv eslatmalari

      Slaydni PDF-ga otkazish (GoToMeeting taqdimot slaydlarini suratga oladi va xronologik tartibda tartiblangan va umumiy PDF-fayllarni yaratadi)

      Google Calendar va Microsoft Office 365 uchun plaginlar

Biroq, Gotomeetingda vebinar funksiyasi mavjud emas. Vebinarni otkazish uchun siz vebinarlar uchun GoTo mahsuloti GoToWebinarga qoshimcha pul sarflashingiz kerak boladi.


5. RingCentral

RingCentral videokonferensaloqa yechimiga muhtoj bolgan korporativ foydalanuvchilarga, shuningdek, aloqa va hamkorlik uchun boshqa vositalarga qaratilgan platforma hisoblanadi. RingCentral videokonferensaloqa vositasi sizga bizning royxatimizdagi bazi bepul vositalarga qaraganda koproq imkoniyatlarni beradi.

Masalan, RingCentral sizga 500 tagacha yigilish ishtirokchilari bilan videokonferensiyalar otkazishga imkon beradi, audio va video qongiroqlar ortasida almashish va qongiroqni toxtatmasdan uchrashuv uchun foydalanadigan qurilmani ozgartirish imkonini beradi.

RingCentral tizimida bepul reja mavjud emas. Pullik rejalarda quyidagi funksiyalar mavjud:

      Uchrashuvni yozib olish

      Hamkorlikni osonlashtirish uchun doska va izohlar

      Ekran namoyishi

      Real vaqt rejimida fayllarni tahrirlash

      50 munozara xonalari

      Mashhur CRM, Zapier, Microsoft Outlook, Google ish maydoni bilan integratsiya (Google Calendar, Gmail, va hokazo).

      Real vaqt rejimida tahlil

      10 000 ishtirokchilariga ruxsat beruvchi vebinar funksiyasi RingCentralning yagona kamchiliklari uning yuqori narxidir.

6. BlueJeans

BlueJeans bulutga asoslangan video konferensiya xizmati bolib, jismoniy shaxslar yoki korporativ foydalanuvchilar emas, balki kichik guruhlar uchun eng mos keladi.

Biroq, platforma bir nechta korporativ xususiyatlarni taqdim etadi. Misol uchun, siz faqat 50 000 tomoshabinni qabul qilishingiz mumkin. Bepul reja yoq, lekin siz BlueJeansni 7 kunlik bepul sinov muddati bilan barcha funksiyalar bilan sinab korishingiz mumkin.

BlueJeansning pullik rejalari (Standard, Pro i Enterprise) quyidagi xususiyatlarni taklif etadi:

Eng past, orta va eng yuqori darajalarda mos ravishda 50, 75 va 100 tagacha azo.

Windows, Apple qurilmalari (Mac, iPhone va iPad) va Linuxda mavjud.

Smart Meetings (uchrashuvdagi muhim fikrlarni qolga kiritish va ishtirokchilarga amallarni belgilashga yordam beradi)

Doska va izohlar

Fayl almashish

Shaxsiy va guruh chatlari

Ovoz berish, savol-javob, qol kotarish va boshqa interaktiv funksiyalar

Facebook tarmogida voqealarning jonli translyatsiyasi

Slack, Microsoft Office 365, Gong va boshqalar bilan integratsiya.

Umuman olganda, BlueJeans faqat video konferensiyadan boshqa koplab aloqa funksiyalariga muhtoj bolmagan kichik jamoalar uchun juda qulay platforma hisoblanadi.

7. Cisco Webex

Cisco HD video qongiroqlarni amalga oshirishga imkon beruvchi va fayl almashish va qongiroqlarni yozib olish kabi bir qator hamkorlik xizmatlarini taklif qiluvchi videokonferensaloqa vositasi.

Webex 100 daqiqalik uchrashuvlar uchun 50 tagacha jamoa azolarini qabul qilish imkonini beruvchi bepul rejani taklif etadi. Pulli rejaga otish orqali uchrashuv davomiyligini 24 soatgacha oshirishingiz mumkin. Ammo, agar siz koproq ishtirokchilarni joylashtirmoqchi bolsangiz, yuqori darajadagi rejalardan biriga otishingiz kerak.

Premium rejaga otish cheksiz miqdordagi xostlarga 100000 ishtirokchini qabul qilish imkoniyatini beradi. Pulli Webex rejalarda quyidagi qoshimcha xizmatlar taklif etiladi:

*   Interaktiv doska

*   Ekran namoyishi

*   Telefonga kirish

*   Qongiroqlarni yozib olish

*   Fayl uzatish

*   Transkripsiyalar

*   Sorovnoma

*   Brandmauer, SSO kabi yuqori darajadagi xavfsizlik

*   Office 365, Google Drive va Salesforce bilan integratsiya.

*   Mijozlarni onlayn qollab-quvvatlash

Cisco Webex shuningdek, uchrashuvga imo-ishora asosida javob berish kabi suniy intellekt funksiyalari bilan jihozlangan. Webex suniy intelekti, shuningdek, uchrashuvning eng muhim daqiqalarini topadi, ularni boshiga qoyadi va tegishli umumiy fayllarni ushbu daqiqalar bilan saqlaydi.

8. Jitsi Meet

Jitsi Meet bu bepul, ochiq manbali videokonferensaloqa yechimidir. Jitsi Meet jamoa bilan video orqali hamkorlik qilishning ajoyib usulidir. Uchrashuv havolasi yordamida yoki togridan-togri qongiroq qilib, 50 tagacha ishtirokchini uchrashuvga taklif qilishingiz mumkin.

Asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:

      Ekran namoyishi

      YouTube orqali jonli uchrashuvlar

      Taqdimotchini otkazish, rejalashtirilgan uchrashuvlarni korish va kelgusi uchrashuvlarni rejalashtirish uchun taqvimga ulanish.

      Har bir ishtirokchining ish stolini masofadan boshqarish

      Slack, Google va Microsoft uchun integratsiya

      Mavjud video sifati olchamlari: 1280Õ·20 (HD), 360Õ¶40 (SD) va

360Õ±80 (LD)

Jitsi Meet ochiq kodli platforma bolgani uchun uni sozlash oson va bir nechta qoshimcha funksiyalarni qoshish imkonini beradi.

Siz Jitsi Meetdan veb-ilova, Android yoki iOS mobil ilovasi yoki Chrome kengaytmasi orqali foydalanishingiz va uni Dropbox, Slack, Google Calendar va Microsoft 365 kabi boshqa vositalar bilan birlashtirishingiz mumkin.

Zoomga muqobil platformalarni ehtiyojga mos ravishda tanlashingiz mumkin. Ammo, agar sizga haqiqatan ham video suhbatlar kerak bolmasa, cheksiz qongiroqlar va matnli xabarlarni taklif qiladigan eng yaxshi bepul qongiroq dasturlaridan birini ham ishlatishingiz mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar va internet resurslar

1.       https://cs.msu.ru/sites/cmc/files/docs/tehnicheskoe_rukovodstvo.pdf

2.       https://newlms.magtu.ru/pluginfile.php/1349817/mod_label/intro/Zoom.pdf

https://clickthis.blog/8-luchshih-alternativ-zoom-dlya-besplatnyh-gruppovyhvideokonferenczij/?ysclid=lcods58oxx175369707


 

IV.AMALIY MASHGULOT MATERIALLARI

1-amaliy mashgulot: Raqamli talim resurslari va dasturiy mahsulotlari

       1.Elektron talim resurslarining tashkil etuvchilari va taqdim etish shakllari

       2. RTR ishlab chiqishning instrumental vositalari va dasturlash tilllari

Elektron talim resurslarini yaratish jarayoniga turli yonalish boyicha mutaxasislarni jalb qilish zarur, hech bolmaganda ularning fikrlarini organib chiqish kerak. Bunday mutaxasislar qatoriga quyidagilar kiradi:

       Elektron oquv resurslarini yaratish jarayonida psixologik-pedagogik, texniktexnologik, estetik va ergonomik talablar qoyiladi. Elektron darslik, Elektron malumotnoma va uslubiy qollanma kabi dasturiy mahsulotlar qoyilgan didaktik talablarga javob berishi kerak. Didaktik talablar talim berishning spesifik qonuniyatlariga va mos ravishda talim berishning didaktik tamoyillariga mos kelishi kerak.

       Dasturni yaratish jarayoni aniq mantiqiy davom etadigan harakatlardan iborat bolib, ularni bajarish natijasida ishga yaroqli, qonun-qoidalarga asosan rasmiylashtirilgan dastur mahsuloti yaratiladi. Dastur buyurtmachining texnik shartlariga javob berganda ishga yaroqli deb hisoblash mumkin. Uni oquv jarayonida qollash yoki Internet tarmogiga ulangan kompyuterga joylashtirish mumkin.

       Talim tizimini uslubiy va dasturiy taminotiga yonaltirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida oquv jarayonini tashkil etish otkazish va boshqarishni avtomatlashtirishda elektron talim resurslari markazini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etishi takidlanadi.

Elektron oquv nashrlari oquv dasturiga mos keluvchi turli maruzalar,

seminarlar, laboratoriya ishlari va keys texnologiyalar.

Multimediali orgatuvchi dasturlar animatsiya va tovushli kuzatuvli oquvkurslari.

Elektron darsliklar oqitishni avtomatlashtirishga moljallanganelektron oquv nashri.

Elektron oquv qollanmalar fanning alohida bolimlari, mashqlar yoki masalalar toplami, malumotnoma va boshqalar bormoqda.

Elektron oquv adabiyotlari zamonaviy axborot texnologiyalari asosida malumotlarni jamlash, tasvirlash, yangilash, saqlash, bilimlarni interaktiv usulda taqdim etish va nazorat qilish imkoniyatiga ega bolgan manba hisoblanadi. Elektron nashr (EN)-bu grafikli, matnli, raqamli, nutqli, musiqali, videofoto va boshqa axborot obektlaridan iborat bolgan jamlanmasi hisoblanadi. EN magnitli (magnit tasmalarda, magnit disklarda), optik (CD-ROM, CD-R, CD-RW, DVD) elektron axborot tashuvchi vositalarida hamda kompyuter tarmogida chop etilishi mumkin.

Oquv elektron nashr (UEN)-oquv materiallarning tizimlashgan tarkibidan iborat bolishi, ilmiy-amaliy bilim sohalari boyicha mos ravishda talaba va oquvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va faolligining taminlashi. Gipermatn- elektron shaklda taqdim etilgan hamda tarmoqlangan boglanishlar tizimi bilan taminlangan va uning bir fragmentidan boshqasiga yoki qandaydir ierarxiyalar orqali darxol otish imkoniyatlari oldindan berilgan matn. Gipermediya tarkibiga turli tipdagi tuzilgan axborot vositalaridan (matn, illustrasiya, tovush, video va boshqalar) tuzilgan gipermatn.

Masofali oqitish-oquv yurtidan uzoq masofadagi jismoniy shaxsga (talabalar) oqituvchilarning doimiy maslaxat olish bilan talim olish imkoniyatini taminlaydigan zamonaviy pedagogik, kompyuterli va telekommunikatsion texnologiyalar, uslublar va vositalar majmuasi. Oqitishning masofali shakli oquv jarayonini joriy qilishga vaqtinchalik va hududiy talablarni reglamentlashtirmaydi. Elektron darslik (ED)-kompyuter texnologiyasiga asoslangan oquv uslubini qollashga, mustaqil talim olishga hamda fanga oid oquv materiallar, ilmiy malumotlarning har tomonlama samarador ozlashtirilishiga moljallangan bolib:

oquv va ilmiy materiallar faqat verbal (matn) shaklda; oquv materiallar verbal (matn) va ikki olchamli grafik shaklda; multimedia (multimedia- kop axborotli muhit) qollanmalar, yani malumot uch ulchamli grafik korinishida, ovozli, video, animatsiya va qisman verbal (matn) shaklda; taktil (xis qilinuvchi, seziluvchan) xususiyatga ega, oquvchini kompyuter ekrani olamida ozining stereo nusxalari tasvirlangan real olamga kirib borishi va undagi obektlarga nisbatan tasavvurini yaratadigan shaklda ifodalanadi. Elektron darslik- universal dasturiy taminot bolib, u muayyan kasbiy faoliyatning uoqish turlari yoki axborot turlari yoki axborot turlarini qayta ishlashni avtomatlashtirishga imkon beradi.

RTR ishlab chiqishning instrumental vositalari va dasturlash tillari

Instrumental vositalar ETT-da foydalanish uchun talab qilinadigan shaklda oquv materiallarini taqdim etish uchun ishlatiladigan dasturiy va axborot taminoti.

Instrumental vositalarni ikki guruhga bolish mumkin:

1)                Internet Web-texnologiyalarga yonaltirilgan va maxsus qimmat vositalardan foydalanmaydigan ommaviy vositalar;

2)                elektron darsliklarni maxsus yaratishga qaratilgan instrumental vositalar. Birinchi guruhga HTML matn muharrirlari, grafik muharrirlari, malumotlar formatini ozgartiruvchi dasturlar, audio va video roliklarni yaratish uchun vositalardan foydalanishni ham kiritish mumkin. Ushbu texnologiyada boshlangich moliyaviy xarajatlarni minimallashtirish, malakali foydalanuvchilar esa yaratilgan elektron darsliklarni yangilash va moslashtirishlari mumkin boladi. Shu bilan birga, elektron darsliklarning yaratilishida vaqt sarflanishining kopayishi uning yetishmovchiligi sifatida tavsiflanadi.

Elektron darsliklarni tezroq yaratish integrallashgan dasturiy vositalar yordamida amalga oshirilishi mumkin. Integrallashgan dasturiy vositalarga misol qilib Learning Space, Lotus-firmasining IBM Workplace Collaborative Learning

Authorizing Tool, Asymetrix kompaniyasining ToolBookII, Britaniya

Kolumbiya universitetining WebCT, Macromedia kompaniyasining

AuthorWare va boshqalarni sanash mumkin.

Zamonaviy oquv tizimlariga multimediya, masofaviy oqitish va elektron tijorat sohalarida tayyor yechim va dasturiy taminotining eng yirik yaratuvchisi hisoblangan rossiyaning GiperMetod kompaniyasining mahsulotlari hisoblangan TrainingWare, eLearning Server 3000 v2.0, eLearning Office 3000, IBM Workplace Collaborative Learning va HyperMethod 3.5 larni sanab otishimiz mumkin.

SunRav BookEditor dasturida elektron darslikning dasturiy taminoti Elektron darslikni (ETT) loyihalash didaktik va dasturiy loyihalashga bolingan. Elektron darslikning didaktik loyihasini ishlab chiqishda va uning dasturiy taminotida biz bugungacha barqaror tura olgan, vaqt sinovidan otgan, yondashuvlar asosida ish olib boriladi.

SunRav BookEditor dasturida elektron darslikning dasturiy taminoti cheksiz miqdordagi boblar, bolimlar va kichik bolimlardan iborat bolishi mumkin va ornatilgan avtomatlashtirilgan ishlab chiqish vositalari yordamida amalga oshiriladi, ular quyidagilar: EXE fayllari shaklida elektron kurs yaratish, CHM, HTML, PDF formatlarida va har qanday boshqalarda bir xil (shablonlarni ishlatib) imkon beradi. Kitoblarni ovozlashtirish, sahifalarni avtomatik ravishda ogirish, matnli, HTML, RTF va MS Office hujjatlarini oqiy oladigan bepul dastur bilan birga CD va DVD disklarda tarqatish mumkin. Shuningdek, ZIP arxivlarini oqish va yozish imkonini beradi.

2-amaliy topshiriq; Masofiviy talim platformalari uchun video kontent yaratish

XIX asr oxirida kino saati vujudga kelishi bilan yangi vizual aloqa usulidan nafaqat kongil ochish uchun, balki talim maqsadlarida ham foydalanish mumkinligi aniq boldi: oquv filmlarini yaratilishi goyasi birinchi 1897 yilda vujudga kelgan bolib, XX asrning boshida esa koplab davlatlar maktablar uchun oquv filmlarini markazlashtirilgan holda ishlab chiqarishni rejalashtira boshladilar.

Video format paydo bolganiga bir asrdan oshdi. Shu vaqt ichida videoning talim maqsadlarida foydalanish uchun bir qancha tushunchalar shakllandi.

Keling, ulardan bazilarini sanab otamiz:

o  Sodda va murakkab konikmalarni rivojlantirish, malaka oshirish va qayta tayyorlashning samarali vositasi bolib xizmat qiladi.

o  Diqqat-etiborni jalb qiladi, qiziqishni oshiradi.

o  Yangi va murakkab malumotlarni idrok etishni osonlashtiradi.

o  Boshqa turdagi oquv materiallarini (matn, jadvallar, diagrammalar) boyitadi.

o  Oquv materialini turli nuqtai nazardan taqdim etishni osonlashtiradi.

o  Real hayotda jonli ravishda namoyish etib bolmaydigan hodisalar va vaziyatlarni (laboratoriya tajribalari, tabiiy fanlarni organish va h.k.) namoyish etish uchun xizmat qiladi.

o  Muhokama uchun boshlangich nuqtaga aylanadi.

ATD[9], Garvard Business Publishing Education[10], Digital Information World[11] va Kaltura[12] tahliliy hisobotlariga kora, video format taqdimotning boshqa shakllari, masalan, matn bilan taqqoslaganda samarali ekanligi isbotlangan.

Топ-менежерлар янги Ўқитувчилар видеодан Талабалар

59% материалларни видео форматида ўрганишни 84% фойдаланиш талабалар фаолиятига ижобий 67% видеони самарали деб билишади

маъқул кўришади таъсирини таъкидлашди

Videokontent ommaviy onlayn kurslarning asosiy omili hisoblanadi. Video maruzalar bir qator afzalliklarga ega.

Birinchidan, video korgazmalilikning turli korinishlarinini sintez qiladi: eshitish, vizual, lingvistik-vaziyat, predmet, obrazli. Amalda, videoni tomosha qilish, tinglash yoki oqish mumkin (subtitrlar). Bu esa individual (imkoniyati cheklanganlar) ravishda oqitish uchun asos yaratadi.

Ikkinchidan, ovozli malumotlarni taqdim etishda yuz ifodalari, imo-ishoralar, tana harakatlari, ishtirokchilarning shaxsiy va tashqi korinishlari muhim ahamiyatga ega.

Uchinchidan, video koproq hissiy tasirga ega (matn bilan taqqoslaganda). Bu oquvchilarda ijobiy his-tuygular va tasirchanlikni uygotadi, ularning motivatsiyasini oshiradi.

Video maruzalar shaxsga yonaltirilgan talimga tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi: talaba oquv materialini ozlashtirish tezligiga mos ravishda materialni organishi mumkin, agar kerak bolsa, muhim yoki notogri tushunilgan qismlarga qaytishi mumkin.

Wondershare Filmora bu yangi boshlanuvchilar va oddiy foydalanuvchilar uchun moljallangan eng yaxshi video tahrirlash dasturlaridan biri. Unda yuqori sifatli videolarni yaratish uchun kerak bolgan hamma narsa mavjud.

Afzalliklari:

           Dasturni har kim ozlashtirishi oson, hatto u ilgari hech qachon videoni tahrir qilmagan bolsa ham.

Kamchiliklari:

           Storyboard tahririni qollab-quvvatlamaydi.

Ishni boshlash

Filmora dasturini ishga tushirish uchun dasturiy taminot belgisini ikki marta bosing. Bu ishga tushirish oynasini ochadi, unda 3 ta variant mavjud: loyiha kutubxonasi, yangi loyiha va mavjud loyihani ochish. Loyiha kutubxonasi bu yerda eng songgi loyihalar mavjud bolib, ularning oxirgi ozgartirilgan sanalari boyicha tartiblangan. Uni ochish uchun loyihani ikki marta bosing. Shuningdek, siz oynaning ong tomonidagi axlat qutisi belgisini bosish orqali loyihalarni ochirib tashlashingiz mumkin. Qidiruv satriga loyiha nomini kiritish bu malum bir loyihani topishning yana bir usuli. Kompyuteringizda saqlangan loyihalardan birini tanlash uchun loyihani ochish tugmasini bosing ([fayl nomi].wfp). Tahrirlash interfeysiga kirish va butunlay yangi loyihani boshlash uchun yangi loyiha tugmasini bosing.

Tahrirlash interfeysi

Ishga kirish da qaysi variantlarni tanlamasligingizdan qatiy nazar, dastur tahrirlash interfeysini ochadi:

* Mediateka bu yerda siz barcha medifayllarni, shu jumladan videokliplar, fotosuratlar va musiqalarni topasiz. Shuningdek, u sizning loyihalaringizda foydalanishingiz mumkin bolgan otishlar, effektlar va boshqa koplab manbalarni oz ichiga oladi.

* Oldindan korish oynasi videoni vaqt shkalasida korsatadi. Ijro etish nuqtasi pozitsiyasi pastki ong burchakdagi vaqt kodida korsatiladi. Videoning malum bir nuqtasiga otish uchun yangi vaqt kodini kiritishingiz mumkin. Shuningdek, u harakatsiz tasvirni toliq aniqlikda saqlashi va uni avtomatik ravishda mediatekangizga rasm sifatida qoshishi mumkin bolgan oniy tasvir tugmachasiga ega.

* Uskunalar paneli koplab tahrirlash buyruqlariga oson kirish imkonini beradi. Siz vaqt shkalasini kattalashtirishingiz va kichraytirishingiz va kesish va tezlik kabi turli xil vositalarga kirishingiz mumkin.

* Vaqt jadvali bu sizning loyihangiz uchun media va effektlar saqlanadigan joy.

Asosiy tahrirlash

Media fayllaringiz (videolar, rasmlar va boshqalar) import qilingandan song, siz togridan-togri Wondershare Filmora dasturidan foydalanishni boshlashingiz mumkin.

Mediatekada kliplarni tanlash:

* Media faylni tanlash uchun uning eskizini bosing.

* Media fayllar ketma-ketligini tanlash uchun birinchi eskizni bosing, Shift tugmachasini bosib ushlab turing va keyin oxirgi eskizni bosing.

Qidiruv paneli yordamida malum bir media fayllarni topish mumkin.

Mediatekadan multimediani ochirish:

* Kutubxonada ochirmoqchi bolgan klipni tanlang va ochirish tugmasini bosing.

Kutubxonadan videoklipni yoki boshqa mediafaylni ochirishda siz uni faqat Filmoradan ochirib tashlaysiz, lekin uni kompyuterdan olib tashlamaysiz.

Vaqt shkalasiga video va boshqa media fayllarni qoshish:

1.             1-usul loyiha eskizini bosing, song uni vaqt shkalasiga torting.

2.             2-usul kerakli media eskizini bosing va quyidagi variantlardan birini tanlang:

o      Qoyish ijro maydonidagi tanlangan trekka media qoshing. Kiritilgan vositaning ong tomonidagi trekda allaqachon mavjud bolgan har qanday vosita kiritilgan klipning uzunligiga ong tomonga siljiydi.

o      Qayta yozish - media fayllaringizni ijro maydonidagi tanlangan trekka

qoshing va bu yerda mavjud bolgan barcha effektlarni almashtiring.

o      Qoshish (oxiriga qoshish) tanlangan trekdagi oxirgi qism sifatida media

qoshing.

o      Yangi trekka qoshish boshqa media fayllari bolmagan yangi yaratilgan

trekka mediafaylni qoshing.

Bloklangan treklarga media fayllarni qosha olmaysiz. Odatda, videolarni kesish amalga oshiriladi.

Videoga qoshilish

Birlashtirish funksiyasi bir nechta videokliplar bolgan va ularni bittasiga birlashtirmoqchi bolgan holatlar uchun moljallangan. Videolarni birlashtirish uchun ularni vaqt shkalasiga kerakli tartibda joylashtiring va ularni bitta video sifatida eksport qiling. Videokliplar sifatini takomillashtirish oq rang balansi, ohang, rang, yoruglik, HSL va vinetkalarni sozlash orqali amalga oshiriladi:

* Tahrirlash paneliga otish uchun vaqt shkalasidagi kerakli klipni ikki marta bosing va rang menyusini tanlang.

* Rang harorati, rangi, kontrasti, toyinganligi va yorqinligini sozlash uchun slayderlarni torting. Agar siz aniq sozlamani bilsangiz, raqamli qiymatni ham kiritishingiz mumkin. Agar siz videongizning butun korinishini birdaniga ozgartirmoqchi bolsangiz, 3D LUT effektlari ham mavjud. Yangi sozlamalar videoning korinishiga qanday tasir qilishini korish uchun oldindan korish oynasini koring.

* Kengaytirilgan rang sozlamalari paneliga otish uchun Qoshimcha tugmasini bosing, u erda siz oldindan ornatilgan sozlamalarni, shuningdek ranglar, yoruglik, soyalar, toyinganlik, yorqinlik, vinetkalar va boshqalarni sozlash variantlarini topasiz.

* Bundan tashqari, klipni ong tugmasini bosib, asboblar panelidagi rangni togrilash yoki rangni tanlash orqali Kengaytirilgan sozlamaga kirishingiz mumkin.

Stop-kadr bu sizning videoklipingizning bitta kadrni aks ettiruvchi harakatsiz tasvir. Odatda, toxtash kadrlari videongizning malum bir nuqtasida vaqt toxtab qolgandek taassurot qoldirish uchun ishlatiladi. Filmorada toxtash kadrini qanday yaratish haqida:

1.                      Vaqt shkalasida ijro etish nuqtasini kerakli bolgan kadrga otkazing.

2.                      Uskunalar panelidagi tezlik olchagich belgisini bosing va Stopkadrni tanlang.

3.                      Uning chetini sudrab, toxtash kadrining davomiyligini belgilang. Bundan tashqari, Fayl/Nastroyki/Redaktirovanieni tanlash orqali standart toxtatish kadrining davomiyligini ozgartirishingiz mumkin.

Videokliplar hajmini ozgartirish:

* Agar siz videoklipning olchamini ozgartirishingiz kerak bolsa, uni vaqt shkalasiga torting.

* Fayl hajmini kamaytirish uchun eksport oynasida piksellar sonini, kadrlar tezligini va bit tezligini ozgartirishingiz mumkin.

* Agar siz video displey hajmini ozgartirishingiz kerak bolsa, Masshtab slayderidan foydalaning.

Effektlarni qollash

Filtrlar va qoplamalar yordamida sizning ijodiy imkoniyatlaringiz cheksiz boladi. Siz bir necha marta bosish orqali videongizning korinishini keskin ozgartirishingiz mumkin. Wondershare Filmora sizga xohlagancha effektlar va qoplamalar qoshish imkonini beradi. Buni amalga oshirishning uchta usuli mavjud:

1.                      Mediatekada effektlarni bosing va keyin loyihangizga qoshmoqchi bolgan filtrlar yoki qatlamlarni tanlang.

2.                      Sichqoncha korsatgichini foydalanmoqchi bolgan effektning eskizi ustiga olib boring. Ortada qoshish belgisini korsangiz, ustiga bosing effekt vaqt shkalasiga qoshiladi.

3.                      Filtrni/qoplamani torting va uni togridan-togri vaqt shkalasidagi videoklipga qoying. Effektlar butun videoklipga qollaniladi.

Agar siz 16:9 videodagi portret (9:16) klipni tahrirlayotgan bolsangiz, qora chiziqlarni almashtirish uchun fonni xiralashtirish filtrlarini qoshishingiz mumkin. Filtrlar / qoplamalarni olib tashlash uchun ikkita usuldan birini ishlating:

1.                      Vaqt jadvalidagi filtr/qoplamani tanlang va klaviaturadagi Del tugmasini bosing.

2.                      Vaqt jadvalidagi filtr/qoplamani ong tugmasini bosing va menyudan ochirishni tanlang.

Filtrlarni sozlash

Barcha filtrlar va qoplamalar tematik toifalarga bolinadi (masalan, Faux Film yoki Bokeh Blurs), shuning uchun ularni topish oson. Effektlar menyusiga oting va toifalarni korish va korib chiqishni boshlash uchun ekranning chap tomoniga qarang. Wondershare Filmora sizga filtr effektlarining davomiyligini yoki shaffofligini ozgartirishga imkon beradi:

* Standart uzunlik besh soniya, lekin uning davomiyligini ozgartirish uchun vaqt shkalasidagi effektning chetini sudrab qoyishingiz mumkin.

* Alfa-shaffoflik 0-100 qiymatiga ega bolishi mumkin. Pastki qiymat filtrni yanada shaffof qiladi. Shaffoflikni sozlash uchun vaqt shkalasidagi filtrni ikki marta bosing.

Tanlama filtrlar:

* Effektlar menyusidagi effekt / filtrni ong tugmasini bosing va Dobavit v izbrannoeni tanlang. Keyin effektni tezda topish uchun Izbrannoe toifasiga oting.

Elementlar

Elementlar bu sizning videongizni bezash uchun foydalanishingiz mumkin bolgan harakatlanuvchi grafikalar. Ular video sifatini oshirish uchun videokliplaringiz orasiga qoshilishi mumkin. Filmora 20 dan ortiq bepul tovushlarni oz ichiga oladi.

Loyihangizga element qoshish uchun:

* Elementsga oting va loyihangizga qoshmoqchi bolgan elementni tanlang.

* Uni vaqt shkalasiga torting.

Elementlarni ochirish uchun:

1.                      Ochirmoqchi bolganni tanlang va klaviaturadagi Del tugmasini bosing.

yoki

2.                      Vaqt jadvalidagi elementni ong tugmasini bosing va menyudan ochirishni tanlang.

Elementni saqlash uchun uni elementlar menyusida ong tugmasini bosing va Izbrannoe qoshishni tanlang. Loyihangizga video yoki rasmlar ortasida otishni qoshish uchun:

*      Otish bolimiga oting, ozingiz yoqtirgan otishni toping va uni ikkita klip orasidagi vaqt shkalasiga torting.

Otishni alohida videoklipga yoki rasmga qollash uchun:

*      Videoklipni yoki rasmni vaqt shkalasiga torting.

*      Otish menyusini oching.

*      Otishni tanlang va uni vaqt shkalasidagi videoklip yoki rasmning boshiga yoki oxiriga torting.

Otish davomiyligini ozgartirish uchun vaqt shkalasida ikki marta bosing va keyin yangi davomiylikni kiriting. Shuningdek, siz videoklip yoki rasm ichidagi boshlangich yoki tugash nuqtasini oldinga yoki orqaga bosishingiz va sudrab borishingiz mumkin. Odatiy davomiyligi 2 soniya.

Kengaytirilgan tahrirlash

Videoni teskari ijro etish uchun quyidagi amallarni bajaring:

*      Dasturni ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni tanlang.

*      Import tugmasini bosing yoki videoni tortib joylashtiring.

*      "Polzovatelskaya skorost" panelida "Vosproizvesti videoklip v obratnom poryadke"ni belgilang.

Shuningdek, uskunalar panelidagi tezlik belgisini togridan-togri bosishingiz va teskari tugmasini bosishingiz mumkin.

Videoni barqarorlashtirish uchun:

*      Dasturni ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni tanlang.

*      Importni bosing yoki videoni tortib joylashtiring.

*      Vaqt jadvalidagi videoklipni ikki marta bosing yoki Pokazat svoystva (Izmenit)ni tanlash uchun ong tugmasini bosing. Keyin mediatekada barqarorlikni korasiz.

*      Kerakli natijaga erishganingizdan song, OK tugmasini bosing.

Kompyuter ekranini yozib olish uchun:

*      Dasturni ishga tushiring va "Sozdat novыy proekt"ni tanlang.

*      Zapis ekrana PKni tanlang.

Panorama va kattalashtirish

Ken Berns effekti deb ham ataladigan Panorama va kattalashtirish effekti asosiy obektlarni asta-sekin kattalashtirishga va ularni bir-biridan ikkinchisiga panorama qilishga imkon beradi:

1.                      Videoni trekka torting (vaqt shkalasining birinchi qatori).

2.                      Videoni tanlang, ong tugmasini bosing va Obrezat i Uvelichitni belgilang.

3.                      Panorama va Zumni tanlang, shunda siz korish oynasidagi videoklipning tepasida " Start " va " End " deb belgilangan ikkita kadrni korasiz.

4.                      Dastlabki kadrni tanlang, uni sudrab olib tashlang va klipning boshi kerakli tarzda yaratilguncha olchamini ozgartiring.

5.                      3-bosqichni takrorlash orqali kadrning oxirini tanlang. Tezkor natijani korish uchun ijro etish tugmasini bosishingiz mumkin. Agar u sizning kutganingizga mos kelmasa, amalni takrorlash uchun Sbros tugmasini bosing.

6.                      Sozlamalarni saqlash uchun OK tugmasini bosing.

Videoni eksport qilish

Tayyor videolaringizni qanday saqlash, eksport qilish va baham korish mumkin:

*   Videoni kompyuterga eksport qiling.

Videoni kompyuteringizga eksport qilish uchun eksport tugmasini bosing va "Lokalnыy"yorligini tanlang. Keyin eksport uchun formatni tanlang. Filmora quyidagi formatlarni qollab-quvvatlaydi: WMV, MP4, AVI, MOV, F4V, MKV, TS, 3GP, MPEG-2, WEBM, GIF i MP3.

Chiqish amalga oshirilgandan song, siz videoning nomini ozgartirishingiz va uning joylashuvini kompyuterda ozgartirishingiz mumkin. Bundan tashqari, chiqish piksellar sonini, kadrlar chastotasini, hajmini va davomiyligini togridantogri dasturda tekshirishingiz mumkin. Eksport sozlamalarini ozgartirish uchun (masalan, piksellar sonini, bit tezligini va kadrlar chastotasini) sozlamalar tugmasini bosing. Videoni asl sozlamalari bilan eksport qilish tavsiya etiladi.

Eksport parametrlarini sozlashni tugatgandan song, ularni saqlash uchun OK tugmasini bosing. Keyin, Sozlamalar oynasini yopganingizdan song, eksport oynasidagi eksport tugmasini bosing.

*   Ishga tushirish uchun qurilmaga eksport qilish.

"Format" bolimidagi "Ustroystvo" yorligida siz turli xil qurilmalar uchun ideal sozlamalarga muvofiq video chiqishni tanlashingiz mumkin, masalan: iPhone, iPad, Apple TV, telefonы Samsung Galaxy, PlayStation 4s va boshqalar. Sozlamalar tugmachasini bosish orqali sozlamalarga qolda ozgartirishlar kiritishingiz mumkin. Tugatgandan song eksport tugmasini bosing.

*   Videoni ijtimoiy tarmoqlarga togridan-togri yuklab olish.

Siz videolaringizni, hatto 4K-da ham togridan-togri YouTube yoki Vimeoga yuklashingiz mumkin. Loyihani yuklab olmoqchi bolgan sayt uchun kirishni amalga oshirish kerak boladi.

*   DVD yozish.

Siz videoni DVDga yozishingiz mumkin. DVD yorligini tanlang va tomonlar nisbati va disk turi kabi kerakli variantlarni belgilang.

Suv belgisi

Filmora9 bepul sinovli va pullik litsenziya ortasida faqat bitta farq bor: bepul versiyadan eksport qilingan videolarda Filmora suv belgisi boladi. Agar siz bepul versiyadan foydalangan bolsangiz va endi videoni suv eksport qilmoqchi bolsangiz:

1.                       Loyihani saqlang. Loyiha faylini va barcha asl hujjatlarni ozgarishsiz saqlaganingizga ishonch hosil qiling (yani videoklipni kompyuterdan ochirmang).

2.                       Filmoraning pullik versiyasiga yangilang. Tanlash uchun ikkita alohida pullik reja mavjud: umr boyi rejasi va yillik obuna.

3.                       Loyihani oching va royxatdan oting. Loyihangizni yana oching va Wondershare identifikatoringizni kiritish uchun yuqori ong burchakdagi hisob belgisini bosing. Qalqib chiquvchi oyna sizga muvaffaqiyatli royxatdan otganingizni korsatadi. Oynani yopish uchun OK tugmasini bosing.

4.                       Suv belgisiz eksport qilish. "Eksport" tugmasini bosing va chiqish fayli uchun formatni tanlang. Eksportdan song videoni oching va suv belgisi yoqligini korasiz.

Wondershare Filmora bir martalik va yangi boshlanuvchilar uchun yaxshi tanlovdir, ammo loyihalaringizni koproq nazorat qilish uchun boshqa, yanada rivojlangan muharrirlarni korib chiqishga arziydi.

3-amaliy mashgulot: Onlayn mashgulotlarni tashkil etishda raqamli texnologiyalardan foydalanish

Onlayn Zoom platformasi internet aloqasidan foydalanib, videokonferensiyalar, seminarlar, onlayn videodarslar tashkil qilishga moljallangan dastur hisoblanadi.

Zoom konferensiyalarida oddiy ishtirokchi sifatida qatnashish uchun royxatdan otish talab qilinmaydi, guruhga boglanish yoki xos identifikator yordamida qoshilish kifoya. Lekin video konferensiyalarni tashkil etish uchun royxatdan otish zarur.

Royxatdan otish kompyuter uchun ham, mobil qurilmalar uchun ham orinli bolib, uni amalga oshirish bir-biridan ozgina farq qiladi.

Kompyuter i noutbuklarda royxatdan otish

Royxatdan otishning sodda yollaridan biri quyidagicha:

1.    Zoomning rasmiy sayti https://zoom.us/ ga kiriladi va

tugmasi bosiladi;

Dastavval tugilgan sananingizni toldirish taklif etiladi (17 yoshga tolmaganlar uchun royxatdan otishga ruxsat berilmaydi);

2.    Moviy rangli Prodoljit tugma bosiladi.

3.    Ekranda paydo bolgan yangi Grafaning yuqoridagi katagiga ozingizning elektron pochtangiz manzilini kiritasiz.

4.    Pastdagi qatorga rasmdagi tekshiruv kodni uchun taklif etilgan belgilarni kiritasiz.

5.    Registratsiya tugmasini bosasiz.

6.    Sizning elektron pochtangizga bir minut mobaynida Zoom saytidan xat kelib tushadi. Agar shu vaqt mobaynida xat korinmasa, Spam katalogini tekshirib korish kerak boladi.

7.    Aktivlashtirish tugmasini bosasiz.

Ekranda ingliz tilida savol paydo boladi. Tizim talim muassasa nomidan royxatdan otayotganlingiz haqida soramoqda. Ortiqcha malumotlar kiritib otirmaslik uchun Net song Prodoljit tugmalarini bosish yetarli.

Yangi paydo bolgan ekranda ismi-sharifingizni korsating hamda keltirilgan korsatmalar asosida parolni kiriting.

Tasdiq uchun Prodoljit tugmasini bosing.

Ekranda paydo bolgan tasvirda Propustit tugmasini bosasiz. Shuning bilan royxatdan otish yakunlanadi.

Brauzerning royxatdan otish bolimini yopish hamda Zoom dasturini kompyuteringizda ishga tushirishingiz mumkin.

Hosil bolgan titul ekrandagi ajratib korsatilgan tugmani bosing:

Zoom platformasidan foydalanib, kompyuterda konferensiya tashkil qilish

Yuqorida takidlanganidek, dastlabki bajariladigan ish bu kompyuteringizga Zoom dasturini ornatishdan iborat. Buning uchun rasmiy saytlardan Zoom dasturini yuklab olamiz.

Yuklash songgida kompyuterning ish stolida dasturning yorligi paydo boladi. Uni faollashtirib, Voyti v tugmasini bosib dasturda royxatdan otamiz.

 

Agar Zoom da akkauntga ega bolmasangiz, u holda tizimga kirishning eng tez

usuli Google yoki Facebookdagi akkauntlardan foydalanishdir.

bosamiz (oz kompyuteringizda birinchi marta royxatdan otganingizdan song, keyingi ZOOM dasturi yorligini bosishda bevosita asosiy ekran paydo boladi).

kirishni anglatuvchi Voyti v konferensiyu s ispolzovaniem zvuka kompyutera piktogrammalari taklif etiladi.

sozlash mumkin. Buning uchun videoni sozlash tugmasini bosiladi,

ekranda sozlash ruknlari korsatilgan menyu paydo boladi.

Misol uchun ekran foni yoki maska qollash kerak bolsa, Fon i filtrы ruknini bosamiz.

Bu yerda turli effektlarni tanlashimiz yoki fonni ozgartirishimiz mumkin.

Konferensiyani tugatish uchun Zavershenie tugmasi bosiladi. Konferensiyani bir kishi uchun yoki barcha qatnashchilar uchun tugatish mumkin.

Zoomda konferensiya qanday tashkil etiladi.

1. Zoom da konferensiyani rejalashtirish

Konferensiya rejalashtirish uchun asosiy menyudagi zaplanirovat tugmasini bosamiz.

Ekranda quyidagi tasvir paydo boladi:

Tema grafasiga konferensiya yoki dars mavzusini yozishingiz mumkin. Keyin konferensiyani boshlanish vaqtini kiritamiz. Prodoljitelnost grafasiga konferensiyaga moljallangan vaqtni kiritamiz. ZOOM platformasida davomiyligi 40 minutgacha bolgan konferensiya yoki dars bepul tashkil etiladi. Songra Prodoljit tugmasini bosamiz.

Rejalashtirigan konferensiyaga taklifnomalardan nusxa (kopiya) olib, uni qatnashchilarga yuborishning turli yollari mavjud. Ulardan biri quyidagicha:

Zoom platformasining asosiy ekranini ochamiz.

Ekranning yuqori qismida joylashgan Konferensii tugmasini bosamiz. Quyidagi tasvir paydo boladi.

Kopirovat priglashenie tugmasini bosamiz. Konferensiyaga taklifnomadan nusxa olindi. Endi uni qatnashchilarga yuborish mumkin.

Zoomning menyusida qatnashchilarni onlayn uchrashuvga taklif qilishning bir necha variantlari kozda tutilgan. Zoomda qatashchilarni konferensiyaga taklif qilish va uni tashkil etishni korib chiqamiz.

  Uchastniki (Qatnashchilar) bolimiga otib,

  Priglasit tugmasini bosamiz.

  Qatnashchilarni kontaktlar royxatidan tanlash yoki konferensiyaga taklifnomani nusxa qilib, ijtimoiy tarmoqlar orqali jonatish mumkin.

  Taklifnomani qatnashchining elektron pochtasiga ham yuborish mumkin. Bunda El.pochta tugmasidan foydalaniladi..

  Zoom da bosh ekranning sozlash bolimida Obщie ruknidagi Avtomaticheski kopirovat ssыlku priglasheniya posle nachala konferensii tugmasining qarshisiga tasdiq belgisi qoyish orqali konferensiya boshlanishidanoq taklifnomadan avtomatik tarzda nusxa olinishini taminlash mumkin.

  Yangi qatnashchini konferensiyaga taklif qilishni asosiy ekranning Dannыe konferensii tugmasini bosish natijasida hosil bolgan yangi ekrandagi taklifnomadan nusxa olish va unga jonatish orqali ham amalga oshirsa boladi.

  Konferensiya davomida yangi qatnashchini asosiy ekrandagi Priglasit novыx uchastnikov tugmasi orqali ham taklif etish mumkin. Buning uchun menyudagi Ostanovit video tugmasini bosib, Priglasit drugix uchastnikov piktogrammasini faollashtirish orqali taklifnoma jonatiladi. Shundan song konferensiya davom etish mumkin.

Zoomda qatnashchilar qanday boshqariladi

Yangi qatnashchi konferensiya taklifnomasidagi konferensiya linkini bosish orqali Zoom dasturiga kiradi va konferensiya zalida paydo boladi.

Konferensiya tashkilotchisi uni kutish zalidan faol qatnashchiga aylantirish uchun Prinyat tugmasini bosadi.

Qatnachilar menyusi orqali:

  malum bir konferensiya qatnashchisi ovozini uzib qoyish, u bilan matnli muloqat ornatish;

  ixtiyoriy qatnashchini konferensiyani tashkilotchisi etib tayinlashi;

  uni nomini ozgartirish yoki kutish zaliga qaytarib qoyish mumkin.

Barcha ishtirokchilar ovozini ochirib qoyish uchun Vыkl. ves zvuk tugmasini bosib, hosil bolgan suzuvchi oynada Da tugmasini bosamiz.

Zoomda namoyish ekranini qoshish

Zoomda onlayn-konferensiyani tashkil etgandan song boshqa qatnashchilarga kompyuteringiz ekranida namoyish etilayotgan fayllarni kuzatishga imkoniyat tugdirishingiz mumkin. Buning uchun asosiy ekranning

Demonstratsiya ekrana tugmasi bosiladi.

Natijada namoyish qilish rejimini tanlash oynasi ochiladi.

Bu yerda namoyish qilishning 2 xil rejimidan keraklisini tanlash mumkin:

  ekran rejimi (tashkilotchini ekrani dubl qilinadi) - tashkilotchi ekranida tanlangan dasturni barcha qatnashchilarga korinarli qiladi, bu rejim slaydlar korinishidagi materiallarni namoyish qilishda qulay hisoblanadi;

  Doska rejimi barcha qatnashchilarga virtual doskada yozish, chizish va grafiq belgilar kirish imkoniyatini beradi.

U yoki bu rejimdan foydalanish uchun keraklisini tanlab, Sovmestnoe ispolzovanie (yoki podelitsya) tugmasi bosiladi.

Namoyish rejimini bekor qilish uchun Ostanovit demonstratsiyu tugmasi bosiladi.

Biror qatnashchiga chat yozish uchun mos tugmani bosib, suhbatga kirishuvchi shaxs tanlanadi. Chatda kim malumotlar jonatishi, kompyuteridan fayl va rasmlar biriktirish mukinligi kabi parametrlar sozlananishi mumkin.

Zoomda konferensiyani yozib olish

Zoomda konferensiyani yozib olish imkoniyati kozda tutilgan. Yozishni boshlash uchun tegishi tugmani bosish kifoya.

Zoom konferensiyani vaqtinchalik faylga yozib boradi. Ixtiyoriy paytda yozishni toxtatish yoki toliq tugatish mumkin. Onlayn-konferensiya yakunlanishi bilan vaqtinchalik fayl .mp4 formatga aylana boshlaydi. Uni dastur joylashgan papkadan topish mumkin.

V. GLOSSARIY

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

Normativ-huquqiy hujjatlar

umummajburiy davlat korsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, ozgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjatdir.

normative-legal documents - are official documents aimed at establishing, changing or abolishing legal norms as universal state instructions.

Qonun

Ozbekiston Respublikasida eng muhim va barqaror ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan masalalar boyicha, Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan yoki referendum otkazish yoli bilan qabul qilinadigan oliy yuridik kuchga ega bolgan normativ hujjat.

Law Normative document of the highest legal force, adopted by the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan or by way of a referendum on the most important and stable issues of regulating social relations in the

Republic of Uzbekistan

Normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bolgan organlar yoki mansabdor shaxslar

Ozbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalari, Ozbekiston Respublikasining

Prezidenti, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar, davlat qomitalari va idoralar, mahalliy davlat hokimiyati organlari normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega bolgan organlar yoki mansabdor shaxslar hisoblanadi.

organizations or officials with the right to receive normative-legal documents Chambers of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan, the President of the Republic of Uzbekistan, the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan, ministries, state committees and departments, local state authorities are the persons or officials authorized to adopt normativelegal acts

qonun osti hujjatlari

Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, davlat qomitalari va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

Decrees and resolutions of the

President of the Republic of Uzbekistan, resolutions of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan, orders and resolutions of ministries, state committees and agencies, resolutions of local state authorities.

bakalavriat

orta maxsus, kasb-hunar talimi negizida oliy talim yonalishlaridan biri boyicha fundamental bilimlar beradigan, oqish muddati tort yildan kam bolmagan tayanch oliy talim

bachelor's degree Basic higher education with a period of study of not less than four years, providing fundamental knowledge in one of the directions of higher education on the basis of secondary special, vocational education

magistratura

bakalavriat negizida oqish muddati kamida ikki yil bolgan aniq mutaxassislik boyicha oliy talim

master's degree higher education in a specific specialty with a duration of study at least two years on the basis of a bachelor's degree

bakalavr, magistr

oliy talimning tegishli bosqichiga muvofiq dasturlarni muvaffaqiyatli ozlashtirgan shaxslarga beriladigan akademik darajalar

Bachelor, Master academic degrees awarded to persons who have successfully mastered the programs in accordance with the relevant stage of higher education

oliy malumot darajasi

shaxs tomonidan oliy talimning muayyan oquv rejalari va fanlar dasturini mazkur malumot haqida tegishli davlat hujjati berilgan holda, ozlashtirishi natijasi

level of higher education the result

of a person mastering certain curricula and science programs of higher education with the issuance of the relevant state document on this information

oliy malumot haqida davlat hujjati (diplom)

akkreditatsiyadan otgan oliy talim muassasalari bitiruvchilariga beriladigan va ularning oliy talimning oquv rejalari va fanlar dasturini bajarganliklarini tasdiqlovchi davlat namunasidagi hujjat. Hujjat uzluksiz

state document on higher education (diploma) a state-recognized document issued to graduates of accredited higher education institutions and confirming their completion of the

 

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

 

talimning keyingi bosqichlarida oqishni davom ettirish yoki olingan akademik darajaga muvofiq ishlash huquqini beradi

curriculum and subject program of higher education. The document entitles the holder to continue one`s studies at the later stages of continuing education or work in accordance with the academic degree received.

oliy talim yonalishlari va mutaxassisliklari klassifikatori

oliy malumotli kadrlar tayyorlash uchun bakalavriat talimi yonalishlari va magistratura mutaxassisliklarining

tizimlashtirilgan royxati

classifier of directions and specialties of higher education a systematized list of directions of Bachelor's education and master's specialties for training of personnel with higher education.

oliy talimning davlat talim standarti

muayyan talim sohasiga (soha tarkibiga) qoyiladigan malaka talablari, talim mazmuni, bitiruvchilar umumiy tayyorgarligining zaruriy va yetarli darajasini, kadrlar tayyorlash sifatini baholash darajalarini belgilaydigan etalon darajasi

state educational standard of higher education qualification requirements for a particular field of education (structure of the field), the content of education, the standard level that determines the necessary and sufficient level of general training of graduates, the level of assessment of the quality of training

malaka talablari

uzluksiz talim tegishli bosqichi bitiruvchisining umumiy bilim va kasb tayyorgarligi darajasiga qoyiladigan talablar

qualification requirements requirements for the level of general knowledge and professional training of the graduate of the relevant stage of continuing education

oqitishning meyoriy muddati

talim oluvchilar tomonidan oquv rejalari va fanlar dasturi ozlashtirilishi uchun belgilangan muddat

normative duration of teaching the

period set by students for mastering the curriculum and science program

oquv fanlari bloki

oquv rejalari va fanlar dasturlarining kadrlar tayyorlash jarayonida aniq maqsad va vazifalarga erishish uchun muayyan bilim sohasi yoki faoliyatning ozlashtirilishini taminlaydigan oquv fanlarini

birlashtiruvchi tarkibiy qismi

educational block curricula and science programs are an integral part of the curriculum, ensuring the mastery of a particular field of knowledge or activity to achieve specific goals and objectives in the process of training

oquv rejasi

oliy talimning muayyan bakalavriat talim yonalishi yoki magistratura mutaxassisligi boyicha oquv faoliyati turlari, oquv fanlari va kurslarining tarkibi, ularni organishning izchilligi va soatlardagi hajmini belgilaydigan hujjat

academic plan (curriculum) a document defining the types of educational activities, the composition of academic disciplines and courses, the sequence of their study and the number of hours in a particular bachelor's or master's degree in higher education

oquv fani

talim muassasasida organish uchun fan, texnika, sanat, ishlab chiqarish faoliyatining muayyan sohasidan saralab olingan bilimlar, oquv va konikmalar tizimi

educational science system of knowledge, training and skills selected for study in an educational institution from a specific field of science, technology, art, production activities

oquv semestri

oliy talim muassasasida oquv yilining yarmini tashkil etuvchi ozaro boglangan fanlarning malum majmuini ozlashtirishga moljallangan va ular boyicha yakuniy nazorat bilan tugallanadigan qismi

academic semester part of a higher education institution intended for mastering a certain set of interconnected disciplines that make up half of the academic year and ending with the final control over them

oquv fani dasturi

talim mazmuni, uning talabalar tomonidan ozlashtirilishining eng maqbul usullari, axborot manbalari korsatilgan normativ hujjat

educational program normative document indicating the content of education, the most optimal methods of its mastering by students, sources of information

malaka amaliyoti

oquv jarayonining nazariy bilimlarni mustahkamlash, amaliy konikma va oquv hosil qilish, oquv rejalari va fanlar

qualification practice part of the educational process to consolidate theoretical knowledge, develop

 

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

 

dasturlarning malum (yakuniy) qismidagi mavzu boyicha materiallar toplash uchun otkaziladigan bir qismi

practical skills and curriculum, to collect materials on the topic in a particular (final) part of the curriculum and science programs

yakuniy davlat attestatsiyasi

bakalavr yoki magistr darajasiga qoyiladigan malaka talablariga muvofiq holda, malum talab va tartibotlar vositasida (fanlar boyicha davlat attestatsiyasi, bitiruv malakaviy ishi yoki magistrlik dissertatsiyasi himoyasi) bitiruvchi tomonidan oliy talim oquv reja va dasturlarining bajarilishi sifatini baholash

final state attestation assessment of the quality of implementation of higher education curricula and programs by the graduate in accordance with the qualification requirements for the bachelor's or master's degree, through certain requirements and procedures (state certification in disciplines, defense of graduate work or master's dissertation)

oqitish sifatini nazorat qilish

talabaning bilim saviyasini tekshirish va uning oquv dasturini ozlashtirish darajasini aniqlash

control of the quality of teaching check the level of knowledge of the student and determine the level of mastery of his curriculum

talim sifatini nazorat qilish

oqitish mazmuni va natijalarining davlat talim standartlari talablariga muvofiqligini tekshirish

control of the quality of education checking that the content and results of training meet the requirements of state educational standards

oliy talim muassasasi attestatsiyasi

oliy talim muassasasida kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatining OT DTS talablariga muvofiqligini aniqlovchi tadbir

attestation of higher education institution an event that determines the content, level and quality of training in higher education institutions in accordance with the requirements of SES

oliy talim

uzluksiz talimning yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi mustaqil turi.

Oliy talim muassasalarida amalga oshiriladi. Oliy talim ikki bosqichdan iborat: bakalavriat va magistratura

higher education an independent type of continuing education that trains highly qualified professionals. It is carried out in higher education institutions.

Higher education consists of two stages: bachelor's and master's

Korrupsiya

shaxsning oz mansab yoki xizmat mavqeidan shaxsiy manfaatlarini yoxud ozga shaxslarning manfaatlarini kozlab moddiy yoki nomoddiy naf olish maqsadida qonunga xilof ravishda foydalanishi, xuddi shuningdek bunday nafni qonunga xilof ravishda taqdim etish

corruption unlawful use of one's position or position for personal gain or material or intangible benefits for the benefit of others, as well as illegal provision of such benefits

korrupsiyaga oid huquqbuzarlik

korrupsiya alomatlariga ega bolgan, sodir etilganligi uchun qonun hujjatlarida javobgarlik nazarda tutilgan qilmish

corruption offense an act with signs of corruption, for which the legislation provides for liability

Klassifikator

oliy malumotli kadrlar tayyorlash yonalishlari va mutaxassisliklarining tizimlashtirilgan royxati.

Classifier a systematized list of areas and specialties of higher education

Yonalish

5-bosqichning oquv rejalar va fanlar dasturi boyicha oliy talim muassasasi bitiruvchisi tomonidan egallangan va beriladigan bakalavr akademik darajasi doirasida kasb faoliyatining muayyan turini bajarishni taminlovchi bazaviy va fundamental bilimlar, uquvlar va konikmalar kompleksi.

Direction A set of basic and fundamental knowledge, skills and abilities acquired by a graduate of a higher education institution in accordance with the curriculum and science program of the 5th stage and providing a certain type of professional activity within the "bachelor's" academic degree

Mutaxassislik

5A-bosqichning oquv rejalar va fanlar dasturi boyicha oliy talim muassasasi bitiruvchisi tomonidan egallangan va

Specialty A set of knowledge, training and skills in a specific specialty, provided by a graduate of the

 

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

 

beriladigan magistr akademik darajasi doirasida kasb faoliyatining muayyan turini bajarishni taminlovchi muayyan mutaxassislik boyicha bilimlar, uquvlar va konikmalar kompleksi.

higher education institution in the curriculum and science program of the 5A stage, to perform a certain type of professional activity within the academic degree of "master"

Kredit

biror fanni ozlashtirish uchun sarflanadigan talabaning ish hajmining olchovi

Credit a measure of a student's workload required to master a subject

kredit, kredit-soat

oquv ishlari hajmini olchashning

yagonalashtirilgan birligi

credit, credit-hour a unified unit of measuring the volume of educational work

Registrator ofisi

fanlarga talabalarni qayd qilish va ularning oquv davridagi barcha ozlashtirish korsatkichlarini qayd qilishning

markazlashtirilgan xizmat turi

registrar's office a centralized type of service for recording students in subjects and recording all their mastery indicators during the study period

edvayzer

talabaga mutaxassislik boyicha oquv traektoriyasini tanlash va oquv davridagi fanlarni ozlashtirish boyicha yordam beruvchi mutaxassislik kafedrasi oqituvchisi

Adviser Teacher of the specialty department, which helps the student to choose the educational trajectory of the specialty and master the disciplines of the study period

namunaviy oquv reja

oquv fanlarini organish ketma-ketligi va

hajmini belgilovchi oquv rejasi

Curriculum a curriculum that defines the sequence and scope of the study of academic subjects

ishchi oquv rejasi

talabalarning shaxsiy oquv rejalari asosida shakllantirilgan oquv rejasi, oqituvchilarning oquv ishlari yuklamalarini hisoblash uchun asos boladigan hujjat

the curriculum, formed on the basis of individual curricula of students, is a document that serves as a basis for calculating the workload of teachers

kredit talim tizimi

oquv jarayonini tashkil etish shakli bolib, talabalarga oz oquv traektoriyalarini muayyan chegarada belgilash imkonini beradi, mustaqil va ijodiy bilim olishni ragbatlantirishga yonaltiriladi, ozlashtirilgan bilimlar hajmi kreditlarda olchanadi

credit education system is a form of organization of the educational process, which allows students to set their own educational trajectories within certain limits, is aimed at encouraging independent and creative learning, the amount of acquired knowledge is measured in credits

mustaqil ish

mavzular boyicha mustaqil talimga ajratilgan ish bolib, oquv-uslubiy adabiyotlar va tavsiyalar bilan taminlanadi, testlar, nazorat ishlari, kollokviumlar, referatlar, bayon va hisobotlar shaklida nazorat qilinadi

self-study activity is a work devoted to independent study on the subject, is provided with educational and methodical literature and recommendations, is supervised in the form of tests, control works, colloquiums, abstracts, statements and reports

tyutor

fan boyicha amaliy mashgulotlarni olib boruvchi va maslahat beruvchi, talabalarning mustaqil ishlarini tashkil qiluvchi va bajarilishini taminlovchi

Tutor conducting and advising on practical training in science, organizing and ensuring the independent work of students

Forum

fan mavzulari boyicha telegram kanallari yoki masofaviy talim platformalarida fikr almashish

Forum exchange of views on science topics on telegram channels or distance learning platforms

kollokvium

oquv modulining nazariy qismining ozlashtirilishini tekshirish maqsadida suhbat uyushtirish

Colloquium conduct a conversation to check the mastery of the theoretical part of the training module

keys-stadi

ishlab chiqarishdagi muammoli vaziyatlar boyicha belgilangan shakldagi topshiriqlar boyicha yechim izlash

case study search for solutions to tasks in the prescribed form on

problematic situations in production

kurs ishi

fan yoki fanlar majmuasi (korxonalar iqtisodiyoti, menejment asoslari, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi, fuqaro himoyasi va h.k.) muammolari boyicha belgilangan

course work written and accounting work on the basis of established methodological guidelines on the problems of science or a set of

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

 

uslubiy qollanmalar asosida bajariladigan belgilangan uslubiy qollanmalar asosida yoziladigan yozma va hisob ishlari

disciplines (economics of enterprises, basics of management, ecology and environmental protection, civil protection, etc.)

Edvayzer

oqish davri boyicha shaxsiy oquv traektoriyasini tanlash va talim dasturini ozlashtirishga yordam beruvchi oqituvchi

Advisor a teacher who helps to select an individual learning trajectory for the study period and to master the curriculum

Fasilitator

guruhlardagi faoliyat natijasini samarali baholash, muammoning ilmiy yechimini topishga yonaltirish, guruhdagi komunikatsiyani rivojlantirish kabi vazifalarni bajaradi

Facilitator effectively evaluates the results of group work, focuses on finding a scientific solution to the problem, develops group

communication

Moderator

qabul qilingan qoidalarga amal qilish tekshiradi, tinglovchilarning mustaqil fikrlash va ishlash qobiliyatlarni rivojlantirish, bilish faolyatini faollashtirishga yordam beradi. Malumotni, seminarni, treninglar va davra suhbatlarini boshqaradi, fikrlarni umumlashtiradi

Moderator checks compliance with accepted rules, helps to develop students' independent thinking and working skills, activates cognitive activity.

Manages information, seminars, trainings and roundtables, summarizes ideas

Supervayzer

quyidagi tort fazifani bajaradi: oqituvchi sifatida orgatadi, fasilitatorlik, maslahatchi, ekspert vazifani bajaradi

Supervisor performs the following four functions: teaches as a teacher, facilitator, consultant, expert

 

Oliy talim tashkilotlari pedagoglarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslarida turli ixtisosliklar oqituvchilarining intellektual salohiyatini oshirish, dunyoqarashlarini boyitishda ularni innovatsion talim texnologiyalari bilan yaqindan tanishtirish muhim ahamiyatga ega. Respublikamimizda talimning moddiy texnik taminotini rivojlantirish boyicha amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida axborot-talim muhitini yaratish, axborot resurslarini ishlab chiqish, ularni talim jarayonida qollash metodikalarini takomillashtirish, oquvchilar va oqituvchilarning jahon talim resurslaridan foydalanish imkoniyatlari kengaytirilmoqda. Shu orinda har bir mutaxassisdan kasbiy kompetentlikka ega bolish, uni izchil ravishda oshirib borishni taqozo etmoqda. Xosh, kompetentlik nima? Kasbiy kompetentlik

negizida qanday sifatlar aks etadi? Pedagog ozida qanday kompetentlik sifatlarini yorita olishi zarur. Ayni orinda shu va shunga yondosh goyalar yuzasidan soz yuritiladi.

Kompetentlik (ingl. competence qobiliyat) faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va iqtidorni namoyon eta olish hisoblanadi.

Kompetentlik pedagogik kategoriya sifatida talim sohasiga psixologik ilmiy izlanishlar natijasida kirib kelgan. Psixologik nuqtai nazardan kompetentlik noananaviy vaziyatlar, kutilmagan (nostandart) holatlarda mutaxassisning ozini qanday tutishi, muloqotga kirishishi, raqiblar bilan ozaro munosabatlarda yangi yol tutishi, noaniq vazifalarni bajarishda, ziddiyatlarga tola malumotlardan foydalanishda, izchil rivojlanib boruvchi va murakkab jarayonlarda harakatlanish rejasiga egalikni anglatadi. Shundan kelib chiqqan holda kasbiy kompetentlik kategoriyasiga quyidagicha izoh keltirilgan. Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bolgan bilim, konikma va malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qollay olinishini kozda tutadi.

Kasbiy kompetentlik mutaxassis tomonidan alohida bilim, malakalarning egallanishini emas, balki har bir mustaqil yonalish boyicha integrativ bilimlar va hatti-harakatlarning ozlashtirilishini nazarda tutadi. Shuningdek, kompetensiya mutaxassislik bilimlarini doimo boyitib borishni, yangi axborotlarni organishni, muhim ijtimoiy talablarni anglay olishni, yangi malumotlarni izlab topish, ularni qayta ishlash va oz faoliyatida qollay bilishni taqozo etadi.

Kasbiy kompetentlik quyidagi holatlarda yaqqol namoyon boladi:

A diagram of different colored circles

Description automatically generated

A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceKasbiy kompetensiyaga ega mutaxassis: A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceoz bilimlarini izchil boyitib boradi; A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceyangi axborotlarni ozlashtiradi; A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencedavr talablarini chuqur anglaydi; yangi bilimlarni izlab topadi;

ularni qayta ishlaydi va oz amaliy faoliyatida samarali qollaydi.

Kasbiy kompetentlik negizida quyidagi sifatlar aks etadi:

A diagram of a diagram

Description automatically generated

1.             Ijtimoiy kompetentlik ijtimoiy munosabatlarda faollik korsatish konikma, malakalariga egalik, kasbiy faoliyatda subektlar bilan muloqotga kirisha olish.

2.             Maxsus kompetentlik kasbiy-pedagogik faoliyatni tashkil etishga tayyorlanish, kasbiy-pedagogik vazifalarni oqilona hal qilish, faoliyati natijalarini real baholash, BKMni izchil rivojlantirib borish bolib, ushbu kompetentlik negizida psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion va kommunikativ kompetentlik kozga tashlanadi. Ular ozida quyidagi mazmunni ifodalaydi:

a)             psixologik kompetentlik pedagogik jarayonda soglom psixologik muhitni yarata olish, talabalar va talim jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ijobiy muloqotni tashkil etish, turli salbiy psixologik ziddiyatlarni oz vaqtida anglay olish va bartaraf eta olish;

b)            metodik kompetentlik pedagogik jarayonni metodik jihatdan oqilona tashkil etish, talim yoki tarbiyaviy faoliyat shakllarini togri belgilash, metod va vositalarni maqsadga muvofiq tanlay olish, metodlarni samarali qollay olish, vositalarni muvaffaqiyatli qollash;

c)             informatsion kompetentlik axborot muhitida zarur, muhim, kerakli, foydali malumotlarni izlash, yigish, saralash, qayta ishlash va ulardan maqsadli, orinli, samarali foydalanish;

d)            kreativ kompetentlik pedagogik faoliyatga nisbatan tanqidiy va ijodiy

yondashish, ozining ijodkorlik malakalariga egaligini namoyish eta olish;

e)             innovatsion kompetentlik pedagogik jarayonni takomillashtirish, talim sifatini yaxshilash, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga doir yangi goyalarni ilgari surish, ularni amaliyotga muvaffaqiyatli tatbiq etish;

f)              kommunikativ kompetentlik talim jarayonining barcha ishtirokchilari, jumladan, talabalar bilan samimiy muloqotda bolish, ularni tinglay bilish, ularga ijobiy tasir korsata olish.

g)            Shaxsiy kompetentlik izchil ravishda kasbiy osishga erishish,

malaka darajasini oshirib borish, kasbiy faoliyatda oz ichki imkoniyatlarini namoyon qilish.

h)            Texnologik kompetentlik kasbiy-pedagogik BKMni boyitadigan ilgor texnologiyalarni ozlashtirish, zamonaviy vosita, texnika va texnologiyalardan foydalana olish.

Ektremal kompetentlik favqulotda vaziyatlar (tabiiy ofatlar, texnologik jarayon ishdan chiqqan)da, pedagogik nizolar yuzaga kelganda oqilona qaror qabul qilish, togri harakatlanish malakasiga egalik.

Bir qator tadqiqotlarda bevosita pedagogga xos kasbiy kompetentlik va uning oziga xos jihatlari organilgan. Ana shunday tadqiqotlar sirasiga A.K.Markova va

B.Nazarovalar tomonidan olib borilgan izlanishlarni kiritish mumkin.

A.K.Markova tomonidan olib borilgan tadqiqotlarida pedagogning kasbiy kompetentligi quyidagi tarkibiy asoslardan iborat ekanligi bayon qilingan: Maxsus yoki kasbiy kompetentlik (kasbiy faoliyatni yuqori darajada tashkil etish); Ijtimoiy kompetentlik (qoshimcha faoliyatni hamkorlikda tashkil etish); Shaxsiy kompetentlik (oz-ozini rivojlantirish, oz-ozini namoyon etish); Individual kompetentlik (oz-ozini boshqarish, kasbiy rivojlanish va yangiliklar yaratish).

Talim amaliyotida kompetentlik yondoshuvini amalga oshirish ushbu jarayonning barcha jihatlarini chuqur va har tomonlama ilmiy organishni talab etadi. Shu bilan birga, takidlash kerakki, kompetentlikni pedagogik fenomen sifatida talqin qilish qiyin, chunki, kompetentlik kategoriyasi pedagogikaga boshqa fanlardan kiritilgan bolib, u fanlarda yetarli darajada chuqur anglab yetilgan va ozining mustahkam orniga ega. Yangi ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarning natijasi sifatida pedagogika fanining tushunchalari tarkibiga nisbatan yaqinda kirib kelgan va hozircha pedagogik, xususan didaktik tushunchalar tizimiga tolaqonli tarzda tegishli.

Shu bilan birga, talimda kompetentlikka yonaltirilgan yondoshuvlarning dolzarbligi tufayli kompetentlik, kompetensiya, tayanch kompetensiyalar atamalari talimning yangi sifatlariga doir masalalarni muhokama etishda tobora koproq ishlatilmoqda va borgan sari keng tarqalib bormoqda. Pedagogik hamjamiyatda kompetentlik va kompetensiyalar, ulardan qaysi birlari tayanch (universal) hisoblanishi, ularni shakllantirish va baholash usullari qanday ekanligi tushunib yetish jarayoni jadal bormoqda, ushbu tushunchalarni aniqlashtirish boyicha qizgin munozaralar davom etmoqda. Shu sababli bugungi kunda ushbu tushunchalarning juda koplab tariflari va talqinlari mavjud.

Kompetentlik bu faqatgina ozlashtirilgan bilimlar va tajribalarning mavjudligi hamda salmoqli hajmi bolibgina qolmay, balki, ularni kerak vaqtda ishga sola bilish va ozining xizmat vazifalarini bajarish jarayonida ulardan foydalana olish demakdir.

Bu manoda kompetentlik insonning, shaxsning, kasb egasining tavsifi hisoblanadi, shu bilan birga, u shaxsning shaxsiy imkoniyatlarining yigindisi, uning oz kasbiy bilimlari va tajribalarini amaliy faoliyatida samarali ravishda qollay olish qobiliyati hisoblanadi.

Mutaxassisning, uning samarali kasbiy faoliyatga qodirligining tavsifi sifatidagi kompetentlik talimda kompetentlik yondoshuvining asosi bolib qoldi. Bunday kompetentlikning murakkab, integral xarakterini takidlab otgan holda, xorijdagi boshqaruv modellarida uning uch darajasi ajratib korsatiladi:

1)            Integrativ kompetentlik bilim va konikmalarni yigishga va tashqi muhitning tez ozgarib turadigan sharoitlarida ulardan foydalana bilishga qodirligi.

2)            Ijtimoiypsixologik kompetentlik zehnidrok, odamlarning xulqatvorini tushunish boyicha bilimlar va konikmalar, ularning faoliyati motivatsiyasi, kirishuvchanlik va muloqat madaniyatining yuqori darajaliligi.

3)            Boshqaruv faoliyatining muayyan sohalari qarorlar qabul qilish, axborot yigish, odamlar bilan ishlash metodlari va hokazolar boyicha kompetentligi.

Kompetentlikning tarkibiy qismlari inson uchun qiziqarli bolgan faoliyatni amalga oshirish jarayonidagina rivojlanadi va namoyon boladi. Bir necha omillar natijasida hosil boladigan samarali faoliyat, muayyan vaziyatda namoyon boladigan, alohida olingan kompetentlik yoki layoqatlilik darajasiga nisbatan, maqsadga erishishga qaratilgan harakat jarayonida vaziyatlarning keng doirasini qamrab oladigan bir qator mustaqil va ozaroalmashuvchan kompetentliklarga anchagina koproq bogliq boladi.

Kompetenlikni baholashda alohida olingan biror bir layoqatlilik darajasini emas, balki, inson tomonidan shaxsiy ahamiyatga ega bolgan maqsadlarga erishish uchun sarf qilinadigan uzoq vaqt davomida, turli xildagi vaziyatlarda namoyon qilinadigan kompetentliklarning toliq toplamini nazarda tutish kerak boladi. Bunda inson duch kelib qolgan muayyan vaziyat uning rivojlanishiga, qadriyatlarning shakllanishiga va yangi kompetentliklarni egallashiga bevosita tasir etadi.

Kasbiy faoliyati samarador bolishi uchun egallanishi muhim bolgan kompetensiyalar sohasining turlitumanligini anglash aynan ushbu kompetensiyalar doirasini aniqlash, shuningdek, ular orasidan oz xarakteriga kora eng universal bolgan tayanch, bazaviy kompetensiyalarni ajratib olish muammosini keltirib chiqardi.

Bugungi kunda jahon talimida tayanch kompetensiyalarning turli xil tasniflari mavjud. M.Stobart tayanch kompetensiyalarning quyidagi beshta guruhini belgilab korsatgan:

1)            Siyosiy va ijtimoiy kompetensiyalar (masalan, masuliyatni oz zimmasiga olish, birgalikda qarorlar qabul qilishda ishtirok etish, ziddiyatlarni murosaga keltirish yoli bilan hal etish, demokratik institutlarning faoliyatida ishtirok etish);

2)            Kopmadaniyatli jamiyat hayotiga oid kompetensiyalar (masalan, tafovutlarni togri tushunish, birbiriga nisbatan hurmat, boshqa madaniyat, til va diniy etiqodga ega bolgan odamlar bilan hamjihatlikda yashash);

3)            Ogzaki va yozma muloqatni amalga oshira bilishga oid kompetensiyalar

(masalan, bir nechta tillarni egallaganlik);

4)            Axborot jamiyatining vujudga kelishi bilan bogliq bolgan kompetensiyalar (masalan, yangi texnologiyalarni egallaganlik, ularni qollay olish, ommaviy axborot vositalari kanallari orqali tarqatiladigan axborot va reklamalarga nisbatan tanqidiy munosabatda bola olish);

5)            Uzluksiz talimning asosi sifatida butun umri davomida kasbiy jihatdan hamda shaxsiy hayotida talim olishga kompetentlilik.

Songgi kompetensiya alohida ahamiyatga ega, shuning uchun bazi tadqiqotchilar uni tizimli kompetensiya deb ataydilar. Ye.P. Tonkonogaya va V.Yu. Krichevskiylar kasbiy ahamiyatga ega bolgan shaxsiy sifatlarni korib chiqar ekanlar, kompetentlikni xushaxloqlik, pedagogiktashkilotchilik, boshqaruvchanlik, kommunikativlik va boshqa sifatlar bilan bir qatorga qoyadilar. Kompetentlikning ozi pedagogda umumiy dunyoqarashining kengligi va madaniyatining yuqoriligini, pedagogika, psixologiya, boshqaruv nazariyasi va talimni boshqarishning ilmiy asoslari boyicha kasbiy bilimlarining mavjudligini, oz bilimlarini amaliyotda rivojlantirishga layoqatliligini, ijtimoiy va psixologikpedagogik tadqiqotlar metodlarini bilishini, pedagogik va boshqaruv konikmalarining zaruriy majmuasiga ega bolishini nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda, kompetentlik kasbiy bilim va konikmalarning mavjudligi, shuningdek, ularni amaliy faoliyatda qollash hamda takomillashtirishga layoqatlilik bilan belgilanadi.

Pedagogolimlarning ishlarida kompetentlikni pedagogik nuqtainazardan yanada kengroq va sinchiklab organish imkonini beradigan turli jihatlari va tarkibiy qismlari ajratib olingan va organib chiqilgan.

S.E. Shishov tomonidan kompetentlikning quyidagi tariflari keltirilgan: oqishorganish tufayli egallangan bilimlar, tajriba, qadriyatlar va moyilliklarga asoslangan umumiy layoqatlilik; bilim va vaziyatlar ortasidagi aloqani ornata bilish qobiliyati, muammoga mos keladigan hal etish yolini topish (kompetentlik deb aytish uchun birorbir vaziyatda namoyon etiladigan taqdirdagina joiz boladi, namoyon etilmagan kompetentlik kompetentlik emas, yashirin imkoniyatlar bolib qolsa ham katta gap).

L.M. Dolgova, P.V. Simonov va boshqalarning fikricha, kompetentlik − olingan bilimlarga asoslangan holda harakat qila olishlik demakdir. Namunalarga oxshash harakatlarni kozda tutadigan bilim, konikma va malakalardan farqli olaroq, kompetentlik universal bilimlarga asoslangan holda mustaqil faoliyat tajribasini nazarda tutadi. Kompetentlik ijtimoiy amaliyot korinishidagi bilim va konikmalarning mavjudligi bolib, u talim jarayoni natijalariga ijtimoiymadaniy talablar va jamiyat tomonidan talablar qoyiladigan hollarda namoyon boladi, − deb takidlaydi L.M. Dolgova.

V.V. Bashevning takidlashicha, kompetentliklar insonning individual qobiliyati bolib, ular shartsharoitlar ozgargan paytda ushbu qobiliyatning boshqa shartsharoitlarga kocha olishida namoyon boladi. Qollash sohalari ularning maxsusligi va aniqligini belgilaydi (matematik, tillar boyicha, siyosiy va boshqa kompetentliklar). Jamiyatni organish sohasida samarali faoliyat korsatuvchi odam quyidagilarga qodir bolishi kerak, yani kompetentli odam: 1) ozi tushib qolgan vaziyatni tadqiq eta olishi; 2) boshqa odamlar bilan muloqot ornata olishi; 3) qarorlar qabul qila olishi; 4) qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish boyicha individual va jamoaviy harakatlarni tashkillashtira olishi; 5) faoliyatning yangi usullarini egallay olishi.

Shunday qilib, kompetentlikni layoqatlilik, tayyorlik, imkoniyatga egalik va shu bilan birga, malim bir harakatlar natijasi sifatida talqin etish mumkin. Boshqacha qilib aytganda, kompetentlik faoliyatga doir kategoriya bolib, subektning qoyilgan vazifalarni bajarishga qaratilgan kasbiy, ijtimoiy va boshqa faoliyati jarayonida namoyon boladi. Eng umumlashtirilgan holda tariflaydigan bolsak, kompetentlik individning umuman jamiyatda va xususan kasbiy sohasida muvaffaqiyatli faoliyat olib borishi uchun zarur bolgan, atrofidagi obektlar va subektlar bilan ozaro hamkorligi boyicha malum bir malakalari va kasbiy tajribalari shakllanganligining muayyan darajasi demakdir.

N.G. Vitkovskayaning tariflashicha, kompetentlik − qoyilgan muammolarni hal etishga qaratilgan insonning ichki (bilim, konikma va malakalari, manaviy sifatlari, psixologik xususiyatlari) va tashqi (moddiytexnik, ijtimoiy) imkoniyatlarini safarbar qila olishga qodirligidir.

Psixologik nuqtainazardan, A.K. Markovaning fikricha, kompetentlik muayyan insonning xarakteristikasi, yani kasbiy talablarga munosibligi darajasi boyicha insonning individual xarakteristikasi demakdir.

N.A.Muslimov ozining tadqiqot ishlarida oqituvchining kasbiy kompetentligini shakllanganlik asosini oltita sifatlar, yani motivatsion xislatlar (insonning butun hayoti davomida shakllanib, rivojlanib boruvchi tanlagan kasbiga bolgan ehtiyojlari, motivlari va maqsadlarni qamrab oladi), intellektual salohiyat

(barcha rasmiy hujjatlar asosida oqituvchi axborot va malumotlarni uzatishga, bilim, konikma va malakalarni shakllantirishga intiladi), irodaviy sifatlar (maqsadga intiluvchanlik, ichki va tashqi tosiqlarni, jismoniy va aqliy zoriqishlarni yenga olishlik, ozini tuta bilishlik va tashabbuskorlik xislatlari), amaliy konikmalar (psixologik, pedagogik, metodik va texnik-texnologik qobiliyatlar, amallar, individning faoliyat va muloqotning turli sohalaridagi konikmalari), hissiy sifatlar (oz hissiyotlarini boshqarishning zaruriy malakalarini shakllantirishi, ozining aniq hislari (qahr, gazab, bezovtalik, arazlash, hasad, hamdardlik, uyalish, magrurlik, qorqish, kongilchanlik, muhabbat va boshqalar)ni boshqarishi hamda oz hissiy holatlarini va ularni keltirib chiqaruvchi sabablarni tushunishi) hamda ozozini boshqara olish (maqsadlarni va ularga erishish vositalarini tanlashdagi erkinlik, vijdonlilik, oz faoliyatiga tanqidiy yondoshuv, harakatlarning keng qamrovliligi va anglanganligi, oz xulqini boshqalarniki bilan qiyoslab borishi, kelajakka ishonchi, oz jismoniy va psixologik holatini talab darajasida tutib turishi va boshqara olishi) sifatlari tashkil etishini takidlab otadi.

Kompetentlikning mavjudligi togrisida inson mehnatining natijasiga qarab baho beriladi. Har bir soha mutaxassisining kompetentlilik darajasi uning bajargan ishi shu kasbiy faoliyatning yakuniy natijasiga qoyiladigan talablarga qay darajada javob berishiga qarab belgilanadi.

Kompetentlikka insonning mehnat faoliyati davomida qilgan harakatlarining miqdoriga qarab emas, balki faoliyatning natijasiga qarab baho berish togri boladi. Xuddi shuningdek, savodxonlik darajasiga qarab ham kompetentlikni belgilab bolmaydi.

M.P. Choshanov fikricha, kompetentlik kasbiy tayyorgarlikning umuman yangi sifati bolib, uning oziga xos tomonlariga quyidagilar kiradi: kompetentli odamning bilimlari amaliy tezkor va harakatchan, ular bu bilimlarni doimo yangilab turadilar; kompetentlik mazmunli (bilimlar) va jarayonlarga doir (konikmalar) komponentlariga ega. Muammoning mazmunini tushunishning ozi yetarli emas, uni amaliy jihatdan maqbul usullar bilan yecha bilish kerak, yani metodlarning moslashuvchanligi kompetentlikning zaruriy tavsifi hisoblanadi; kompetentlik maqbul yechimlarni tanlay bilish, qarorni asoslab bera olish, notogri yollarni chiqarib tashlash, yani tanqidiy fikrlay olishni taqozo etadi.

A.K. Markova muayyan insonning kompetentligi uning kasbiy mahoratiga nisbatan torroq boladi, deb hisoblaydi, yani: Inson umuman olganda oz kasbining ustasi bolishi mumkin, lekin barcha kasbiy masalalarni hal etishda kompetentli bolmasligi mumkin.

Kompetentlik deganda, alohida bilimlar va konikmalar yoki faoliyatning alohida harakatlarining yigindisi togrisida emas, balki, insonga mehnat faoliyatini tolatokis amalga oshirish uchun kerak boladigan xususiyat haqida soz yuritiladi.

Kasbiy kompetentlik tor manoda malaka talablari doirasida bevosita xizmat vazifalarini bajarish uchun ahamiyatga ega bolgan shaxs sifatlari yigindisining xarakteristikasi sifatida tushuniladi. Shu nuqtainazardan kasbiy kompetentlik shaxs kasbiy sifatlarining negizi hisoblanadigan hamda mehnat va texnologik

jarayonlarni tahlil qilish, texnik hujjatlarni va topshiriqlarni tahlil qilish, mehnat jarayonini bexato amalga oshirish, texnologik talablarga rioya qilish, qoshimcha malakalarni egallash, madaniyat va jarayonlarni tashkil etishning yuqori darajaliligi, texnologik jarayonda vujudga keladigan nosozliklarni bartaraf etish kabi faoliyatning elementlari orqali taqdim etilgan kasbiy kompetentsiyalarga ega bolishni taqozo etadi.

Bunday yondoshuvda kasbiy kompetentlik va shunga mos ravishda kompetensiya xizmatchi uchun boshqa muhim kompetensiyalar bilan bir qatorda turadi.

Yuqorida sanab otilgan kompetentliklarning barchasi bir insonda mujassam bolmasligi mumkin. Inson oz yonalishi boyicha yaxshi mutaxassis bolishi mumkin, lekin muloqotga kirisha olmasligi, ozozini takomillashtirish boyicha vazifalarni amalga oshira olmasligi mumkin. Shunga kora, uning maxsus kompetentligini yuqori darajada, ijtimoiy va shaxsiy kompetentligini pastroq darajada, deb etirof etish mumkin.

Bundan kelib chiqib shuni takidlash joizki, kasbiy kompetentliklar borki, ular koplab kasblar uchun asos bolib xizmat qiladi va ishlab chiqarishda ham, ijtimoiy amaliyotda ham qollanilganda oz ahamiyatini yoqotmaydi. Yuqorida sanab otilgan kasbiy kompetentliklarning har bir turi shunday kasblararo umumiy tarkibiy qismlarni oz ichiga oladi. Masalan, maxsus kompetentlik - ishlab chiqarish jarayonlarini rejalashtirish, texnika bilan ishlash konikmalari, texnik hujjatlarni oqiy bilish, qol ishlarini bajarish malakalariga; shaxsiy kompetentlik oz faoliyatini rejalashtirish, nazorat qilish va boshqarish, mustaqil ravishda qarorlar qabul qilish, nostandart yechimlarni topa olish (kreativlilik), tez moslashuvchan nazariy va amaliy fikrlash, muammoni kora bilish, yangi bilim va konikmalarni mustaqil ravishda egallay olish layoqatiga; individual kompetentlik motivatsiyaga, muvaffaqiyat zahiralariga ega bolish, bajaradigan ishining sifatini oshirishga intilish, ozozini safarbar qila olish, oziga ishonch va optimizmga ega bolishni taqozo etadi.

Shu bilan birga, kompetentlikni bilimlarga yoki konikma va malakalarga qaramaqarshi qoyish ham mumkin emas. Kompetentlik tushunchasi bilim yoki konikma yoki malaka tushunchalariga nisbatan kengroq, kompetentlik ularni talim natijasi sifatida oz ichiga oladi (lekin bunda

kompetentlik bilim, konikma va malakalarning oddiy yigindisi emas, bir muncha boshqacharoq mazmundagi tushunchadir). Kompetentlik tushunchasi nafaqat kognitiv va operatsiyalitexnologik, balki, motivatsion, axloqiy, ijtimoiy tarkibiy qismlarni ham oz ichiga oladi.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, talim jarayonining ham mazmunini, ham shakllarini baravariga ozgartirish zarur. Bunda ozgartirilgan shakllar talim oluvchilarga malum bir kompetensiyalar boyicha bilim bermasdan, balki, butun talim jarayoni davomida ular asosida faoliyat olib borishlarini taminlashi kerak.

Yani, talim oluvchi navbatdagi konikmalar toplamini shakllantirish yoli bilan bolajak kasbiy faoliyatiga tayyorlanishi emas, balki, kompetensiyalarni shu yerda va hozir singdirib borishi kerak. Shuning uchun kompetentlik talimi natijasida quyidagilar taminlanishi kerak:

ozozini harakatga keltirish manbai sifatida talim olishga ichki motivatsiyaning mavjud bolishi;

yaxlit faoliyatni egallash sharti sifatida oquv faoliyati jarayonida ozozini tashkillashtirish qobiliyati;

har bir odamga ozining u yoki bu oquv materialini ozlashtira olish darajasini aniqlash imkonini beruvchi ozozini differensiatsiyalash (oz darajasini aniqlay bilish) qobiliyati;

talim oluvchi tomonidan shaxsiy ahamiyatga ega bolgan natijalarga

erishishlik;

talim jarayonining barcha subektlari orasidagi ozaro boglangan samarali faoliyatning mavjudligi.

Shu bilan birga, kompetentlikka yonaltirilgan talimning metod va texnologiyalari malum bir sharoitlarda shakllantirilgan qobiliyatlarni boshqa bir sharoitlarga oson kochishi va moslashuvchanligini taminlashi kerak, yani noadaptiv faollik xususiyatini hosil qilishi kerak.

Kompetentlik yondoshuv talim sifatini baholash uchun ham juda muhim hisoblanadi, chunki, talim oluvchi tomonidan erishiladigan asosiy talimiy natija kompetentlik hisoblanadi, uning asosiy korsatkichlari esa, bir tomondan talim standartlarining meyoriy talablariga muvofiqligi, ikkinchi tomondan, shaxsning va turli ijtimoiy guruhlarning ehtiyojlariga

mosligidir. Shunday qilib, kompetentlikning birinchi tarkibiy qismi meyoriy hujjatlarda (Ozbekiston Respublikasi qonunlari, DTS va b.) belgilab qoyilgan talim natijalaridan iborat. Ikkinchi tarkibiy qismini ijtimoiy talablar va ehtiyojlar belgilaydi, bu qism jamiyatning rivojlanishiga mutanosib ravishda universal, ozgaruvchan bolib, ozgartirishlar va tuzatishlar kiritilib turiladi.

Kompetentlik alohida jihatlariga kora tadqiq qilinsa ham, umuman olganda, fundamental pedagogik muammo sifatida hali nafaqat yechimi topilmagan, balki, muammo sifatida ham yetarlicha shakllantirilmagan. Xususan, kompetentlik yondoshuvini tizimli tahlil etishga, uni umuman talim tizimida ham, kasbiy talimda ham qollashning nazariymetodologik va didaktik asoslarini aniqlashga doir ilmiy tadqiqot ishlari deyarli yoq deb aytish mumkin.

Hozirgi zamon dunyo talim tajribasida kompetentli yondashuv keng tarqalgan. Kompetensiya markaziy tushuncha sifatida talim tizimining barcha bilim va konikmalarini ozida birlashtiradi. Kompetensiya tushunchasida talim mohiyati shakllanib, goyasi mujassamlashadi. Uning aniq natijalarini kozlagan maqsadi kompetensiyaning eng muhim qirralari, doimo rivojlanish tabiatiga ega bolgan, universal bilimlar asosida shakllangan mustaqil faoliyat tajribalaridan iborat, madaniyat va faoliyatning keng tarmoqlariga taalluqli unsurlarni oz ichiga oladi .

Amaliy kompetentlik doimo osib boruvchi dinamik hodisadir, malaka oshirish va oz ustida ishlash jarayonining natijasi hisoblanadi. Bilim va mahorat, hatto ijobiy yonalish ham vaqt otishi bilan eskirib qoladi, jamiyatning zamonaviy talablariga, yangi texnologiyalarga mos kelmasligi mumkin. Jamiyat ham, odamlar, muammolar ham ozgarib bormoqda. Demak, bu vazifalarni yechish uchun yondashuv va metodlarni ham ozgartirish talab etiladi. Kompetensiya oz bilimlarini tinmay boyitib borishni, yangi axborotlarni organishni, shu kun va davr talablarini his etishni, yangi bilimlarni izlab topish mahoratini, ularni qayta ishlashni hamda oz amaliy faoliyatida qollashni talab qiladi. Kompetensiya egasi bolgan mutaxassis muammolarni yechishda ozi ozlashtirib olgan, aynan shu sharoitga mos metod va yollardan foydalanishni yaxshi bilishi, hozirgi vaziyatga munosib bolgan metodlarni tanlab olib qollashi, togri kelmaydiganlarini rad etishi, masalaga tanqidiy koz bilan qarashi kabi konikmalarga ega boladi.

Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonini tashkil etishda innovatsion, akmeologik, aksiologik, kreativ, refleksiv, texnologik, kompetentli, psixologik, andragogik yondashuvlar. Talim muassasalarida yoshlarning shaxsiy rivojlanishi ularning mustaqil fikrlash, ijodkorlik, faollik, munosabatlarining chuqurlashib hamda boyib borishi, xarakter hamda dunyoqarashlarining turgunligi, oz-ozini nazorat qilish va tarbiyalashga bolgan ehtiyojlarning shakllanishi kabi holatlar bilan tavsiflanadi. Bolajak kasb egalari uchun talim muassasalarida talim olish jarayoni bu insonda mehnat faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda ahamiyatli sanalgan kasbiy bilim, sifat, kompetentlik va mezonlar asosida rivojlantirish hamda oz-ozini takomillashtirishning eng maqbul davridir. Talim oluvchilar ushbu jarayonda bilimlarni jamlash, saqlash, uzatish, ularning mantiqiy tuzilmasini yaratish va istiqbolda kasbiy faoliyatini tashkil etishda ulardan samarali foydalanish kabi holatlarni ozida mujassam ettiradi.

Pedagogning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga yangicha yondashuvlar:

Innovatsion yondashuv (pedagogik innovatika, pedagogik innovatsiya)

Yaqin otmishda Innovatsion talim, Innovatsion faoliyat va Innovatsion jarayonlar terminlari respublikamizning pedagogik adabiyotlarida juda kam kuzatilar edi. Innovatsion talim sozining zamirida yangilikni tashkil qilish, yangilikni ozlashtirish, yangilikdan foydalanish, yangilikni namoyon etish kabi kompleks faoliyat yotadi.

Innovatsion talim - talim oluvchida yangi goya, meyor, qoidalarni yaratish, ozga shaxslar tomonidan yaratilgan ilgor goyalar, meyor, qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid sifatlar, malakalarni shakllantirish imkoniyatini yaratadigan talim.

Innovatsion talim tushunchasi birinchi bor 1979

yilda Rim klubida qollanilgan.

Innovatsion talim jarayonida qollaniladigan texnologiyalar innovatsion talim texnologiyalari yoki talim innovatsiyalari deb nomlanadi.

Talim innovatsiyalari-talim sohasi yoki oquv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qollanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar

Talim sohasida innovatsion jarayon bu talim konsepsiyasidagi, oquv dasturlaridagi, usul va uslublardagi, tarbiya va oqitish usullaridagi yangilik va ozgarishlardir. Talim sohasida innovatsion jarayonlar sozining tub manosida pedagogikaning ikkita muhim organish, umumlashtirish va ilgor pedagogik tajribalarni ommalashtirish muammosi va pedagogika fanlari yutuqlarini amaliyotga tadbiq etish muammosi yotadi. Shunday ekan, innovatsiyaning predmeti va innovatsion jarayonlarning tarkibi, mexanizi bir biriga ozaro bogliq bolgan jarayonlar jamlanmasi tarkibida bolishi kerak. Aynan, innovatsion faoliyat xizmat korsatish bozorida oliy talim muassasalari ortasidagi raqobatbardoshlikning asosini yaratibgina qolmay, professor oqituvchining kasb mahoratining osishini, ijodiy izlanishini, amaliy jihatdan ochib beradi. Shuning uchun ham, innovatsion faoliyat oqituvchilarning ilmiy-uslubiy faoliyati va talabalarning oquv jarayoniga ijodiy faoliyati bilan uzluksiz bogliq.

Innovatsion faoliyat yangi ijtimoiy talablarning ananaviy meyorlarga mos kelmasligi yoki yangi shakllanayotgan goyalarning mavjud goyalarni inkor etishi natijasida vujudga keladigan majmuali muammolarni yechishga qaratilgan faoliyat

Talimdagi pedagogning innovatsion faoliyati tuzilishini tahlil qilishda turli xil yondashuvlar mavjud. Masalan, A.Nikolskayaning fikricha, faoliyatni yangilash 3 bosqichda, yani tayyorgarlik, rejalashtirish va joriy etish bosqichlarida amalga oshiriladi.

Innovatsion faoliyat tushunchasini tahlil qilar ekanmiz:

G.A.Mkrtchyanning bu haqdagi fikri dikqatga sazovar: Pedagogik tajriba-sinov faoliyatining 3 ta asosiy shaklini ajratish mumkin: xususiy tajriba, tajriba-sinov ishi, oqituvchining innovatsion faoliyati. Pedagogik faoliyatda innovatsiyalar qancha kop bolsa, oqituvchi xususiy eksperimentni shuncha yaxshi tushunadi.

Innovatsion faoliyat bu amaliyot va nazariyaning muhim qismi bolib, ijtimoiy-madaniy obekt sifatlarini yaxshilashga qaratilgan ijtimoiy subektlarning harakat tizimi bolib, u malum doiradagi muammolarni yechish qobiliyatigina emas, balki har qanday vaziyatdagi muammolarni yechish uchun motivatsion tayyorgarlikka ega bolishdir. Oqituvchi innovatsion faoliyatining markaziy masalasi oquv jarayonini samarali tashkil etishdan iborat.

Akmeologik yondashuv (grekcha akme sozidan olingan bolib, oliy nuqta, yuqori choqqi degan manolarni anglatadi). Akmeologiya birinchi navbatda fan hisoblanadi. Akmeologiya - bu kattalarning (psixologik, natijalarga va mahorat choqqisiga erishish) rivojlanish qonunlarini organadigan fan. Akmeologiya dastlab nemis psixolog olimi Sharlotta Byuler (1893-1974) tomonidan organilgan bolsa, 1928 yilda rus olimi Nikolay Aleksandrovich Rыbnikov (1880-1961) tomonidan Akmeologiya-Etuk odamlarning rivojlanishi haqidagi fan sifatida etirof etgan. Bu fan sifatida tabiiy, ijtimoiy, gumanitar va texnika fanlarining щzaro integratsiyasi natijasida paydo bolgan fan hisoblanadi. Akmeologiya fani bir vaqtning ozida pedagogika va psixologiya fanlari bilan uzviy aloqada rivojlanmoqda.

Akmeologik yondashuv bolajak mutaxassislarni tayyorlashni takomillashtirishda yangi paradigmadir. Yangi iqtisodiyotning barcha jabhalariga turli kasblar boyicha mutaxassis kadrlarni tayyorlash uchun akmeologiyaning

quyidagi yonalishlarining orni va roli muhim ahamiyat kasb etadi. Bular: pedagogik, harbiy, ijtimoiy, maktab, tibbiyot, boshqaruv, kreativ, sinergetik, korreksion va etnik akmeologiyalardir.

Aksiologik yondashuv Aksiologiya

(yunoncha axio qadriyat va logos fan, talimot) qadriyatshunoslik, manaviy hodisalardan biri bolgan qadriyatlar sohasini organadigan, uning qonun va kategoriyalarini tadqiq qiladigan ilm yonalishi, qadriyatlar haqidagi fan. U XIX asrning ikkinchi yarmida nemis qadriyatshunosi E.Gartman va fransuz olimi P.Lapi tomonidan ilmiy istemolga kiritilgan. Aksiologiya aksiologik ong, qadrlash tuygusi, aksiologik bilish, qadrlash tamoyiliga tayanib toplangan qadriyatlar togrisidagi bilimlar sistemasidir. Zamonaviy Aksiologiyada obektiv, subektiv va plyuralistik oqim hamda yonalishlar mavjud. Aksiologiya qadr, qadrlash, qadriyatlar, qadriyatlar tizimi kabi aksiologik kategoriyalarni, ularning turli shakllarini organadi. Qadriyatlar tizimining ijtimoiy taraqqiyotga bogliqlik qonuni, qadriyatlar tizimining ozgarishi va takomillashuvi bilan bogliq aksiologik qonunlar ham aksiologiya shugullanadigan masalalar doirasiga kiradi.

Kreativ yondashuv Kreativlik (lot., ing. create yaratish, creative yaratuvchi, ijodkor) individning yangi goyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati

Zamonaviy pedagogikada kreativ pedagogika tushunchasi qollanila boshlaganiga hali u qadar kop vaqt bolmadi. Biroq, oqitish jarayoniga innovatsion hamda ijodkorlik yondashuvlarini qaror toptirishga bolgan ehtiyoj Kreativ pedagogikaning pedagogik turkum fanlar orasida mustaqil predmet sifatida shakllanishini taminladi. Ushbu predmet asoslarini pedagogika tarixi, umumiy va kasbiy pedagogika hamda psixologiya, xususiy fanlarni oqitish metodikasi, talim texnologiyasi va kasbiy etika kabi fanlarning metodologik goyalari tashkil etadi.

Kreativ pedagogika quyidagi ikki holatni

kafolatlay olishi zarur:

1)            pedagog-oqituvchilar tomonidan oquv fanlarini past ozlashtirayotgan va ularini organishni zerikarli deb hisoblayotgan talabalar etiborlarini fan asoslarini ozlashtirishga jalb etish;

2)            talabalarda kreativ fikrlash va ijodiy faoliyat natijalarini ragbatlantirishga xizmat qiladigan strategiya va vositalarni tavsiya etish orqali auditoriyada ulardan samarali foydalanishlari uchun imkoniyat yaratish.

Oqituvchining ijodkorligi esa u tomonidan tashkil etiladigan kasbiy faoliyatni tashkil etishga ijodiy (kreativ) yondashuvida aks etadi. Songgi yillarda ushbu holat pedagogik kreativlik tushunchasi bilan ifodalanmoqda.

Pedagogik kreativlik pedagogning ananaviy pedagogik fikrlashdan farqli ravishda talim va tarbiya jarayonini samaradorligi taminlashga xizmat qiluvchi yangi goyalarni yaratish, shuningdek, mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bolgan tayyorgarligini tavsiflovchi qobiliyati

Kreativlik tushunchasi ozida madaniy xilmaxillikni aks ettiradi. Garb kishilari uchun kreativlik, umuman olganda, yangilik sanaladi. Ular kreativlik negizida noananaviylik, qiziquvchanlik, tasavvur, hazil- mutoyiba tuygusi va erkinlik mavjud bolishiga etiborni qaratadilar, Sharqliklar esa, aksincha, kreativlikni ezgulikning qayta tugilish jarayoni, deb tushunadilar.

Refleksiv yondashuv (lotincha reflixio- ortga qaytish) faqat subektning oz-ozini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuygusi va bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi

Refleksiv innovatsion amaliyot oqituvchi ijodiy imkoniyatlarini rivojlantirishga qaratilib, bunda pedagogik fanda faqatgina yangilik yaratish qobiliyatigina emas, balki oz-oziga, oz mehnatiga, bolalarga, har qanday muammoli vaziyatni hal etishga va umuman hayotga oziga hos ijodiy munosabatda bolish tushuniladi.

Refleksiv innovatsion amaliyot ilgarigi tajribani dolzarblashtirish uni qayta anglash bolajak talim muassasasining yangi muammo va munosabatlarini aniqlash uchun imkon beradi.

Demak, pedagog-oqituvchi yangi pedagogik texnologiyalar, nazariyalar, konsepsiyalarning muallifi, ishlab chiqaruvchisi, tadqiqotchisi, foydalanuvchisi va targibotchisi sifatida namoyon boladi.

Texnologik yondashuv - Texnologiya (yunon. techne mahorat, sanat, logos tushuncha, talimot) muayyan (ishlab chiqarish, ijtimoiy, iqtisodiy va b.) jarayonlarning yuksak mahorat, sanat darajasida tashkil etilishi

Talim texnologiyasi (ingl. an educational technology) talim (oqitish) jarayonining yuksak mahorat, sanat darajasida tashkil etilishi

Talim texnologiyasi talim maqsadiga erishish jarayonining umumiy mazmuni, yani, avvaldan loyiщalashtirilgan talim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma-bosqich amalga oshirish, aniq maqsadga erishish yolida muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda talim jarayonini yuqori darajada boshqarish.

Talim tizimini texnologiyalashtirish goyasi otgan asrning boshlarida Garbiy Yevropa va AQShda talim tizimini isloh qilish, talim samaradorligini oshirish, shaxsning ijtimoiylashuvini taminlash uchun muayyan shart-sharoitni yaratish borasidagi ijtimoiy harakat yuzaga kelgan davrda ilk bora ortaga tashlandi.

Mazkur goya 30-yillarda talim jarayoniga pedagogik texnika (talim texnikasi) tushunchasining olib kirilishi bilan asoslandi. Ushbu davrlarda yaratilgan maxsus adabiyotlarda pedagogik (talim) texnika(si) tushunchasi

oquv mashgulotlarini aniq va samarali tashkil etishga komaklashuvchi usul va vositalar yigindisi tarzida talqin etildi hamda oquv jarayoniga oquv va laboratoriya jihozlarining olib kirilishi, ulardan samarali, unumli foydalanish, material mazmunini korsatmali qurollar yordamida tushuntirish kabi holatlar talim samaradorligini oshirishga yordam beruvchi yetakchi omillardir deya baholandi.

XX asrning 50-yillarida talim jarayonida texnik vositalarni qollash talim texnologiyasi yonalishini belgilab beruvchi omil deya etirof etildi, asosiy etibor talabalar auditoriyasini kengaytirish texnik vositalardan foydalanish evaziga amalga oshirilishi, texnik vositalarning imkoniyatlarini yanada takomillashtirish, ularning axborot sigimini kengaytirish, axborotlarni uzatish xizmatini sifatli tashkil etish, talim olishni individuallashtirish kabi masalalarga qaratildi. Bu borada olib borilgan tadqiqotlarning obekti, tayanch nuqtasi sifatida texnik vositalar imkoniyatlari, ularni takomillashtirish jarayoni qabul qilindi, shuningdek, oquv jarayonini texnologiyalashtirishning tashkiliy jihatlarini organishga alohida urgu berildi.

60-yillarning boshlarida talimni dasturlash asosida talim jarayonini tashkil etish texnologiya tushunchasining mohiyatini ochib beruvchi omil sifatida korila boshlandi. Dasturiy talim talabalarga muayyan bilimlarni alohida qism holida emas, balki izchil, yaxlit tarzda berilishini nazarda tutadi. Talim jarayonini yaxlit, maqbul dasturga muvofiq tashkil etish taklifi ilk bora AQShda faoliyat yurita boshlagan Dasturiy talim va orgatuvchi mashinalar boyicha birlashgan Qomita tomonidan ilgari surilgan. Dasturiy talim ozida talim maqsadlari, ularni ozgartirish va baholashning mos ravishdagi

mezonlari hamda talim muhitining aniq tavsifini qamrab oladi.

Kompetentli yondashuv Kompetentlik yondoshuvining asoschilaridan biri bolgan J.Raven buning muhimligini shunday tushuntiradi: biz koproq va kamroq kompetentli fermerlar, oqituvchilar, haydovchilar, temirchilar, menedjerlar va harbiy ofitserlarni solishtirganimizda, har bir holatda oz ishining ustalari namoyish qilgan aynan siyosiy xulqatvor eng muhim bolib chiqdi. Aksincha, odamlarning bevosita xizmat burchlari doirasidan tashqaridagi ijtimoiy, tashkiliy va siyosiy cheklashlarga nisbatan biron bir choratadbirlarni korishga layoqatsizligi va hohishi yoqligi zamonaviy jamiyatda kompetentli bolmagan kasbiy xulqatvorning asosiy manbai sifatida namoyon boladi, vaholanki, aynan ular inson bu doira ichida nima qila olishini aniqlaydilar.

Kasbiy kompetentlikni rivojlantirishni muammoli oqitish jarayonida amalga oshirish ham maqsadga muvofiq boladi, buning mohiyati kasbiy faoliyatni yaxlit tizim sifatida korish, unda tizimli faoliyat korsata bilish, yangi muammo va masalalarni hal eta bilish tajribalarini shakllantirish uchun zamin yaratishga xizmat qiladigan kasbiy faoliyat elementlarini talim jarayoniga kiritishdan iborat.

Quyidagi jadvalda talimga ananaviy va kompetentlikka yonaltirilgan yondashuvlarning qiyosiy tavsifi keltirilgan.

1jadval

Talimga ananaviy va kompetentlikka yonaltirilgan yondashuvlarning qiyosiy tavsifi

Talim jarayoni elementlari

Ananaviy yondashuv

Kompetentlikka yonaltirilgan yondashuv

Maqsadlar

Bilim, konikma va

Kompetensiyalarni

 

malakalarni shakllantirishga yonaltirilgan

shakllantirishga (real mexnat faoliyatiga yonaltirilgan)

Talim mazmuni

Davlat talim standartini amalga oshiradi

Kasbiy-talimiy dasturlar ni ozlashtirishga qaratilgan individual yonalish. Tez moslanuvchan talimning natijaviyligiga erishishga

yonaltirilgan

Talimni tashkil etish shakllari

Talimni sinf-dars, auditoriyada tashkil etish. Konikmani

rivojlantirishga yonaltirilgan amaliyot

Individual , juftlikda, kichik guruhlarda va katta guruhlarda ishlash

Pedagogik jarayonni tashkil etish va amalga oshirish metodlari

Qatiy dastur asosida oqitishning sinf-dars tizimi doirasidagi bilim va

konikmalarni shakllantirishga yonaltirilgan metodlar

Kasbiy-talimiy dasturlarni modullar asosida ozlashtirishning individual va kompetentlik yondashuviga

yonaltirilgan muammoli-

faoliyatli metodlari

Pedagoglar faoliyatining jarayondagi orni

Nasihatgoy, axborot beruvchi, baholovchi

Hamkor, maslahatchi,

yordamchi, vositachi

Talim oluvchilar faoliyatining jarayondagi orni

Tinglovchi, qabul qiluvchi, xotirasida saqlovchi

Hamkor, tajriba otkazuvchi, tadqiqotchi, konstruktor-yaratuvchi

Talim muassasasini boshqarish tuzilmasi

Tuzilma talim muassasasi faoliyatini yuritishga

yonaltirilgan

Tuzilma talim muassasasini

rivojlantirishga yonaltirilgan

Talim natijalarini nazorat qilish va baholash

Bilim, konikma va malakalarning shakllanganligini tekshirishga yonaltirilgan (nazoratlar, testlar va hokazo)

Mutaxassisning kasbiy kompetensiyasini va shaxsiy sifatlarini rivojlanish darajasini aniqlashga hamda baholash ham talim olish xarakteriga

yonaltirilgan

Keltirilgan tavsiflarni tahlil etish natijasida talimga kompetentlik yondashuvining shakllanish shart-sharoitlarini aniqlab olish mumkin:

               bilimlar izlanish va fikrlash faoliyatlari, ijod jarayoni mahsuli sifatida turli xil shakllarda tizimli, fanlararo hamda umumlashtirilgan holda beriladi;

               pedagog boshqaruvchi, hamkor sifatida namoyon boladi, yani, hamkorlik qilish, demokratik ravishda tasir otkazish, yordam berish, ruhlantirish, talabaning shaxsiy tashabbuslariga etiborli bolish, uning shaxsini rivojlantirishga intilish pozitsiyasini egallaydi;

               talaba pedagoglar va boshqa talabalar bilan faol hamkorlik qilishga, birbirini qollab-quvvatlash va ozaro masuliyatlilik muhitini yaratishga yonaltirilgan;

               talim oluvchilar uchun talim va tarbiyani tashkil etishning guruhli shakllari orqali shaxslararo munosabatlar va muloqatning xilma-xil shakllarini amaliy ravishda ozlashtirishlari, hamkorlikda ishlash va ijod qilish quvonchini his etishlari uchun shart-sharoitlar yaratiladi;

               harakat va xulq-atvorlarning oldindan belgilab qoyilgan namunasiga mosligini baholashdan voz kechish.

Inson tabiatidan kelib chiqqan holda, pedagogik jarayonning mazmuniy tuzilmasini aks ettiradigan, talimning maqsadini qoyishdan boshlab to natijaga erishishgacha bolgan faoliyatni tashkil etishning barcha bosqichlari loyihalanadi. Jamoaviy-individual ravishda tafakkur etish texnologiyasida rivojlantiruvchi makontabiiy ijtimoiy muhit hisoblanadi, unda umumlashtirilgan (jamoa), shaxslararo (qiziqishlarga kora ijodiy birlashmalar), kasbiy (predmetli mazmun)dan iborat bolgan munosabatlar tizimida bilim olish va oquv-kasbiy faoliyatga oid muammolar hal etiladi, shuningdek, hayotiy muammoli vaziyatlarni boshdan kechirib koriladi.

Kompetentli yondashuvning mohiyati, yuqorida korsatib otilganidek, u insonda mustaqil ravishda bilimlarni egallash faoliyatini tashkillashtirish, refleksiya, ijodkorlik, jismoniy va ruhiy jihatdan ozini boshqara olish konikmalarini egallash, oz-ozini uyushtirish va rivojlantirish kabi qobiliyat va layoqatlarni shakllantirishni taminlaydi. Shuningdek bunga kasbiy kompetentlikni shakllantirishning didaktik modelini

tuzish uchun nazariy-metodologik asos sifatida olingan oz-ozini rivojlantirish nazariyasi ham tola-tokis mos keladi.

Psixologik yondashuv Psixologiya fanida bir-biriga yaqin, lekin ayniyat bolmagan tushunchalar qollanilib kelinadi, chunonchi: odam, shaxs, individuallik. Ularning mohiyatini aniqroq izohlab berish uchun har birining psixologik tabiatini tahlil qilish maqsadga muvofiq.

1.             Odam: Sut emizuvchilar sinfiga dahldorlik, biologik jonzod ekanligi odamning oziga xos xususiyatidir. Tik yurishlik, qollarning mehnat faoliyatiga moslashganligi, yuksak taraqqiy etgan miyaga egaligi, sut emizuvchilar tasnifiga kirishi uning oziga xos tomonlarini aks tufayli borliqni ongli aks ettirish qobiliyatidan tashqari oz qiziqishlari va ehtiyojlariga mutanosib tarzda uni ozgartirish imkoniyatiga ham egadir.

2.             Shaxs. Mehnat tufayli hayvonot olamidan ajralib chiqqan va jamiyatda rivojlanuvchi, til yordami bilan, boshqa kishilar bilan muloqot (muomala) ga kirishuvchi odam shaxsga aylanadi. Ijtimoiy mohiyati shaxsning asosiy tavsifi hisoblanadi.

3.             Individuallik. Har qaysi inson betakror oziga

xos xususiyatlarga ega. Shaxsning oziga xos qirralarining mujassamlashuvi indivi duallikni vujudga keltiradi.

Odatda shaxsni rivojlantirish, shakllantirish, tarkib toptirish, kamolotga yetkazish mavjud qarama-qarshiliklarni, ziddiyatli vaziyatlarni yengish, irodaviy zor berish, zoriqish, tanglik, jiddiylik holatlarini boshqarish, ozini qolga olish orqali ushbu faoliyatni amalga oshirishning oqilona, omilkor vositalarini (yollari, usullari, operatsiyalari, konikmalari, uquvlari, malakalari, odatlari, harakatlari kabilarni) ozlashtirish, egallash natijasida vujudga keladi. Bularning barchasi imitatsiya (taqlid), identifikatsiya, refleksiya, stereotipizatsiya, talim, oqitish, oqish, organish, orgatish, saboq olish, ozlashtirish, mustaqil bilim olish jarayonida yuzaga keltiriladi. Mazkur holatda aniq faoliyat orqali ehtiyojni qondirish qonuniy ravishda yanada yuksakroq, yuqori bosqichdagi yangi xususiyatga ega bolgan ehtiyojni tugdiradi.

Andragogik yondashuv - Bugungi kunda mutaxassis ozining 5-10 yil oldingi oliy talim muassasasida olgan bilimlari bilan kasbiy-shaxsiy faoliyatini muvaffaqiyatli tashkil eta olmasligi, mehnat bozorida raqobatbardoshlikni taminlay olmasligini hayotning ozi korsatmoqda. Bu esa oz navbatida mutaxassislarning kasb darajasi va malakasini muttasil oshirib borish, ularni zamonaviy talablarga muvofiq qayta tayyorlash va malakasini oshirish orqali kasbiy va shaxsiy rivojlanish darajasini taminlash masalasining dolzarbligini belgilaydi. Ilmiy yonalishlarida talimning uzluksizligi va shaxs ehtiyojlariga yonalganligi tamoyilini ilgari suruvchi andragogika (adult education) ham katta yoshlilar talimining oziga xosligi, nazariy va amaliy masalalari bilan shugullanuvchi fan sohasi sifatida rivojlanmoqda. Katta yoshlilarni oqitish nazariyasi va amaliyoti jahon tajribasida bir necha bosqichlarni bosib otgan. Xususan, XIX asrning 30- yillaridan boshlab Evropa va Amerikaning kopgina davlatlarida bu davrda ishlab chiqarishning tez osishi, jamiyat va ijtimoiy hayotning rivojlanishi negizida kattalarni oqitishning dastlabki tajribalari toplana boshlangan.

XX asr boshlarida katta yoshlilarni oqitish muammosi olimlar tomonidan insonni organuvchi fanlar tizimiga kiritildi. Birinchi navbatda bu insonning turli yosh davrlaridagi psixik rivojlanishi jarayoni bilan boglandi. Ammo bu vaqtda inson hayotining hamma bosqichida ham talim olishi mumkinligi haqidagi qarashlarni asoslash zarurati vujudga keldi. 1950-1960 yillarda bir qancha xorijiy mualliflarning ishlarida kattalarni oqitishning didaktik va metodik yondashuv muammolari korib chiqilgan. Jumladan, aksariyat xorijiy tadqiqotchilar kattalarni oqitishning pedagogik tamoyillar asosida talqin etib, kattalarni oqitishning oziga xos xususiyatlarini kattalar pedagogikasi deb ataganlar. 1950-1960 yillarda olimlar M.Ogrizovich va B.Samolovchev, taniqli nemis professori F.Pyoggeler, shveysar nazariyachi olimi G.Xanselmana, polyak olimlari M.Semenski, L.Turoslarning ilmiy ishlarida andragogika iborasi paydo boldi.

Andragogiya (gr. ἀνήρ anè°¼/span>-katta odam, erkak, ἄγειν থin -yetaklayman) talim nazariyasining bir qismi bolib, u kattalar oquv faoliyati subekti tomonidan bilim va konikmalarni ozlashtirishning oziga xos qonuniyatlarini, shuningdek, oqituvchi tomonidan ushbu faoliyatni professional boshqarish xususiyatlarini ochib beradi. "Andragogika" tushunchasi 1833 yilda nemis pedagogika tarixchisi Aleksandr Kapp (17991869) tomonidan fan sifatida amaliyotga kiritilgan.

Bu mualliflar andragogikaning pedagogikadan farqlarini aniqlashga harakat qildilar. Andragogikaning alohida fan sifatida shakllanishi va tiklanishi 1970 yilga togri kelib, aynan shu yili kattalar talimining amerikalik nazariyachi va amaliyotchi olimi M.Sh.Noulzning Kattalar talimining zamonaviy amaliyoti. Andragogika yoki pedagogika nomli fundamental ishi chop etiladi. Adabiyotlarni organish shuni korsatadiki, dunyo olimlarining aksariyati andragogikani mustaqil fan va ilmiy yonalish sifatida pedagogik fan tarmogi hamda ijtimoiy va gumanitar bilimlar sohasi sifatida talqin etadilar.

Andragogikaning ananaviy pedagogikadan asosiy farqi talim berish jarayonida talim beruvchining (andragog katta yoshli kishilar talimi bilan shugullanuvchi shaxs) emas, balki talim oluvchining faol pozitsiyada bolishidir. Bunda talim beruvchining asosiy faoliyati talim oluvchiga ozida mavjud bilimlarni yangilash, yangi bilim va konikmalarni egallashga yordam berish hisoblanadi. Chunki yangi kasbiy bilim, konikma, malaka hamda kompetensiyalarni ozlashtirish asosida katta yoshlilarning axborotlashgan jamiyatga moslashishi va unda oz imkoniyatlarini tolaqonli namoyon etishi faollashadi.

Xalqaro tajribalar hamda ularning kasbiy kometensiyalarni rivojlantirishga tasiri. Jahon miqyosdagi talim sifatiga qoyilayotgan talablardan biri XXI-asr pedagogikasini yangi paradigmalar hamda raqamli talim tranformatsiyasi asosida takomillashtirish zaruratini keltirib chiqardi. Chuqur kasbiy bilim, undan unumli foydalanish konikmalari, shaxsiy tashabbuskorlik, ijodkorlik, mustaqillik har doim pedagog faoliyatini alohida ajratib turgan bolsa, XXI-asr pedagogi uzluksiz talim olish, oz-ozini tarbiyalash va oz-ozini rivojlantirish, oz-ozini takomillashtirish qobiliyatlariga ega bolishi lozim. Finlyandiyada

Kattalar Talimi Tashkiloti (FAEA), Fransiyada

tajriba orqali olingan bilimlarni tasdiqlash (Validation des Aquis de lExp豩ence (VAE) tushunchasining kiritilishi natijasida norasmiy va informal talimning meyoriy-huquqiy bazasi

yaratilgan. Germaniyada Weiterbildungspass (Uzluksiz talim pasporti) va ernkultur Kompetenzentwicklung (Kompetensiyalarni rivojlantirishda talim madaniyati) joriy qilingan, Rossiyada LifelongLearning (hayot davomida organish) goyasi malaka oshirish kurslari, qoshimcha va toldiruvchi talim dasturlariga tatbiq etilgan. Uzluksiz talim nazariyasining konseptual holatlaridan farqli olaroq, kattalar talimi nazariyasi va amaliyoti asosida katta odam tabiatidan kelib chiqqan tamoyillar yotadi: katta yoshdagi odam ehtiyoj sezmaguncha oqimaydi, u faqat oz fikriga kora zarur bolgan narsalarni organadi va ish jarayonida oqiydi. Boshqacha qilib aytganda yoshi katta odam talim jarayonida, aniqrogi bu jarayonning barcha parametrlari: maqsadlar, mazmun va oqitishning tashkiliy shakllarini aniqlashda yetakchi rol oynashga tayyor.

Kattalar talimi nazariyasi va amaliyoti sohasidagi kopchilik tadqiqotlar M.Sh.Noulz tomonidan shakllantirilgan, malaka oshirish markazida andragogika bolgan, kattalarni oqitishning olti tamoyili birligidan iborat bolgan oqitishning andragogik modelini rivojlantiradilar.

Dunyo tajribalariga kora XXI-asrda ochiq va yopiq shakldagi qisqa muddatli kurslarni tashkil etish malaka oshirish va kasbiy rivojlanishda muhim omil xisoblanadi. Pedagog kadrlarning kasbiy kompetensiyasini uzluksiz rivojlantirish, ozini-ozi muttasil takomillashtirish uchun shart-sharoit yaratishni taqoza etadi.

Talim sohasidagi nufuzli Xalqaro ekspertlar[13] tomonidan talim tarbiya jarayoniga ikki xil kompetensiyalarni uygun joriy etish taklif etilmoqda. Bular: Hard skills - (ingliz. qattiq malaka) kasbiy kompotensiyalar hamda Soft skills - (ingliz. yumshoq, moslashuvchan malaka) universal (umumiy) kompetensiyalar.

Hard skills - malaka darajasini aniqlash va

olchash mumkin bolgan bilimlar majmui sifatida (matnni kompyuterda terish malakasi, avtomobilni boshqarish konikmasi, ingliz tilida gapirish, matematik bilim, kompyuter dasturlaridan foydalanish konikmasi), soft skills aniq va umumiy olchov birligiga ega bolmagan moslashuvchan, egiluvchan malakalar (kreativlik, jamoada ishlash konikmasi, hissiy barqarorlik, masuliyat, tashabbuskorlik va hok) sifatida qayd etilmoqda.

Hard skills - qattiq malakaga ega bolish uchun muayyan kasb boyicha aniq bilim zarur boladi va bu konikmalarning mavjudligi imtihon otkazish orqali aniqlanadi.

Soft skills - yumshoq kompetensiyalar (ijodkorlik, muloqotga kirishishi layoqati, jamoada ishlash qobiliyati, qatiyatlilik, tanqidiy fikrlash va hok.) esa kop hollarda inson xarakteri va hayotiy tajribasiga bevosita bogliq bolganligi sababli shaxsiy fazilat, xislat, qobiliyat sifatida ham talqin etiladi.

Soft skills tushunchasi tadqiqot predmeti (obekti) sifatida ilmiy muomalaga kirishi ilk marta 1959-1972 yillarda AQSh armiyasi shaxsiy tarkibini tayyorlash jarayonidagi islohotlar bilan bogliq. Askarlarning shaxsiy va jangovor kompetensiyalarini shakllantirish boyicha tadqiqotlarga rahbarlik qilgan psixolog, ehtiyojlar nazariyasi muallifi, mavzular boyicha apperseptiv testlarni baholashning yangi metodikasini ishlab chiqqan professor Devid Makkleland AQSh davlat departamenti ximatiga xodimlarni tanlash jarayonida ilk marta yumshoq (soft) kompetensiyalar va ularni baholash tushunchasini qollaydi.

XXI asrga qadar talim tizimida yoshlarga asosan hard skills qattiq malaka darajasini berishga etibor qaratib kelindi. Yani, muayyan kasbni puxta egallash, uning sir-asrorlarini toliq ozlashtirish shaxsning yetuk mutaxassis ekanligini belgilovchi asosiy faktor sifatida qayd etilgan.

XXI asr pedagogikasi esa zamonaviy dunyoda bu xislatlarning yetarli emasligi, endilikda tafakkurni rivojlantirish, kreativ makon, muhit, kreativ shaxs, kreativ mahsulot yaratishga bolgan ehtiyoj asosida ish tutish lozimligini uqtirmoqda.

Xalqaro ekspertlar tomonidan taqdim etilayotgan tadqiqotlarda orta bogin mutaxassislarining mehnat bozoridagi raqobatbardoshligi va kreativ kompetentliligini oshirish, professional talim jarayonini loyihalashtirishda yumshoq kompetensiyalarni shakllantirishning metodik taminotini yaratish mexanizmlarini takomillashtirish kabi yonalishlarda oz aksini topmoqda.

Bir qator nufuzli tadqiqot markazlari oz hisobotlarida zamonaviy professional talim mazmunini yumshoq kompetensiyalarni shakllantirishga yonaltirish va modernizatsiyalash, kompetensiyalarga asoslangan innovatsion talim muhitini yaratish, yoshlarda nostandart tafakkur tarzi va kreativlik xislatlarini shakllantirish zaruratini etirof etib, bu jarayonning pedagogik, metodologik va ilmiy-nazariy asoslarini taqdim etmoqda.

AQShning Garvard universitetida tashkil etilgan Career Services markazi tomonidan malakali mutaxassisning kasbiy kompetentliligini belgilovchi mezonlar sifatida nostandart tafakkur tarzi, Singapurning Nanyan texnologiya universiteti Biznes maktabida kreativ qobiliyatlar muhim omillar qatorida sanab otilgan.

Kompetentlikka yonaltirilgan talim insonning oz shaxsiy manfaatlari uchun ham, jamiyat, davlat manfaatlari uchun olib boradigan faoliyatining asosiy sohalarida muvaffaqiyatini taminlovchi bilimlar va amaliy faoliyat usullarini kompleks ravishda ozlashtirishiga qaratilgan.

Tayanch kompetensiyalar insonning jamiyatdagi hayotiy faoliyatidagi dolzarb va perspektiv ahamiyatga ega bolgan turli sohalariga tegishli bolgan masalalar, bilimlar, amaliy malumotlar va faoliyat usullaridan iborat bolib, ularni ozlashtirish bir tomondan insonning shaxsiy va ijtimoiy jihatdan muvaffaqiyatli faoliyatini taminlasa, boshqa tomondan, jamiyatning malum bir sifatdagi inson resurslariga bolgan talablarini qondirishga xizmat qiladi.

Xorijiy davlatlar va vatanimiz tadqiqotchilari tomonidan taklif etilayotgan tayanch, bazaviy, universal kompetensiyalar deb hisoblash mumkin bolgan kompetensiyalarning turlicha tasniflarida kompetensiyalarning shunday barqaror guruhlari yetarli darajada aniqravshan belgilab berildiki, ularni egallamasdan turib, inson zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyat bilan, ziddiyatlarsiz, qaramaqarshiliklarsiz yashashi va faoliyat korsatishi mumkin emas. Ularga quyidagilarni kiritish mumkin:

ijtimoiyfuqarolik sohasidagi kompetensiyalar - subektning ijtimoiy faolligini va fuqarolik masuliyatini, uning demokratik institutlar faoliyatida va uni yaxshilashda hamda jamiyatning siyosiy hayotida ishtirokini va hokazolarni taminlaydi;

ijtimoiy munosabatlar sohasidagi kompetensiyalar - yozma va ogzaki hamda tillararo (yani bir necha tillarni bilishlik) muloqotni yaxshi bilishni, shaxslararo samarali va ziddiyatlarsiz ozaro munosabatlarni oqilona amalga oshirishni, ozgacha fikrlaydiganlarga nisbatan bagrikenglikni, boshqa madaniyat va diniy etiqodlarni togri qabul qilish va hurmat bilan qaray bilishni va hokazolarni taminlaydi;

axborot sohasidagi kompetensiyalar - yangi axborot va telekommunikatsion texnologiyalarning ahamiyatini tushunish, ularni egallash va oz ornida qollay bilish, turli axborot manbalaridan foydalana bilish, yaxlit axborot muhitida ishlashga tayyorlik, axborotga nisbatan tanqidiy munosabatda bola olishni va hokazolarni taminlaydi;

ijtimoiyindividual sohadagi kompetensiyalar oilaviy qarindoshchilik va shaxsiy munosabatlarni togri ornata olish, ozining sogligi va manaviyaxloqiy xislatlariga ongli va masuliyatli ravishda munosabatda bolish, bosh vaqtini otkazish usullarini togri tanlay bilish va hokazolarni taminlaydi;

kasbiymehnat sohasidagi kompetensiyalar - mehnat bozoridagi vaziyatlarni tahlil qila bilish, ozining kasbiy imkoniyatlarini togri baholay olish, mehnat munosabatlaridagi qonunqoidalar va axloqiy meyorlarni bilish, oz kasbiy faoliyatiga tegishli chuqur bilimlarga va keng dunyoqarashga ega bolish, amaliy vazifalarni hal etishda oz bilim va tajribalarini epchillik bilan mohirona qollay olish, kasbiyaxloqiy sifatlarga ega bolish va hokazolarni taminlaydi;

tizimli kompetensiyalar - kasbiy jihatdan ham, shaxsiy va ijtimoiy hayotida ham mustaqil ravishda oqishorganishga, jismoniy va psixik jihatlardan ozozini boshqara olish va ozozini takomillashtira olish malakalarini egallashga qodirlik va hokazolarni taminlaydi.

Tayanch kompetensiyalarni belgilashda jamiyat ehtiyojlari yoki ijtimoiy buyurtma muhim asos va yollanma bolib hisoblanadi. Bu orinda shuni takidlab otish lozimki, demokratik, fuqarolik jamiyatida ijtimoiy buyurtma davlat va jamiyat manfaatlariga ham, shaxsiy manfaatlarga ham birday mos bolishi kerak. Ijtimoiy buyurtma asosida belgilangan tayanch kompetensiyalar oz navbatida talimning maqsadi va natijasi sifatidagi kompetentlikni tashkil etadigan tarkibiy qismlarni belgilab beradi.

Kopchilik tadqiqotchilarning yakdillik bilan takidlashlaricha, kompetentlik shaxsning murakkab, yaxlit bir butun, kop omilli, kopqirrali sifatidir. Kompetentlikning vujudga kelishi uchun quyidagi sifatlar poydevor, asos bolib xizmat qiladi:

1) malum fan sohasidagi bilim, konikma va malakalar; 2) mustaqil faoliyatdagi amaliy tajriba.

Biroq, bilim, konikma va malakalarga asoslanganligi bilan, kompetentlik ularning ozidangina iborat emas. Kompetentlik shaxsning bilim, konikma va malakalar asosida shakllangan sifati bolib, ularni muayyan vaziyatda, amaliy faoliyatda qollay olishga qodirligidir. Kompetentlik muayyan sohaga oid faoliyatni ozlashtirib borish jarayonida vujudga keladi, shuning uchun ham ushbu faoliyat kompetentlikning ikkinchi muhim poydevori hisoblanadi.

Tegishli sohaga oid bilim va konikmalar va shu soha boyicha amaliy faoliyat tajribasi bolmasa kompetentlik bolishi mumkin emas.

Kompetentlik quyidagi belgilar bilan tavsiflanadi:

har qanday muayyan vaziyatda, uning turli xil jihatlarini hisobga olgan holda bilimlarni oz ornida va tezkorlik bilan togri qollay bilish;

qarorlarni qabul qila bilishga qodirlik va tayyorlik, shu bilan birga, mazkur vaziyat uchun eng maqbul qaror variantini tanlay olish;

ijtimoiy harakatlarni tashkil etish va buning uchun barcha imkoniyatlarni ishga sola bilish;

faoliyat doirasida boshqa odamlar bilan ozaro munosabatlarni aniq maqsadlarni kozlagan holda va maqsadga muvofiq, maqbul tarzda ornata olish imkonini beradigan kommunikativ konikmalar;

muayyan manaviy qadriyatlarga, dunyoqarashga, umummadaniy va

axloqiy sifatlarga egalik, faoliyatga intilish hissining mavjudligi;

ozining ijodiy imkoniyatlarini rivojlantirishga, faoliyatning yangi usullarini egallashga intilish.

Bazi tadqiqotchilarning fikricha, kompetentlik tafakkurning malum bir turlarini izlanuvchanlik, tanqidiy fikrlash, refleksivlikni hamda muayyan qobiliyatlarni talab etadi.

Kompetentlikning muayyan sohaga oid bolishi uning oziga xosligi va aniqligini belgilaydi. Shu nuqtai nazarga kora

kompetentlik har xil turlarga ajratiladi ijtimoiy va kasbiy, maxsus va individual, axborotga oid va kommunikativ, pedagogik va psixologik, ekologik va hokazo.

Shu bilan birga, tadqiqot muammosi boyicha ishlarning tahlili korsatishicha, kompetentlikning taklif etilayotgan tavsiflari va tipologiyasi kompetentlik yondoshuvi bilan bevosita aloqadorlikda organilmaydi.

A.A. Cheremisina kompetentlikni shaxsning yaxlit sifati deb qaraydi va kognitiv (bilim), motivatsion (moyillik) va faoliyat (tajriba)dan iborat, deb hisoblaydi. N.G. Vitkovskaya talabalarning axborotga oid kompetentliklarini organar ekan, unda tortta asosiy komponentni ajratib korsatadi: manaviymotivatsion, kognitiv, texnologik va refleksiv.

I.V. Grishinaning fikricha, kompetentlik shaxsning murakkab va kopqirrali talimi bolib, funksional jihatdan ozaro bogliq bolgan quyidagi komponentlardan iborat:

a)   motivatsion (maqsad va vazifalarga mos keladigan motivlar majmui);

b)  kognitiv (zarur bolgan bilimlar majmui);

v) operatsion (vazifalarni amaliy hal etish konikmalari va malakalari

majmui);

g) shaxsiy (muhim shaxsiy sifatlar majmui);

d) refleksiv (oz faoliyatidan kongli tolish, uni baholash, susaytirish, yol

tutish usullarini tanlash).

L.G.Antropova kompetentlikning komponentlaridan biri bolgan kommunikativlik quyidagilarni aks ettiradi, deb hisoblaydi:

-                 oqituvchining pedagogik muloqatning maqsadlari, mohiyati, tuzilmasi, vositalari, oziga xos xususiyatlari boyicha axborotga egaligini (kommunikativ bilimlar);

-                 mazkur faoliyat texnologiyalarining ozlashtirganligini (kommuni-kativ konikma va malakalar);

-                 pedagogik muloqotning samarador bolishi muhimligini oqituvchi tomonidan tasarruf etilishini, oz pedagogik faoliyatining kommunikativ jihatlarini doimiy ravishda takomillashtirib borishga intilish kabi xislatlarni taminlaydigan mutaxassisning individualpsixologik sifatlarini (kommunikativlikka yonaltirilganlik);

-                 inson shaxsiga eng asosiy qadriyat deb qarashni (insonparvarlik), pedagogik muloqot jarayonida yuzaga keladigan kommunikativ vazifalarni noananviy yollar bilan, ijodkorona hal eta olishni (kreativlik).

Shunday qilib, kompetentlikning mazmuni va qaysi fan sohasiga tegishliligidan qatiy nazar, uning tuzilmasini quyidagi tarkibiy qismlarga ajratish mumkin:

kognitiv (fan sohasiga oid bilimlar majmui bolib, ular asosida

kompetentlik shakllantiriladi);

faoliyatga oid (amaliy tajriba);

operatsiontexnologik (vazifalarni amaliy hal etish konikmalari va malakalari majmui);

shaxsiy (mazkur fan sohasidagi faoliyat uchun muhim bolgan

individualpsixologik sifatlar va qobiliyatlar majmui);

manaviymotivatsion (faoliyatning maqsad va vazifalariga mos keladigan qadriyatlarga moyillik, motivlar majmui, dunyoqarash); refleksiv (faoliyat va uning natijalarining mohiyatini tushunish, baholash,

oldindan kora bilish, kreativlik).

Psixologik jihatdan kompetentlik atrofdagi olamni tushunish mezoni va u bilan ozaro tasirining mutanosibligi sifatida belgilanadi yoki yanada batafsilroq tariflansa, faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish imkonini beradigan bilim, konikma va malakalar yigindisidir yoki insonning atrofmuhitga hamda ozoziga tasir etish metodlarini egallaganligidir.

Yangi ijtimoiytalimiy goyalar nuqtainazaridan ushbu tushuncha yanada rivojlana bormoqda. Kompetentlikni rivojlantirish bosqichlaridan birinchisi uning tarkibiy qismlari doirasini subekt kasbiy faoliyati uchun muhim bolgan kompetensiyalarning qoshimcha sohalarini kiritish hisobiga kengaytirish bilan bogliq.

Pedagogik texnika haqida tushuncha. Pedagogik texnika pedagog xulqining boshqarish omili sifatida. Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish moduli negizida tinglovchilarni

pedagogik mahorat asoslar bilan tanishtirish maqsadga muvofiqdir. Zero, tinglovchilar tomonidan pedagogik mahoratning tarkibiy elementlari bilan tanishtirish, ularda pedagogik texnika, nutq madaniyati, pedagogik deontologiya, kommunikativ qobiliyat, pedagogik nizo, shuningdek, zamonaviy pedagogning imidji togrisidagi malumotlarning ozlashtirilishi va mazkur bilimlar negizida zarur malakalarning ozlashtirilishi oliy talim tashkilotlarida tashkil etiladigan pedagogik jarayon sifatini yaxshilash, samaradorligini taminlashni kafolatlaydi.

Oqituvchining kasbiy pedagogik professionalizmi - pedagogik mahorati va oz kasbiy faoliyatini yuqori saviyada tashkil qila olishni taminlovchi, oqituvchipedagog shaxs xususiyatlarini yigindisidir. Shunday muhim xususiyatlarga oqituvchi faoliyatining insonparvarlikka yonaltirilganligi, uning kasbiy bilimlari, pedagogik qobiliyatlari va pedagogik texnikasi (oz-ozini boshqara olish konikma lari va tinglovchilar bilan uzaro hamkorlik qila olish malakasi) kiradi. Bu pedagogik mahorat tizimidagi ozini tashqi tasirlarsiz rivojlantira olish xususiyatiga ega tortta ozaro bogliq jixatlardir. Shundan kelib chiqib takidlash mumkinki, oqituvchi professionalizmi-bu shaxs va faoliyat subektining murakkab, kop qirrali integral xususiyatlari majmuasi bolib, uning tuzilmasi quyidagilardan iborat: a) oqituvchi professionalizmini tashkil etuvchi yaxlit komponentlar; b) oqituvchi faoliyati va shaxsiga qoyilgan meyoriy talablar bilan belgilangan umumiy yoki tipik xususiyatlar (meyoriy professionalizm). v) oqituvchi subekt sifatida pedagogik faoliyat va muloqotda namoyon boluvchi individual-psixologik va tipologik xususiyatlari pedagogik kasbiy kompetensiyalarining asosiy tarkibiy qismlari sifatida kasbiy mahorat, pedagogik faoliyat va muloqotning individual uslubi, pedagogik ijodkorlik,

shaxsiy kasbiy salohiyatni belgilash mumkin.

Bular Mahorat - Uslub Salohiyat Mohirlik (texnika) - Ijod Artistizm formulasida oz aksini topgan yaxlit tizimni tashkil etadi va pedagogik kompetensiyalar ning korsatkichlari xisoblanadi.

A diagram of different colored circles

Description automatically generated

Oqituvchi professionalizmi bu tinglovchilar bilan hamkorlik va dostona munosabatlar jarayonida namoyon buladigan talim va tarbiya berish sanati, pedagogik mahorat, pedagogik texnika va erkin ijoddir.

Yuqorida keltirilgan fikrlar shu kunda oqituvchidan mohirlik, yani texnikani

pedagogik texnikaning asosiy komponentlarini bilish, uning usullarini egallash

A close-up of a person's face

Description automatically generatedva ularni oz faoliyatida qollay olishni talab etadi.

Pedagogik texnikaga A.S Makarenko quyidagicha tarif beradi: Tarbiyachi tashkil etishni, yurishni, hazillashishni, quvnoq, jahldor bolishni bilishi lozim, u ozini shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati tarbiyalasin.

Pedagogik texnikaning asosiy komponentlari:

1.Oqituvchining ozini boshqara olishi. 2.Shaxs va jamoaga tasir eta olishi. 3. Pedagogik muloqotni ornatish. 4. Diqqatni jalb etish usullari.

Yakka shaxs va jamoaga tasir qilishning ikki usuli mavjud: ishontirish usuli va yoqish usuli. Ikkinchisi samaraliroqdir, negaki insonga yoqmay turib uni ishontirish qiyin.

A person sitting at a desk with a computer

Description automatically generatedPedagogik texnika har bir talim oluvchi va jamoaga tasir otkazishda samarali qollash uchun zarur bolgan malaka va konikmalar, usullar majmuasi.

Pedagogik texnikaning asosiy tarkibiy qismlari:

             nutq malakasi va texnikasini ozlashtirish;

             tushunarli, tasirchan fikr va his-tuygularni sozda aniq ifodalash, mimika va pantomimik xarakatlar, jestlardan oz ornida foydalanish;

             manoli va ochik chexrali nigox bilan karash;

             hissiy-psixik va tasodifiy xolatlarda oz his-tuygularini jilovlay olish;

             turli vaziyatlarda oqiguvchi-pedagog va tarbiyachiga xos bolgan ijodny kayfiyatni boshkarish;

             kulgi va tabassum-la samimiylikni etirof etish;

             tinglovchilar, hamkasblar bilan doimo yaxshi kayfiyat va ragbatlantiruvchi munosabatda bolish;

             savodli va sof adabiy tilda sozlash; ijodiy pedagogik qobiliyatini qollay bilish.

Pedagogik mahoratni oshirishda oqituvchi shaxsining insonparvarlik yonalishiga ega bolishi, uning qiziqishlari, qadriyat yonalishlari va ideallarining oliy maqsadga barkamol avlod tarbiyalab yetishtirishga yonaltirilganligi bilan belgilanadi. Shu bilan birgalikda talim jarayonini boshqarish mutaxassislik fani, uni oqitish metodikasi, pedagogika va psixologiyani mukammal bilishni talab qiladi.

Bugungi kunda davlatimiz talimi sohasi oldiga qoyayotgan vazifalarning bajarilishi kop jihatdan oqituvchiga bogliq. Shunday ekan, axloqning muhim jihatlaridan biri inson shani, qadr-qimmatidir. Kishining qadr-qimmati, avvalo, umumiy ishga qoshayotgan hissasining salmogi va sifati bilan belgilanadi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyatda inson oz mehnatining salmogi va sifati bilan, aqliy va jismoniy mehnatining samarasi, ishbilarmonligi bilan qadrlanadi, halol mehnat kishining qadri, izzat-hurmatini oshiradi. Oqituvchi, muallimning bajarayotgan ishi bugungi kunda jamiyatda ahamiyatlidir. Insonning qadr-qimmati uning mansabi, kasbi-koridan kora ham koproq oz kasbini qanday bajarishi, uning odobi va xulq-atvoriga bogliqdir.

Jamiyatimiz talab etayotgan har tomonlama yetuk, komil insonni

tarbiyalashda oqituvchining orni beqiyosdir. Oqituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasb. Yaxshi oqituvchi bolish uchun pedagogik nazariyani egallashning ozigina yetarli emas. Chunki pedagogik nazariyada bolalarni oqitish va tarbiyalash haqida umumiy qonun qoidalar, umumlashtirilgan uslubiy goyalar bayon etiladi

Oqituvchi faoliyatida pedagogik texnikaning ahamiyati. Pedagogik texnikaning asosiy komponentlari. Pedagogik texnikani shakllantirish yollari. Pedagogik texnika asoslarini muvaffaqiyatli ozlashtirish pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismi bolib, unga erishish pedagogika, psixologik hamda amaliy tayyorgarlik boyicha maxsus bilimlarga ega bolishni talab qiladi. Pedagogik texnikani ozlashtirishda oqituvchi talim oluvchi hulq-atvori, xattiharakatlarining tashqi belgilarga kora uning ichki holatini belgilay olish malakasiga ega bolishi nihoyatda muhimdir.

Pedagogik texnika tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:

1)            pedagogning oz diqqati hamda talim oluvchilar diqqatini maqsadli boshqarish;

2)            pedagogik faoliyatda jarayonning, talim oluvchilar harakatining suratini his qilish.

Oqituvchi faoliyatida uning pedagogik texnikaga egaligi quyidagilarda namoyon boladi:

Oqituvchining pedagogik madaniyatga egaligi, pedagogik texnika asoslarini puxta ozlashtira olganligi uning yuz ifodasi, erkin, vazmin harakatlari, gavdani togri tuta bilishi, yiginchoqligi, imo-ishoraning tabiiyligi, talim oluvchilarga nisbatan etiborida yaqqol aks etadi.

Pedagogik jarayonda oqituvchi yuzini orinsiz, qopol tarzida burishtirmasligi, pala-partishlikka yol qoymasligi, imo-ishoralarning suniy bolishidan saqlanishi, manosiz bolishiga yol qoymasligi zarur.

Zero, bularning barchasi oqituvchining talim oluvchi oldida hurmat qozona olmasligiga olib keladi. Yosh oqituvchilar pedagogning hatto sinf xonasiga, auditoriyaga qanday kirishi, talim oluvchi, talabalarga nazar tashlashi, salomlashishi, stulni surishi, shaxsiy buyumlari (sumka yoki qogoz solingan yigmajildlarni qaerga, qanday qoyishi, xona boylab yurishi, yozuv taxtasidan foydalanishdagi harakatlari, talim oluvchi, talabalar bilan muloqotda ozini qanday tutishi va

b.ham katta tarbiyaviy tasir kuchiga ega ekanligini yodda tutishlari zarur

Vazmin, xushmuomala, oziga ishongan pedagog faoliyatining ilk

bosqichlaridanoq talim oluvchilar mehrini qozona oladi. Buning uchun oqituvchi, eng avvalo, oz hissiy holatlarini, tuygularini boshqara olishi kerak. Pedagogning talim oluvchilar bilan muloqoti rasmiy xarakterga ega. Qolaversa, u talim oluvchilar, ularning ota-onalari, hamkasblari hamda talim muassasasi va yuqori boshqaruv organlarining nazorati ostida faoliyat yuritadi. Bu esa jismoniy toliqishni, ruhiy zoriqishni, oz-oziga nisbatan ishonchsizlikni va tanglikni keltirib chiqaradi. Natijada oqituvchining nutqi qatiylik kasb etmaydi, ovozda nuqsonlar kozga tashlana boshlaydi, oyoq va qollar toliqadi. Bu kabi salbiy hodisalarning kelib chiqmasligi uchun oqituvchi ozini dars boshlanishidan avval talim jarayoniga ruhan tayyorlashi, bu jarayonda yuzaga kelish ehtimoli bolgan turli salbiy holatlarga ozini psixologik nuqtai nazardan tayyorlashi, imkon qadar ruhiy barqarorlikka erishishi talab qilinadi.

A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceOqituvchi pedagogik jarayonga ozini ruhan tayyorlashda quyidagilarga etibor berishi lozim:

A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceA black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceA black background with a black square

Description automatically generated with medium confidenceoziga, oz imkoniyatlariga ishonish; A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencexushmuomala bolish va kelajakka ishonch bilan qarash; oz xatti-harakatlarini nazorat qilish (muskullar zoriqishini bartaraf etish, qomatni rostlash, harakatlarni togrilash, nutqning ravon, aniq bolishiga etibor qaratish va togri nafas olishni ozlashtirish); aqliy va jismoniy mehnatni tashkil etishda ozaro uygunlikka erishish, muayyan davrlarda hordiq chiqarish (mehnat yoki musiqa yordamida dam olish, badiiy asarlarni oqish, yaqinlar, dostlar bilan hazil-mutoybani tashkil etish); A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencepedagogik jarayonning muvaffaqiyatli, A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencesamarali kechishiga ozini ozi ishontirish; A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencekasbiy faoliyatni katta ishtiyoq, kotarinki A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencekayfiyat bilan tashkil etishga intilish; turli salbiy ruhiy omillar organizmiga, ruhiy holatiga, xatti-harakatlariga,

A black background with a black square

Description automatically generated with medium confidencetalim oluvchilar va talim jarayonining boshqa ishtirokchilariga nisbatan munosabatiga tasir etishiga yol qoymaslik; salbiy ruhiy omillar va jismoniy holatlarni bartaraf etish uchun trening va

avtotreninglardan samarali foydalanish malakasini ozlashtirish.

Ruhiy barqarorlikka erishish muayyan shartlar asosida kechadi. Bu orinda V.A.Suxomlinskiy ruhiy barqarorlikka erishishning asosiy shartlari quyidagilar ekanligini takidlaydi:

qosh-qovoqni uyub yurmaslik; boshqalarning kamchiliklari, nuqsonlarini oshirib korsatmaslik; hazil-mutoyba moyil bolish; xushmuomala bolish va kelajakka ishonch bilan qarash.

Oqituvchi tomonidan ozlashtiriladigan pedagogik texnika negizida pantomimika oziga xos orin tutadi.

A group of people dancing

Description automatically generatedPantomimika gavda, qol va oyoqlarning harakati bolib, u pedagog tomonidan bayon etilayotgan muayyan fikrni alohida ajratib korsatishga, malum qiyofa orqali gavlantirishga imkon beradi.

Odatda oqituvchining togri tutilgan, chiroyli qaddi-qomati uning shaxs sifatida namoyon bolishini taminlaydi. Qolaversa, bu holat uning oziga, shaxsiy imkoniyatlariga bolgan ishonchi yuqoriligi, shaxs sifatida ozini qadrlay olishi, oziga ozi yuqori baho berishini ham ifodalaydi. Boshning quyi egilganligi, qollarning osilib turishi oqituvchining ichki zaifligi, oziga ozi ishonchsizligidan dalolat beradi.

Uzluksiz talim tizimining barcha bosqichlarida talim oluvchilarga gavdani togri tutishni, erkin harakatlanishni, har qanday vaziyatda ham ozini tuta bilishni, yiginchoqlikni orgatib borish maqsadga muvofiqdir. Oliy talim muassasalarida talabalarda ushbu sifatlarni hosil qilish esa ularni kasbiy faoliyatga ruhiy tayyorlashning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

Talabalarga, eng avvalo, gavdani togri tutib turish orgatiladi. Bunda oyoqlar yelka kengligida (ikki oyoq oraligi 12-15 smni tashkil etishi lozim), ong oyoq bir oz oldinda turishi maqsadga muvofiqdir. Zero, shundagina tana ogirligi har ikki oyoqqa birdek tushishi bilan birga uzoq vaqt (deyarli 30-30, oliy talim muassasalarida esa 60-70 daqiqa) toliqmay turishni taminlaydi. Oqituvchining harakatlari imkon qadar oddiy va erkin bolishi lozim. Ozini ozi majburlab, ayrim kamchiliklarni yoqotish maqsadida suniy, zorma-zoraki harakatlarni sodir etishning hojati yoq.

Harakatlar qanchalik samimiy va imkon qadar oddiy bolsa, talim oluvchilarda oqituvchiga bolgan ishonch, hurmatni shunchalik oshiradi. Gavdani oldinga-orqaga tebratmaslik, hadeb tana ogirligini bir oyoqdan ikkinchi oyoqqa otkazmaslik, stul suyanchigiga yoki kafedra (oliy talim muassasalarida maruza oqish uchun ajratilgan jihoz)ga butunlay suyanib olmaslik, boshni yoki quloqni qashlamaslik, burunni artmaslik, kozni ishqalamaslik, qolda biror buyumni aylantirmaslik talim oluvchiga qanchalik zavq bersa, unda oqituvchiga nisbatan xayrixohlikni uygotsa, ularning aksini sodir etish talim oluvchining gashini keltiradi. Dars jarayonida oqituvchi, shuningdek, gavdasi harakatining bosiq, ortiqcha harakatlardan holi bolishiga etibor qaratishi, ortiqcha silkinish va keskin harakatlarni sodir etishdan ozini tuta olishi zarur.

Pedagogik jarayonda oqituvchi yuz ifodasi (mimika) va jestlar orqali ham talabalarga samarali tasir korsatadi.

A group of faces with different facial expressions

Description automatically generatedMimika yuz muskullarining harakatlari orqali oz fikri, his-tuygulari, kayfiyatini, shuningdek, mavjud voqelikka nisbatan munosabatini ifodalash

Insoniyat qadim-qadimdan ozaro munosabat va muloqotlarni tashkil etishda turli jestlardan orinli va samarali foydalanib kelgan. Zero, jestlar insonning hissiyotlari, ichki kechinmalari va ijtimoiy borliqqa bolgan munosabatini sozsiz ifodalash imkoniyatiga ega. M: ong qol chap kokrak ustiga kaftlar yoyilgan holda qoyilsa, bu holat Sizga hurmatim cheksiz, ong qolning kaftlari ochiq holda korsatilsa, Jim boling!, Bas qiling!, qol musht qilib tugilsa, Qoyil qildim! yoki Qoyil qilaman! kabi manolarni anglatadi.

Juda qadimdan inson yuz ifodasi va qarashi atrofdagilarga sozdan kora kuchli tasir qilishi aniqlangan. Shu sababli qadimgi Rim va Yunonistonda notiqlarning nafaqat sozdan, shu bilan birga mimika, pantomimika va jestlar (gavda, qol va oyoq harakatlari)dan samarali foydalana olishlariga etibor qaratiladi.

Bugungi kunda ham rivojlangan mamlakatlarda siyosatchilarning yuqorida qayd etilgan harakatlar boyicha malakalarni ozlashtira olishlariga jiddiy etibor qaratiladi.

Oqituvchi tomonidan mimika, pantomimika va jestlar (gavda, qol va oyoq harakatlari)dan samarali foydalana olish malakalarini samarali ozlashtira olishi uning mehnatini qisman yengillashtirish bilan birga, talabalarga tasir korsatishida muayyan muvaffaqiyatlarni qolga kiritishiga imkoniyat yaratadi.

A person teaching children to play

Description automatically generatedJest (gavda, qol va oyoq harakatlari) muayyan hodisa yoki obektga nisbatan munosabatning gavda, qol va oyoq harakatlari yordamida ifodalanishi. Mimika, pantomimika va jestlar uzatilayotgan axborotning hissiy ahamiyatini oshiradi, uning puxtaroq ozlashtirilishini taminlaydi. Kozlar ham yuz ifodasini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli kozlar

yordamida turli manolarni ifodalash malakalarini ozlashtira olish ham mahoratli pedagog bolish uchun nihoyatda zarur.

Tinglovchilar diqqatini oziga tortish usullari. Auditoriyani boshqarish psixologiyasi, tinglovchilarga tasir etish va ishontirish usullari. Oqituvchi oz faoliyatida pedagogik texnika metodlari bilan birga pedagogik texnika vositalaridan ham foydalanadi.

Pedagogik texnika vositalari pedagog tomonidan talim oluvchilarning u yoki bu harakatlari yoki ularda namoyon boladigan manaviy-axloqiy sifatlariga nisbatan subektiv munosabat, alohida his-tuygularning manoli ifodalanishini taminlovchi vositalar

Mohiyatiga kora pedagogik texnika vositalari nutq

A person standing in front of a group of people

Description automatically generatedva ogzaki bolmagan muloqot jarayonida qollaniladigan vositalar sanaladi.

Pedagogik amaliyotda yosh oqituvchilarning pedagogik texnikasida quyidagi juziy kamchiliklar

uchraydi:

1)                 talim oluvchilar bilan sidqidildan sozlasha olmaslik;

2)                 gazabni toxtata olmaslik yoki uni oz ornida ishlata olmaslik;

3)                 ozida ishonchsizlikni yenga olmasligi;

4)                 nutqni ravon bayon eta olmaslik;

5)                 ortiqcha qattiqqollik;

6)                 xushmuomala bolishdan qorqish;

7)                 juda tez gapirish (ayniqsa darslarda);

8)                 ortiqcha harakat yoki bir joyda qotib qolish, qollarini qaerga qoyishni bilmaslik;

9)                 oz gavdasini tutishda muayyan kamchiliklarga yol qoyish (bukchayib, yerga qarab yurish, orinsiz kulish, ortiqcha harakat, qolida turli jismlarni aylantirib yurish);

10)             monoton bir ohangda sozlash, nutqning zerikarliligi, jonli emasligi;

11)             ifodali oqish, sozlarni aniq, togri talaffuz qila olmaslk (notogri diksiya), sinf xonasi, auditoriya uchun zarur tovush balandligini belgilay olmaslik.

A red person standing at a podium

Description automatically generatedOqituvchining talim oluvchilarga pedagogik tasir korsatishida uning nutqi ham hal qiluvchi omillardan biri sanaladi.

Oqituvchi nutqi pedagogning talim-tarbiya jarayonida til vositalaridan foydalanishi.

Ijtimoiy munosabatlarni tashkil etishda nutqning monolog, dialog, polilog shakllaridan foydalaniladi.

2-rasm. Oqituvchi nutqining asosiy shakllari

Oqituvchi auditoriyada ogzaki nutqning turli shakllaridan foydalanadi.

Maruza mashgulotlarda koproq nutqning dialog va polilog shakli samaralidir, chunki bu bosqichda talim suhbat usuli asoslanadi. Monologik nutqdan oqituvchi hikoya, tasvir, tarif, tavsif xarakteridagi mavzularni bayon etishda foydalanadi. Organilayotgan mavzuning mohiyatidan kelib chiqqan holda oqituvchi har bir darsda ogzaki nutqning barcha shakllaridan orinli, maqsadli foydalanishi mumkin.

Oqituvchi mavzular boyicha materiallarni talim oluvchilarga yetkazib berishda ularning xulqlariga samarali tasir etish maqsadida koz, qosh, qol, yuz, bosh, kaftlari yordamida muayyan harakatlarni amalga oshiradi. Uning bunday harakatlari tasdiq yoki inkorni ifodalashi mumkin.

Oqituvchi tomonidan sodir etilayotgan harakatlar orinli bolsa ular sozsiz pedagogik tasir jarayonini kuchaytiradi. Biroq, bu kabi harakatlarni orinsiz, teztez sodir etaverishi talim oluvchilarning diqqatlarini susaytiradi, ularni zeriktirib

qoyadi. Pedagogik jarayonda oqituvchining tasirini kuchaytiradigan omillardan biri uning ovozi, unga xos bolgan xususiyatlar sanaladi. Oqituvchi ovozining yoqimli va jarangdor bolishi talim oluvchilar etiborini oziga tola qarata olishini taminlaydi. Oz ovozining tasirchanligini aniqlash uchun oqituvchi ovozining qanchalik darajada kuchli, shirador va yoqimli ekanligini bilishi, shuningdek, zarur vaziyatlarda ovozning bu kabi xususiyatlaridan unumli foydalana olishi zarur. Oz ovozida malum kamchiliklar borligini sezgan oqituvchi ularni bartaraf etishga harakat qilishi kerak. Buning uchun ovozdan foydalanish va uni yaxshilash texnikasi ustida izchil, doimiy mashq qilib borishi talab etiladi. Zero, bir yoki ikki marta qilingan mashq bilan ovoz xususiyatlarini yaxshilab bolmaydi.

Oqituvchi ovozi ozida quyidagi xususiyatlarni aks ettira olishi zarur:

1)                 jarangdorlik (tovushning tozaligi va tembrning yorqinligi);

2)                 keng diapazonlik (ovozning eng pastlikdan eng yuqorigacha bolgan

darajasi);

3)                 havodorlik (erkin sozlaganda yaxshi eshituvchanlikka ega bolishi);

4)                 ixchamlik, harakatchanlik;

5)                 chidamlilik (uzoq ishlash qobiliyatiga ega bolish);

6)                 moslashuvchanlik (dinamika, tembr, ohandorlikning turli sharoitga moslasha olishi);

7)                 qarshi shovqinlarga nisbatan barqarorlik (xalaqit beruvchi shovqinga tembr va tessituraning ozgarib turishi);

8)                 suggesivlik (ovozning xayajon ifodalashi va bu orqali, qanday soz aytilayotganidan qatiy nazar, tinglovchining xulqiga tasir qilish xususiyati).

Pedagogik faoliyatda oqituvchi oz nutqini tashkil etishda quyidagilarga jiddiy etibor qaratishi zarur:

1)            adabiy (sheva sozlarining qollanilmasligi) meyorlariga (kadi qovoq, pamildori pomidor, kelutti kelyapti, kartishka kartoshka va hokazo tarzida) amal qilish;

2)            talaffuz (o, a, u ,o, f, v, p, d, t, x, h, s, s, j, sh) meyorlariga (onor nor, uxshash oxshash, palakat falokat, Hamit Hamid, xam ham, sentner sentner, ijtimoiy ishtimoiy kabi shakllar) rioya etish;

3)            kelishik meyorlariga (Sobirni ukasi Sobirning ukasi, talim oluvchini daftari talim oluvchining daftari, poezdga keldim poezdda keldim va b. korinishida) amal qilish.

Bugungi kunda nutq texnikasi boyicha bir qancha majmuaviy mashqlar asoslangan. Ular sozlashish paytida togri nafas olish, tovush hosil qilish va nutqni manoli ifodalash malakalarini takomillashtirishga yordam beradi.

Oqituvchi nutqini tashkil etishda d i k s i ya ham alohida orin tutadi.

Diksiya sozlarning aniq talaffuz qilinishi

Talaffuzning aniqligi oqituvchi nutqining tushunarli bolishiga yordam beradi, shuningdek, talim oluvchilar tomonidan togri tushunilishini taminlaydi. Talaffuz qanchalik aniq bolsa, aytilayotgan soz, ifodalanayotgan bogin va tovushlar shunchalik tiniq, yorqin ifodalanadi. Tovush nutq apparatining barcha azolari (lablar, jag, tishlar, yumshoq va qattiq tanglay, kichik til, kekirdak, tomoq orqa devori, tovush naychalari)ning birgalikda unumli ishlashiga bogliq. Til, lablar, yumshoq tanglay, kichik til va pastki jag nutqda faol ishtirok etadi. Shu sababli ularni doimiy mashq qildirish turish muhim ahamiyatga ega.

A group of cartoon faces

Description automatically generatedArtikulyatsiya (lot. articulation < articulare

aniq talaffuz qilmoq) nutq organ (azo)larining tovush hosil qilishdagi harakatlari holati.

Tovushning aniq talaffuz qilinishini

takomillashtirish artikulyatsiya gimnastikasi asosida amalga oshiriladi.

Har bir unli va undosh tovushlarni togri ifodalashga orgatuvchi mashqlar (ifodali oqish, tez aytishlar).

Oqituvchi nutqining tashkil etilishida r i t m i k a ham muhim orin egallaydi.

Ritmika ayrim soz va boginlarning aytilish muddati va toxtalishi, nutq va ifodalarning navbat bilan oz ornida ishlatilishini bildiradi

Unga xos muhim jihat ritm sanaladi.

Ritm (nutqning vazni) nutqning muhim xususiyati sanaladi, zero, nutq ohangi, toxtamlar ham tinglovchilarga bevosita kuchli hissiy tasir korsatadi. Nutqning ritmi (vazni)ga kora talim oluvchiga uzatilayotgan bilimlar, oquv materialining murakkab orinlari oqituvchi tomonidan asta-sekin bayon qilinadi, oson ozlashtiriladigan qismlarini esa nutqni bir qadar tezlashtirib bayon etish mumkin. Oqituvchi oz faoliyatida aniq, ravon, manoli, ifodali nutqni ozlashtira olishi, bir soz bilan aytganda nutq madaniyatini egallashi zarur.

Pedagog faoliyatiga qoyiladigan baho darajasi pedagogik kvalimetriya.

Pedagogik deontologiya, pedagogik boshqaruv va texnika oqituvchi faoliyatini samarali tashkil etishning asosiy shakli.

Pedagogga xos bolgan mahorat asosini tashkil etuvchi pedagogik muloqot madaniyati uning talabalar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar hamda rahbariyat bilan uyushtiriladigan muloqot jarayonida namoyon boladi. Bunda, ayniqsa, pedagogning talabalar jamoasi bilan ozaro muloqoti muhim ahamiyatga ega. Pedagog talabalar bilan muloqotga kirishish, uning samarali bolishiga intiladi.

Pedagogik muloqot madaniyati pedagogning talabalar jamoasi, ota-onalar, hamkasblar, rahbariyat bilan pedagogik odob hamda muloqot talablariga muvofiq holda uyushtiriladigan suhbati.

Pedagogik muloqot quyidagi yonalishlarda tashkil etiladi:

Pedagogik muloqot ruhiy-psixologik tasir kuchiga ega. Shu sababli uni tashkil etishda muloqot jarayonining ijobiy bolishini taminlash pedagogning zimmasiga katta masuliyatni yuklaydi. Agarda togri tashkil etilgan pedagogik muloqot talabada qorquvning yuzaga kelishi, ishonchsizlikning tugilishi, diqqat, xotira va ish qobiliyatining susayishi, nutq meyorining buzilishi kabilarga sabab bolsa, aksincha, nazariy-pedagogik va amaliy jihatdan togri tashkil etilgan muloqot yuqoridagi holatlarning aksini keltirib chiqaradi. Natijada talabalarda oqishga va mustaqil organishga, fikrlashga bolgan qiziqish ortadi.

Pedagogik muloqot oziga xos ijtimoiy-psixologik jarayon ham sanaladi.

Mazkur jarayonda quyidagi vazifalar bajariladi:

Muloqot jarayonida talaba tomonidan bildirilayotgan fikrlar, uning qarashlari shaxsni yaqindan organish uchun imkoniyat yaratadi. Talaba shaxsini yaqindan bilish, uning ichki kechinmalari, oy-fikrlari, his-tuygulari, orzu-umid, maqsad va hayotiy intilishlaridan xabardor bolish pedagogik jarayonning metodik, ruhiy jihatdan togri tashkil etilishini taminlaydi. Zero, bu jarayonda pedagogik talaba shaxsiga xos yosh, psixologik va shaxsiy xususiyatlarni inobatga olgan holda faoliyatni tashkil etadi.

Muloqot jarayonidagi axborot almashinuvi talabaning ozaro ijtimoiy jarayonlar, shaxs kamolotining kechishiga doir malumotlar almashishini taminlaydi. Pedagog va talabalar ortasida hamkorlikni qaror toptirish esa har qanday vaziyatda ham ular ortasida ozaro axborot almashinuvi samarali roy berishini uchun sharoit yaratadi. Bu jarayonda pedagog talabalarning eng yaqin maslahatchisi, yolboshchisi va rahbariga aylanadi. Muloqot chogida talabalar tomonidan oz shaxsini, menini, qadr-qimmatini yetarlicha baholash va oz oldidariga hayotiy maqsadlarni qoygan holda olga intilishlarini taminlashga jiddiy etibor qaratish lozim. Muloqot jarayonida axborot almashish vazifasining hal qilinishi quyidagi vositalar asosida roy beradi:

1)   nutq;

2)   paralingvistik tizim (yun. pará’  yaqin, muloqot tarkibida sozli, goyaviy malumotlarni sozsiz vositalar bilan uzatilishi);

3)   ekstralingvistik tizim (ingl. exterior tashqarida, nemischa linguistik gapirayotgan shaxs tomonidan nutqning bevosita ijtimoiy vazifalar bilan bogliq holda tashkil etishi nutqiy tanaffuslar, kulgu, yotalish, nafas olish, yiglash,

tutilish va b.);

4)   muloqotning tashkiliy kolami va vaqti;

5)   koz qarashlar yordamida tashkil etiladigan aloqa;

6)   belgilarning optik-kinetik tizimi (mimika, pantomimika, jestlar qol va oyoq harakatlari).

Pedagog rahbarligi yoki uning yol-yoriqlari, korsatmalariga asosan oquv mashgulotlari va tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda ham muloqot muhim ahamiyat kasb etadi. Ayni shu vaqtda muloqotning faoliyatni tashkil etish vazifasini namoyon boladi. Yaqin-yaqingacha faoliyatni tashkil etishda pedagogning yetakchiligi, uning bevosita rahbarligi ustuvor omil bolgan bolsa, zamonaviy sharoitda rollar almashinuvi yetakchi oringa chiqdi. Endilikda aksariyat hollarda talabalarning ozlari talim va tarbiyaviy jarayonlarni mustaqil uyushtirish imkoniyatiga ega boldilar. Biroq, bu degani, talimiy va tarbiyaiy ishlarni tashkil etish davrida pedagogning orni va roli mutlaqo aks etmaydi, degani emas. Pedagog bu jarayonda rahbar, yetakchi, maslahatchi, ekspert sifatida namoyon boladi va talabalarni pedagogik jarayonlarni ilmiy-nazariy, tashkiliy-metodik jihatdan togri uyushtirishga yonaltiradi.

Pedagogik muloqotni tashkil etishda, ayniqsa, pedagog yordamiga muhtoj talim oluvchilarga alohida etibor berishi, har bir talim oluvchida turli oquv fanlari asoslarini ozlashtirishga nisbatan qiziqtirish usullarini, hamkorlik va ijodkorlikka asoslangan mehnatni tashkil etishni oldindan oylab qoyishi lozim.

Milliy va jahon talimi amaliyoti pedagog, oqituvchilar tomonidan tashkil etilayotgan muloqotni bir necha turga ajratish mumkinligi korsatadi. Ular quyidagilarir:

Oqituvchilar oz faoliyatlarida muloqotning muayyan turlariga tayanib ish koradi. Qolaversa, pedagog tomonidan jamoa bilan muloqotni uyushtirish texnikasini doimiy ravishda tahlil qilib borish maqsadga muvofiqdir. Malum vaziyatlarda pedagog rahbar sifatida talabalar faoliyatlarini boshqaradi. Bu jarayonda ham muloqot yetakchi omil hisoblanadi. Biroq, muloqotning samaradorligi rahbar sifatida namoyon bolayotgan pedagog tomonidan qanday muloqot uslubining tanlanganligi bilan belgilanadi. Odatda, pedagogning rahbar sifatidagi muloqot usullari quyidagi uch turga ajratiladi:

Talabalarning har qanday tashabbuslari ragbatlantirilmaydi, aksincha, buyruq, korsatma, yollanma berish, shuningdek, jazolash choralarini korish orqali talabalarga tasir etiladi. Hatto talabalarning faoliyatlari ijobiy baholangan vaqtda ham ularga bolgan tasir turli kesatiqlar bilan bayon etiladi. Yani: Sendan ijobiy xatti-harakatni kutmagan edim?!, Buni qara-ya, nahotki ozgargan bolsang!?, Qara-ya, birgina alo baho olish bilan ozingni yaxshi inson bolib qolgan deb hisoblaysanmi!? va h.k. mazmundagi ragbatlar, ular asli ijobiy holatni etirof etishga yonaltirilgan bolsa-da, talabani yangi yutuqlariga ilhomlantirmaydi. Aksincha, unda talim olishga, talim muassasasiga va pedagoglarga nisbatan sovuqqonlikni yuzaga keltiradi.

2.    A group of people with arrows pointing to each other

Description automatically generatedDemokratik uslub. Unga kora pedagog pedagogik faoliyatni tashkil etishda jamoaning fikriga tayanib ish koradi. Oquv mashgulotlari va tarbiyaviy ishlarni tashkillashtirishda har bir talabaning fikrini inobatga olishga, ularni umumlashtirgan holda eng samaralisini tanlab olishga intiladi. Muhokamalar chogida barcha talabalarning ishtiroklari taminlanadi. Talabalar tomonidan bildirilayotgan tashabbuslar qollab-quvvatlanadi, mavjud

imkoniyatlardan kelib chiqqan holda bu tashabbuslar amaliyotga tatbiq etiladi. Bu uslubdan foydalanayotgan pedagog zimmasidagi vazifa faqatgina talabalarning faoliyatini nazorat qilish, tuzatishlar kiritishdan iborat emasligini anglab yetadi. Asosiy etiborni talabalarning yutuqlarini etirof etgan holda yoki ularning xatolarini ozlariga anglatgan holda samarali tarbiya chorasini korishga qaratadi. Har bir talabaning yutugi alohida etirof etiladiki, bu esa ularni yangi zafarlarga erishishga ruhlantiradi. Ushbu uslubga asoslanib ish koradigan pedagog har bir talabaning qiziqishlari va qobiliyatlarini hisobga olgan holda bajariladigan ishlarni togri taqsimlashga harakat qiladi, faol talabalarni taqdirlab borishni faoliyatining asosiy yonalishi sifatida belgilaydi. Pedagog talabalar bilan muloqotni ornatishda iltimos, maslahatga tayanib ish koradi.

3.    Liberal uslub. Odatda bu uslub pedagog va talaba munosabtlarining

A red figure surrounded by white people

Description automatically generatedkelishuvchanlikka asoslanishini taminlaydigan uslub sifatida etirof etiladi. Bu uslubga kora ish yuritadigan pedagog talabalar tomonidan sodir etilayotgan salbiy holatlarga ham etibor bermaslikka intiladi. Talabalarni tartibga chaqirish, vaziyatdan

kelib chiqqan holda ularning faoliyatini togri baholab, jazolash zarur bolgan vaziyatlarda ham indamaslikni odat qilib oladi. Bu esa talabalarning odobsiz, yalqov, masuliyatsiz bolishlariga olib keladi. Liberal uslubni maqul koradigan pedagog talabalar hayoti bilan mutlaqo qiziqmaydi, ularning faoliyatlariga aralashmaydi, hal qiluvchi vaziyatlarda masuliyatni oz zimmasidan soqit qiladi. Ayrim holatlarda bir-biriga zid bolgan fikrlarni ham birdek maqullaydi. Bu tahlitda ish koradigan pedagog obroga ega bolmaydi. Chunki unga ishonish mumkin emas.

Pedagogik faoliyatni tashkil etishda pedagogning nafaqat ozi, balki uning ijobiy tasiri asosida talabalar ham muloqot madaniyatini ozlashtirib borishlari lozim.

Muloqot madaniyati muloqot jarayonini axloqiy meyorlar, ijtimoiy talablarga muvofiq tashkil etish asosida suhbatdoshni tushuna olish ehtiyoji va qobiliyatiga egalik

Talim amaliyoti pedagogik muloqot jarayonida oqituvchilar tomonidan quyidagi kamchiliklarga yol qoyilishidan dalolat beradi:

-   ehtiyotsizlik;

-   shaxsiyatparastlik;

-   suhbatdoshni ortiqcha majburlash;

-   sustkashlik;

-   ozini juda yuqori yoki past qoyish;

-   haddan tashqari jonbozlik korsatish.

Fan-texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida, ishlab chiqarish munosabatlarining jadallashuvi, xalq xojaligining turli jabhalarida yangi texnologiyalarning joriy etilishi va shu kabi qator omillar inson ruhiyatiga oldingilariga qaraganda koproq jismoniy, ruhiy zoriqishlar bermoqda. Pedagog faoliyatida ruhan yoki jismonan toliqqan talabalarda ruhiy hamda jismoniy charchoqlarni bartaraf etishga ham etibor qaratish talab qilinadi. Mazkur talab salbiy ruhiy omillar tasiri kuchaygan, katta hajmdagi axborotlar bilan toqnashish roy berayotgan mavjud sharoitda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalarda ruhiy va jismoniy toliqishlarni bartaraf etishga qaratilgan pedagogik faoliyat relaksopediya (lot. relaxation quvvatsizlik, zaiflashish, ruhan yoki jismonan holda toyish; holdan toyishni bartaraf etish pedagogikasi) deb nomlanadi. Songgi yillar jahon talimi amaliyotida ushbu pedagogika imkoniyatidan keng foydalanilmoqda.

Pedagogik relaksatsiya talabalarning hissiy faoliyati, ruhiy-jismoniy quvvati va ishchanlik qobiliyatini qayta tiklash

Murakkab vaziyatlar (imkoniyati cheklangan, fanlarni ozlashtira olmaydigan yoki tarbiyasi ogir talabalar bilan ishlash)da relaksopediyaning pedagogik, psixologik imkoniyatlaridan orinli, maqsadli, samarali foydalanish kutilgan natijalarni beradi. Relaksatsiya sharoitida bugungi kunda keng ommalashgan trening va avtotreninglar ijobiy muhitning hosil bolishini taminlaydi. Ulardan foydalanish vaqtida talabalar tashqi va ichki tasirlardan himoyalangan bolib, ularga faqatgina pedagogning ishontiruvchi ovozgina eshitiladi. Bu esa pedagogning tasiri va uning samarasini yanada oshiradi.

Relaksatsiya jarayonida talabalar pedagogning qollab-quvvatlashlarini his etishlari, uning mehr-muhabbatidan bahramand bolishlari, hamdarligini his qilishlari lozim. Shundagina talabalardagi ruhiy zoriqish, jismoniy toliqishlarni bartaraf etish uchun psixologik muhit yuzaga keladi.

Mushaklar relaksatsiyasi (yani mushaklarni boshashtirish) davrida ozozini ishontirish va axborotga tasirchanlik yuqori boladi. Shuning uchun ham oz-ozini ishontirishga yonaltirilgan trening va avtotreninglarni uxlash va uyqudan turishdan oldin qollash samarali hisoblanadi. Mushaklar relaksatsiyasining samarali kechishi uchun oqituvchi mushaklarni boshashtirishga yordam beradigan metod va vositalardan xabardor bolishi darkor.

Talabalarning ruhiy zoriqish va jismoniy toliqishlarini bartaraf etish maqsadida relaksatsiya asoslarini nazariy jihatdan ozlashtrib qolmay, ulardan amaliy jihatdan foydalanishni ham bilishlari zarur.

Kommunikativ tasir korsatish talabalar bilan muloqotda bolish, ularga togri yondashish, pedagogik nazokat bilan ularga tarbiyaviy, irodaviy va hissiy tasir etish

Yuqorida aytib otilganidek, mahoratli pedagog faoliyatida pedagogik nazokat

(takt) ham oziga xos orin tutadi:

Pedagogik (nazokat) takt pedagogning talabalar bilan turli faoliyat shakllari boyicha tashkil etiladigan muloqotda mavjud axloqiy tamoyillar, hulq-atvor qoidalarga rioya qilishi, ularga togri yondashish malakalariga

egaligi

Pedagogik takt pedagog faoliyatiga goyaviy va amaliy jihatdan bir-biriga mos keladigan pedagogik axloqning bevosita tatbiq etishning shakli sifatida namoyon boladi. Takt (dahldorlik) axloqiy hulq-atvor, xatti-harakat bolib, ozida barcha obektiv harakatlarning oqibati va ularning shaxs tomonidan subektiv qabul qilishni avvaldan kora olish, belgilangan maqsadga osonroq erishish yollarini izlashning namoyon bolishini ifodalaydi.

Amaliy mashgulotning borishi:

Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim etiladi.

Mashgulotning boshlangich 10 daqiqasida tinglovchilar bilan oldingi maruza mashgulotida olingan nazariy bilimlarini suhbat, muhokama, namoyish, takrorlash, tushuntirish, amaliy vazifa bajarish metodlaridan foydalanish orqali nazorat qilinadi.

Oqituvchi amaliy mashgulot mavzusini, oquv maqsadlarini, muhokama qilinishi kozda tutilgan savollarni elon qiladi. Mavzu nomi va oquv savollarini multimedia proektori yordamida ekranda namoyish qiladi.

Shundan song oqituvchi mashgulotning borish tartibini, tinglovchilarning bilimini baholash mezonlarini bayon qiladi. Baholashda tinglovchilarning nafaqat amaliy konikmalarini egallaganlik darajasi va berilgan savolga javob berish saviyasi, balki shu bilan birga qoshimcha savollar berish, toldirish va qoshimchalar qilish yordamida mashgulotda qatnashish faolligi ham inobatga olinishini elon qiladi.

Mashgulotning keyingi 30 daqiqasida oqituvchi tinglovchilarni akterlik va rejissyorlik elementlari bilan tanishtirishdan boshlaydi va oquv jarayoni qatnashchilarini kichik guruhlarga boladi. Har bir kichik guruhga mashgulotning maruzada yoritilgan malumotlar asosida ekranda oqituvchi faoliyati, uning aktyorlik va rejissyorlik texnikasi, professionallikka tegishli prezentatsiyadan har bir guruh tanlab kichik guruhlarda A-3 formatli qogozda tanlangan vazifani avval qisman yozib olib songra uni amaliy namoyish etishga tayyorlanishlari kerakligi haqida tushuncha beradi.

Topshiriqni tinglovchilar tomonidan bajarishlari uchun tayyorlanishga vaqt ajratadi va ularni taqdimot qoidalari bilan tanishtiradi, tinglovchilarning tayyorlanishlari uchun sharoit yaratadi.

Guruhlar tayyorgarlikni boshlaydilar.

Keyingi bosqichda guruhlar tayyorlagan ijodiy ishlarini navbati bilan ham yozma taqdimot, ham ijro namoyishi orqali chiqish qiladilar. Oqituvchi guruhlar taqdimoti uchun vaqt belgilaydi. Har bir chiqish tugagach, boshqa guruh qatnashchilari namoyish etilgan ijodiy ishni toldirishlari va mavzuga oid savollar berishlari mumkin.

Oqituvchi har bir guruhning taqdimoti va ijodiy chiqishlarini umumlashtiradi, fikr almashadi va baholaydi.

Mashgulotni keyingi 40 daqiqasini oqituvchi tinglovchilarni auditoriyani boshqarishda diqqatni jalb etish usullari bilan ekrandagi prezentatsiya materiallari orqali tanishtirishdan boshlaydi va oquv jarayoni qatnashchilarini kichik guruhlar yoki juftliklarga boladi.

Har bir kichik guruhga diqqatni jalb etish usullariga tegishli bolgan tarqatma materiallarni (guruhlar soniga qarab) tarqatadi, ularni birgalikda toldirishlari tartiblarini tushuntiradi.

1-topshiriq. Tushunchalarni tariflang

Kreativlik

Pedagogik kreativlik

 

2-topshiriq. Pedagogik kreativlik sifatlarini korsating

Pedagogik kreativ sifatlari

 

Pedagogning ularga egaligi

1.

2.

3.

4.

1.

2.

3.

4..

 

3-topshiriq. Pedagogik kreativlik namoyon Boladigan holatlarni korsating

Holatlar

Kreativlik korinishlari

1. Oquv axborotlarini tanlashda

2. Oquv topshiriqlarini tayyorlashda

3. Oquv mashgulotini loyihalashda

4. Oquv mashgulotini tashkil etishda

5. Pedagogik muloqotni tashkil etishda

6. Oz ustida ishlash (kasbiy bilimlarni boytish, hisobotlarni topshirish, oquv manbalarini tayyorlash)da

7. Ilmiy-tadqiqotni olib borish (ilmiy anjumanlarda ishtirok

etish, tajriba ishlarini olib borish)da

4-topshiriq. E.P.Torrensning Tugallanmagan rasmlar testi boyicha ishlash.

Amerikalik psixolog E.P.Torrens tomonidan asoslangan Tugallanmagan rasmlar testi yuzasidan ishlashga oid topshiriq.

Tinglovchilarning etiborlariga E.P.Torrensning Tugallanmagan rasmlar testi havola etiladi va berilgan shtrixlarga tayangan holda tolaqonli rasm (surat)ni ishlash topshirigi beriladi.

E.P.Torrensning Tugallanmagan rasmlar testi.

A collage of symbols

Description automatically generated

Mashgulotning yakuni

Tinglovchilarning faoliyati umumiy tarzda tahlil qilinadi. Imkon qadar har birining faoliyatiga baho beriladi. Mashgulot yakunlanadi.

2-AMALIY MASHGULOT.

MAVZU: KASBIY KOMPETETNSIYALARNI RIVOJLANTIRISH JARAYONIDA PEDAGOGIK DEONTOLOGIYANING ROLI,

AHAMIYATI (2 soat).

Reja:

1.             Pedagogik deontologiya pedagogning odab ahloqi fani: mazmuni, mohiyati, ahamiyati. Pedagog obrosi va uni faoliyatda namoyon bulishi. Pedagog nafosati va odobini shakllantirish, rivojlantirish yollari xamda unga erishish shartsharoitlari.

2.             Talabalarning oquv-bilish faoliyati faolligini oshirish va mustaqil talimini tashkil etish.

3.             Pedagogning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogikpsixologik troektoriyalarini ishlab chiqish.

Ishdan maqsad: Tinglovchilarni Kasbiy kompetetnsiyalarni rivojlantirish jarayonida pedagogik deontologiyaning roli, ahamiyatiga olingan nazariy bilimlarini mustahkamlash.

Amaliy mashgulotning borishi:

Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim etiladi.

1-topshiriq. Quyida keltirilgan diqqatning har bir sifati uchun uning namoyon bolishini tasvirlashga doir talim muassasasi hayotidan aniq misollar va dalillarni izlab toping. Tushunchalarni tariflang

Kasbiy tajriba

Kasbiy mahorat

Kasbiy kompetentlik

2-topshiriq. Pedagogik mahorat va pedagogik komptentlikka xos sifatlarini belgilang

Pedagogik mahorat

sifatlari

Pedagogik komptentlik sifatlari

1.

2.

3.

4...

1.

2.

3.

...

3-topshiriq. Ozini-ozi baholash modeli asosida pedagogik kompetentlik sifatlariga egaligingizni asoslang

Mavjud yutuqlar

Oz-ozini rivojlantirish vazifalari

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

...

4-topshiriq. Pedagogning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik-psixologik troektoriyalarini ishlab chiqish

Bilim, malaka va shaxsiy sifatlar

Mavjud darajani belgilovchi baho korsatkichlari

Pedagogik bilimlar

Psixologik bilimlar

Mutaxassislik bilimlari

Didaktik malakalar: bilishga oid (gnostik) loyihalash ijodiy-amaliy (konstruktiv) tadqiqotchilik

muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) tashkilotchilik izchillikni taminlovchi (protsesssual) texnik-texnologik malakalar

Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish malakalari:

bilishga oid (gnostik) loyihalash malakalari ijodiy-amaliy (konstruktiv) tadqiqotchilik

muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) tashkilotchilik

izchillikni taminlovchi (protsesssual) texnik-texnologik malakalar

 

Ruhiyatning kasbiy ahamiyatga ega xususiyatlari va shaxsiy sifatlar: pedagogik fikrlash tizimlilik moslashuvchanlik

mobillik ijodkorlik hozirjavoblik hissiy rivojlanganlik pedagogik refleksiya

Oz-ozini rivojlantirish maqsadlari

Oz-ozini rivojlantirish uchun topshiriqlar

5-topshiriq. Pedagogik deontologiyani Sinkveyn strategiyasi yordamida yoritilgan mohiyati

1-qator. Deontologiya (1ta ot)

2-qator. pedagogning odab ahloqi fani (2 ta sifat)

3-qator. Pedagog nafosati va odobini shakllantirish, rivojlantirish va takomillashtirishga yordam beradi (3 ta fel)

4-qator. Deontologiya kasbiy odobni organadi (4 ta soz)

5-qator. Deontologiya pedagogikaning alohida tarmogi hisoblanib, fan sifatida paydo bolgan.

(1 ta gap)

6-topshiriq. Kasbiy rivojlanish shkalasi asosida tinglovchilarning pedagogik kompetentligi darajasini baholash

Kasbiy kompetentlik sifatlari

Shkala korsatkichlari

 

 

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

 

1. Ijtimoiy kompetentlik

 

 

1)

ijtimoiy tashkilotlar va subektlar

bilan ozaro munosabatda bola olish konikma, malakalariga egalik

2)

kasbiy muloqot va xatti-harakat uslublarini ozlashtira olganlik

2. Shaxsiy kompetentlik

1)

doimiy ravishda kasbiy osishga erishish va kasbiy malakani oshirib borish

2)

kasbiy faoliyatda oz ichki imkoniyatlarini royobga chiqara olish

3. Maxsus kompetentlik

1)

mustaqil ravishda kasbiypedagogik faoliyatni tashkil etishga tayyorlanish

2)

odatiy kasbiy-pedagogik vazifalarni togri hal qilish va oz mehnatining natijalarini real baholash malakasiga egalik

3)

mutaxassisligi boyicha yangi bilim va konikmalarni mustaqil ravishda izchil ozlashtirib borish qobiliyatiga egalik

4. Texnologik kompetentlik

1)

kasbiy-pedagogik bilim, konikma va malakalarni boyitadigan ilgor texnologiyalarni ozlashtirish qobiliyatiga egalik

2)

zamonaviy didaktik vositalar

(texnik vositalar, oquv qurollari)dan foydalanish malakasiga egalik

5. Ekstremal kompetentlik

1)

favqulotda holatlarda (tabiiy ofatlar sodir bolganda, texnologik jarayon ishdan chiqqanda) oqilona qaror qabul qilish, togri harakatlanish malakasiga egalik

2)

muammoli vaziyatlarda (pedagogik ziddiyatlar yuzaga kelganda) oqilona qaror qabul

qilish, togri harakatlanish malakasiga egalik

Kasbiy-pedagogik fantaziyani faollashtirishga doir topshiriqlar

6-topshiriq. Istiqboldagi talim muassasasi qanday bolishi haqida oylang va uni yozma bayon eting. Mazkur talim muassasasi oqituvchilari va tinglovchilarini siz qanday tasavvur etasiz? Uning oziga xosliklari va farqli jihatlarini ajrating.

8-                  topshiriq. Quyidagi mavzular asosida reja tuzing va ozingizning fikr mulohazalaringizni bildirib, Mustaqil ish yozing:

Pedagogik talim jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish. Dars jarayonida oqituvchining kompyuter texnologiyalaridan foydalanishi.

9-                  topshiriq. Pedagogik nizolarni keltirib chiqaruvchi sabablar va ularni bartaraf etish yollarini belgilang

Pedagogik nizo korinishlari

 

Sabablari

Bartaraf etish yollari

1.

2.

3.

4....

1.

2.

3.

4....

 

1.

2.

3.

4....

10-             topshiriq. Sizningcha Zamonaviy pedagog imidji qanday bolishi kerak?

Imidjni belgilovchi asosiy holatlar

Zamonaviy pedagogning imidji

1.   Kiyinishi

2.   Soch turmagi

3.   Yuz pardozi

4.   Bezaklardan foydalanishi

Mashgulotning yakuni

Tinglovchilarning faoliyati umumiy tarzda tahlil qilinadi. Imkon qadar har birining faoliyatiga baho beriladi. Mashgulot yakunlanadi.

3-AMALIY MASHGULOT

MAVZU: KASBIY KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH

JARAYONIDA UCHRAYDIGAN TOSIQLAR, QIYINCHILIKLAR VA

ULARNI BARTARAF ETISH YOLLARI (4 soat).

Reja:

1.             Pedagog faoliyatida uchraydigan tosiqlar va ularni yechish yollari. Yosh pedagoglar faoliyatida odatda yul qoyiladigan xatolar va ularni yengish yollari.

2.             Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan tosiqlarning xilma-xilligi va oziga xos xususiyatlari, sabablarini amaliy tomonlarini yoritilishi, ularni yechish bosqichlarini guruh bilan birgalikda aniqlanishi.

3.             Kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishda uchraydigan tosiqlarni yechishda, togri harakatlar qilishda pedagogning kompetentlik va kreativlik darajasi, pedagogik kvalimetriyasi. Kichik guruhlarda tarqatma materiallar bilan ishlash. Guruhlar taqdimoti.

Ishdan maqsad: Tinglovchilarni kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida uchraydigan tosiqlar, qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yollariga olingan nazariy bilimlarini mustahkamlash.

Amaliy mashgulotning borishi:

Tinglovchilarga kasbiy -pedagogik jarayonda duch kelishi mumkin bolgan muammoli vaziyatlar (hayotiy yoki syujetli) taqdim etiladi.

1-topshiriq. Quyidagi savollarga javob bering.

1. Qaysi biri qiyin mashgulotning boshlanishimi yoki yakuni?

a) oqituvchi uchun; b) tinglovchilar uchun.

2.             Mashgulot jarayonida pauza davomiy bolishi mumkinmi?

3.             Ishlash uchun nima samarali: oqituvchi butun guruhga savol bilan murojaat qilishimi yoki alohida oquvchiga?

4.             Mashgulotni qanday tashkil etish maqul: tinglovchilarni fikriy faoliyatini bitta tor doiradagi savolni muhokama qilishga qaratishmi yoki ularni xilma-xil faoliyat turlariga jalb etishmi?

5.Agar tinglovchilar oquv materialini birinchi martaning ozida anglab va tushunib olishgan bolsa, uni bir necha marotaba oqib chiqishga yonaltirish kerakmi?

A person holding a blue maze

Description automatically generated2-topshiriq. Oqituvchi diqqatining yonalganligini aniqlang:

-  yangi materialni tushuntirish jarayonida;

-  bilimlarni tekshirish jarayonida;

-  tinglovchilarning mustaqil va nazorat ishlarini

bajarishlari jarayonida;

-  yaxlit tarzda mashgulotni otkazish jarayonida.

Tinglovchilar faoliyatidagi qanday tashqi belgilar oqituvchiga mashgulotning har bir bosqichida pedagogik xulosalar chiqarishga yordam beradi.

3-topshiriq. Quyida keltirilgan vaziyatlar bilan tanishing va berilgan vaziyatga mos mimik, pantomimik korinishni ifoda etib bering.

1-vaziyat. Oqituvchining xonaga kirib kelishi. Salomlashish. Ozini tanishtirish va guruh bilan tanishuv.

2-vaziyat. Oqituvchining auditoriyaga kirishi. Salomlashish. Tasodifan eshik taqillashi. Harakatlaning va munosabat bildiring.

3-vaziyat. Oqituvchining auditoriyaga kirib kelishi. Salomlashish. Quyidagi tarzda hikoyani boshlash: Tinglovchilar men sizlarga quyidagi haqida aytmoqchiman.... Hikoyani davom ettirish (fan bilan bogliq yoki qiziqarli biror voqeaga taalluqli). Hikoya qiluvchining vazifasi tinglovchilarning diqqatini voqeaga jamlash, auditoriya bilan kontaktga kirishish, ozining tashqi korinishi haqida oylash.

4-topshiriq. Umumiy mimik reaksiyani aniqlashga doir topshiriq.

Dars boshlandi. Siz oqituvchi stolini oldidasiz. Eshik ochildi. Kirib kelgan tinglovchiga qarang:

Talabchanlikka doir: Kiring, tezroq otiring.

Hayratlanishga doir: Men sizdan buni kutmagan edim.

Soroq ohangida: Tushunmadim, nimadir sodir boldimi?

A group of people with their hands up

Description automatically generatedNorozi ohangda: Ruxsat, sizga! Darsga xalaqit qilmang?

Xursand ohangda: Va nihoyat keldizmi?

3-topshiriq. Individual reaksiyani aks ettirishga doir topshiriq.

Siz doskaga yozyapsiz. Tinglovchilar siz bilan birga daftarlariga yozib borishlari kerak. Tosatdan qanaqadir shovqin eshitildi, orqaga qaradingiz, quyidagilarni ifoda eting:

Hayrat bilan: Tushunmadim, nimadir boldimi?

Mulohaza bilan: Kim, shu shovqin qilayotgan? Haliyam yozishni boshlamadizmi?

Talabchanlik bilan: Shoqvin qilmang, tinch otirib yozing.

Zarda ohangida: Jim, yozayotgan vaqtda shovqin qilmaslik kerak.

Qaygurish ohangida: Men tushunmayman, yozayotganda vaqtda ham shovqin qilish mumkin-mi?!

5-topshiriq. Ovoz buzilishlarining 4ta sababini izohlang.

1.Har kungi ovoz zoriqishi

2.Ovoz apparatining zaifligi

A cartoon character standing next to a question mark

Description automatically generated3.Gigiena qoidalarini bilmaslik

4. Ovoz apparatining tugma zaifligi.

Tinglovchi (oqituvchi)larning kasbiy

A person holding a yellow arrow

Description automatically generated with medium confidencekompetensiyalarini rivojlantirishga oid pedagogik muammoli vaziyatli topshiriqlar!

1-kichik guruh uchun topshiriq.

1-vaziyat. Siz dars mashgulotini boshladingiz. Talabalar tinchlikni saqlagan holda Sizni tinglayapti.

Tosatdan kimdir ovoz chiqarib kulib yubordi. Siz hech narsa deyishga ulgurmay, kulgan talabaga qaraganingizda, u: Sizga qarasam doim kulgim kelaveradi, - dedi.

Siz bu vaziyatdan qanday chiqib ketgan bolar edingiz?

2-vaziyat. Oquv yilining boshidayoq yoki bir nechta mashgulotni

otkazganingizdan song talabalar Sizga: Siz pedagog sifatida bizga nimalarnidir orgata olishingizga ishonmayapmiz, - deb qolishdi.

Bu vaziyatda Siz qanday yol tutasiz?

A group of people holding up a trophy

Description automatically generated2-kichik guruh uchun topshiriq.

1-vaziyat. Oqituvchi talabaga topshiriq berdi. Talabada esa uni bajarishga xohish yoq, shuning uchun: Buni bajarishni istamayman,- deb ochiq aytdi.

Bu vaziyatda Siz qanday yol tutasiz?

2-vaziyat. Men sezyapmanki - Siz otayotgan darslarning menga foydasi tegmayapti. Shuning uchun darslaringizga umuman kelgim kelmayapti, - dedi talaba oqituvchiga.

Sizning javobingiz qanday boladi?

Mashgulotning yakuni

Tinglovchilarning faoliyati umumiy tarzda tahlil qilinadi. Imkon qadar har birining faoliyatiga baho beriladi. Mashgulot yakunlanadi.

 

Termin

Ozbek tilidagi sharhi

Ingliz tilidagi sharhi

Bunyodkor shaxs

Creative personality

ham jarayon, ham natija sifatida obektiv ijodkorlikni amalga oshiradigan va talablar darajasida ijodiy mahsulotlarini yarata oladigan shaxs.

an individual who carries out objective creativity as a process and as a result and produces high quality creative products

Davrlashtirish Periodization

(yunon. peridos doira boylab aylanish) muayyan hodisani ozida qandaydir yakunlangan jarayonni qamrab olgan malum vaqt birliklariga ajratilishi.

(from Greek l. peridos gyre, helix,) division of a certain phenomenon

into units of time that comprise a completed process

Kasbiy-ijodiy

imkoniyat

Professional and

creative ability

1) kasbiy kompetensiya, malakaga egalik; 2) kasbiy ijod metodologiyasi asoslarini ozlashtirganlik; 3) ijodiy tafakkurning shakllanganlik darajasi; 4) kasbiy-ijodiy layoqat va shaxsiy sifatlarning rivojlanganligi.

1) possessing professional competence and skills; 2) mastering basics of professional creativity methodology; 3) level of development

of creative thinking; 4) development of professional and creative tendency and personal qualities.

Kasbiy-ijodiy

faoliyat

Professional and creative activity

mutaxassisning kasbiy masalalarni ijodiy hal qilish muvaffaqiyatini tavsiflovchi faoliyati, innovatsion xattiharakati.

an innovative behavior or an activity of a specialist characterizing his success in solving professional issues in a creative way.

Kasbiy ijodkorlik

metodologiyasi

Methodology of professional creativity

ijodkorlikning jarayon va natija sifatida obektlar hamda muayyan

kasbiy faoliyat turlariga munosabat korinishidagi tuzilishi, mantiqiy tashkil etilishi, metod va vositalari haqidagi talimot.

a doctrine about logical organization and composition of a creativity as an object of a process and result in the form of attitude toward the distinct types of

 

 

 

professional activity, methods and means.

Keys-stadi texnologiyasi

Case study technique

(ingl. case chemodan, metod,

study muammoli vaziyat; vaziyatli tahlil yoki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish) talabalarda aniq, real yoki suniy yaratilgan muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali eng maqbul variantlarini topish konikmalarini shakllantirishga xizmat qiladigan texnologiya

a technique that allows students to develop skills of identifying the best solution to the context by analyzing certain, real or non-authentic problembased situations.

Kreativlik

Creativity

(lot., ing. create yaratish, creative yaratuvchi, ijodkor) individning yangi goyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi va mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati.

an ability of an individual characterizing readiness for producing new ideas and an independent factor comprising creative

skills

Kreativlikning

rivojlanish bosqichi

Stage of development of creative

muayyan kreativlik sifatlarining rivojlanganlik darajasi.

a level of development of certain creative skills

Kreativlikning

rivojlanish davri

Period of development of creativity

malum kreativlik sifatlarining rivojlanishi yakuniga yetgan qandaydir vaqt birligi

a time unit of complete

of certain creativity skills development

Kreativ pedagogika

Creative pedagogy

1) pedagogda talim va tarbiya jarayonini tashkil etishga nisbatan ijodiy, kreativ yondashish,

mavjud pedagogik muammolarni ijobiy hal qilishga bolgan qobiliyat va malakalarini rivojlantirish; 2) talabalarda oquv

1) developing teachers c creative approach toward organizing educational process and skills of positive solving of existing pedagogical problems; 2) a science

 

 

materiallarini ozlashtirishga ijobiy, mustaqil yondashish, oquv topshiriqlarini bajarishda yangi, ijodiy va kreativ goyalarni ilgari surish qobiliyati konikmalarini shakllantirish

hamda bosqichma-bosqich

rivojlantirish asosida kasbiy tayyorlash asoslarini yoritadigan, shaxs kreativligining turli yosh bosqichlari xususiyatlariga muvofiq rivojlanishi masalalarini organuvchi fan

about developing students positive and independent attitude toward mastering the learning materials, promotion of new ideas when fulfilling assignments; covering professional training basics based on the step by step development, studying issues of development individuals creativity in accordance with peculiarities of different age stages.

Kreativ shaxs

Creative personality

jarayon yoki natija sifatida ijodkorlikni namoyon etuvchi, masalalarni yechishga nostandart usullar bilan yondasha olishga moyil, oziga xos harakatlarni tashkil etish, yangiliklarni ilgari surishga, ijodiy mahsulotlarni yaratishga layoqatli va tayyor shaxs.

an individual who is ready to express creativity as a result or within a process, who tends to come up with nontraditional solutions to the problems, to promote novelties and to bring creative outcome.

Kreativ shaxsni

tayyorlash

Training a creative individual

ijodkorlikka orgatish va ozini ozi ijodiy namoyon etish jarayonida shaxsda barqaror kreativ sifatlarni shakllantirish va rivojlantirish mazmuni

teaching to be creative as well as essence of development of individuals creative skills during a process of creative expressing of himself.

Kreativ qobiliyat

Creative skills

shaxsning ijodiy faoliyatni tashkil etish va uning natijalanganligiga erishishni taminlash imkoniyatini belgilovchi individual xususiyati

an individual peculiarity of a person that identifies a possibility of organizing creative activity and providing its effectiveness.

Ijod

ijtimoiy subektning yangiligi,

a results of a work

 

Creative work

ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi.

acknowledged by a society or a certain group of people on subjects novelty, significance and usefulness.

Ijodiy tafakkur

Creative thinking

tafakkurning ijod jarayonini tashkil etish va ijod natijalari (mahsullari)ni bashoratlashni ifodalovchi turi.

a type of thinking that expresses the organization of creative work and predicts its results.

Ijodiy topshiriqlar

Creative assignments

muammoli vaziyatlarni tizimli tahlil asosida hal qilishga yonaltirilgan masalalar tizimi.

a system of issues intended to solve based on the systematic analysis of problembased cases.

dkorlik

Creativeness

muayyan yangilikning ahamiyati va foydali ekanligini belgilovchi shaxs faoliyati va uning natijasi.

an individuals activity and its result that identify significance and usefulness of novelties.

Ijodkor shaxs

Creative

personality

ijodiy jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshira oladigan hamda aniq ijodiy natija

(mahsulot)larga ega shaxs.

an individual who successfully carries out a creative process and possesses certain creative result.

Ijodkor shaxsni shaklantirish

Training a creative persponality

kasbiy-ijodiy faoliyat tajribalarini qaror toptirish va boyitish asosida ijodiy goya, ularni amalga oshirish konikma va malakalariga ega shaxsni shakllantirish hamda rivojlantirish

formation and development of an individuals skills on producing creative ideas based on the experience of professional and creative activity.

Ijodiy qobiliyat

Creative ability

ijodiy faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish va uning natijalanganligini baholashda namoyon boladigan individual xususiyati

an individual peculiarity demonstrated in assessing creative activity and its effectiveness.

Tabaqalashtirish

Differentiation

(lot. diferentia

farqlanish, darajalanish) butunning turli bosqich yoki darajalarga ajratilishi.ivit

separation of a whole into various levels or stages.

Ozini ozi ijodiy faollashtirish

Creative selfactivation

shaxsning ijodiy faoliyatda oz imkoniyatlarini tolaqonli namoyon qilishi va rivojlantirishi

development and absolute demonstration of abilities in individuals creative activity

 

 



[1] Mustaqil ish, kurs ishi va loyihalari belgilangan tartibda ramiylashtirilmagan holda baholanmaydi.

[2] Talabalar bilimi 5 baho bilan baholanganda uni 100 ballga aylantirish jadvali matnda berilmoqda.

[3] What is SAP HANA? // SAP: сайткомпании. Режим доступа: https://hana.sap.com/abouthana.html 6 SAP HANA // Википедия: сайт. Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/SAP_HANA

[4] 2 Ilovada qilinadi.

[5] 3 Ilovada qilinadi.

[6] Г.У. Солдатова, Т.А. Нестик, Е.И. Рассказова, Е.Ю. Зотова. Цифровая компетентность подростков и родителей. Результаты всероссийского исследования / М.: Фонд Развития Интернет, 2013. 144 с.

[7] Puentedura R. "Learning technology and the SAMR model: Goals, process, andprectise" Society for Information Technology & Teacher Education International Conference, Mar 05, 2017, 2.

[8] http://www.timelesslearntech.com/learning-platform.php

[9] http://sber.me/?p=XwRFC

[10] http://sber.me/?p=63ndW

[11] http://sber.me/?p=gX1LH

[12] http://sber.me/?p=2zfkX)

[13] Михаэль Альбрехт - глава подразделения рекрутмента BMW Group. Хельмут Вагнер - декан факультета Studium Generale Мюнхенской высшей школы прикладных наук. Беттина Бартковяк - (Bettina Bartkowiak) - эксперт по вопросам рекрутинга и кадровой политики. Me Илья Биндюк - директор платформы Expert. Валерий Остринский, Светлана Толкачева программа Executive МВА Евразийская школа менеджмента (EMAS).